អនិយតកថាវណ្ណនា

៥៤២-៣. ឥទានិ សង្ឃាទិសេសកថានន្តរំ អនិយតកថំ ទស្សេតុមាហ ‘‘រហោនិសជ្ជស្សាទេនា’’តិអាទិ. រហសិ និសជ្ជា រហោនិសជ្ជា, តស្សា អស្សាទោ រហោនិសជ្ជស្សាទោ, តេន រហោនិសជ្ជស្សាទេន, មេថុនធម្មសន្និស្សិតេន កិលេសេនាតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘រហោនិសជ្ជស្សាទោតិ មេថុនធម្មសន្និស្សិតកិលេសោ វុច្ចតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៥១). ‘‘រហោ នាម ចក្ខុស្ស រហោ សោតស្ស រហោ. ចក្ខុស្ស រហោ នាម ន សក្កា ហោតិ អក្ខិំ វា និខណិយមានេ ភមុកំ វា ឧក្ខិបិយមានេ សីសំ វា ឧក្ខិបិយមានេ បស្សិតុំ. សោតស្ស រហោ នាម ន សក្កា ហោតិ បកតិកថា សោតុ’’ន្តិ (បារា. ៤៤៥) បទភាជនេ វុត្តរហេសុ ចក្ខុស្ស រហោ ឯវ ឥធាធិប្បេតោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘សោតស្ស រហោ’តិ អាគតំ, ចក្ខុស្ស រហេនេវ បន បរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៤៤-៤៤៥).

ចក្ខុស្ស រហត្តា ‘‘បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ ឥមម្បិ បដិច្ឆន្នត្តា ឯវ ‘‘អលំកម្មនិយ’’ន្តិ ឥមម្បិ សង្គណ្ហាតិ. និសជ្ជសទ្ទោបាទានេន ‘‘អាសនេ’’តិ ឥទម្បិ គហិតមេវ. ‘‘មាតុគាមស្ស សន្តិកំ គន្តុកាមោ’’តិ ឥមិនា ‘‘មាតុគាមេន សទ្ធិ’’ន្តិ ឥទម្បិ គហិតមេវ. ឯវំ សាមត្ថិយា លព្ភមានបទោបាទានេន យោ បន ភិក្ខុ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ឯកោ ឯកាយ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ អលំកម្មនិយេ និសជ្ជស្សាទេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចក្ខុស្ស រហភាវេន កុដ្ដាទិបដិច្ឆន្នេ តេនេវ មេថុនសេវនកម្មស្ស អនុរូបេ អាសនេ តទហុជាតាយបិ មនុស្សិត្ថិយា សហ និសជ្ជស្សាទរាគេន សមន្នាគតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ‘‘មាតុគាមស្សា’’តិ តទហុជាតម្បិ ឥត្ថិំ គណ្ហាតីតិ កុតោ លព្ភតីតិ? ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី, ន បេតី, ន តិរច្ឆានគតា, អន្តមសោ តទហុជាតាបិ ទារិកា, បគេវ មហត្តរី’’តិ (បារា. ៤៤៥) បទភាជនតោ លព្ភតិ.

‘‘និវាសេតី’’តិ ឥមិនា ‘‘កាយពន្ធនំ ពន្ធតិ, ចីវរំ បារុបតី’’តិ ឥទំ លក្ខីយតិ. សព្ពត្ថាតិ យថាវុត្តំ បយោគតោ បុព្ពាបរបយោគេ សង្គណ្ហាតិ. តេនេវ ‘‘បយោគេ ច បយោគេ ចា’’តិ វិច្ឆាបយោគោ កតោ. និសីទតោ ចស្ស ទុក្កដន្តិ យោជនា. ‘‘ឧភិន្នម្បិ និសជ្ជាយ បាចិត្តិយ’’ន្តិ វក្ខមានត្តា ទុក្កដំ សន្ធាយ ឯកកស្ស និសីទតោតិ គហេតព្ពំ.

៥៤៤. និសជ្ជាយ ឧភិន្នម្បីតិ ឯត្ថ ‘‘សកិ’’ន្តិ សេសោ, ឧភិន្នំ និសជ្ជាបូរណវសេន អញ្ញមញ្ញស្ស បុរេ វា បច្ឆា វា ឯកក្ខណេ វា មាតុគាមស្ស វា ភិក្ខុស្ស វា ឯកវារំ និសជ្ជាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ បាឡិយំ ‘‘មាតុគាមេ និសិន្នេ ភិក្ខុ ឧបនិសិន្នោ វា ហោតី’’តិអាទិ (បារា. ៤៤៥). ហោតិ បាចិត្តិយន្តិ យោជនា. បយោគគណនាយ ច ហោន្តិ បាចិត្តិយានីតិ គហេតព្ពំ, មាតុគាមស្ស វា ភិក្ខុនោ វា ឧភិន្នំ វា ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បុនប្បុនំ ឧបនិសីទនបយោគគណនាយ ចាតិ អត្ថោ. ‘‘អាបត្តីហិបិ តីហិបី’’តិ វក្ខមានត្តា បាចិត្តិយគ្គហណំ បារាជិកសង្ឃាទិសេសានំ ឧបលក្ខណំ ហោតិ, តីសុ ឯកំ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ‘‘បយោគគណនាយា’’តិ ឥទំ បារាជិកាយ ន លព្ភតិ ឯកបយោគេនេវ សិជ្ឈនតោ. កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសោ, បន សរីរតោ បុនប្បុនំ វិយុជ្ជិត្វា ផុសនេន បាចិត្តិយញ្ច យថាវុត្តនយេនេវ លព្ភតិ.

ពហូសុបិ មាតុគាមេសុ ពហុកានិ បាចិត្តិយានិ ហោន្តីតិ យោជនា. ពហូសុ មាតុគាមេសុ និសិន្នេសុ និសិន្នានំ គណនាយ ឯកេនេវ បយោគេន ពហូនិ បាចិត្តិយានិ ច សង្ឃាទិសេសា ច ហោន្តិ. ‘‘បយោគគណនាយ ចា’’តិ ឥមស្ស ឯត្ថាបិ យុជ្ជមានត្តា តាសុ វិសុំ វិសុំ ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បុនប្បុនំ និសីទន្តីសុ, សយញ្ច ឧដ្ឋាយុដ្ឋាយ បុនប្បុនំ និសីទតោ តាសំ គណនាយ អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិយោ បយោគគណនាយ ច ពហូ ហោន្តីតិ ឥទំ លព្ភតិ. ឯត្ថាបិ បន បារាជិកំ ន លព្ភតិ, សង្ឃាទិសេសោ, បាចិត្តិយញ្ច លព្ភតិ.

៥៤៥. សមីបេ ឋិតោបិ អន្ធោ អនាបត្តិំ ន ករោតីតិ សោតស្ស រហភាវេ អសតិបិ បធានភូតស្ស ‘‘ចក្ខុស្ស រហោ’’តិ ឥមស្ស អង្គស្ស វិជ្ជមានត្តា វុត្តំ ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថកេ’’តិ, ឥមិនា សវនូបចារេ វិជ្ជមានេបីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥត្ថីនំ តុ សតម្បិ ច ន ករោតិ អនាបត្តិន្តិ យោជនា, វិញ្ញុនោ បុរិសស្ស អសន្និហិតភាវេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥត្ថីនម្បិ សតម្បិ ចា’’តិ លិខន្តិ, តតោបិ អយមេវ បាឋោ សុន្ទរោ. បិ-សទ្ទោ វា តុ-សទ្ទត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ.

៥៤៦. និបជ្ជិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘សមីបេ’’តិ សេសោ, ‘‘និទ្ទាយន្តោបី’’តិ ឯតស្ស វិសេសកេន ‘‘និបជ្ជិត្វា’’តិ ឥមិនា និសីទិត្វា និទ្ទាយន្តោតិ ឥមស្ស និវត្តិតត្តា សមីបេ និសីទិត្វា និទ្ទាយន្តោបិ អនន្ធោ មនុស្សបុរិសោ អនាបត្តិំ ករោតីតិ លព្ភតិ. ‘‘កេវល’’ន្តិ វិសេសនេន ពលវនិទ្ទូបគតោ គហិតោតិ តថា អហុត្វា អន្តរន្តរា អាបន្នាបន្នេ វិនិច្ឆិនិត្វា បវត្តមានាយ កបិនិទ្ទាយ និទ្ទាយន្តោបិ អនាបត្តិំ ករោតីតិ អយមត្ថោ លព្ភតិ. ‘‘បិហិតទ្វារគព្ភស្សា’’តិ វត្តព្ពេ មជ្ឈបទលោបីសមាសវសេន ‘‘បិហិតគព្ភស្សា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ទ្វារេ’’តិ ឥមិនា ទ្វារេកទេសភូតំ ឧម្មារំ វា តំសមីបំ វា ឧបចារេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សចេ គព្ភោ បិហិតទ្វារោ ន ហោតិ, អនាបត្តីតិ ព្យតិរេកតោ ទស្សិតំ.

៥៤៧. ឥមស្មិំ អនិយតសិក្ខាបទេ បាឡិយំ អនាបត្តិវារេ អសតិបិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ បដិច្ឆន្នេ អាសនេ និសជ្ជំ កប្បេយ្យ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ២៨៥) បញ្ចមស្ស អចេលកវគ្គស្ស ចតុត្ថសិក្ខាបទេ អនាបត្តិវារេ ‘‘អនាបត្តិ យោ កោចិ វិញ្ញូ បុរិសោ ទុតិយោ ហោតិ, តិដ្ឋតិ ន និសីទតិ, អរហោបេក្ខោ, អញ្ញវិហិតោ និសីទតិ, ឧម្មត្តកស្ស អាទិកម្មិកស្សា’’តិ (បាចិ. ២៨៨) វុត្តេ អនាបត្តិវារេ សង្គហេតុមាហ ‘‘អនន្ធេ សតី’’តិអាទិ. ‘‘ឯតស្ស សមីបេ’’តិ បករណតោ លព្ភតិ. ឥធ បុល្លិង្គនិទ្ទេសេន បុរិសោ លព្ភតិ, ‘‘តេនាបិ អពាលេន ភវិតព្ពំ, មនុស្សជាតិកេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ឥទញ្ច ‘‘វិញ្ញុស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា លព្ភតិ. អន្ធសទិសនិទ្ទូបគតបដិបក្ខវាចិអនន្ធបទេន ‘‘អនិទ្ទាយន្តេ’’តិ លព្ភតិ, មនាបាមនាបំ ជានន្តេ អនិទ្ទាយន្តេ មនុស្សបុរិសេ ទស្សនូបចារស្ស អន្តោ វិជ្ជមានេតិ អត្ថោ.

‘‘និសជ្ជបច្ចយា ទោសោ នត្ថី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, ឯវរូបេ រហោ អាសនេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ និសិន្នបច្ចយា អាបត្តិ នត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘ឋិតស្សា’’តិ ឥមិនាបិ តទេវ បទំ យោជេតព្ពំ. វិញ្ញុម្ហិ បដិពលេ មនុស្សបុរិសេ អសន្និហិតេបិ តថាវិធេ រហោ អាសនេ មាតុគាមេ អាសនេ និសិន្នេបិ សយានេបិ ឋិតេបិ សយំ ឋិតស្ស និសជ្ជាយ អភាវា តប្បច្ចយា អាបត្តិ ន ហោតីតិ អត្ថោ. អរហសញ្ញិនោ និសជ្ជបច្ចយា ទោសោ នត្ថីតិ រហោ អាសនេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ និសជ្ជន្តស្សាបិ ‘‘រហោ’’តិ សញ្ញារហិតស្ស និសីទតោ និសជ្ជបច្ចយា អនាបត្តីតិ អត្ថោ. វិក្ខិត្តចេតសោ និសជ្ជបច្ចយា ទោសោ នត្ថីតិ យោជនា.

៥៤៨. ឯត្តាវតា បាចិត្តិយាបត្តិមត្តតោ អនាបត្តិប្បការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អនិយតវោហារហេតុភូតាហិ តីហិ អាបត្តីហិ អនាបត្តិបការំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ន ទោសោ’’តិអាទិ. អាបត្តីហិបិ តីហិបីតិ ‘‘និសជ្ជំ ភិក្ខុ បដិជានមានោ តិណ្ណំ ធម្មានំ អញ្ញតរេន ការេតព្ពោ បារាជិកេន វា សង្ឃាទិសេសេន វា បាចិត្តិយេន វា’’តិ (បារា. ៤៤៤) បាឡិយំ វុត្តាហិ ‘‘បឋមបារាជិកាបត្តិកាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសាបត្តិបាចិត្តិយាបត្តី’’តិ ឥមាហិ តីហិបិ អាបត្តីហីតិ វុត្តំ ហោតីតិ.

បឋមានិយតកថាវណ្ណនា.

៥៤៩. វត្តព្ពភាវេនាធិកតទុតិយានិយតវិនិច្ឆយតោ បឋមានិយតេ វុត្តវិនិច្ឆយេហិ សមំ វិនិច្ឆយំ បហាយ តត្ថ អវុត្តំ ឥមស្សេវ វិនិច្ឆយវិសេសំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អនន្ធា’’តិអាទិ. ឥធ ទុដ្ឋុល្លវាចាសង្ឃាទិសេសស្សាបិ គហិតត្តា តតោ អនាបត្តិករំ ទស្សេតុំ ‘‘អពធិរោ’’តិ វុត្តំ. អនន្ធោ អពធិរោតិ ‘‘បុរិសោ’’តិ ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឥត្ថី’’តិ ឥទំ សន្ធាយ ‘‘អនន្ធាពធិរា’’តិ គហេតព្ពំ. ឯវមុបរិបិ. តេនាបិ សវនូបចារន្តោគធេន ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អន្តោទ្វាទសហត្ថដ្ឋោ’’តិ វុត្តំ.

៥៥០. ‘‘អន្ធោ អពធិរោ អនាបត្តិំ ន ករោតី’’តិ ឥទំ កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ពធិរោ វាបិ ចក្ខុមា, ន ករោតិ អនាបត្តិ’’ន្តិ ឥទំ បន ទុដ្ឋុល្លវាចាសង្ឃាទិសេសំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ឯវមេត្ថ សន្ធាយ ភាសិតត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បុរិមានិយតកថាយ អវុត្តវិសេសស្ស ទុតិយានិយតកថាយ វត្តុមិច្ឆិតត្តា អយម្បិ វិសេសោ ឥធ វត្តព្ពោ. កោយំ វិសេសោ, យោ ឥធ វត្តព្ពោតិ ចេ? តត្ថ ‘‘បដិច្ឆន្នេ អាសនេ អលំកម្មនិយេ’’តិ (បារា. ៤៤៤) វុត្តំ អាសនង្គទ្វយំ ឥធ ‘‘ន ហេវ ខោ បន បដិច្ឆន្នំ អាសនំ ហោតិ នាលំកម្មនិយ’’ន្តិ (បារា. ៤៥៣) និសេធេត្វា ‘‘អលញ្ច ខោ ហោតិ មាតុគាមំ ទុដ្ឋុល្លាហិ វាចាហិ ឱភាសិតុ’’ន្តិ (បារា. ៤៥៣) ឥទំ អបុព្ពង្គំ វុត្តំ. តត្រ មាតុគាមោតិ អន្តមសោ តទហុជាតាបិ ទារិកា គហិតា, ឥធ ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី, ន បេតី, ន តិរច្ឆានគតា, វិញ្ញូ បដិពលា សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុ’’ន្តិ (បារា. ៤៥៤) វិញ្ញូ បដិពលោ មាតុគាមោវ វុត្តោ. តត្ថ ‘‘បារាជិកេន វា សង្ឃាទិសេសេន វា បាចិត្តិយេន វា’’តិ (បារា. ៤៤៤) តិស្សោ អាបត្តិយោ វុត្តា, ឥធ ‘‘និសជ្ជំ ភិក្ខុ បដិជានមានោ ទ្វិន្នំ ធម្មានំ អញ្ញតរេន ការេតព្ពោ សង្ឃាទិសេសេន វា បាចិត្តិយេន វា’’តិ (បារា. ៤៥៣) ទ្វេយេវ អាបត្តិយោ វុត្តា. សង្ឃាទិសេសេសុ ច តត្ថ ‘‘សា ចេ ឯវំ វទេយ្យ ‘អយ្យោ មយា ទិដ្ឋោ និសិន្នោ មាតុគាមេន សទ្ធិំ កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជន្តោ’តិ, សោ ច តំ បដិជានាតិ, អាបត្តិយា ការេតព្ពោ’’តិ (បារា. ៤៤៨) កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសោវ វុត្តោ, ឥធ សោ ច វុត្តោ, ‘‘សា ចេ ឯវំ វទេយ្យ ‘អយ្យស្ស មយា សុតំ និសិន្នស្ស មាតុគាមំ ទុដ្ឋុល្លាហិ វាចាហិ ឱភាសេន្តស្សា’តិ, សោ ច តំ បដិជានាតិ, អាបត្តិយា ការេតព្ពោ’’តិ (បារា. ៤៥៥) ទុដ្ឋុល្លវាចាសង្ឃាទិសេសោ ច វុត្តោ. ឯត្តកោ ឧភិន្នមនិយតានំ វិសេសោ.

អយំ កស្មា ន វុត្តោតិ? អយំ សម្ពោធវត្ថុវិសេសោ វត្តុមិច្ឆិតោ បន អដ្ឋកថាគតវិនិច្ឆយវិសេសតោតិ តស្មា ន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តិសមុដ្ឋានមេវិទំ កាយចិត្តវាចាចិត្តកាយវាចាចិត្តវសេន តីណិ សមុដ្ឋានានិ ឯតស្សាតិ កត្វា.

ឥមេហិបិ ទ្វីហិ អនិយតសិក្ខាបទេហិ សិក្ខាបទន្តរេសុ បញ្ញត្តាយេវ អាបត្តិយោ, អនាបត្តិយោ ច ទស្សិតា, ន កោចិ អាបត្តិវិសេសោ វុត្តោ, តស្មា កិមេតេសំ វចនេនាតិ? វុច្ចតេ – វិនយវិនិច្ឆយលក្ខណំ ឋបេតុំ ភគវតា ឧប្បន្នេ វត្ថុម្ហិ ទ្វេ អនិយតា បញ្ញត្តា. កថំ? ឯវរូបាយបិ សទ្ធេយ្យវចនាយ ឧបាសិកាយ វុច្ចមានោ បដិជានមានោវ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ, ន អប្បដិជានមានោ, តស្មា ‘‘យាយ កាយចិ អាបត្តិយា យេន កេនចិ ចោទិតេ បដិញ្ញាតករណំយេវង្គំ កាតព្ព’’ន្តិ ឥមេហិ សិក្ខាបទេហិ វិនិច្ឆយលក្ខណំ ឋបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ កស្មា ភិក្ខុនីនំ អនិយតំ ន វុត្តន្តិ? ឥទមេវ លក្ខណំ សព្ពត្ថ អនុគតន្តិ ន វុត្តំ.

ទុតិយានិយតកថាវណ្ណនា.

ឥតិ វិនយត្ថសារសន្ទីបនិយា

វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនាយ

អនិយតកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.