សង្ឃាទិសេសកថាវណ្ណនា

៣២៥. ឯវំ នានានយបដិមណ្ឌិតស្ស បារាជិកកណ្ឌស្ស វិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទនន្តរមុទ្ទិដ្ឋស្ស តេរសកណ្ឌស្ស វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘មោចេតុកាមតា’’តិអាទិ. មោចេតុំ កាមេតីតិ មោចេតុកាមោ, តស្ស ភាវោ មោចេតុកាមតា, តាយ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ មោចេតុកាមតាចិត្តំ. ឯត្ថ ‘‘មោចេតុកាមតា’’តិ ឥមិនា ឯកាទសសុ រាគេសុ ‘‘មោចនស្សាទោ’’តិ វុត្តំ ឥមស្ស សង្ឃាទិសេសស្ស មូលការណំ សុក្កមោចនវិសយំ រាគមាហ.

ឯកាទស រាគា នាម ‘‘មោចនស្សាទោ, មុច្ចនស្សាទោ, មុត្តស្សាទោ, មេថុនស្សាទោ, ផស្សស្សាទោ, កណ្ឌុវនស្សាទោ, ទស្សនស្សាទោ, និសជ្ជស្សាទោ, វាចស្សាទោ, គេហស្សិតបេមំ, វនភង្គិយ’’ន្តិ ឯវមាគតា. ឥធ មោចនំ នាម សម្ភវធាតុមោចនំ, តទត្ថាយ តព្ពិសយរាគសម្បយុត្តវេទនា មោចនស្សាទោ នាម. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘មោចេតុំ អស្សាទោ មោចនស្សាទោ’’តិ. មុច្ចមានេ អស្សាទោ មុច្ចនស្សាទោ, សម្ភវធាតុម្ហិ មុច្ចមានេ តំរាគសម្បយុត្តា វេទនា មុច្ចនស្សាទោ នាម. ឯតេនេវ នយេន មុត្តស្សាទាទិវាចស្សាទាវសានេសុ បទេសុ អត្ថក្កមោ វេទិតព្ពោ. ឥមេហិ នវហិ បទេហិ អស្សាទសីសេន កុន្តយដ្ឋិញាយេន តំសហចរិតោ រាគោ ទស្សិតោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘នវហិ បទេហិ សម្បយុត្តអស្សាទសីសេន រាគោ វុត្តោ’’តិ.

គេហស្សិតបេមន្តិ ឯត្ថ គេហដ្ឋា មាតុអាទយោ អាធេយ្យអាធារវោហារេន ‘‘គេហា’’តិ វុច្ចន្តិ. ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិអាទីសុ វិយ តន្និស្សិតោ សិនេហបរិយាយោ រាគោ ‘‘គេហស្សិតបេម’’ន្តិ វុត្តោ. ឥមិនា បទេន រាគស្ស សភាវោ សន្ទស្សិតោ. វនតោ ភញ្ជិត្វា អាភតំ យំ កិញ្ចិ ផលបុប្ផាទិ វនភង្គិយំ នាម. ឥធ បន រាគវសេន បដិពទ្ធចិត្តំ មាតុគាមេហិ វិរហទុក្ខាបនយនត្ថំ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៤០) តេសំ ឋានេ ឋបេត្វា ទស្សនផុសនវសេន វិន្ទិតុំ រាគីហិ គហេតព្ពតោ តេហិ បិឡន្ធិតមាលសហិតំ តម្ពូលន្តិ ឯវមាទិ ‘‘វនភង្គិយ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. ឥមិនា បត្ថិតវិសយគោចរោ រាគោ តទាយត្តវត្ថុវសេន សន្ទស្សិតោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯកេន បទេន សរូបេនេវ រាគោ, ឯកេន បទេន វត្ថុនា វុត្តោ. វនភង្គោ ហិ រាគស្ស វត្ថុ, ន រាគោយេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៤០).

‘‘មោចេតុកាមតា’’តិ ឥទមេវ អវត្វា ‘‘ចិត្ត’’ន្តិ វចនេន វីតិក្កមសាធិកាយ កាយវិញ្ញត្តិយា សមុដ្ឋាបកំ រាគសម្បយុត្តំ ចិត្តវិសេសំ ទស្សេតិ. តេន ចិត្តេន សមុដ្ឋាបិយមានំ វិញ្ញត្តិសង្ខាតំ វីតិក្កមំ ‘‘វាយាមោ’’តិ ឥមិនា ទស្សេតិ. វាយាមោ នាម តំចិត្តសម្បយុត្តវីរិយំ. ឯត្ថ បន ‘‘សេម្ហោ គុឡោ’’តិអាទីសុ វិយ ផលេ ហេតូបចារញាយេន វីតិក្កមស្ស វិសេសហេតុភូតវីរិយវាចកេន ច បទេន វីតិក្កមោវ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អជ្ឈត្តពាហិរវត្ថុឃដ្ដនំ, អាកាសេ កដិកម្បនន្តិ សុក្កមោចនត្ថោ វាយាមោតិ អត្ថោ. សុក្កស្ស មោចនំ សុក្កមោចនំ.

ឯត្ថ ច សុក្កស្សាតិ ‘‘សុក្កន្តិ ទស សុក្កានិ នីលំ បីតកំ លោហិតកំ ឱទាតំ តក្កវណ្ណំ ទកវណ្ណំ តេលវណ្ណំ ខីរវណ្ណំ ទធិវណ្ណំ សប្បិវណ្ណ’’ន្តិ (បារា. ២៣៧) បទភាជនេ វុត្តានិ សត្តានំ បិត្តាទិអាសយភេទេន, បថវិធាតុអាទីនំ ចតុន្នំ វា រសសោណិតមំសមេទអដ្ឋិអដ្ឋិមិញ្ជានំ ឆន្នំ ទេហធាតូនំ វា ភេទេន អនេកធា ភិន្នេ ទសវិធេ សុក្កេ អញ្ញតរស្ស សុក្កស្សាតិ អត្ថោ. មោចនំ វិស្សដ្ឋីតិ បរិយាយំ, បកតិយា ឋិតសកដ្ឋានតោ មោចនន្តិ អត្ថោ. យថាហ បទភាជនេ ‘‘វិស្សដ្ឋីតិ ឋានតោ ចាវនា វុច្ចតី’’តិ (បារា. ២៣៧). ឥហ ‘‘ឋានំ នាម វត្ថិសីសសង្ខាតំ មុត្តករណមូល’’ន្តិ កេចិ. ‘‘កដី’’តិ អបរេ. ‘‘សកលកាយោ’’តិ អញ្ញេ. ឥមេសំ តិណ្ណំ វចនេសុ ‘‘តតិយស្ស ភាសិតំ សុភាសិត’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៧) អដ្ឋកថាយំ តតិយវាទស្ស កតបាសំសត្តា កេសលោមនខទន្តានំ មំសវិនិមុត្តដ្ឋានញ្ច មុត្តករីសខេឡសិង្ឃាណិកាថទ្ធសុក្ខចម្មញ្ច វជ្ជេត្វា អវសេសំ សកលសរីរំ កាយប្បសាទភាវជីវិតិន្ទ្រិយអពទ្ធបិត្តានំ វិយ សម្ភវធាតុយា ច ឋានន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘‘សុក្កមោចន’’ន្តិ ឥមិនាកិំ វុត្តំ ហោតីតិ? ‘‘អារោគ្យត្ថាយ, សុខត្ថាយ, ភេសជ្ជត្ថាយ, ទានត្ថាយ, បុញ្ញត្ថាយ, យញ្ញត្ថាយ, សគ្គត្ថាយ, ពីជត្ថាយ, វីមំសត្ថាយ, ទវត្ថាយ មោចេតី’’តិ (បារា. ២៣៧) វុត្តទសវិធអធិប្បាយន្តោគធអញ្ញតរអធិប្បាយោ ហុត្វា ‘‘រាគូបត្ថម្ភេ, វច្ចូបត្ថម្ភេ, បស្សាវូបត្ថម្ភេ, វាតូបត្ថម្ភេ, ឧច្ចាលិង្គបាណកទដ្ឋូបត្ថម្ភេ មោចេតី’’តិ (បារា. ២៣៧) វុត្តបញ្ចវិធកាលានមញ្ញតរកាលេ ‘‘អជ្ឈត្តរូបេ, ពហិទ្ធារូបេ, អជ្ឈត្តពហិទ្ធារូបេ, អាកាសេ កដិំ កម្បេន្តោ មោចេតី’’តិ (បារា. ២៣៧) វុត្តចតុរុបាយានមញ្ញតរេន ឧបាយេន យថាវុត្តរាគបិសាចវសេន វិវសោ ហុត្វា យថាវុត្តនីលាទិទសវិធសម្ភវធាតូនមញ្ញតរំ យថាវុត្តដ្ឋានតោ ខុទ្ទកមក្ខិកាយ បិវនមត្តម្បិ សចេ មោចេតីតិ សង្ខេបតោ គហេតព្ពំ. ឯត្ថ ច ឧច្ចាលិង្គបាណកា នាម លោមសបាណា, យេសំ លោមេ អល្លិនេ អង្គជាតំ កម្មនិយំ ហោតិ.

អញ្ញត្រ សុបិនន្តេនាតិ សុបិនោ ឯវ សុបិនន្តោ, និស្សក្កវចនប្បសង្គេ ករណវចនតោ សុបិនន្តាតិ អត្ថោ. សុបិនា នាម ‘‘វាតាទិធាតុក្ខោភវសេន វា បុព្ពានុភូតឥត្ថិរូបាទិវិសយវសេន វា ឥដ្ឋានិដ្ឋទេវតានុភាវេន វា បុញ្ញេន បដិលភិតព្ពអត្ថស្ស, អបុញ្ញេន បត្តព្ពានត្ថស្ស ច បុព្ពនិមិត្តវសេន វា ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៧) វុត្តេសុ ចតូសុ ការណេសុ ឯកេន ការណេន កបិនិទ្ទាយ សុបិនេ ទិស្សមានារម្មណតោ យំ សុក្កមោចនំ ហោតិ, តំ អវិសយំ សុក្កមោចនំ វិនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

សង្ឃាទិសេសោវ សង្ឃាទិសេសតា. សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាតុកាមស្ស កុលបុត្តស្ស អាទិម្ហិ បរិវាសទានត្ថំ, មជ្ឈេ ច មូលាយបដិកស្សនេន វិនា វា សហ វា មានត្តទានត្ថំ, អវសានេ អព្ភានត្ថញ្ច សង្ឃោ ឯសិតព្ពោតិ ‘‘សង្ឃោ អាទិម្ហិ ចេវ សេសេ ច ឥច្ឆិតព្ពោ អស្សាតិ សង្ឃាទិសេសោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៧; កង្ខា. អដ្ឋ. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តត្តា សង្ឃាទិសេសា នាម, សុក្កវិស្សដ្ឋិសង្ឃាទិសេសាបត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. យថាហ បទភាជនេ ‘‘សង្ឃោវ តស្សា អាបត្តិយា បរិវាសំ ទេតិ, មូលាយ បដិកស្សតិ, មានត្តំ ទេតិ, អព្ភេតិ, ន សម្ពហុលា, ន ឯកបុគ្គលោ, តេន វុច្ចតិ ‘សង្ឃាទិសេសោ’តិ. តស្សេវ អាបត្តិនិកាយស្ស នាមំ នាមកម្មំ អធិវចនំ, តេនបិ វុច្ចតិ ‘សង្ឃាទិសេសោ’’តិ (បារា. ២៣៧). ឯត្ថ ច បរិវាសាទិកថា សង្ឃាទិសេសាវសានេ អាគតដ្ឋានេយេវ អាវិ ភវិស្សតិ.

៣២៦. ឯត្តាវតា មូលសិក្ខាបទាគតំ អត្តូបក្កមមូលកំ អាបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឥមិស្សា សង្ឃាទិសេសាបត្តិយា បរូបក្កមេនបិ អាបជ្ជនំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បរេនា’’តិអាទិ. ឧបក្កមាបេត្វាតិ អង្គជាតស្ស គហណំ វា ឃដ្ដនំ វា ការេត្វា.

៣២៧. សញ្ចិច្ចាតិ ‘‘ឧបក្កមាមិ មោចេស្សាមី’’តិ ចេតេត្វា បកប្បេត្វា. ឧបក្កមន្តស្សាតិ អជ្ឈត្តរូបាទីសុ តីសុ យត្ថ កត្ថចិ ឃដ្ដេន្តស្ស. សមុទ្ទិដ្ឋន្តិ ‘‘ចេតេតិ ឧបក្កមតិ ន មុច្ចតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ២៦២) បទភាជនេ ភគវតា វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

៣២៨. ឥមិស្សំ គាថាយំ ‘‘អត្តនោ អង្គជាតំ ឧបក្កមន្តស្សា’’តិ ឥមិនា អជ្ឈត្តរូបេ វា ពហិទ្ធារូបេ វា អជ្ឈត្តពហិទ្ធារូបេ វា អត្តនោ អង្គជាតំ ឃដ្ដេន្តស្សាតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស វុត្តត្តា អង្គជាតឃដ្ដនេន វិនាភាវតោ ឥមិនា អសង្គយ្ហមានស្សាបិ អាកាសេ កដិកម្បនេន សុក្កមោចនេ សង្ឃាទិសេសស្ស បឋមគាថាយំ ‘‘វាយាមោ’’តិ សាមញ្ញវចនេន សង្គហិតត្តា តំ ឋបេត្វា ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ មោចនាធិប្បាយស្ស អាកាសេ កដិំ កម្បេន្តស្ស អសុចិ មុច្ចិ…បេ… អសុចិ ន មុច្ចិ. តស្ស កុក្កុច្ចំ អហោសិ…បេ… អនាបត្តិ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសស្ស, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ អាកាសេកដិកម្បនវត្ថុម្ហិ វុត្តត្តា អមុត្តេ ថុល្លច្ចយំ សង្គហេតុមាហ ‘‘សញ្ចិច្ចា’’តិអាទិ.

តត្ថ សញ្ចិច្ចាតិ ‘‘ឧបក្កមាមិ មោចេស្សាមី’’តិ ជានិត្វា សញ្ជានិត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបក្កមន្តស្សា’’តិ សាមញ្ញតោ តំ វិសេសេតុំ ‘‘អាកាសេ កម្បនេនបី’’តិ អាហ, កដិកម្បនេនាតិ គហេតព្ពំ. កថមិទំ លព្ភតីតិ ចេ? ឥមាយ កថាយ សង្គហេតព្ពវត្ថុម្ហិ ‘‘អាកាសេ កដិំ កម្បេន្តស្សា’’តិ (បារា. ២៦៦) បាឋេ ‘‘កដិំ កម្បេន្តស្សា’’តិ វចនសហចរស្ស ‘‘អាកាសេ’’តិ វចនស្ស សន្និធានពលេន លព្ភតិ អត្ថប្បករណសទ្ទន្តរសន្និធានា សទ្ទានំ វិសេសត្ថទីបនតោ.

៣២៩. វត្ថិន្តិ មុត្តវត្ថិំ, មុត្តករណស្ស វត្ថិន្តិ អត្ថោ. កីឡាយ បូរេត្វាតិ គាមទារកោ វិយ កីឡិតុកាមតាយ មុត្តវត្ថិំ ទឡ្ហំ គហេត្វា បូរេត្វាតិ អត្ថោ. យថាហ វត្ថិវត្ថុម្ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តេ ភិក្ខូ វត្ថិំ ទឡ្ហំ គហេត្វា បូរេត្វា បូរេត្វា វិស្សជ្ជេន្តា គាមទារកាវិយ បស្សាវមកំសូ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៦៤). ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ សាមញ្ញេន កស្មា វុត្តន្តិ? តស្មិំ វត្ថុស្មិំ វុត្តនយេន មោចនាធិប្បាយេន ទឡ្ហំ គហេត្វា បូរេត្វា បូរេត្វា វិស្សជ្ជេន្តស្ស សុក្កេ មុត្តេ មោចនាធិប្បាយោ ចេតេតិ, ឧបក្កមតិ, មុច្ចតីតិ អង្គានំ សម្បន្នត្តា សង្ឃាទិសេសស្ស, អមុត្តេ ថុល្លច្ចយស្ស សម្ភវតោ ឧភយសង្គហត្ថមាហ.

៣៣០. ឧបនិជ្ឈាយនវត្ថុម្ហិ ‘‘ន ច ភិក្ខវេ សារត្តេន មាតុគាមស្ស អង្គជាតំ ឧបនិជ្ឈាយិតព្ពំ, យោ ឧបនិជ្ឈាយេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ២៦៦) បាឡិយំ ‘‘មាតុគាមស្សា’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា ‘‘តិស្សន្ន’’ន្តិ វទតិ. តិស្សន្នំ បន ឥត្ថីនន្តិ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតវសេន តិស្សន្នំ ឥត្ថីនំ. ‘‘អង្គជាត’’ន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តត្តា ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ មុត្តករណមេវ វុច្ចតិ, បដសតេនាបិ បដិច្ឆាទិតំ វា អប្បដិច្ឆាទិតំ វា យោនិមគ្គន្តិ អត្ថោ. តេនាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេបិ បដសតំ និវត្ថា ហោតិ, បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ឋត្វា ‘ឥមស្មិំ នាម ឱកាសេ និមិត្ត’ន្តិ ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស ទុក្កដមេវ. អនិវត្ថានំ គាមទារិកានំ និមិត្តំ ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស បន កិមេវ វត្តព្ព’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៦៦). បុរតោ វាតិ ឯត្ថ ‘‘ឋត្វា’’តិ បាឋសេសោ.

៣៣១. ឯកេន…បេ… បស្សតោ ឯកំ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯកេន បយោគេន ឯកំ ទុក្កដ’’ន្តិ វចនតោ អនេកេហិ បយោគេហិ អនេកានិ ទុក្កដានីតិ ព្យតិរេកតោ លព្ភតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥតោ ចិតោ ច វិលោកេត្វា បុនប្បុនំ ឧបនិជ្ឈាយន្តស្ស បយោគេ បយោគេ ទុក្កដ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៦៦). ឥមិស្សា អដ្ឋកថាយ ‘‘ឥតោ ចិតោ ចា’’តិ វុត្តត្តា ឧម្មីលននិមីលនន្តិ ឯត្ថ ‘‘វិវិធា តំ អនោលោកេត្វា តមេវ ឱលោកេន្តស្សា’’តិ លព្ភតិ.

៣៣២. អមោចនាធិប្បាយស្ស មុត្តស្មិំ អនាបត្តិ បកាសិតាតិ យោជនា. មោចនាធិប្បាយំ វិនា ភេសជ្ជករណត្ថំ សុទ្ធចិត្តេន អង្គជាតេ ភេសជ្ជលេបំ ករោន្តស្ស វា សុទ្ធចិត្តេនេវ ឧច្ចារបស្សាវាទិំ ករោន្តស្ស វា មុត្តេបិ អនាបត្តីតិ ឥទំ ‘‘អនាបត្តិ សុបិនន្តេន នមោចនាធិប្បាយស្សា’’តិអាទិនា (បារា. ២៦៣) នយេន អនាបត្តិវារេ វុត្តមេវាតិ អត្ថោ.

ឥមស្មិំ បាឋេ ‘‘អនុបក្កមន្តស្សា’’តិ អវុត្តេបិ ឥមស្ស បាឋស្ស បុរតោ ‘‘ចេតេតិ ន ឧបក្កមតិ មុច្ចតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ២៦២) ច ‘‘ន ចេតេតិ ន ឧបក្កមតិ មុច្ចតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ២៦២) ច វចនតោ តំ សង្គហេតុមាហ ‘‘អនុបក្កមតោបិ ច មុត្តស្មិំ អនាបត្តិ បកាសិតា’’តិ. មោចនស្សាទរាគេន បីឡិតោ ហុត្វា ‘‘អហោ វត មេ មុច្ចេយ្យា’’តិ ចិន្តេត្វា វា ឯវរូបមោចនស្សាទរាគបីឡាបុព្ពង្គមចិត្តេ អសតិបិ កេវលំ កាមវិតក្កមត្តេន ឧបហតោ ហុត្វា តាទិសអជ្ឈត្តិកពាហិរវត្ថូសុ ឃដ្ដនវសេន វា អាកាសេ កដិកម្បនវសេន វា ឧបក្កមំ អករោន្តស្ស តាទិសចិន្តាពលេន វា កាមវិតក្កពលេន វា សុក្កេ មុត្តេបិ អនាបត្តីតិ ឥទំ យថាវុត្តបាឋវសេន បកាសិតន្តិ អត្ថោ.

សុបិនន្តេន មុត្តស្មិំ, អនាបត្តិ បកាសិតាតិ ឯត្ថ អន្តសទ្ទត្ថាភាវតោ សុបិនេតិ អត្ថោ. សុបិនេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស វា មាតុគាមេហិ កាយសំសគ្គំ អាបជ្ជន្តស្ស វា សុក្កេ មុត្តេបិ អវិសយត្តា អនាបត្តិ បាឡិយំ ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ សុបិនន្តេនា’’តិ (បារា. ២៦៣) ឥមិនា បកាសិតាតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ឋត្វា អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុបិនេ បន ឧប្បន្នាយ អស្សាទចេតនាយ សចស្ស វិសយោ ហោតិ, និច្ចលេន ភវិតព្ពំ. ន ហត្ថេន និមិត្តំ កីឡាបេតព្ពំ. កាសាវបច្ចត្ថរណរក្ខនត្ថំ បន ហត្ថបុដេន គហេត្វា ជគ្គនត្ថាយ ឧទកដ្ឋានំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៦២) វុត្តត្តា អណ្ឌបាលិកា កិកីសកុណា វិយ, វាលបាលិកា ចមរី វិយ, ឯកនេត្តបាលកោ បុរិសោ វិយ ច កាយជីវិតេបិ អបេក្ខំ បហាយ សីលំ រក្ខិតុកាមេន សិក្ខាកាមេន និព្ពានគាមិនិបដិបត្តិំ បូរេតុកាមេន កុលបុត្តេន ‘‘អញ្ញត្រ សុបិនន្តា’’តិ (បារា. ២៣៧) វទតោ តថាគតស្ស អធិប្បាយានុកូលំ អដ្ឋកថាតោ ញត្វា អប្បមត្តេន បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ អយមត្រានុសាសនី.

សុក្កវិស្សដ្ឋិកថាវណ្ណនា.

៣៣៣. មនុស្សិត្ថិន្តិ មនុស្សជាតិកំ ឥត្ថិំ, ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី, ន បេតី, ន តិរច្ឆានគតា, អន្តមសោ តទហុជាតាបិ ទារិកា, បគេវ មហត្តរី’’តិ (បារា. ២៧១) បទភាជនេ វុត្តត្តា តទហុជាតកុមារិកាភាវេនបិ ឋិតំ ជីវមានកមនុស្សមាតុគាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘មនុស្សិត្ថិ’’ន្តិ សាមញ្ញវចនេន ជីវមានកមនុស្សិត្ថិន្តិ អយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតីតិ? វិនីតវត្ថុម្ហិ (បារា. ២៨១ អាទយោ) មតិត្ថិយា កាយំ ផុសន្តស្ស ថុល្លច្ចយវចនតោ បារិសេសតោ លព្ភតិ. អាមសន្តោតិ ‘‘ហត្ថគ្គាហំ វា វេណិគ្គាហំ វា អញ្ញតរស្ស វា អញ្ញតរស្ស វា អង្គស្ស បរាមសន’’ន្តិ (បារា. ២៧០) វុត្តត្តា ហត្ថាទិអង្គបច្ចង្គផុសនាទិនានប្បការានំ អញ្ញតរេន បការេន អាមសន្តោតិ អត្ថោ. អត្តនោ កាយេន ឥត្ថិយា កាយស្ស សំសគ្គេ មិស្សីភាវេ រាគោ កាយសំសគ្គរាគោ. សង្ឃាទិសេសោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សង្ឃាទិសេសិកោ, កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសោ អាបន្នោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៣៤. កាយសំសគ្គរាគេន ឥត្ថិយា អន្តមសោ លោមម្បិ អត្តនោ សរីរេ លោមេន ផុសន្តស្ស ភិក្ខុនោ សង្ឃាទិសេសាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា. ឯត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៧៤) ‘‘លោមគណនាយ សង្ឃាទិសេសា ហោន្តី’’តិ កុរុន្ទដ្ឋកថាមតស្ស អដ្ឋិតត្តា, ‘‘កោដ្ឋាសគណនាយ ន ហោតិ, ឥត្ថិគណនាយ ហោតី’’តិ មហាអដ្ឋកថាមតស្ស ឋិតត្តា សង្ឃសន្តកេ មញ្ចបីឋេ បច្ចត្ថរណាទិនា កេនចិ អប្បដិច្ឆាទិតេ ផុសន្តស្ស វិយ លោមគណនាយ អហុត្វា ផុដ្ឋលោមានំ ពហុត្តេបិ ឯកស្មិំ បយោគេ ឯកា ឯវ អាបត្តិ, ពហូសុ បយោគេសុ បយោគគណនាយ អាបត្តិយោ ហោន្តីតិ សន្និដ្ឋានំ.

៣៣៥. ឥត្ថិយាតិ មនុស្សិត្ថិយា. សម្ផុដ្ឋោតិ ហត្ថាទិសរីរាវយវេ សំសគ្គំ សមាបន្នោ. សេវនចេតនោ វាយមិត្វា កាយសំសគ្គរាគេន អត្តនោ កាយំ ចាលេត្វាតិ អត្ថោ. សង្ឃាទិសេសតាតិ ឯត្ថ សកត្ថេ តទ្ធិតប្បច្ចយោ. ‘‘សង្ឃាទិសេសិតា’’តិ បន បាឋោ សុន្ទរោ, សង្ឃាទិសេសស្ស អត្ថិតា វិជ្ជមានភាវោតិ អត្ថោ. សង្ឃាទិសេសាបត្តិយា សព្ភាវសង្ខាតា អត្ថិតា ឦបច្ចយត្ថេ បុគ្គលេ សង្ឃាទិសេសីសទ្ទបវត្តិនិមិត្តំ ហោតីតិ ភាវបច្ចយោ តំអត្ថវសេន លព្ភតិ. យថាហុ ‘‘យស្ស គុណស្ស ហិ ភាវា ទព្ពេ សទ្ទសន្និវេសោ, តទភិធានេ ត្តតាទយោ’’តិ.

៣៣៦. ឯកេន ហត្ថេន គហេត្វាតិ (កង្ខា. អដ្ឋ. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវណ្ណនា) ឯត្ថ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ‘‘មនុស្សិត្ថិ’’ន្តិ អជ្ឈាហារោ. តំ មនុស្សិត្ថិំ. តត្ថ តត្ថាតិ ឥត្ថិយា តស្មិំ តស្មិំ សរីរាវយវេ. ‘‘ឯកាវាបត្តី’’តិ បឋមំ គហិតហត្ថស្ស អនបនីតត្តា វុត្តំ. គហិតហត្ថំ បន មោចេត្វា បុនប្បុនំ ផុសន្តស្ស បយោគគណនាយ អាបត្តិ ហោតីតិ ព្យតិរេកតោ លព្ភតិ.

៣៣៧. ឯកេន ហត្ថេន អគ្គហេត្វា សីសតោ យាវ បាទំ, បាទតោ យាវ សីសញ្ច កាយា ហត្ថំ អមោចេត្វា ទិវសម្បិ តំ ឥត្ថិំ ផុសន្តស្ស ឯកាវាបត្តីតិ យោជនា. ឯត្ថាបិ ‘‘អមោចេត្វា’’តិ ព្យតិរេកតោ មោចេត្វា ផុសន្តស្ស បយោគគណនាយ អនេកាបត្តិយោតិ លព្ភតិ.

៣៣៨. ឯកតោ គហិតបញ្ចង្គុលីនំ គណនាយ សចេ អាបត្តិ សិយា, ឯកស្ស មាតុគាមស្ស សរីរំ រាគចិត្តេន ផុសន្តស្ស ទ្វត្តិំសកលាបកោដ្ឋាសតោ ព្យតិរេកស្ស សរីរស្សាភាវា ទ្វត្តិំសកលាបកោដ្ឋាសគណនាយ អាបត្តិយា ភវិតព្ពំ, តថា អភាវតោ ឥទម្បិ ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ន ហិ កោដ្ឋាសតោ សិយា’’តិ អាហ.

៣៤០-១. ឥត្ថិយា វិមតិស្សាបិ អត្តនោ កាយេន ឥត្ថិយា កាយំ ផុសតោ តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយា, ឥត្ថិយា បណ្ឌកាទិសញ្ញិនោបិ អត្តនោបិ កាយេន ឥត្ថិយា កាយំ ផុសតោ តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយា. អាទិ-សទ្ទេន បុរិសតិរច្ឆានគតានំ សង្គហោ. ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោ អត្តនោ កាយេន ឥត្ថិយា កាយសម្ពទ្ធំ ផុសតោ តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយា. បណ្ឌកេ បណ្ឌកសញ្ញិនោ អត្តនោ កាយេន បណ្ឌកស្ស កាយំ ផុសតោ តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយា. យក្ខិបេតីសុ យក្ខិបេតិសញ្ញិនោ អត្តនោ កាយេន តាសំ កាយំ ផុសតោ តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយាតិ យោជនា. ឯត្ថ ‘‘បណ្ឌកគ្គហណេន ឧភតោព្យញ្ជនកោបិ គយ្ហតី’’តិ វជិរពុទ្ធិដីកាយំ វុត្តំ. ‘‘ឥត្ថិយា វេមតិកស្សាបិ បណ្ឌកាទិសញ្ញិនោបិ អត្តនោ កាយេន ឥត្ថិយា កាយសម្ពទ្ធំ ផុសតោ តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយា’’តិ ន យោជេតព្ពំ. កស្មា? តថា យោជនាយំ បាឡិយំ ទុក្កដំ វុត្តំ, ន ថុល្លច្ចយន្តិ អនិដ្ឋប្បសង្គតោ.

‘‘ទុក្កដំ កាយសំសគ្គេ, តិរច្ឆានគតិត្ថិយា’’តិ ឥមិនា វិនីតវត្ថុម្ហិ អាគតនយេ សង្គហិតេបិ តេនេវ នយេន បណ្ឌកេ វិមតិឥត្ថិសញ្ញិតាទិអញ្ញមតិបក្ខេ ច បុរិសតិរច្ឆានគតេសុ បុរិសតិរច្ឆានគតសញ្ញិវិមតិបណ្ឌកាទិអញ្ញមតិបក្ខេ ច ឥតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ កាយបដិពទ្ធាមសនាទីសុ ច បទភាជនេ វុត្តសព្ពទុក្កដាបត្តិយោ ឧបលក្ខិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៤២. អត្តនោ កាយេន បដិពទ្ធេន ឥត្ថិយា កាយេន បដិពទ្ធំ ផុសន្តស្ស ភិក្ខុនោ បន ទុក្កដន្តិ យោជនា. ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ វុត្តទុក្កដានំ សមុច្ចយត្ថោ. ច-សទ្ទេន បន អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន ‘‘និស្សគ្គិយេន កាយំ អាមសតិ. និស្សគ្គិយេន កាយបដិពទ្ធំ អាមសតិ. និស្សគ្គិយេន និស្សគ្គិយំ អាមសតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ២៧៦) បាឡិយំ អាគតទុក្កដានំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ.

៣៤៣-៤. ន កេវលំ បទភាជនាគតឥត្ថិសរីរាទិកមេវ អនាមាសំ, វិនីតវត្ថូសុ ទារុធីតលិកវត្ថុអនុលោមតោ បោត្ថលិកាទិឥត្ថិរូបកញ្ច និស្សគ្គិយវារានុលោមតោ អសរីរដ្ឋំ មាតុគាមេហិ បរិភុត្តវត្ថាភរណាទិញ្ច វិភង្គក្ខន្ធកាទីសុ វុត្តនយានុសារេន អដ្ឋកថាគតំ អវសេសំ អនាមាសវត្ថុញ្ច អាមសន្តស្ស អាបត្តិំ សង្គហេតុមាហ ‘‘ឥត្ថីន’’ន្តិអាទិ.

‘‘ឥត្ថីនំ ឥត្ថិរូបញ្ចា’’តិ ឥទំ ‘‘ឥត្ថិកាយ ឥត្ថិធនំ (បារា. ៣៤), សទ្ធានំ សទ្ធាបរាយន’’ន្តិអាទីសុ វិយ លោកវោហារវសេន វុត្តំ. ឥត្ថីនំ ទារុលោហមយាទិកំ ឥត្ថិរូបញ្ចាតិ យោជនា. អាទិ-សទ្ទេន ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ មត្តិកាយ, បិដ្ឋេន វា កតំ មាតុគាមរូបំ សង្គណ្ហាតិ. មាតុគាមរូបំ យេន កេនចិ ទិន្នំ សព្ពរតនមយំ វិនា អវសេសំ សាទិយិត្វា ភិន្ទិត្វា សមណសារុប្បបរិក្ខារំ ការាបេតុំ, អផុសិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពេ វា យោជេតុំ វដ្ដតិ.

‘‘វត្ថ’’ន្តិ ឥមិនា និវាសនបារុបនទ្វយម្បិ សាមញ្ញេន គហិតំ. ឥទញ្ច មាតុគាមេន បរិភុញ្ជិតុំ ឋបិតម្បិ អនាមាសមេវ, ចីវរត្ថាយ ទិន្នំ សម្បដិច្ឆិត្វា គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន តិណចុម្ពដកំ, អង្គុលិយា បណ្ណមុទ្ទិកំ ឧបាទាយ អលង្ការមេវ. ឯត្ថ ច វាលកេសវដ្ដកេសេសុ បវេសនកទន្តសូចិអាទិ កប្បិយភណ្ឌំ ទិយ្យមានំ សមណសារុប្បបរិក្ខារត្ថាយ គហេតព្ពំ.

តត្ថជាតផលំ ខជ្ជន្តិ រុក្ខេ ឋិតំ ខាទិតព្ពំ បនសនាឡិកេរាទិផលញ្ច មនុស្សេហិ រាសិកតំ បរិភុញ្ជិតព្ពផលញ្ច ‘‘មនុស្សេហិ រាសិកតេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨១) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា អនាមាសន្តិ ឧបលក្ខណតោ ឥមិនាវ គហេតព្ពំ. អរញ្ញេ រុក្ខតោ បតិតំ ផលំ ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទស្សាមី’’តិ គហេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘មុគ្គាទិំ តត្ថជាតក’’ន្តិ ឧបលក្ខណបទត្តា គច្ឆតោ វិយុត្តម្បិ គហេតព្ពំ. មុគ្គាទិន្តិ ឯត្ថ ‘‘អបរណ្ណ’’ន្តិ បាឋសេសោ.

សព្ពានិ ធញ្ញានីតិ ‘‘សាលិ វីហិ យវោ កង្គុ, កុទ្រូសវរកគោធុមា’’តិ វុត្តានិ សត្ត ធញ្ញានិ. ខេត្តមគ្គេន គច្ឆតា សាលិសីសេ ហត្ថេន អផុសន្តេន គន្តព្ពំ. សចេ មគ្គោ សម្ពាធោ ហោតិ, សរីរេ ធញ្ញំ ផុសន្តេបិ មគ្គត្តា ន ទោសោ. វីថិយំ, គេហង្គណេ វា ធញ្ញេសុ បសារិតេសុ អបសក្កិត្វា ចេ គន្តុំ ន សក្កា, ‘‘មគ្គំ អធិដ្ឋាយ គន្តព្ព’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨១) អដ្ឋកថាវចនតោ ‘‘ឥមំ មគ្គំ គមិស្សាមី’’តិ គន្តុំ វដ្ដតិ. ‘‘កុលគេហេ ធញ្ញមត្ថកេ ចេ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា ទិន្នំ ហោតិ, និសីទិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨១ អត្ថតោ សមានំ) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ‘‘អាសនសាលាយំ ធញ្ញេ វិប្បកិណ្ណេ អនុក្កមិត្វា ឯកមន្តេ បីឋកំ បញ្ញាបេត្វា និសីទិតព្ពំ. សចេ មនុស្សា តស្មិំ ធញ្ញមត្ថកេ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា ទេន្តិ, និសីទិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨១ អត្ថតោ សមានំ) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា អត្តនា តត្ថ អាសនំ បញ្ញាបេត្វា និសីទិតុំ ន វដ្ដតិ.

៣៤៥. ធមនសង្ខាទិំ សព្ពំ បញ្ចង្គតុរិយម្បិ ចាតិ សម្ពន្ធោ. ធមនសង្ខោ នាម សទ្ទករណសង្ខោ. អាទិ-សទ្ទេន វំសសិង្គតាឡាទីនំ សង្គហោ. បញ្ចង្គតុរិយន្តិ អាតតំ, វិតតំ, អាតតវិតតំ, ឃនំ, សុសិរន្តិ បញ្ចង្គសង្ខាតំ តុរិយំ. តត្ថ អាតតំ នាម ចម្មបរិយោនទ្ធេសុ ភេរិអាទីសុ ឯកតោ អាកឌ្ឍិត្វា ឱនទ្ធំ ឯកតលតុរិយំ. វិតតំ នាម ឧភតោ អាកឌ្ឍិត្វា ឱនទ្ធំ ឧភយតលតុរិយំ. អាតតវិតតំ នាម ឧភយតោ ច មជ្ឈតោ ច សព្ពតោ បរិយោនន្ធិតំ. ឃនំ សម្មាទិ. សម្មន្តិ តាឡំ, ឃណ្ដាកិង្កណិអាទីនម្បិ ឯត្ថេវ សង្គហោ. សុសិរន្តិ វំសាទិ.

ឥធ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨១) កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន ភេរិបោក្ខរញ្ច ភេរិតលចម្មញ្ច វីណា ច វីណាបោក្ខរចម្មញ្ច ទណ្ឌោ ច អនាមាសំ. ‘‘បូជំ កត្វា ចេតិយង្គណាទីសុ ឋបិតភេរិយោ អចាលេន្តេន អវសេសដ្ឋានំ សម្មជ្ជិតព្ពំ. កចវរឆឌ្ឌនកាលេ កចវរំ វិយ គហេត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ ឋបេតព្ព’’ន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. តុរិយភណ្ឌេសុ យំ កិញ្ចិ អត្តនោ ទីយមានំ តំ បរិវត្តេត្វា កប្បិយបរិក្ខារំ គហេតុំ អធិវាសេតព្ពំ. ទោណិ វា បោក្ខរំ វា ទន្តកដ្ឋនិក្ខិបនត្ថាយ, ចម្មញ្ច សត្ថកោសករណត្ថាយ គហេតព្ពំ.

រតនានិ ច សព្ពានីតិ មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ សិលា បវាឡំ រជតំ ជាតរូបំ លោហិតង្កោ មសារគល្លន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨១) វុត្តានិ សព្ពានិ រតនានិ ច. ឯត្ថ ច វិទ្ធា, អវិទ្ធា វា សាមុទ្ទិកាទី សព្ពាបិ មុត្តា អនាមាសា. ភណ្ឌមូលត្ថញ្ច គណ្ហិតុំ ន វដ្ដតិ. អន្តមសោ ជាតិផលិកំ ឧបាទាយ នីលបីតាទិភេទោ សព្ពោបិ មណិ ធោតវិទ្ធោ អនាមាសោ. អាហតាការេនេវ ឋិតោ អវិទ្ធាធោតោ មណិ បត្តាទិ ភណ្ឌមូលត្ថំ អធិវាសេតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តំ. មហាបច្ចរិយំ បន បដិក្ខិត្តំ. បចិត្វា កតោ កាចមណិយេវេកោ វដ្ដតិ. វេឡុរិយេ ច មណិសទិសោយេវ វិនិច្ឆយោ.

ធមនសង្ខោ ‘‘សព្ពំ ធមនសង្ខាទិ’’ន្តិអាទិគាថាយ តុរិយេសុ គហិតោ. រតនខចិតោ សង្ខោ អនាមាសោ. បានីយសង្ខោ ធោតោបិ អធោតោបិ អាមាសោ. អវសេសសង្ខោ បន អញ្ជនាទិភេសជ្ជត្ថំ, បត្តាទិភណ្ឌមូលភាវេន ច អធិវាសេតុំ វដ្ដតិ. សុវណ្ណេន ឯកតោ វិលិយាបេត្វា កតា មុគ្គវណ្ណា សិលា អនាមាសា. សេសា សិលា ខុទ្ទកនិសានាទិកម្មត្ថំ អធិវាសេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘បវាឡំ ធោតមធោតញ្ច វិទ្ធមវិទ្ធញ្ច សព្ពថា អនាមាសំ, នាបិ អធិវាសេតព្ព’’ន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តត្តា បវាឡបដិមាចេតិយានិ ចេវ បោត្ថកេសុ បវេសេតព្ពអាណិយា មូលេ, អគ្គេច បវេសេតព្ពំ បទុមាទិអាការេន កតំ វដ្ដញ្ច ន គហេតព្ពំ ន ផុសិតព្ពំ.

ពីជតោ បដ្ឋាយ រជតំ, ជាតរូបញ្ច កតំ វា ហោតុ អកតំ វា, សព្ពសោ អនាមាសំ, ន ច សាទិតព្ពំ. ឥមិនា កតំ បដិមាទិកញ្ច អារកូដលោហញ្ច អនាមាសន្តិ វក្ខតិ. កតាកតសុវណ្ណរជតានំ អសាទិយិតព្ពតាយ ឥធ អដ្ឋកថាយ អាគតត្តា ឧត្តរេន រាជបុត្តេន ការេត្វា អាហដំ សុវណ្ណចេតិយំ ន វដ្ដតីតិ មហាបទុមត្ថេរេន បដិក្ខិត្តន្តិ សុវណ្ណបដិមាចេតិយបោត្ថកាវច្ឆាទកមណិបទុមវដ្ដាទិ យំ កិញ្ចិ ន សាទិតព្ពមេវ, ន ច អាមសិតព្ពំ. ឯតេន កតំ សេនាសនោបករណំ បន បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ធម្មមណ្ឌបេ កតម្បិ បដិជគ្គិតុំ វដ្ដតិ. លោហិតវណ្ណោ មណិ, មសារគល្លមណិ ច សព្ពថា អនាមាសោ, ន ច អធិវាសេតព្ពោតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ.

៣៤៦. សព្ពមាវុធភណ្ឌន្តិ ខគ្គាទិ សព្ពំ អាវុធោបករណំ បត្តាទិកប្បិយបរិក្ខារមូលត្ថាយ ទីយមានំ សត្ថវាណិជាយ អកាតព្ពត្តា ន គហេតព្ពំ, ‘‘ឥមំ គណ្ហថា’’តិ ទិន្នំ ភិន្ទិត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ កត្វា ‘‘ខុរាទិកប្បិយបរិក្ខារំ ការេស្សាមី’’តិ សាទិតុំ វដ្ដតិ. សង្គាមភូមិយំ មគ្គេ បតិតខគ្គាទិំ ទិស្វា បាសាណេន ភិន្ទិត្វា ‘‘ខុរាទិកប្បិយភណ្ឌានិ ការេស្សាមី’’តិ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. ឧសុសត្តិអាទិកំ ផលតោ ទណ្ឌំ អបនេត្វា កប្បិយបរិក្ខារការាបនត្ថាយ គហេតព្ពំ.

ជិយាតិ ធនុគុណោ. ច-ការេន ឥមិស្សា គាថាយ អវុត្តំ អង្កុសតោមរាទិំ បរហិំ សោបករណំ សង្គណ្ហាតិ. ធនុទណ្ឌកោតិ ជិយាវិរហិតោ ធនុទណ្ឌកោ. ឥទំ បរហិំសោបករណភណ្ឌាទិកំ វិហារេ សម្មជ្ជិតព្ពដ្ឋានេ ឋបិតំ ចេ, សាមិកានំ វត្វា តេហិ អគ្គហិតំ ចេ, អចាលេន្តេន សម្មជ្ជិតព្ពំ.

ជាលញ្ចាតិ មច្ឆជាលបក្ខិជាលាទិជាលញ្ច. ជាលំ ទីយមានំ ឆត្តវេឋនត្ថំ, អាសនចេតិយាទិមត្ថកេ ពន្ធនាទិបយោជនេ សតិ តទត្ថញ្ច គហេតព្ពំ. សរវារណំ នាម ផលកាទិកំ អញ្ញេហិ អត្តនោ វិជ្ឈនត្ថាយ វិស្សដ្ឋសរនិវារណំ វិនាសនោបរោធការណំ ហោតីតិ ភណ្ឌមូលត្ថំ សាទិតុំ វដ្ដតិ. ‘‘ទន្តកដ្ឋាធារផលកាទិ យទិច្ឆិតំ ករោមី’’តិ មុដ្ឋិំ អបនេត្វា គហេតុំ វដ្ដតិ.

៣៤៧. ចេតិយន្តិ ឯត្ថ ‘‘សុវណ្ណចេតិយ’’ន្តិ ឥទំ ‘‘សុវណ្ណបដិពិម្ពាទី’’តិ អនន្តរំ វុត្តត្តា លព្ភតិ. សុវណ្ណគ្គហណញ្ចុបលក្ខណន្តិ រជតមយញ្ច គហេតព្ពំ. អារកូដកន្តិ សុវណ្ណវណ្ណំ លោហវិសេសមាហ. ‘‘អនាមាស’’ន្តិ ឥទំ ‘‘អសម្បដិច្ឆិយំ វា’’តិ ឯតស្ស ឧបលក្ខណំ.

៣៤៨. សព្ពំ វាទិតមិតិ សម្ពន្ធោ. ឱនហិតុន្តិ ចម្មវរត្តតន្តីហិ ពន្ធិតុំ. ឱនហាបេតុន្តិ តថេវ អញ្ញេហិ ការាបេតុំ. វាទាបេតុន្តិ អញ្ញេហិ វាទាបេតុំ. វាទេតុន្តិ អត្តនា វាទេតុំ. វាទិតន្តិ វាទនីយំ យថា ‘‘ករណីយំ ការិត’’ន្តិ, វាទនារហំ តុរិយភណ្ឌន្តិ អត្ថោ. ឥទញ្ច ឱនហនាទិកិរិយាយ កម្មំ.

៣៤៩. ឧបហារំ ករិស្សាមាតិ បូជំ ករិស្សាម. ឥតិ អនុមតិគ្គហណត្ថាយ. វត្តព្ពាតិ តេ វត្តារោ វត្តព្ពាតិ យោជនា.

៣៥០-១. ធុត្តិយា ឥត្ថិយាតិ វិបន្នាចារាយ លោឡិត្ថិយា. សយំ ផុសិយមានស្សាតិ ភិក្ខុនោ បយោគំ វិនា ឥត្ថិយា អត្តនាវ ផុសិយមានស្ស. កាយេន អវាយមិត្វាតិ តស្សា សរីរសម្ផស្សានុភវនត្ថំ អត្តនោ កាយំ អចាលេត្វា. ផស្សំ បដិវិជានតោតិ ផស្សំ អនុភវន្តស្ស.

អសញ្ចិច្ចាតិ ឯត្ថ ‘‘ផុសនេ’’តិ បាឋសេសោ, ‘‘ឥមិនា ឧបាយេន ឥមំ ផុសាមី’’តិ អចេតេត្វា. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘ឥមិនា បត្តបដិគ្គហណាទិនា ឧបាយេន ឯតិស្សា សរីរសម្ផស្សំ អនុភវិស្សាមី’’តិ អចិន្តេត្វា បត្តថាលកតដ្ដកបណ្ណបុដភេសជ្ជាទិំ បដិគ្គណ្ហាបេន្តិយា ហត្ថេ អត្តនោ ហត្ថេន ផុសនាទីសុ អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អស្សតិយា’’តិ ឥទំ បន ឥមិនាវ សង្គហិតត្តា ឥធ វិសុំ ន វុត្តំ, មាតុគាមស្ស សរីរេ ផុសនភាវំ អជានិត្វា អញ្ញវិហិតោ ហុត្វា សតិំ អនុបដ្ឋបេត្វា ហត្ថបាទបសារណាទីសុ ផុសន្តស្សាតិ អត្ថោ.

អជានន្តស្សាតិ ទារកាការំ ទារិកំ ‘‘មាតុគាមោ’’តិ អជានិត្វា កេនចិ ករណីយេន ផុសន្តស្ស. មោក្ខាធិប្បាយិនោ ចាតិ ‘‘មោក្ខាធិប្បាយោ កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតិ, អនាបត្តិ. មោក្ខាធិប្បាយោ កាយេន វាយមតិ, ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតិ, អនាបត្តិ. មោក្ខាធិប្បាយោ ន ច កាយេន វាយមតិ, ផស្សំ បដិវិជានាតិ, អនាបត្តិ. មោក្ខាធិប្បាយោ ន ច កាយេន វាយមតិ, ន ច ផស្សំ បដិវិជានាតិ, អនាបត្តី’’តិ (បារា. ២៧៩) វុត្តមោក្ខាធិប្បាយវតោ ចតុព្ពិធស្ស បុគ្គលស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អនាបត្តី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ.

ឥមេសុ យោ មាតុគាមេន អាលិង្គនាទិបយោគេន អជ្ឈោត្ថរយមានោ តំ អត្តនោ សរីរតោ អបនេត្វា មុញ្ចិតុកាមោ ហត្ថចាលេន, មុដ្ឋិអាទីហិ វា បដិបណាមនំ, បហរណាទិកញ្ច បយោគំ ករោតិ, អយំ បឋមោ បុគ្គលោ. អត្តានមជ្ឈោត្ថរិតុំ អាគច្ឆន្តិំ ឥត្ថិំ ទិស្វា បហរណាការាទិសព្ពបយោគំ ទស្សេត្វា តាសេត្វា អត្តនោ សរីរំ ផុសិតុំ អទេន្តោ ទុតិយោ. ឥត្ថិយា អជ្ឈោត្ថរិត្វា អាលិង្គិតោ ចោបនរហិតំ មំ ‘‘អនត្ថិកោ’’តិ មន្ត្វា ‘‘សយមេវ បលាយិស្សតី’’តិ, ‘‘អចោបនមេវ មោក្ខោបាយោ’’តិ ញត្វា និច្ចលោវ ហុត្វា ផស្សំ បដិវិជានន្តោ តតិយោ. អត្តានំ អជ្ឈោត្ថរិតុមាគច្ឆន្តិំ ឥត្ថិំ ទិស្វា ទុតិយោ វិយ តាសេតុំ កាយប្បយោគំ អកត្វា ‘‘អគតេ បាតេស្សាមិ, បហរិត្វា តាសេស្សាមី’’តិ វា ចិន្តេត្វា និច្ចលោវ ហុត្វា តិដ្ឋន្តោ ចតុត្ថោតិ វេទិតព្ពោ.

៣៥២. បឋមេនាតិ ឯត្ថ ‘‘បារាជិកេនា’’តិ បាឋសេសោ, កាយចិត្តសមុដ្ឋានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធ ចិត្តំ នាម កាយសំសគ្គរាគសម្បយុត្តំ ចិត្តំ, សុក្កវិស្សដ្ឋិម្ហិ មោចេតុកាមតាយ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ.

កាយសំសគ្គកថាវណ្ណនា.

៣៥៣-៤. ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទេនាតិ ទុដ្ឋុ កុច្ឆិតភាវំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ ទុដ្ឋុល្លា, ទុដ្ឋុល្លា ច សា វាចា ចាតិ ទុដ្ឋុល្លវាចា, វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គេ មេថុនធម្មបដិសំយុត្តា វាចា, យថាហ ‘‘ទុដ្ឋុល្លា នាម វាចា វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គមេថុនធម្មបដិសំយុត្តា វាចា’’តិ (បារា. ២៨៥), ទុដ្ឋុល្លវាចាយ អស្សាទោ ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទោ, តថាបវត្តវចីវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកចិត្តសម្បយុត្តា ចេតនា, តេន សម្បយុត្តោ រាគោ ឥធ សហចរិយេន ‘‘ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទោ’’តិ វុត្តោ, តេន, ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទសម្បយុត្តេន រាគេនាតិ អត្ថោ. ឥមិនា ‘‘ឱភាសន្តស្សា’’តិ វក្ខមានឱភាសនស្ស ហេតុ ទស្សិតោ.

ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោ ភិក្ខុនោតិ យោជនា. ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោតិ ‘‘មាតុគាមោ នាម មនុស្សិត្ថី, ន យក្ខី, ន បេតី, ន តិរច្ឆានគតា, វិញ្ញូ បដិពលា សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ អាជានិតុ’’ន្តិ បទភាជនេ និទ្ទិដ្ឋសរូបាយ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ជានន្តិយា មនុស្សិត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោ ភិក្ខុនោតិ អត្ថោ. ‘‘ទ្វិន្នំ មគ្គាន’’ន្តិ ឯតស្ស សម្ពន្ធីវសេន ‘‘ឥត្ថិយា’’តិ ឥទំ សាមិវសេន យោជេតព្ពំ, យថាវុត្តសរូបស្ស មាតុគាមស្ស វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គន្តិ អត្ថោ. វណ្ណាវណ្ណវសេន ចាតិ ‘‘វណ្ណំ ភណតិ នាម ទ្វេ មគ្គេ ថោមេតិ វណ្ណេតិ បសំសតិ. អវណ្ណំ ភណតិ នាម ទ្វេ មគ្គេ ខុំសេតិ វម្ភេតិ គរហតី’’តិ និទ្ទេសេ វុត្តនយេន ឧភោ មគ្គេ ឧទ្ទិស្ស ថោមនគរហណវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

មេថុនស្ស យាចនាទយោ មេថុនយាចនាទយោ, តេហិ មេថុនយាចនាទីហិ, ‘‘យាចតិបិ អាយាចតិបិ បុច្ឆតិបិ បដិបុច្ឆតិបិ អាចិក្ខតិបិ អនុសាសតិបិ អក្កោសតិបី’’តិ (បារា. ២៨៥) ឧទ្ទេសេ វុត្តមេថុនយាចនាទិវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥមេហិ ទ្វីហិ ‘‘ឱភាសន្តស្សា’’តិ វុត្តឱភាសនា ទស្សិតា. ឱភាសន្តស្សាតិ ឧទ្ទេសយន្តស្ស, បកាសេន្តស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘វិញ្ញុ’’ន្តិ ឥមិនា ឱភាសនកិរិយាយ កម្មមាហ, ឥមិនា វិសេសិតព្ពំ ‘‘មនុស្សិត្ថិ’’ន្តិ ឥទំ បករណតោ លព្ភតិ, យថាទស្សិតបទភាជនាគតសរូបំ វិញ្ញុំ បដិពលំ មនុស្សិត្ថិន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អន្តមសោ ហត្ថមុទ្ទាយបីតិ ឱភាសនេ អន្តិមបរិច្ឆេទទស្សនំ. ទុដ្ឋុល្លវចនស្សាទភាវេ សតិ យោ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គបដិពទ្ធំ គុណទោសំ វា មេថុនធម្មយាចនាទិវសេន វា ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ ជានន្តិំ មនុស្សិត្ថិំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ហត្ថមុទ្ទាយបិ វទេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឥមស្មិំ គាថាទ្វយេ ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទេន ឥត្ថិយា ឥត្ថិសញ្ញិនោ វិញ្ញុំ តំ ឥត្ថិំ ទ្វិន្នំ មគ្គានំ វណ្ណវសេន អន្តមសោ ហត្ថមុទ្ទាយបិ ឱភាសន្តស្ស ភិក្ខុនោ គរុកំ សិយាតិ ឯកំ វាក្យំ, តថា ‘‘ទ្វិន្នំ មគ្គានំ អវណ្ណវសេនា’’តិ ឥមិនា ច ‘‘មេថុនយាចនាទីហី’’តិ ឥមិនា ច យោជនាយ វាក្យទ្វយន្តិ ឯវំ យោជនាវសេន តីណិ វាក្យានិ ហោន្តិ.

តត្ថ បឋមវាក្យេ វណ្ណវចនេន សង្គហិតំ ថោមនាទិកថំ កថេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោ ហោតិ. ‘‘ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ ឯត្តកមេវ ថោមនត្ថំ វទតោ សង្ឃាទិសេសោ ន ហោតិ, ‘‘តវ វច្ចមគ្គោ ច បស្សាវមគ្គោ ច ឦទិសោ សុភោ សុសណ្ឋានោ, តេន នាម ឦទិសេន ឥត្ថិលក្ខណេន សុភលក្ខណេន សមន្នាគតាសី’’តិ វទន្តស្ស ហោតិ. ‘‘វណ្ណេតិ, បសំសតី’’តិ បទទ្វយញ្ច ‘‘ថោមេតី’’តិ បទស្ស បរិយាយោ.

ទុតិយវាក្យេ អវណ្ណបទសង្គហិតំ ខុំសនាទិត្តយេ ខុំសនំ នាម បតោទោបមេហិ ផរុសវចនេហិ តុទនំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ខុំសេតីតិ វាចាបតោទេន ឃដ្ដេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨៥). បតុជ្ជតេនេនាតិ ‘‘បតោទោ’’តិអគច្ឆន្តេ អស្សាទយោ បវត្តេតុំ វិជ្ឈនកបាចនទណ្ឌោ វុច្ចតិ. វម្ភនំ នាម អបសាទនំ. អបសាទនំ នាម គុណតោ បរិហាបនំ. យថាហ ‘‘វម្ភេតីតិ អបសាទេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨៥). គរហា នាម ទោសារោបនំ. យថាហ ‘‘គរហតីតិ ទោសំ ទេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨៥). ឥមំ ខុំសនាទិបដិសំយុត្តវចនំ វក្ខមានេសុ ‘‘សិខរណីសិ, សម្ភិន្នាសិ, ឧភតោព្យញ្ជនាសី’’តិ ឥមេសុ តីសុ បទេសុ អញ្ញតរេន យោជេត្វា កថេន្តស្សេវ សង្ឃាទិសេសោ, ន ឥតរស្ស.

តតិយវាក្យេ មេថុនយាចនាទិវចនេហិ សង្គហិតំ អាយាចនាទិំ ករោន្តស្សាបិ សង្ឃាទិសេសោ. ‘‘យាចតិ នាម ទេហិ មេ អរហសិ មេ ទាតុ’’ន្តិអាទិនា (បារា. ២៨៥) នយេន ឯកេកំ បទំ ‘‘ទេហិ មេ មេថុនំ ធម្ម’’ន្តិអាទិវសេន មេថុនធម្មបទេន សហ ឃដេត្វា មេថុនធម្មំ យាចន្តស្សេវ ហោតិ.

‘‘កទា តេ មាតា បសីទិស្សតិ, កទា តេ បិតា បសីទិស្សតិ, កទា តេ ទេវតាយោ បសីទិស្សន្តិ, កទា តេ សុខណោ សុលយោ សុមុហុត្តោ ភវិស្សតី’’តិអាទិអាយាចនបទនិទ្ទេសេ ឯកេកំ បទំ តត្ថេវ ឱសានេ វុត្តេន ‘‘កទា តេ មេថុនំ ធម្មំ លភិស្សាមី’’តិ បទេន ឃដេត្វា មេថុនំ យាចន្តស្សេវ ហោតិ.

‘‘កថំ ត្វំ សាមិកស្ស ទេសិ, កថំ ជារស្ស ទេសី’’តិ (បារា. ២៨៥) បុច្ឆានិទ្ទេសវចនេសុ ច អញ្ញតរំ មេថុនធម្មបទេន ឃដេត្វា បុច្ឆន្តស្សេវ ហោតិ.

‘‘ឯវំ កិរ ត្វំ សាមិកស្ស ទេសិ, ឯវំ ជារស្ស ទេសី’’តិ (បារា. ២៨៥) បដិបុច្ឆានិទ្ទេសវចនេសុ អញ្ញតរំ មេថុនធម្មបទេន ឃដេត្វា វិសេសេត្វា បដិបុច្ឆន្តស្សេវ ហោតិ.

‘‘កថំ ទទមានា សាមិកស្ស បិយា ហោតី’’តិ បុច្ឆតោ មាតុគាមស្ស ‘‘ឯវំ ទេហិ, ឯវំ ទេន្តី សាមិកស្ស បិយា ភវិស្សតិ មនាបា ចា’’តិ អាណត្តិវចនេ, អនុសាសនិវចនេ ច ឯសេវ នយោ.

៣៥៥. អក្កោសនិទ្ទេសាគតេសុ ‘‘អនិមិត្តាសិ និមិត្តមត្តាសិ អលោហិតាសិ ធុវលោហិតាសិ ធុវចោឡាសិ បគ្ឃរន្តីសិ សិខរណីសិ ឥត្ថិបណ្ឌកាសិ វេបុរិសិកាសិ សម្ភិន្នាសិ ឧភតោព្យញ្ជនាសី’’តិ ឯកាទសសុ បទេសុ ‘‘សិខរណីសិ សម្ភិន្នាសិ ឧភតោព្យញ្ជនាសី’’តិ បទត្តយំ បច្ចេកំ អាបត្តិករំ, ឥមិនា បទត្តយេន សហ បុព្ពេ វុត្តានិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គមេថុនធម្មបទានិ តីណិ ចាតិ ឆប្បទានំ បច្ចេកំ អាបត្តិករត្តា ឥតោ បរានិ អនិមិត្តាទីនិ អដ្ឋ បទានិ ‘‘អនិមិត្តាសិ មេថុនធម្មំ ទេហី’’តិអាទិនា នយេន មេថុនធម្មបទេន សហ ឃដេត្វា វុត្តានេវ អាបត្តិករានីតិ វេទិតព្ពានិ, ‘‘មេថុនយាចនាទីហី’’តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទសង្គហិតេសុ ‘‘អនិមិត្តាសី’’តិអាទីសុ ឯកាទសសុ អក្កោសបទេសុ អន្តោគធត្តេបិ កេវលំ អាបត្តិករត្តា គរុតរំ បទត្តយំ វិសុំ សង្គហេតព្ពន្តិ ញាបេតុមាហ ‘‘សិខរណីសី’’តិអាទិ.

សិខរណីសីតិ ឯត្ថ ‘‘សិខរណី អសី’’តិ បទច្ឆេទោ. ‘‘អសី’’តិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. តុ-សទ្ទោ កេវលយុត្តម្បិ អាបត្តិករំ ហោតីតិ វិសេសំ ជោតេតិ. កេវលេនាបិ អក្កោសវចនេនាតិ យោជនា. សិខរណីសីតិ ពហិ និក្ខន្តអាណិមំសា ភវសិ. សម្ភិន្នាសីតិ មិស្សីភូតវច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គា. ឧភតោព្យញ្ជនាសីតិ ឥត្ថិនិមិត្តេន, បុរិសនិមិត្តេន ចាតិ ឧភតោព្យញ្ជនេហិ សមន្នាគតា. ‘‘អយំ ឥត្ថី, អយំ បុរិសោ’’តិ ព្យញ្ជយតីតិ ព្យញ្ជនំ, មុត្តករណានិ. សុណន្តិយាតិ ឯត្ថ ‘‘វិញ្ញុមនុស្សិត្ថិយា’’តិ អធិការតោ លព្ភតិ, ឥមិនា អក្កោសិតព្ពវត្ថុ ទស្សិតំ ហោតិ. ភាសិតំ សុណន្តិយា សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ជានន្តិយា មនុស្សិត្ថិយា វិសយេ បវត្តអក្កោសវចនេន សង្ឃាទិសេសោ ហោតីតិ អត្ថោ.

៣៥៦. បុនប្បុនំ ឱភាសន្តស្ស វាចានំ គណនាយ គរុកា សិយុន្តិ យោជនា. ឯត្ថ ‘‘ឯកំ ឥត្ថិ’’ន្តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. ឯកវាចាយ ពហូ ឱភាសន្តស្ស ច ឥត្ថីនំ គណនាយ គរុកា សិយុន្តិ យោជនា. ឯត្ថាបិ ‘‘ឥត្ថិយោបី’’តិ លព្ភតិ.

៣៥៧. សា ចេ នប្បដិជានាតីតិ ឯត្ថ ‘‘យំ សុណន្តិំ មនុស្សិត្ថិំ ទ្វិន្នំ មគ្គានំ វណ្ណាវណ្ណវសេន ឱភាសតិ, សា ចេ ន បដិជានាតី’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភមានំ អាទាយ យោជេតព្ពំ. អត្តនោ ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លំ វុត្តសមនន្តរមេវ អត្ថវសេន សចេ ន ជានាតីតិ អត្ថោ. តស្សាតិ តស្ស ទុដ្ឋុល្លភាសិតភិក្ខុស្ស. ឧព្ភជាណុំ, អធក្ខកំ វា អាទិស្ស ភណនេ ចាបិ តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយាតិ យោជនា. ភណនេតិ ទ្វិន្នំ មគ្គានំ វណ្ណាទិកថនេ, ‘‘ភណតោ’’តិបិ លិខន្តិ, ភណន្តស្ស, ភណនហេតូតិ អត្ថោ. ហេតុម្ហិ អយមន្តបច្ចយោ ‘‘អសម្ពុធ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា) វិយ. ឧព្ភជាណុន្តិ ជាណុតោ ឧទ្ធំ. អក្ខេកន្តិ អក្ខកតោ ហេដ្ឋា.

៣៥៨. ឧព្ភក្ខកន្តិ អក្ខកតោ ឧទ្ធំ. អធោជាណុមណ្ឌលន្តិ ជាណុមណ្ឌលតោ អធោ. ឧទ្ទិសន្តិ ឧទ្ទិស្ស. ‘‘ឧទ្ទិស្សុព្ភក្ខំ វា តថា, អធោជាណុមណ្ឌល’’ន្តិ ច លិខន្តិ, សោ បាឋោ សុន្ទរោ. វណ្ណាទិភណនេ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វិញ្ញុមនុស្សិត្ថិយា’’តិ អធិការតោ លព្ភតិ. កាយបដិពទ្ធេ វណ្ណាទិភណនេ ទុក្កដន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គា សង្ឃាទិសេសក្ខេត្តំ, អធក្ខកំ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលំ ថុល្លច្ចយក្ខេត្តំ, ឧទ្ធក្ខកំ អធោជាណុមណ្ឌលំ ទុក្កដក្ខេត្តន្តិ ឥមេសុ តីសុ ខេត្តេសុ អក្ខកញ្ចេវ ជាណុមណ្ឌលញ្ច ថុល្លច្ចយទុក្កដានំ ទ្វិន្នំ អវធិភូតំ កត្ថ សង្គយ្ហតីតិ? ទុក្កដក្ខេត្តេយេវ សង្គយ្ហតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អក្ខកំ, បន ជាណុមណ្ឌលញ្ច ឯត្ថេវ ទុក្កដក្ខេត្តេ សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨៦).

៣៥៩. បណ្ឌកេ យក្ខិបេតីសុ ទ្វិន្នំ មគ្គានំ វណ្ណាទិភណនេ តស្ស ភណន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ ភវេតិ អធិការវសេន អាគតបទេហិ សហ យោជេតព្ពំ. បណ្ឌកាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន យក្ខិបេតីនំ គហណំ.

៣៦០. ឧព្ភក្ខក…បេ… អយំ នយោតិ ‘‘បណ្ឌកាទីសូ’’តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. អយំ នយោតិ ‘‘ទុក្កដមេវ ហោតី’’តិ វុត្តោ នយោ. សព្ពត្ថាតិ សង្ឃាទិសេសថុល្លច្ចយទុក្កដក្ខេត្តវសេន សព្ពេសុ ខេត្តេសុ.

៣៦១. អត្ថបុរេក្ខារោ ហុត្វា ឱភាសតោបិ អនាបត្តីតិ យោជនា. មាតុគាមានំ ‘‘អនិមិត្តាសី’’តិអាទីសុ បទេសុ អត្ថកថនំ បុរេក្ខត្វា ‘‘អនិមិត្តាសី’’តិអាទិបទំ ភណន្តស្ស វា មាតុគាមេហិ សហ អដ្ឋកថំ សជ្ឈាយន្តានំ វា អនាបត្តីតិ អត្ថោ. ធម្មបុរេក្ខារោ ហុត្វា ឱភាសតោ អនាបត្តីតិ យោជនា. បាឡិធម្មំ វាចេន្តស្ស វា តាសំ សុណន្តីនំ សជ្ឈាយនំ វា បុរេក្ខត្វា ‘‘អនិមិត្តាសី’’តិអាទីសុ បទេសុ យំ កិញ្ចិ បព្ពជិតស្ស វា ឥតរស្ស វា មាតុគាមស្ស កថេន្តស្ស អនាបត្តីតិ. បុរេក្ខត្វានុសាសនិន្តិ ‘‘ឥទានិ អនិមិត្តាសិ…បេ… ឧភតោព្យញ្ជនាសិ, អប្បមាទំ ទានិ ករេយ្យាសិ, យថា អាយតិម្បិ ឯវរូបា នាហោសី’’តិ អនុសាសនិំ បុរេក្ខត្វា.

៣៦២. ឧម្មត្តកាទីនន្តិ បិត្តុម្មត្តកយក្ខុម្មត្តកវសេន ទ្វិន្នំ ឧម្មត្តកានញ្ច អាទិ-សទ្ទសង្គហិតស្ស ឥមស្មិំ អាទិកម្មិកស្ស ឧទាយិត្ថេរស្ស ច អនាបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឥទំ សិក្ខាបទំ តិសមុដ្ឋានំ កាយចិត្តតោ ច វាចាចិត្តតោ ច កាយវាចាចិត្តតោ ច សមុដ្ឋាតិ. កិរិយំ, សញ្ញាវិមោក្ខំ, សចិត្តកំ, លោកវជ្ជំ, កាយកម្មំ, វចីកម្មំ, អកុសលចិត្ត’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.២៨៧) អដ្ឋកថាយំ វុត្តបកិណ្ណកវិនិច្ឆយំ ទស្សេតិ ‘‘សមុដ្ឋានាទយោ…បេ… តុល្យាវា’’តិ. វេទនាយ អទិន្នាទានេន អសមត្តា ‘‘វេទនេត្ថ ទ្វិធា មតា’’តិ អាហ, សុខោបេក្ខាវេទនាវសេន ទ្វិធា មតាតិ អត្ថោ.

ទុដ្ឋុល្លវាចាកថាវណ្ណនា.

៣៦៣. កាមបារិចរិយាយាតិ មេថុនធម្មសង្ខាតេន កាមេន បារិចរិយាយ, មេថុនធម្មេន បារិចរិយាយាតិ អត្ថោ. អថ វា កាមិតា បត្ថិតាតិ កាមា, មេថុនរាគវសេន បត្ថិតាតិ អត្ថោ, កាមា ច សា បារិចរិយា ចាតិ កាមបារិចរិយា, តស្សា កាមបារិចរិយាយាតិបិ គហេតព្ពំ, មេថុនរាគចិត្តេន អភិបត្ថិតបារិចរិយាយាតិអត្ថោ. ‘‘វណ្ណំ ភាសតោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, ‘‘ឯតទគ្គំ ភគិនិ បារិចរិយានំ យា មាទិសំ សីលវន្តំ កល្យាណធម្មំ ព្រហ្មចារិំ ឯតេន ធម្មេន បរិចរេយ្យា’’តិ អត្តនោ មេថុនធម្មេន បារិចរិយាយ គុណំ អានិសំសំ កថេន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មិំយេវ ខណេតិ តស្មិំ ភណិតក្ខណេយេវ. សា ចេ ជានាតីតិ យំ ឧទ្ទិស្ស អភាសិ, សចេ សា វចនសមនន្តរមេវ ជានាតិ.

៣៦៤. សា មនុស្សិត្ថី នោ ជានាតិ ចេ, តស្ស ថុល្លច្ចយន្តិ សម្ពន្ធោ. យក្ខិបេតិទេវីសុ ជានន្តីសុ, បណ្ឌកេ ច ជានន្តេ អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ ភាសតោ តស្ស ភិក្ខុនោ ថុល្លច្ចយំ ហោតីតិ យោជនា. សេសេតិ បុរិសតិរច្ឆានគតវិសយេ, យក្ខិអាទីនំ អជាននវិសយេ ច អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ ភាសតោ តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា.

៣៦៥. ចីវរាទីហីតិ ចីវរបិណ្ឌបាតាទីហិ. វត្ថុកាមេហីតិ តណ្ហាយ វត្ថុភាវេន វត្ថូ ច កាមិតត្តា កាមាតិ ច សង្ខាតេហិ បច្ចយេហិ.

៣៦៦. រាគោ ឯវ រាគតា. ‘‘រាគិតា’’តិ វា បាឋោ, រាគោ អស្ស អត្ថីតិ រាគី, តស្ស ភាវោ រាគិតា, អត្តកាមបារិចរិយាយ រាគោតិ អត្ថោ. ឱភាសោតិ អត្តកាមបារិចរិយាយ គុណភណនំ. តេន រាគេនាតិ កាមបារិចរិយាយ រាគេន. ខណេ តស្មិន្តិ ភណិតក្ខណេ. វិជាននន្តិ យំ មនុស្សិត្ថិំ ឧទ្ទិស្ស អត្តកាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ ភណតិ, តាយ តស្ស វចនត្ថស្ស វិជាននន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៦៧. បញ្ចង្គានីតិ មនុស្សិត្ថិតា, តំសញ្ញិតា, បារិចរិយាយ រាគិតា, តេន រាគេន ឱភាសនំ, ខណេ តស្មិំ វិជាននន្តិ ឥមានិ ឯត្ថ អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទេ បញ្ច អង្គានិ, បញ្ច អាបត្តិការណានីតិ អត្ថោ. អស្សាតិ អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទស្ស.

អត្តកាមបារិចរិយកថាវណ្ណនា.

៣៦៨. ‘‘បដិគ្គណ្ហាតី’’តិអាទិកិរិយាត្តយោបាទានសាមត្ថិយេន តិក្ខត្តុំ បដិបាទនកំ ‘‘យោ ភិក្ខូ’’តិ ច ‘‘គរុ ហោតី’’តិ បទសាមត្ថិយេន ‘‘តស្សា’’តិ ច លព្ភមានត្តា តិវិធេហិ សហ ‘‘យោ ភិក្ខុ បុរិសស្ស សន្ទេសំ បដិគ្គណ្ហាតិ, វីមំសតិ បច្ចាហរតិ ចេ, តស្ស គរុ ហោតី’’តិ ឯកំ វាក្យំ ហោតិ. ឯវំ ‘‘ឥត្ថិយាបិ វា’’តិ ឥមិនា យោជនាយបិ ឯកំ វាក្យំ ហោតីតិ ឥមិស្សា គាថាយ វាក្យទ្វយំ យុជ្ជតិ.

ឥធ សន្ទេសក្កមញ្ច យោជនាក្កមញ្ច ជាននត្ថំ បឋមំ តាវ ឥត្ថីនញ្ច ភរិយានញ្ច បភេទោ ច សរូបញ្ច វិភាវីយតិ – តេសុ ឥត្ថិយោ ទសវិធា ហោន្តិ. យថាហ បទភាជនេ ‘‘ទស ឥត្ថិយោ មាតុរក្ខិតា បិតុរក្ខិតា មាតាបិតុរក្ខិតា ភាតុរក្ខិតា ភគិនិរក្ខិតា ញាតិរក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា សារក្ខា សបរិទណ្ឌា’’តិ. ភរិយា ច ទសវិធា ហោន្តិ. យថាហ បទភាជនេ ‘‘ទស ភរិយាយោ ធនក្កីតា ឆន្ទវាសិនី ភោគវាសិនី ឱទបត្តកិនី ឱភដចុម្ពដា ទាសី ច ភរិយា ច កម្មការី ច ភរិយា ច ធជាហដា មុហុត្តិកា’’តិ (បារា. ៣០៣). ឥមាសំ បភេទោ ច សរូបានិ ច សង្ខេបតោ ឯវំ វេទិតព្ពានិ –

បុរិសេហិ សហ យថា សំវាសំ ន ករោតិ, ឯវំ មាតរា រក្ខិតា មាតុរក្ខិតា. យថាហ ‘‘មាតុរក្ខិតា នាម មាតា រក្ខតិ គោបេតិ ឥស្សរិយំ ការេតិ វសំ វត្តេតី’’តិ. បិតុរក្ខិតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ យស្មិំ កោណ្ឌញ្ញាទិគោត្តេ ជាតា, តស្មិំយេវ គោត្តេ ជាតេហិ រក្ខិតា គោត្តរក្ខិតា. យថាហ ‘‘គោត្តរក្ខិតា នាម សគោត្តា រក្ខន្តី’’តិអាទិ. ឯកំ សត្ថារំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពជិតេហិ វា ឯកគណបរិយាបន្នេហិ វា រក្ខិតា ធម្មរក្ខិតា នាម. យថាហ ‘‘ធម្មរក្ខិតា នាម សហធម្មិកា រក្ខន្តី’’តិអាទិ (បារា. ៣០៤). សារក្ខា នាម ‘‘គព្ភេបិ បរិគ្គហិតា ហោតិ ‘មយ្ហំ ឯសា’តិ អន្តមសោ មាលាគុឡបរិក្ខិត្តាបី’’តិ បាឡិយំ វុត្តសរូបា. សបរិទណ្ឌា នាម ‘‘កេហិចិ ទណ្ឌោ ឋបិតោ ហោតិ ‘យោ ឥត្ថន្នាមំ ឥត្ថិំ គច្ឆតិ, តស្ស ឯត្តកោ ទណ្ឌោ’’តិ វុត្តសរូបាតិ អយំ ទសន្នំ ឥត្ថីនំ សរូបសង្ខេបោ. ឥមាសុ ទសសុ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ ទ្វិន្នំ បរបុរិសសេវាយំ មិច្ឆាចារោ ហោតិ, ឥតរាសំ ន ហោតិ. ឥមា ទសបិ បញ្ចសីលំ រក្ខន្តេហិ អគមនីយា.

ទសសុ ភរិយាសុ ‘‘ធនក្កីតា នាម ធនេន កិណិត្វា វាសេតី’’តិ វុត្តត្តា ភរិយភាវាយ អប្បកំ វា ពហុំ វា ធនំ ទត្វា គហិតា ធនក្កីតា នាម. ‘‘ឆន្ទវាសិនី នាម បិយោ បិយំ វាសេតី’’តិ វុត្តត្តា អត្តរុចិយា សំវសិតេន បុរិសេន សម្បដិច្ឆិតា ឆន្ទវាសិនី នាម. ‘‘ភោគវាសិនី នាម ភោគំ ទត្វា វាសេតី’’តិ វុត្តត្តា ឧទុក្ខលមុសលាទិគេហោបករណំ លភិត្វា ភរិយភាវំ គច្ឆន្តី ជនបទិត្ថី ភោគវាសិនី នាម. ‘‘បដវាសិនី នាម បដំ ទត្វា វាសេតី’’តិ វុត្តត្តា និវាសនមត្តំ វា បារុបនមត្តំ វា លទ្ធា ភរិយភាវំ គច្ឆន្តី ទលិទ្ទិត្ថី បដវាសិនី នាម. ឱទបត្តកិនី នាម ‘‘ឧទកបត្តំ អាមសិត្វា វាសេតី’’តិ (បារា. ៣០៤) វុត្តត្តា ‘‘ឥទំ ឧទកំ វិយ សំសដ្ឋា អភេជ្ជា ហោថា’’តិ វត្វា ឯកស្មិំ ឧទកបត្តេ បុរិសេន សទ្ធិំ ហត្ថំ ឱតារេត្វា ភរិយភាវំ នីតោ មាតុគាមោ វុច្ចតិ. ‘‘ឱភដចុម្ពដា នាម ចុម្ពដំ ឱរោបេត្វា វាសេតី’’តិ (បារា. ៣០៤) វុត្តត្តា សីសតោ ចុម្ពដំ ឱរោបេត្វា ភរិយភាវមុបនីតា កដ្ឋហារិកាទិឥត្ថី ឱភដចុម្ពដា នាម. ទាសី ច ភរិយា ច នាម ‘‘ទាសី ចេវ ហោតិ ភរិយា ចា’’តិ (បារា. ៣០៤) វុត្តត្តា ភរិយំ កត្វា វាសិតា ‘‘តស្សេវ ទាសី ច ភរិយា ចា’’តិ វុត្តា. កម្មការី ច ភរិយា ច នាម ‘‘កម្មការី ចេវ ហោតិ ភរិយា ចា’’តិ (បារា. ៣០៤) វុត្តត្តា បធានិត្ថិនិរបេក្ខេន កុដុម្ពកិច្ចំ ការេត្វា ភរិយភាវំ នីតា ភរិយា កតកម្មា ‘‘កម្មការី ច ភរិយា ចា’’តិ វុត្តា. ‘‘ធជាហដា នាម ករមរានីតា វុច្ចតី’’តិ (បារា. ៣០៤) វុត្តត្តា ធជំ ឧស្សាបេត្វា គច្ឆន្តិយា មហាសេនាយ សទ្ធិំ គន្ត្វា បរវិសយំ វិលុម្បន្តេន បច្ឆិន្ទិត្វា អានេត្វា ភរិយភាវមុបនីតា ឥត្ថី ធជាហដា នាម. ‘‘មុហុត្តិកា នាម តង្ខណិកា វុច្ចតី’’តិ (បារា. ៣០៤) វុត្តត្តា អចិរកាលំ សំវាសត្ថាយ គហិតា ឥត្ថី មុហុត្តិកា នាមាតិ អយំ ទសន្នំ ភរិយានំ សរូបសង្ខេបោ. យថាវុត្តាសុ ទសសុ ឥត្ថីសុ អញ្ញតរំ ទសន្នំ ភរិយានំ អញ្ញតរដ្ឋានេ ឋបនត្ថមធិប្បេតភាវំ វត្តុំ បុរិសេន ‘‘គច្ឆ ភន្តេ ឥត្ថន្នាមំ មាតុរក្ខិតំ ព្រូហិ ‘ហោហិ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា’តិ’’អាទិនា នយេន ទិន្នសន្ទេសំ ‘‘សាធុ ឧបាសកា’’តិអាទិនា នយេន វចីភេទំ កត្វា វា សីសកម្បនាទិវសេន វា បដិគ្គណ្ហាតីតិ អាហ ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ សន្ទេសំ បុរិសស្សា’’តិ.

ឯត្ថ បុរិសស្សាតិ ឧបលក្ខណត្តា ‘‘បុរិសស្ស មាតា ភិក្ខុំ បហិណតី’’តិអាទិនា (បារា. ៣២១) នយេន បាឡិយំ វុត្តបុរិសស្ស មាតាបិតុអាទយោ ច គហេតព្ពា. វីមំសតីតិ ឯវំ បដិគ្គហិតសាសនំ តស្សាយេវ ឯកំសេន អវិរាធេត្វា វទន្តស្ស មាតាបិតុអាទីនមញ្ញតរស្ស វា អារោចេតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថាបិ វីមំសតីតិ ឧបលក្ខណត្តា ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ អន្តេវាសិំ វីមំសាបេត្វា អត្តនា បច្ចាហរតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ៣៣៨) វុត្តត្តា វីមំសាបេតីតិបិ គហេតព្ពំ. បច្ចាហរតីតិ តថា អាហដំ សាសនំ សុត្វា តស្សា ឥត្ថិយា សម្បដិច្ឆិតេ ច អសម្បដិច្ឆិតេ ច លជ្ជាយ តុណ្ហីភូតាយ ច តំ បវត្តិំ បច្ចាហរិត្វា អាចិក្ខតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធាបិ បច្ចាហរតីតិ ឧបលក្ខណត្តា ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ វីមំសតិ អន្តេវាសិំ បច្ចាហរាបេតិ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ៣៣៨) វុត្តត្តា បច្ចាហរាបេតីតិ ច គហេតព្ពំ.

‘‘ឥត្ថិយាបិ វា’’តិ ឥមិនា យោជេត្វា គហិតទុតិយវាក្យេ ច ឯវមេវ អត្ថោ វត្តព្ពោ. តត្ថ សន្ទេសក្កមោ បន ‘‘មាតុរក្ខិតា ភិក្ខុំ បហិណតិ ‘គច្ឆ ភន្តេ ឥត្ថន្នាមំ ព្រូហិ ‘ហោមិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា’តិ’’អាទិបាឡិនយេន (បារា. ៣៣០) ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថាបិ ‘‘វីមំសាបេតិ បច្ចាហរាបេតី’’តិ ឥទញ្ច វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពំ. ឥមិនា និយាមេន ទសន្នំ ឥត្ថីនំ នាមំ វិសុំ វិសុំ វត្វា ទសន្នំ ភរិយានំ អញ្ញតរត្ថាយ ទីយមានសន្ទេសក្កមោ យោជេតព្ពោ. ឥធាបិ ឥត្ថិយាបិ វាតិ ឧបលក្ខណត្តា ‘‘មាតុរក្ខិតាយ មាតា ភិក្ខុំ បហិណតិ ‘គច្ឆ ភន្តេ ឥត្ថន្នាមំ ព្រូហិ ‘ហោតុ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា’’តិអាទិបាឡិវសេន (បារា. ៣២៤) ឥត្ថិយា មាតុបិតុអាទីនញ្ច សន្ទេសក្កមោ យោជេតព្ពោ.

៣៧០. តំ បវត្តិំ. សញ្ចរិត្តា សញ្ចរណហេតុ. ន មុច្ចតីតិ ឥត្ថិបុរិសានំ អន្តរេ សាសនំ បដិគ្គហេត្វា សញ្ចរណហេតុ អាបជ្ជិតព្ពសង្ឃាទិសេសតោ ន មុច្ចតីតិ អត្ថោ.

៣៧១. អញ្ញំ វាតិ មាតាបិតុរក្ខិតាទីសុ អញ្ញតរំ វា. ‘‘ភាសតោ’’តិ លិខន្តិ. ‘‘បេសិតោ’’តិ ឥមិនា វិរុទ្ធត្តា តំ បហាយ ‘‘ភាសតី’’តិ បាឋោ គហេតព្ពោ. បាឋសេសោ វា កាតព្ពោ. ‘‘យោ អញ្ញំ ភាសតិ ចេ, តស្ស ភាសតោតិ យោជនា’’តិ និស្សន្ទេហេ វុត្តំ. ‘‘មាតរា រក្ខិតំ ឥត្ថិំ ‘គច្ឆ ព្រូហី’តិ យោ បេសិតោ ហោតិ, តស្ស បិតុរក្ខិតំ វា អញ្ញំ វា ភាសតោ វិសង្កេតោវា’’តិ, ‘‘មាតរា…បេ… ព្រូហី’តិ បេសិតោ ហុត្វា បិតុរក្ខិតំ វា អញ្ញំ វា ភាសតោ វិសង្កេតោវា’’តិ យោជនា យុត្តតរាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ.

៣៧២. បដិគ្គណ្ហនតាទីហីតិ បដិគ្គណ្ហនមេវ បដិគ្គណ្ហនតា. អាទិ-សទ្ទេន វីមំសនបច្ចាហរណានិ គហិតានិ. សញ្ចរិត្តេតិ សញ្ចរណេ. សមាបន្នេតិ គតេ សតិ. គរុកាបត្តិមាទិសេតិ ឯត្ថ ‘‘តស្សា’’តិ សេសោ. អាទិសេតិ កថេយ្យ.

៣៧៣. ទ្វីហិ ថុល្លច្ចយំ វុត្តន្តិ ឯត្ថ ទ្វីហិ ទ្វីហិ អង្គេហិ សញ្ចរិត្តេ សមាបន្នេ ថុល្លច្ចយំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘បដិគ្គណ្ហាតិ វីមំសតិ ន បច្ចាហរតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. បដិគ្គណ្ហាតិ ន វីមំសតិ បច្ចាហរតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ន បដិគ្គណ្ហាតិ វីមំសតិ បច្ចាហរតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ៣៣៨) ទ្វីហិ ទ្វីហិ អង្គេហិ ថុល្លច្ចយំ វុត្តន្តិ អត្ថោ. បណ្ឌកាទីសូតិ បណ្ឌកយក្ខិបេតីសុ. តីហិបិ អង្គេហិ សញ្ចរិត្តេ សមាបន្នេ ថុល្លច្ចយំ វុត្តន្តិ យោជនា.

ឯកេនេវាតិ ឯកេនេវ អង្គេន. សព្ពត្ថាតិ មាតុរក្ខិតាទីសុ សព្ពមាតុគាមេសុ ច វិនីតវត្ថុម្ហិ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ បុរិសោ អញ្ញតរំ ភិក្ខុំ អាណាបេសិ ‘គច្ឆ ភន្តេ ឥត្ថន្នាមំ ឥត្ថិំ វីមំសា’តិ. សោ គន្ត្វា មនុស្សេ បុច្ឆិ ‘កហំ ឥត្ថន្នាមា’តិ. សុត្តា ភន្តេតិ…បេ… មតា ភន្តេតិ. និក្ខន្តា ភន្តេតិ. អនិត្ថី ភន្តេតិ. ឥត្ថិបណ្ឌកា ភន្តេតិ. តស្ស កុក្កុច្ចំ អហោសិ. អនាបត្តិ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសស្ស, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៣៤១) អាគតាសុ សុត្តាទីសុ បញ្ចសុ ច.

៣៧៤. អនាបត្តិ បកាសិតាតិ ចេតិយាទីសុ កត្តព្ពំ និស្សាយ ឥត្ថិយា បុរិសស្ស, បុរិសេន ច ឥត្ថិយា ទិន្នសាសនំ បដិគ្គហេត្វា វីមំសិត្វា បច្ចាហរិត្វា អារោចេន្តស្ស អនាបត្តិភាវោ ‘‘អនាបត្តិ សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា គិលានស្ស វា ករណីយេន គច្ឆតិ, ឧម្មត្តកស្ស អាទិកម្មិកស្សា’’តិ (បារា. ៣៤០) បាឡិយំ វុត្តាតិ អត្ថោ.

៣៧៥. តថា តស្សាតិ មនុស្សជាតិកាយ តស្សា. ននាលំវចនីយតាតិ ‘‘មមាយ’’ន្តិ វា និគ្គហបគ្គហេ វា និរាសង្កំ វត្តុំ នាហរតីតិ អលំវចនីយា, អស្សាមិកា, សា ហិ កេនចិ ‘‘មយ្ហំ ឯសា’’តិ វត្តុំ វា និរាសង្កេន និគ្គហបគ្គហវចនំ វា វត្តុំ អសក្កុណេយ្យា, អលំវចនីយា ន ភវតីតិ នាលំវចនីយា, សស្សាមិកា, សា ហិ សាមិកេន តថា កាតុំ សក្កុណេយ្យាតិ នាលំវចនីយា, នាលំវចនីយា ន ភវតីតិ ននាលំវចនីយា, អលំវចនីយបទេន វុត្តា អស្សាមិកា ឯវ, បដិសេធា ទ្វេ បកតិមត្ថំ គមយន្តីតិ, ននាលំវចនីយាយ ភាវោ ននាលំវចនីយតា, និរាសង្កេន អវចនីយតា អស្សាមិកភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. សញ្ចរិត្តវសេន ភិក្ខុនា វចនីយា ន ហោតីតិ វា ‘‘អលំវចនីយា’’តិបិ គហេតព្ពមេវ. បដិគ្គណ្ហនតាទីនំ វសាតិ ឯត្ថ ចការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. តតោ បដិគ្គណ្ហនវីមំសនបច្ចាហរណសង្ខាតានំ តិណ្ណំ អង្គានំ វសេន ច បុព្ពេ វុត្តមនុស្សិត្ថិតា ននាលំវចនីយតាតិ វុត្តានំ ទ្វិន្នំ អង្គានំ វសេន ច ឥទំ សិក្ខាបទំ អាបត្តិការណេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ យុត្តន្តិ អត្ថោ.

៣៧៦. ឥទំ សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទំ. អថ វា លិង្គវិបល្លាសេន ច អយំ សង្ឃាទិសេសោតិ គហេតព្ពោ. កាយតោ, វាចតោ, កាយវាចតោ, កាយចិត្តតោ, វាចាចិត្តតោ, កាយវាចាចិត្តតោ វា ឧប្បជ្ជនតោ ឆសមុដ្ឋានំ. តតោ ឯវ អចិត្តកមុទីរិតំ. មិស្សកសមុដ្ឋានញ្ហិ អចិត្តកំ. អវសេសចិត្តេសុបិ យស្មិំ ចិត្តេ អសតិ អចិត្តកំ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អលំវចនិយត្តំ វា’’តិអាទិ. គាថាពន្ធវសេន រស្សោ, ‘‘អលំវចនីយត្ត’’ន្តិ គហេតព្ពំ. យោ សន្ទេសំ បេសេតិ, តស្មិំ បដិពទ្ធភាវន្តិ អត្ថោ. បណ្ណត្តិំ វាតិ សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទសង្ខាតំ បណ្ណត្តិំ វា អជានតោ អចិត្តកមុទីរិតន្តិ សម្ពន្ធោ.

៣៧៧. សាសនន្តិ មាតុគាមស្ស, បុរិសស្ស វា សាសនំ. កាយវិការេនាតិ សីសកម្បនាទិនា កាយវិការេន. គហេត្វាតិ បដិគ្គហេត្វា. តំ ឧបគម្មាតិ បដិគ្គហិតសាសនំ យស្ស វត្តព្ពំ ហោតិ, តំ មាតុគាមំ, បុរិសំ វា ឧបគម្ម. វីមំសិត្វាតិ តំ កិច្ចំ តីរេត្វា. ហរន្តស្សាតិ បច្ចាហរន្តស្ស. កាយតោ សិយាតិ វចីភេទំ វិនា បដិគ្គហណាទីនំ កាយេនេវ កតត្តា កាយសមុដ្ឋានតោវ សង្ឃាទិសេសោ ហោតីតិ អត្ថោ.

៣៧៨. ឥត្ថិយា វចនំ សុត្វាតិ យោជនា. យថា និសិន្នោវាតិ បកតិយា និសិន្នដ្ឋានេយេវ និសិន្នោ. តំ វចនំ. តត្ថេវាគតស្សេវាតិ យត្ថ និសិន្នោ ឥត្ថិយា សាសនំ បដិគ្គណ្ហិ, តមេវ អាសនំ អវិជហិត្វា អត្តនា និសិន្នដ្ឋានមេវ អាគតស្ស សន្និសិតព្ពបុរិសស្សេវ, ឯត្ថ ‘‘អារោចេត្វា’’តិ បាឋសេសោ. បុន ‘‘អារោចេន្តស្សា’’តិ ឥទំ តត្ថេវាគតាយ តស្សា ឯវ ឥត្ថិយា ឯវំ យោជេតព្ពំ. សាសនំ ទត្វា គន្ត្វា បុន តត្ថេវ អាគតស្ស មាតុគាមស្សេវ ញាតមនន្តរំ កាយិកកិរិយំ វិនា វចនេនេវ អារោចេន្តស្សាតិ អត្ថោ. ឥទំ ឥត្ថិយា សាសនំ បដិគ្គហណាទិវសេន វុត្តំ.

អថ វា បុរិសស្ស វចនំ សុត្វា យថានិសិន្នោវ តំ វចនំ ឥត្ថិយា អារោចេត្វា បុន តត្ថេវាគតស្សេវ បុរិសស្ស អារោចេន្តស្សាតិ ឯវំ បុរិសសន្ទេសំ បដិគ្គហណាទិវសេនាបិ យោជនា កាតព្ពា. ឯត្ថ ច តត្ថេវាគតស្សាតិ ឧបលក្ខណំ. សាសនវចនមត្តេនេវ បដិគ្គហេត្វា, កិច្ចន្តរេន គន្ត្វា វា យទិច្ឆាវសេន ទិដ្ឋដ្ឋានេ វា វត្វា បុនបិ តត្ថេវ ទិដ្ឋដ្ឋានេ បុន អារោចេន្តស្ស ច វចនេនេវ សមុដ្ឋានភាវោ វេទិតព្ពោ.

៣៧៩. ‘‘អលំ…បេ… អជានតោ’’តិ អចិត្តកត្តការណំ វុត្តមេវ, កស្មា បុន ‘‘អជានន្តស្ស បណ្ណត្តិ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ចេ? តទុភយស្សាបិ វិសុំ ការណាភាវំ វិញ្ញាបេតុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. នំ វិធិន្តិ សាសនំ បដិគ្គហេត្វា អាហរិត្វា អារោចេត្វា បច្ចាហរិត្វា អារោចនសង្ខាតំ វិធានំ. អរហតោបីតិ ខីណាសវស្សបិ, សេខបុថុជ្ជនានំ បគេវាតិ អយមត្ថោ សម្ភាវនត្ថេន អបិ-សទ្ទេន ជោតិតោ.

៣៨០. ជានិត្វាតិ អលំវចនីយភាវំ វា បណ្ណត្តិំ វា ឧភយមេវ វា ជានិត្វា. តថាតិ កាយវាចតោ ករោន្តស្សាតិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. សចិត្តកេហីតិ យថាវុត្តចិត្តេន សចិត្តកេហិ. តេហេវាតិ កាយាទីហិ តេហិ ឯវ, ‘‘តីហេវា’’តិបិ បាឋោ.

សញ្ចរិត្តកថាវណ្ណនា.

៣៨១-២. សយំយាចិតកេហេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ឧបករណេហី’’តិ បាឋសេសោ, ‘‘បុរិសំ ទេថា’’តិអាទិនា នយេន អត្តនាវ យាចិត្វា គហិតេហិ ឧបករណេហេវាតិ អត្ថោ. យថាហ ‘‘សញ្ញាចិកា នាម សយំ យាចិត្វា បុរិសម្បិ បុរិសត្តករម្បិ គោណម្បិ សកដម្បិ វាសិម្បិ បរសុម្បិ កុឋារិម្បិ កុទាលម្បិ និខាទនម្បី’’តិ. ឯត្ថ ឯវ-ការេន អយាចិតំ និវត្តេតិ. តេន អស្សាមិកន្តិ ទីបិតំ ហោតិ. ‘‘កុដិក’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘កុដិ នាម ឧល្លិត្តា វា ហោតិ អវលិត្តា វា ឧល្លិត្តាវលិត្តា វា’’តិ (បារា. ៣៤៩) វុត្តត្តា ភូមិតោ បដ្ឋាយ ភិត្តិច្ឆទនានិ បដិច្ឆាទេត្វា មត្តិកាយ វា សុធាយ វា ទ្វារវាតបានាទិអលេបោកាសំ ឋបេត្វា អន្តោ លិត្តភាវេន ឧល្លិត្តានាមកំ វា តថា ពហិ លិត្តភាវេន អវលិត្តានាមកំ វា អន្តោ ច ពហិ ច លិត្តភាវេន ឧល្លិត្តាវលិត្តានាមកំ វា កុដិន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អប្បមាណិកន្តិ ‘‘តត្រិទំ បមាណំ, ទីឃសោ ទ្វាទសវិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ សត្តន្តរា’’តិ (បារា. ៣៤៨) ទីឃបុថុលានំ វុត្តប្បមាណេន អតិរេកត្តា អប្បមាណិកន្តិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច តិលក្ខណំ បដិវិជ្ឈិត្វា តីណិ កិលេសមូលានិ ឧប្បាដេត្វា កាលត្តយវត្ត សព្ពធម្មេ បដិវិជ្ឈិត្វា តិភុវនេកបដិសរណភូតស្ស ភគវតោ ធម្មរាជស្ស អង្គុលំ បមាណមជ្ឈិមបុរិសស្ស អង្គុលតោ តិវង្គុលំ ហោតិ, ឯកា វិទត្ថិ តិស្សោ វិទត្ថិយោ ហោន្តិ, ឯកំ រតនំ តីណិ រតនានិ ហោន្តីតិ ឯវំ និយមិតា សុគតវិទត្ថិ ច វឌ្ឍកិរតនេន ទិយឌ្ឍរតនប្បមាណា ហោតិ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សុគតវិទត្ថិ នាម ឥទានិ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស តិស្សោ វិទត្ថិយោ វឌ្ឍកិហត្ថេន ទិយឌ្ឍោ ហត្ថោ ហោតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤៨-៣៤៩). តស្មា សុគតវិទត្ថិយា ទ្វាទស វឌ្ឍកិហត្ថេន អដ្ឋារស ហត្ថា ហោន្តិ. ‘‘ទីឃសោ ទ្វាទស វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយាតិ ពាហិរិមេន មានេនា’’តិ (បារា. ៣៤៩) បទភាជនេ វុត្តត្តា អន្តិមំ សុធាលេបំ អគ្គហេត្វា ថុសមត្តិកបរិយន្តេន វា មហាមត្តិកបរិយន្តេន វា ពាហិរន្តតោ អដ្ឋារសហត្ថប្បមាណំ, ‘‘តិរិយំ សត្តន្តរាតិ អព្ភន្តរិមេន មានេនា’’តិ (បារា. ៣៤៩) បទភាជនេ វុត្តត្តា អព្ភន្តរិមេន បុថុលតោ ទ្វាទសង្គុលាធិកទសហត្ថប្បមាណញ្ច កុដិយា បមាណន្តិ គហេតព្ពំ. ឯវំ ឋិតបមាណតោ ទីឃតោ បុថុលតោ វា ឧភតោ វា កេសគ្គមត្តាធិកាបិ កុដិ អាបត្តិយា អង្គំ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បមាណិក’’ន្តិ អាហាតិ សង្ខេបតោ វេទិតព្ពំ.

អត្តុទ្ទេសន្តិ ឧទ្ទិសិតព្ពោតិ ឧទ្ទេសោ, អត្តា ឧទ្ទេសោ ឯតិស្សាតិ អត្តុទ្ទេសា, កុដិ, តំ អត្តុទ្ទេសំ. ‘‘អត្តុទ្ទេសន្តិ អត្តនោ អត្ថាយា’’តិ បទភាជនេ វុត្តត្តា ‘‘មយ្ហំ ឯសា វាសត្ថាយ ភវិស្សតី’’តិ អត្តានំ ឧទ្ទិសិត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ករោន្តស្សា’’តិ ឥទំ ‘‘ការយមានេនាតិ ករោន្តោ វា ការាបេន្តោ វា’’តិ បទភាជនេ វុត្តនយេន បយោជកកត្តុនោ ច គហេតព្ពត្តា ឧបលក្ខណន្តិ គហេតព្ពំ. តថាតិ តេនេវ បការេន, យេហិ អស្សាមិកតាទីហិ បការេហិ យុត្តំ បមាណាតិក្កន្តំ កុដិំ ករោន្តស្ស អាបត្តិ, តេហេវ បការេហិ យុត្តំ អទេសិតវត្ថុកម្បិ កុដិំ ករោន្តស្សាតិ. ឥមិនា អប្បមាណិកំ វិយ អទេសិតវត្ថុកម្បិ វិសុំយេវ អាបត្តិយា បធានង្គន្តិ. វសតិ ឯត្ថាតិ វត្ថុ, ភូមិ, សា អទេសិតា ឯតិស្សាតិ អទេសិតវត្ថុកា, កុដិ, តំ អទេសិតវត្ថុកំ.

កិំ វុត្តំ ហោតិ? តេន កុដិការេន ភិក្ខុនា កុដិវត្ថុំ សោធេត្វា សមតលំ ការេត្វា សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘អហំ ភន្តេ សញ្ញាចិកាយ កុដិំ កត្តុកាមោ អស្សាមិកំ អត្តុទ្ទេសំ, សោហំ ភន្តេ សង្ឃំ កុដិវត្ថុឱលោកនំ យាចាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្វា យាចិតេន សង្ឃេន វា សង្ឃេន ញត្តិទុតិយាយ កម្មវាចាយ សម្មតេហិ ព្យត្តេហិ បដិពលេហិ ទ្វីហិ ភិក្ខូហិ វា តេន សទ្ធិំ គន្ត្វា កុដិវត្ថុំ ឱលោកេត្វា សារម្ភភាវំ វា អបរិក្កមនភាវំ វា ឧភយមេវ វា បស្សន្តេហិ ‘‘មាយិធ ករី’’តិ និវារេត្វា អនារម្ភំ ចេ ហោតិ សបរិក្កមនំ, អាគន្ត្វា សង្ឃស្ស អារោចិតេ កុដិការកេនេវ ភិក្ខុនា បុព្ពេ វុត្តនយេន សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘អហំ ភន្តេ សញ្ញាចិកាយ កុដិំ កត្តុកាមោ អស្សាមិកំ អត្តុទ្ទេសំ, សោហំ ភន្តេ សង្ឃំ កុដិវត្ថុទេសនំ យាចាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្វា យាចិតេ វុឌ្ឍានុមតេន ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន ញត្តិទុតិយាយ កម្មវាចាយ ទេសេត្វា និយ្យាទិតកុដិវត្ថុស្ស អភាវា អទេសិតវត្ថុកំ, តេនេវ អស្សាមិកតាទិបការេន យុត្តំ យថាវុត្តប្បការំ កុដិកំ អត្តនា យាចិតេហិ ឧបករណេហិ ករោន្តស្ស, ការាបេន្តស្ស ចាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ទ្វេ សង្ឃាទិសេសា ហោន្តីតិ ‘‘ភិក្ខូ វា អនភិនេយ្យ វត្ថុទេសនាយ, បមាណំ វា អតិក្កាមេយ្យ, សង្ឃាទិសេសោ’’តិ (បារា. ៣៤៨) តុល្យពលតាសូចកេន វា-សទ្ទេន សម្បិណ្ឌិត្វា វុត្តអង្គទ្វយសហិតត្តា ទ្វេ សង្ឃាទិសេសា ហោន្តីតិ អត្ថោ. យថាហ ‘‘ភិក្ខុ កុដិំ ករោតិ អទេសិតវត្ថុកំ បមាណាតិក្កន្តំ អនារម្ភំ សបរិក្កមនំ, អាបត្តិ ទ្វិន្នំ សង្ឃាទិសេសាន’’ន្តិ (បារា. ៣៥៥) ច ‘‘ភិក្ខុកុដិំ ករោតិ អទេសិតវត្ថុកំ អនារម្ភំ សបរិក្កមនំ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ៣៥៤) ច ‘‘ភិក្ខុ កុដិំ ករោតិ បមាណាតិក្កន្តំ អនារម្ភំ សបរិក្កមនំ, អាបត្តិ សង្ឃាទិសេសស្សា’’តិ (បារា. ៣៥៥) ច វុត្តត្តា ទ្វីសុ អង្គេសុ ឯកំ ចេ, ឯកោវ សង្ឃាទិសេសោ ហោតីតិ. តំ បន ‘‘សចេ ឯកវិបន្នា សា, គរុកំ ឯកកំ សិយា’’តិ វក្ខតិ.

សារម្ភាទីសូតិ ឯត្ថ សារម្ភ-សទ្ទោ សោបទ្ទវបរិយាយោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សារម្ភំ អនារម្ភន្តិ សឧបទ្ទវំ អនុបទ្ទវ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤៨-៣៤៩). ឯត្ថ ‘‘សេតំ ឆាគមារភេថ យជមានោ’’តិ បយោគេ វិយ អា-បុព្ពស្ស រភស្ស ហិំសត្ថេបិ ទិស្សមានត្តា កត្តុសាធនោ អារម្ភ-សទ្ទោ ហិំសកានំ កិបិល្លិកាទិសត្តានំ វាចកោ ភវតីតិ តំសហិតដ្ឋានំ សារម្ភំ នាម ហោតិ. តេនេវ បទភាជនេបិ វុត្តំ ‘‘សារម្ភំ នាម កិបិល្លិកានំ វា អាសយោ ហោតិ, ឧបចិកានំ វា, ឧន្ទូរានំ វា, អហីនំ វា, វិច្ឆិកានំ វា, សតបទីនំ វា, ហត្ថីនំ វា, អស្សានំ វា, សីហានំ វា, ព្យគ្ឃានំ វា…បេ… អាសយោ ហោតី’’តិ (បារា. ៣៥៣).

អាទិ-សទ្ទេន អបរិក្កមនំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘សបរិក្កមនំ នាម សក្កា ហោតិ យថាយុត្តេន សកដេន អនុបរិគន្តុំ, សមន្តា និស្សេណិយា អនុបរិគន្តុំ, ឯតំ សបរិក្កមនំ នាមា’’តិ (បារា. ៣៥៣) វុត្តលក្ខណវិបរិយាយតោ និព្ពកោសស្ស ឧទកបាតដ្ឋានេ ឯកំ ចក្កំ ឋបេត្វា ឥតរំ ចក្កំ ពហិ ឋបេត្វា កុដិំ បរិក្ខិបិត្វា អាវជ្ជិយមានស្ស គោយុត្តសកដស្ស វា និស្សេណិយំ ឋត្វា កុដិំ ឆាទយមានានំ និស្សេណិយា វា បរតោ គមិតុមសក្កុណេយ្យត្តា អបរិក្កមនន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ វុត្តសារម្ភអបរិក្កមនសង្ខាតអង្គទ្វយេន យុត្តំ ចេ, ទ្វេ ទុក្កដានិ ហោន្តិ. យថាហ ‘‘ភិក្ខុ កុដិំ ករោតិ ទេសិតវត្ថុកំ បមាណិកំ សារម្ភំ អបរិក្កមនំ, អាបត្តិ ទ្វិន្នំ ទុក្កដាន’’ន្តិ (បារា. ៣៥៥). ឯកំ ចេ, ឯកមេវ ហោតិ. យថាហ ‘‘ភិក្ខុ កុដិំ ករោតិ ទេសិតវត្ថុកំ បមាណិកំ សារម្ភំ សបរិក្កមនំ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ភិក្ខុ កុដិំ ករោតិ ទេសិតវត្ថុកំ បមាណិកំ អនារម្ភំ អបរិក្កមនំ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (បារា. ៣៥៥) ឯតំ តយម្បិ ‘‘សារម្ភាទីសុ ទុក្កដ’’ន្តិ សាមញ្ញេន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯកំ អង្គំ បមាណិកត្តំ វា ទេសិតវត្ថុកត្តំ វា វិបន្នំ ឯតិស្សាតិ ឯកវិបន្នា. បុព្ពេ វុត្តត្ថានំ សង្ឃាទិសេសាទិបទានមត្ថោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. សាតិ យថាវុត្តលក្ខណកុដិ.

៣៨៣. ឥទានិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ អដ្ឋុប្បត្តិយំ ‘‘តេ យាចនពហុលា វិញ្ញត្តិពហុលា វិហរន្តិ ‘បុរិសំ ទេថ បុរិសត្តករំ ទេថា’’តិអាទិបាឡិយា (បារា. ៣៤២) អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤២) អាគតំ កប្បិយាកប្បិយវិនិច្ឆយំ សង្ខេបតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘បុរិស’’ន្តិអាទិ. កម្មសហាយត្ថាយាតិ កិស្មិញ្ចិ កម្មេ សហាយភាវាយ, កម្មករណត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឥត្ថន្នាមំ កម្មំ កាតុំ បុរិសំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ យាចិតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កម្មករណត្ថាយ ‘បុរិសំ ទេថា’តិ យាចិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤២). មូលច្ឆេជ្ជវសេនាតិ សាមិកានំ អាយត្តភាវសង្ខាតមូលស្ស ឆិន្ទនវសេន, អត្តនោ អាយត្តភាវករណវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៨៤. អវជ្ជន្តិ វជ្ជរហិតំ, និទ្ទោសន្តិ អត្ថោ. មិគលុទ្ទកមច្ឆពន្ធកាទីនំ សកកម្មំ វជ្ជកម្មំ នាម. តស្មា មិគលុទ្ទកាទយោ ហត្ថកម្មំ យាចន្តេន បន ‘‘តុម្ហាកំ ហត្ថកម្មំ ទេថា’’តិ, ‘‘ហត្ថកម្មំ ទាតព្ព’’ន្តិ សាមញ្ញេន អវត្វា ‘‘ឥត្ថន្នាមំ កម្មំ ទាតព្ព’’ន្តិ វិសេសេត្វាយេវ យាចិតព្ពំ. លុទ្ទកេ វា ឥតរេ វា និក្កម្មេ អយាចិត្វាបិ យថារុចិ កម្មំ ការាបេតុំ វដ្ដតិ. ហត្ថកម្មយាចនាយ សព្ពថាបិ កប្បិយភាវំ ទីបេតុំ តំតំសិប្បិកេ យាចិត្វា មហន្តម្បិ បាសាទំ ការាបេន្តេន ហត្ថកម្មេ យាចិតេ អត្តនោ អនោកាសភាវំ ញត្វា អញ្ញេសំ ករោន្តានំ ទាតព្ពំ មូលំ ទិយ្យមានំ អធិវាសេតុំ វដ្ដតីតិ វិត្ថារតោ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤២ អត្ថតោសមានំ) វុត្តត្តា កុសលានំ អត្ថំ អបរិហាបេន្តេន កប្បិយេន សារុប្បេន បយោគេន យាចិតព្ពំ. យាចិតកម្មំ កាតុំ អសមត្ថេហិ ករោន្តានំ ទិយ្យមានំ ហត្ថកម្មមូលំ កម្មំ ការាបេត្វា កម្មការកេ ទស្សេត្វា ទាបេតព្ពំ. ឯវំ យាចនាយ អនវជ្ជភាវេ អដ្ឋកថាគតំ ការណំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ហត្ថកម្មម្បី’’តិអាទិ. បិ-សទ្ទោ អវធារណេ, បទបូរណេ វា. ហិ-សទ្ទោ ហេតុម្ហិ. យស្មា ឥទំ ហត្ថកម្មំ កិញ្ចិ វត្ថុ ន ហោតិ, តស្មា អនវជ្ជមេវ ហត្ថកម្មំ យាចិតុំ បន វដ្ដតីតិ.

៣៨៥. ញាតកាទិកេតិ ញាតកបវារិតេ. ឋបេត្វាតិ វជ្ជេត្វា. គោណមាយាចមានស្សាតិ អញ្ញាតកអប្បវារិតេ តាវកាលិកំ វិនា កេវលំ កម្មករណត្ថាយ គោណំ យាចន្តស្ស. តេសុបីតិ ញាតកាទីសុបិ មូលច្ឆេជ្ជេន គោណមាយាចនស្ស ទុក្កដន្តិ យោជនា. ‘‘តាវកាលិកនយេន សព្ពត្ថ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤២) អដ្ឋកថាវចនតោ យាវ កម្មករណកាលំ, តាវ និយមេត្វា ញាតកអញ្ញាតកបវារិតអប្បវារិតេ សព្ពេបិ យាចិតុំ វដ្ដតិ. តថា យាចិត្វា វា អយាចិត្វា វា គហិតោ ចេ, រក្ខិត្វា បដិជគ្គិត្វា សាមិកានំ និយ្យាទេតព្ពោ, គោណេ វា នដ្ឋេ វិសាណេ វា ភិន្នេ សាមិកេសុ អសម្បដិច្ឆន្តេសុ ភណ្ឌទេយ្យំ.

៣៨៦. ទេមាតិ ឯត្ថ ‘‘តុម្ហាក’’ន្តិ បាឋសេសោ. ‘‘វិហារស្ស ទេមា’តិ វុត្តេ បន ‘អារាមិកានំ អាចិក្ខថ បដិជគ្គនត្ថាយា’តិ វត្តព្ព’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤២) អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. សកដវិនិច្ឆយស្សាបិ គោណវិនិច្ឆយេន សមានត្តា តំ អវត្វា វិសេសមត្តមេវ ទស្សេតុមាហ ‘‘សកដំ…បេ… វដ្ដតី’’តិ. ‘‘តុម្ហាកំ ទេមាតិ វុត្តេ’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តុម្ហាកមេវ ទេមាតិ វុត្តេ ទារុភណ្ឌំ នាម សម្បដិច្ឆិតុំ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤២).

៣៨៧. កុឋារាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន និខាទនំ សង្គណ្ហាតិ. អយំ នយោ វេទិតព្ពោតិ បាឋសេសោ. ‘‘សកដំ គោណោ វិយ តាវកាលិកំ អកត្វា អញ្ញាតកអប្បវារិតេ ន យាចិតព្ពំ, មូលច្ឆេជ្ជវសេន អញ្ញាតកអប្បវារិតេ ន យាចិតព្ពំ, តាវកាលិកំ យាចិតព្ព’’ន្តិ វិនិច្ឆយោ ច ‘‘សកដំ…បេ… វដ្ដតី’’តិ វិសេសវិនិច្ឆយោ ចាតិ អយំ នយោ វាសិអាទីសុ ច វេទិតព្ពោតិ អត្ថោ. អនជ្ឈាវុត្ថកន្តិ កេនចិ ‘‘មមេត’’ន្តិ អបរិគ្គហិតំ, ‘‘រក្ខិតគោបិតដ្ឋានេយេវ ហិ វិញ្ញត្តិ នាម វុច្ចតី’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ អរក្ខិតាគោបិតកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អដ្ឋកថាយ វល្លិអាទិវិនិច្ឆយម្បិ វត្វា ‘‘អនជ្ឈាវុត្ថកំ បន យំ កិញ្ចិ អាហរាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤២) វុត្តត្តា សព្ពន្តិ ឥធ វុត្តគោណាទិកញ្ច វក្ខមានវល្លិអាទិកញ្ច គហេតព្ពំ. ឥមិនា បុព្ពេ វុត្តវិនិច្ឆយស្ស រក្ខិតគោបិតវិសយត្តំ ទីបិតំ ហោតិ. ហរាបេតុម្បិ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទេន បគេវ កេនចិ ហរិត្វា ទិន្នន្តិ ទីបេតិ.

៣៨៨. វល្លិអាទិម្ហីតិ អាទិ-សទ្ទេន វេត្តមុញ្ជតិណមត្តិកា សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថ មុញ្ជបព្ពជតិណំ វិនា គេហច្ឆាទនតិណំ តិណំ នាម. គរុភណ្ឌប្បហោនកេតិ ‘‘វល្លិ អឌ្ឍពាហុមត្តាបី’’តិអាទិនា នយេន វុត្តលក្ខណេ គរុភណ្ឌប្បហោនកេ. បរេសំ សន្តកេយេវាតិ អវធារណេន ន អនជ្ឈាវុត្ថកេ ទុក្កដន្តិ ព្យតិរេកតោ ទីបេតិ.

៣៨៩. បច្ចយេសូតិ ចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនសង្ខាតេសុ តីសុ បច្ចយេសុ. ឯវ-ការេន គិលានបច្ចយសង្ខាតេ ចតុត្ថបច្ចយេ វិញ្ញត្តិ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. វិញ្ញត្តិ នាម ‘‘អាហរ, ទេហី’’តិ ឥច្ឆិតបច្ចយេ នាមំ វត្វា យាចនា. អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ ‘‘សព្ពេន សព្ពំ ន វដ្ដតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤២) សាវធារណត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ច វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា នេវ វដ្ដតីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

វិញ្ញត្តិយា អលព្ភមានភាវេន សមត្តា បច្ចយេសុ តីសុ អនន្តរំ សហនិទ្ទិដ្ឋបច្ចយត្តយតោ តតិយបច្ចយេយេវ លព្ភមានវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘តតិយេ បរិកថោភាសនិមិត្តានិ ច លព្ភរេ’’តិ វុត្តត្តា អវសិដ្ឋទ្វយេ បន បរិកថាទយោ ន លព្ភន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. អវុត្តេ ចតុត្ថបច្ចយេបិ សមុច្ចយត្ថេន ច-ការេន បរិកថាទិត្តយំ លព្ភតីតិ សិទ្ធត្តា ‘‘តីស្វេវា’’តិ ឯវ-ការេន ព្យតិរេកមុខេន វិញ្ញត្តិយា ច អនុញ្ញាតត្តា ចតុត្ថេ គិលានបច្ចយេ បរិកថោភាសនិមិត្តកម្មវិញ្ញត្តិយោ វដ្ដន្តីតិ សិទ្ធំ. ឯត្តាវតា ចតុត្ថេ បច្ចយេ បរិកថាទយោ ចត្តារោបិ វដ្ដន្តិ, តតិយបច្ចយេ វិញ្ញត្តិំ វិនា សេសត្តយំ វដ្ដតិ, បុរិមបច្ចយទ្វយេ សព្ពម្បិ ន វដ្ដតីតិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សេនាសនបច្ចយេ បរិកថាទិកន្តិ ឧបោសថាគារាទិករណារហដ្ឋានំ ឱលោកេត្វា ឧបាសកានំ សុណន្តានំ ‘‘ឥមស្មិំ វត ឱកាសេ ឯវរូបំ សេនាសនំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វា ‘‘យុត្ត’’ន្តិ វា ‘‘អនុរូប’’ន្តិ វា បវត្តា កថា បរិកថា នាម. ‘‘ឧបាសកា តុម្ហេ កត្ថ វសថា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘បាសាទេ ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ភិក្ខូនំ បន ឧបាសកា បាសាទោ ន វដ្ដតី’’តិអាទិនា នយេន បវត្តា កថា ឱភាសោ នាម. ឧបាសកេសុ បស្សមានេសុ ភូមិយំ រជ្ជុំ បសារេត្វា ភូមិំ ភាជេត្វា ខាណុកេ អាកោដេត្វា ‘‘កិមិទំ ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឯត្ថ អាវាសំ ករោម ឧបាសកា’’តិអាទិកា កថា និមិត្តកថា នាម. គិលានបច្ចយេ ច ឥមិនា នយេន យថារហំ វេទិតព្ពំ. សព្ពមេតំ អដ្ឋកថាយ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៤២) វុត្តំ.

៣៩០-៣. ឥទានិ កុដិការស្ស ភិក្ខុនោ អាបត្តិទស្សនត្ថមាហ ‘‘អទេសិតេ’’តិអាទិ. តំ ឧត្តានត្ថមេវ. និសេន្តស្សាតិ បាសាណេ ឃំសិត្វា តិខិណំ ករោន្តស្ស. បាចិត្តិយា សហាតិ ‘‘ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៩០) វុត្តបាចិត្តិយេន សទ្ធិំ.

អាបត្តិន្តិ បាចិត្តិយដ្ឋានេ បាចិត្តិយញ្ចេវ ទុក្កដញ្ច ឥតរត្រ សុទ្ធបយោគទុក្កដញ្ចាតិ អាបត្តិំ.

យា បនាតិ យា កុដិ. បឋមេ ទុតិយេតិ ឯត្ថ ‘‘បិណ្ឌេហី’’តិ ករណពហុវចនំ វិភត្តិវចនវិបរិណាមវសេន ‘‘បិណ្ឌេ’’តិ ភុម្មេកវចនន្តំ កត្វា យោជេតព្ពំ, ‘‘និក្ខិត្តេ’’តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ, ភាវលក្ខណេ ភុម្មំ, និក្ខិត្តេ សតីតិ អត្ថោ.

៣៩៤. ‘‘សចេ អញ្ញស្សា’’តិ បទច្ឆេទោ. វិប្បកតន្តិ អារទ្ធមនិដ្ឋិតំ. ‘‘អនាបត្តី’’តិ ឥទំ និដ្ឋិតេ អាបជ្ជិតព្ពសង្ឃាទិសេសាភាវំ សន្ធាយាហ. បុព្ពបយោគមត្តេន ហិ បាចិត្តិយទុក្កដានិបិ ហោន្តិ, តានិ បន ទេសេតព្ពានិ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘អនាបត្តី’’តិ អាកឌ្ឍតិ, តេន សង្ឃាទិសេសាបត្តិយា អភាវតោ បុព្ពភាគេ អាបន្នានំ បាចិត្តិយទុក្កដានំ ទេសេតព្ពតា ច ទីបិតា ហោតិ. តំ កុដិន្តិ តំ វិប្បកតកុដិំ.

៣៩៥. អញ្ញំ ភោជនសាលាទិំ. តថាតិ អនាបត្តិមាហ.

៣៩៦. ‘‘ករោតោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ការាបយតោ’’តិបិ លព្ភតិ. ឧភយេនាបិ ‘‘ក្រិយតោ’’តិ ឥមស្ស ការណំ ទស្សេតិ. ‘‘អប្បមាណិក’’ន្តិ ឥមិនា សង្ឃាទិសេសស្ស អង្គំ ទស្សេតិ.

៣៩៧. តន្តិ ‘‘អប្បមាណិក’’ន្តិ ឯវំ បច្ចាមសតិ. ‘‘ក្រិយាក្រិយតោ’’តិ ឥទំ កុដិយា ករណញ្ច វត្ថុទេសនាយ អករណញ្ច ឧបាទាយ វុត្តំ.

កុដិការសិក្ខាបទវណ្ណនា.

៣៩៨. វត្ថុំ អទេសេត្វាតិ សម្ពន្ធោ, ‘‘តេន វិហារការកេន ភិក្ខុនា វិហារវត្ថុំ សោធេត្វា សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា’’តិអាទិនា (បារា. ៣៦៧) បទភាជនេ អាគតនយេន វិហារំ ការាបេន្តេន ភិក្ខុនា វិហារវត្ថុំ សោធេត្វា សមតលំ ការេត្វា សង្ឃំ ឧបសង្កម្ម វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘អហំ ភន្តេ មហល្លកំ វិហារំ កត្តុកាមោ សស្សាមិកំ អត្តុទ្ទេសំ, សោហំ ភន្តេ សង្ឃំ វិហារវត្ថុឱលោកនំ យាចាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ យាចិត្វា លទ្ធេ វុឌ្ឍេ វា ភិក្ខូ ញត្តិទុតិយាយ កម្មវាចាយ សង្ឃេន សម្មតេ វា ភិក្ខូ នេត្វា កតបរិកម្មំ វិហារវត្ថុំ ទស្សេត្វា កុដិវត្ថុឱលោកនេ វិយ គតភិក្ខូហិ ឱលោកេត្វា សារម្ភាទិភាវំ ឧបបរិក្ខិត្វា អនារម្ភសបរិក្កមនភាវំ ញត្វា អាគន្ត្វា សង្ឃស្ស អារោចិតេ បុន តេន សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា វុឌ្ឍានំ ភិក្ខូនំ បាទេ វន្ទិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘អហំ ភន្តេ មហល្លកំ វិហារំ កត្តុកាមោ សស្សាមិកំ អត្តុទ្ទេសំ, សោហំ ភន្តេ សង្ឃំ វិហារវត្ថុទេសនំ យាចាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ យាចិត្វា សង្ឃេន ញត្តិទុតិយាយ កម្មវាចាយ វិហារវត្ថុ ទេសេតព្ពំ, តថា អកត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥហ សារម្ភាទិ បឋមសិក្ខាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

មហល្លកន្តិ ‘‘សស្សាមិកភាវេន សញ្ញាចិកកុដិតោ មហន្តភាវោ ឯតស្ស អត្ថីតិ មហល្លកោ. យស្មា វា វត្ថុំ ទេសាបេត្វា បមាណាតិក្កមេនាបិ កាតុំ វដ្ដតិ, តស្មា បមាណមហន្តតាយបិ មហល្លកោ’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៦៦) អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន មហន្តភាវេន យុត្តន្តិ អត្ថោ. វិហារន្តិ ‘‘វិហារោ នាម ឧល្លិត្តោ វា ហោតិ អវលិត្តោ វា ឧល្លិត្តាវលិត្តោ វា’’តិ (បារា. ៣៧១) បទភាជនេ វុត្តប្បការំ សេនាសនន្តិ អត្ថោ. វិហរន្តិ អស្មិន្តិ វិគ្គហោ. ឧល្លិត្តាទិសរូបំ បុរិមសិក្ខាបទេ វុត្តនយមេវ. តំ វិហារំ យោ ករេយ្យាតិ យោជនា. ករេយ្យ វា ការាបេយ្យ វាតិ បុព្ពេ វុត្តនយមេវ. អត្តវាសត្ថន្តិ អត្តនោ វាសំ បដិច្ច, ឥមិនា បរស្ស វាសត្ថាយ ករោតិ, អនាបត្តីតិ ព្យតិរេកតោ វិញ្ញាយតិ. ‘‘គរុក’’ន្តិ ឯត្ថ វត្ថុទេសនាយ អការាបនេន ‘‘ឯកោវ សង្ឃាទិសេសោ ហោតី’’តិ បុព្ពេ វុត្តវិកប្បត្តយំ ន គហេតព្ពំ. ឥទញ្ច វក្ខតិ ‘‘បមាណា…បេ… សង្ឃាទិសេសតា’’តិ (វិ. វិ. ៣៩៩ អាទយោ).

៣៩៩. ក្រិយាសមុដ្ឋានាភាវន្តិ បមាណាតិក្កមេបិ អាបត្តិយា អសម្ភវតោ កិរិយាសមុដ្ឋានស្ស ឥធ អភាវោ ញាតព្ពោ. ក្រិយ…បេ… លក្ខយេតិ ឯត្ថ ព្យតិរេកតោ អទេសិតវត្ថុកតាយ អកិរិយាសមុដ្ឋានតា អនុញ្ញាតា.

មហល្លកវិហារកថាវណ្ណនា.

៤០១-៣. តេសូតិ ចតុវីសតិយា បារាជិកេសុ. ភិក្ខុនោ អនុរូបានិ ឯកូនវីសតីតិ ភិក្ខុនីនំ បដិនិយតា ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកាទយោ ចត្តារោ តទនុលោមាយ វិព្ភន្តភិក្ខុនិយា សហ បញ្ច បារាជិកេ វិនា ភិក្ខុនោ អនុរូបា សេសា ឯកូនវីសតិ បារាជិកា.

ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ បទភាជនេ ‘‘បារាជិកេន ធម្មេនាតិ ចតុន្នំ អញ្ញតរេនា’’តិ (បារា. ៣៨៦) វុត្តនយស្ស ឥធ ‘‘ឯកូនវីសតី’’តិ វចនំ វិរុជ្ឈតីតិ ចេ? ន វិរុជ្ឈតិ. កស្មា? យស្មា បទភាជនំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសាគតមត្តំ គហេត្វា បវត្តំ, ឥទំ បន ពុទ្ធានុមតិំ គហេត្វា វិនយបរិយត្តិបវត្តកានំ អាចរិយានំ មតំ គហេត្វា បវត្តំ, តស្មា ន វិរុជ្ឈតីតិ គហេតព្ពំ. អាចរិយោ សព្ពបារាជិកានំ ‘‘ព្រហ្មចរិយា ចាវេយ្យ’’ន្តិ (បារា. ៣៨៥) វុត្តអនុទ្ធំសនស្ស ឯកន្តសាធនត្តា ភិក្ខុនីនំ បដិនិយតសានុលោមបារាជិកបញ្ចកំ វិនា អវសេសំ សព្ពំ សង្គណ្ហិ, តេនេវ វិនយដ្ឋកថាយ គណ្ឋិបទវិវរណេ ‘‘ចតុន្នំ អញ្ញតរេនាតិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ ឯវ អាគតេ គហេត្វា វុត្តំ, ឥតរេសំ អញ្ញតរេនាបិ អនុទ្ធំសេន្តស្ស សង្ឃាទិសេសោវា’’តិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘អនុទ្ធំសេយ្យា’’តិ (បារា. ៣៨៤) បាឋេ អធិប្បាយំ គហេត្វា បវត្តត្តា ឥមេសំ អាចរិយានំ មតំ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘តេសុ អញ្ញតរេនា’’តិ វក្ខមានត្តា ‘‘ឯកូនវីសតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘យានី’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ.

អញ្ញតរេន អមូលកេនាតិ យោជនា. អមូលកេនាតិ ចោទកស្ស ទស្សនាទីហិ ចោទនាមូលេហិ វិរហិតត្តា អមូលកំ, បារាជិកំ, តេន. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘យំ បារាជិកំ ចោទកេន ចុទិតកម្ហិ បុគ្គលេ នេវ ទិដ្ឋំ ន សុតំ ន បរិសង្កិតំ, ឥទំ ឯតេសំ ទស្សនសវនបរិសង្កាសង្ខាតានំ មូលានំ អភាវេន អមូលកំ នាមា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦). ឯត្ថ ច មំសចក្ខុនា វា ទិព្ពចក្ខុនា វា ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ នាម. បកតិសោតេន វា ទិព្ពសោតេន វា សុតំ សុតំ នាម. ចិត្តេន បរិសង្កិតំ បរិសង្កិតំ នាម. តំ តិវិធំ ទិដ្ឋសុតមុតបរិសង្កិតវសេន.

តត្ថ តាទិសេ កម្មនិយេ ឱកាសេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ភិក្ខុនោ អញ្ញថិយំ បយោគំ ទិស្វា អញ្ញថា គហេត្វា ‘‘វីតិក្កមនំ នុ ខោយមកាសី’’តិ គហណំ ទិដ្ឋបរិសង្កិតំ នាម. កុដ្ដតិរោហិតេ ភិក្ខុម្ហិ មាតុគាមស្ស សទ្ទំ សុត្វា តត្ថ អញ្ញស្ស វិញ្ញុបុរិសស្ស សព្ភាវំ អជានិត្វា ‘‘វីតិក្កមនំ នុ ខោយមកាសី’’តិ ឯវំ គហណំ សុតបរិសង្កិតំ នាម. វិហារបរិយន្តេ តរុណមាតុគាមបុរិសានំ ទិវសំ វីតិនាមេត្វា គតដ្ឋានេ វិប្បកិណ្ណបុប្ផានិ ឱលោកេត្វា, មំសសុរគន្ធញ្ច ឃាយិត្វា ‘‘ឥទំ កស្ស កម្ម’’ន្តិ ឧបបរិក្ខន្តេន ភិក្ខុនោ ចេតិយបូជិតមាលាគន្ធស្ស បីតារិដ្ឋស្ស ភិក្ខុនោ សរីរគន្ធំ ឃាយិត្វា ‘‘តំ ឯតស្ស កម្មំ នុ ខោ’’តិ កិរិយមានសំសយោ មុតបរិសង្កិតំ នាម. ឯវរូបស្ស ទិដ្ឋសុតបរិសង្កិតមូលកស្ស អភាវតោ អមូលកេន បារាជិកេនាតិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦) វុត្តនយេន ទដ្ឋព្ពោ.

ចោទេតីតិ ‘‘បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសី’’តិអាទិវចនេន សយំ ចោទេតិ. ចោទាបនំ បន វក្ខតិ. ចាវនចេតនោ ហុត្វាតិ ‘‘អប្បេវ នាម នំ ឥមម្ហា ព្រហ្មចរិយា ចាវេយ្យ’’ន្តិ ឧប្បន្នេន បរំ សាសនា ចាវេតុកាមេន ចិត្តេន សមន្នាគតោ ហុត្វា. ‘‘សុទ្ធំ វា អសុទ្ធំ វា’’តិ ឥទំ ‘‘ចោទេតី’’តិ ឥមិនា វុត្តចោទនាកិរិយាយ កម្មនិទ្ទេសោ, ‘‘អញ្ញំ ភិក្ខុ’’ន្តិ សេសោ, បារាជិកមនាបន្នំ វា អាបន្នំ វា អញ្ញំ ភិក្ខុន្តិ អត្ថោ. យោតិ មាតិកាគតភិក្ខុ, ‘‘ទុដ្ឋោ ទោសោ អប្បតីតោ’’តិ ឥទំ អជ្ឈាហរិតព្ពំ, ឧប្បន្នេន ទោសលេសេន សយំ ទូសិតោ, បរញ្ច ទូសេន្តោ បីតិសុខាទីហិ អបគតោ យោ ភិក្ខូតិ អត្ថោ. វក្ខមានេន ‘‘តស្សា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ.

‘‘កតេ ឱកាសម្ហី’’តិ បទច្ឆេទោ, ឱកាសំ ‘‘ការាបេត្វា’’តិ (បារា. ៣៨៩) បាឋតោ អន្តោនីតហេត្វត្ថតាយ ‘‘កតេ’’តិ ‘‘ការិតេ’’តិ ឯតស្ស បរិយាយោ ហោតិ, ‘‘ឱកាសំ មេ ករោហិ, អហំ តំ វត្តុកាមោ’’តិ ឱកាសេ ការាបិតេតិ អត្ថោ. ‘‘អកតេ ឱកាសេ’’តិ បទច្ឆេទោ, បុព្ពេ វុត្តោយេវត្ថោ. ទុក្កដាបត្តិយា សហាតិ ឱកាសស្ស អការាបិតត្តា ទុក្កដាបត្តិយា សទ្ធិំ.

៤០៤-៥. កោណ្ឋោសីតិ ធុត្តោសិ. ជេដ្ឋព្ពតិកោសីតិ កាលីទេវីវតនិយុត្តោសិ. កាលីទេវី កិរ សិរិទេវិយា ជេដ្ឋា, តស្មា តស្សា វតធរោ ជេដ្ឋព្ពតិកោ វុច្ចតិ. តំ បន វតំ សមាទិយិត្វា បូរេន្តោ សកលសរីរេ មសិំ មក្ខេត្វា កាកបត្តានិ មុដ្ឋិយំ កត្វា កាលីទេវិំ ផលកេ លិខាបេត្វា តំ កាជកោដិយំ ពន្ធិត្វា ឧច្ឆិដ្ឋោទកាទិអសុចិសន្និចិតឱលិគល្លំ បវិសិត្វា ‘‘ទុស្សីលោសិ និស្សីលោសិ សីលវិរហិតោសី’’តិ ថោមេន្តោ វិចរតីតិ.

ទុស្សីលត្តា ឯវ ហីនជ្ឈាសយតាយ បាបធម្មោ លាមកសភាវោសិ. បូតិនា កម្មេន សីលវិបត្តិយា អន្តោ បវិដ្ឋត្តា អន្តោបូតិ. ឆហិ ទ្វារេហិ រាគាទិកិលេសានុស្សវនេន តិន្តត្តា អវស្សុតោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. គរុកំ និទ្ទិសេតិ ឯត្ថ ‘‘កតោកាសម្ហី’’តិ ច ‘‘តថេវ អកតោកាសេ, ទុក្កដាបត្តិយា សហា’’តិ ច អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯវមុត្តរត្រាបិ.

៤០៦. សម្មុខាតិ ចុទិតកស្ស សម្មុខា, អវិទូរេតិ អត្ថោ. ហត្ថមុទ្ទាយាតិ មុត្តបាណាទិវសេន. តំ ហត្ថមុទ្ទាយ កថិតំ. បរោតិ យំ ចោទេសិ, សោ ចុទិតកោ បរោ. ភិក្ខុនោតិ ចោទកស្ស ភិក្ខុនោ.

៤០៧. សម្មុខេ ឋត្វាតិ ចុទិតកស្ស អាសន្នេ ឋត្វា. ‘‘ចោទាបេន្តស្សា’’តិ ឯតស្ស កម្មភាវតោ បរោតិ ឥទំ ឧបយោគន្តវសេន សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯវមុត្តរត្រ. កេនចីតិ អញ្ញេន កេនចិ បុគ្គលេន. តស្ស ចោទកស្ស. ‘‘ចោទាបេន្តស្សា’’តិ បុន វចនំ និយមត្ថំ.

៤០៨. សោបីតិ ឧគ្គហាបិតត្តា ចោទនំ ករោន្តោ ឥតរោ បយោជ្ជកបុគ្គលោបិ. តេសំ ទ្វិន្នម្បីតិ បយោជកបយោជ្ជកានំ ទ្វិន្នម្បិ.

៤០៩. វុត្តដ្ឋានំ បណ្ណំ វា សន្ទេសំ វា ហរន្តោ ទូតោ នាម, សោ ‘‘បណ្ណំ វា សាសនំ វា បេសេត្វា’’តិ ឥមិនា សង្គយ្ហតីតិ តស្មិំ វិសុំ អវត្តព្ពេបិ ‘‘ទុត’’ន្តិ វចនេន និស្សដ្ឋទូតមាហ. បណ្ណំ វា អទត្វា ‘‘ឯវញ្ច ឯវញ្ច វទា’’តិ សាសនញ្ច អទត្វា ‘‘តំ ចោទេហី’’តិ អត្ថមត្តមេវ ទត្វា និស្សដ្ឋោ ភិក្ខុ ឥធ ‘‘និស្សដ្ឋទូតោ’’តិ គហេតព្ពោ.

អថ វា ‘‘ទូត’’ន្តិ ឥមិនា ចោទេតុំ ឧគ្គហាបេត្វា, តមនុគ្គហាបេត្វា វា និស្សដ្ឋោ ភិក្ខុ ទូតោយេវ គហេតព្ពោ. ‘‘បណ្ណ’’ន្តិ ឥមិនា បព្ពជិតស្ស វា អបព្ពជិតស្ស វា កស្សចិ ហត្ថេ ចោទនំ លិខិត្វា ទិន្នបណ្ណំ គហេតព្ពំ. សាសនន្តិ ‘‘បារាជិកំ អាបន្នោ’’តិអាទិនា នយេន វត្វា បេសិយមានំ សាសនំ គហេតព្ពំ. ឥទំ តយម្បិ ទូរេ និសីទិត្វា អញ្ញេហិ ការាបនតោ ‘‘ចោទាបេន្តស្សា’’តិ អាហ. ‘‘បរ’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឯត្ថ ឱកាសការាបនំ នត្ថិ.

៤១០. តថាតិ យថា អមូលកេន បារាជិកេន សម្មុខា ឱកាសេ ការិតេ, អការិតេ ច, តថា អមូលកេហិ សង្ឃាទិសេសេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វុត្តេ សម្មុខា បរេ’’តិ ភុម្មវសេន អធិកតេន យោជេតព្ពំ, ចោទេតិ ចោទាបេតីតិ វុត្តំ ហោតីតិ. បាចិត្តិយាបត្តីតិ ឱកាសេ ការិតេ កេវលា, អការិតេ ទុក្កដេន សហាតិ គហេតព្ពំ. សម្មុខា សេសាបត្តីហិ បរេ វុត្តេ ចាវនសញ្ញិនោ ទុក្កដំ ហោតីតិ យោជនា. ឱកាសាការាបនេនបិ ទុក្កដមេវ ហោតិ.

៤១១. អក្កោសនាធិប្បាយស្សាតិ ខុំសនាធិប្បាយស្ស. អកតោកាសន្តិ អការិតោកាសំ, ‘‘បរ’’ន្តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. អត្តនាតិ ចោទកេន, ‘‘សយំ អការិតោកាស’’ន្តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. សហ បាចិត្តិយេនាតិ ‘‘ឱមសវាទេ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បារា. ១៤) វុត្តបាចិត្តិយេន សហ. វទន្តស្សាតិ ចោទេន្តស្ស វា ចោទាបេន្តស្ស វា, ឯត្ថ ‘‘សម្មុខា’’តិ ឥទំ វក្ខមានស្ស ‘‘អសម្មុខា’’តិ ឯតស្ស វិបរិយាយតោ លព្ភតិ, ច-ការេន ការិតោកាសបក្ខេ ទុក្កដេន បាចិត្តិយសម្ពន្ធី.

៤១២. អសម្មុខា វទន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘អក្កោសនាធិប្បាយស្សា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ‘‘អកតោកាសមត្តនា’’តិ នានុវត្តតិ. សត្តហិ អាបត្តីហីតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសថុល្លច្ចយបាចិត្តិយបាដិទេសនីយទុក្កដទុព្ភាសិតសង្ខាតេសុ សត្តសុ អាបត្តិក្ខន្ធេសុ យេន កេនចីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘អសម្មុខា’’តិ ឥទំ សង្គណ្ហាតិ. កម្មន្តិ តជ្ជនីយាទិសត្តវិធំ កម្មំ.

៤១៣. ឧម្មត្តកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អនាបត្តិ សុទ្ធេ អសុទ្ធទិដ្ឋិស្ស អសុទ្ធេ អសុទ្ធទិដ្ឋិស្ស ឧម្មត្តកស្ស អាទិកម្មិកស្សា’’តិ (បារា. ៣៩០) វុត្តេ សង្គណ្ហាតិ. បញ្ចង្គសំយុតន្តិ យំ ចោទេតិ, តស្ស ‘‘ឧបសម្បន្នោ’’តិ សង្ខ្យូបគមនំ, តស្មិំ សុទ្ធសញ្ញិតា, យេន បារាជិកេន ចោទេតិ, តស្ស ទិដ្ឋាទិវសេន អមូលកតា, ចាវនាធិប្បាយេន សម្មុខា ចោទនា, តស្ស តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមេហិ បញ្ចហិ អង្គេហិ យុត្តំ ហោតិ.

៤១៥. ឥទន្តិ ‘‘សិក្ខាបទ’’ន្តិ សេសោ, ‘‘សិក្ខាបទ’’ន្តិ ច ឥមិនា តប្បដិបាទនីយា អាបត្តិយេវ គយ្ហតិ. តិសមុដ្ឋានន្តិ កាយចិត្តតោ, វាចាចិត្តតោ, កាយវាចាចិត្តតោតិ សចិត្តកេហិ តីហិ សមុដ្ឋានតោ តិសមុដ្ឋានំ. តេនេវាហ ‘‘សចិត្ត’’ន្តិ. បដិឃចិត្តានំ ទ្វិន្នំ អញ្ញតរេន សហិតត្តា សចិត្តកំ. តំសម្បយុត្តាយ ទោមនស្សវេទនាយ វសេន ទុក្ខវេទនំ.

ទុដ្ឋទោសកថាវណ្ណនា.

៤១៦. លេសមត្តន្តិ ‘‘អញ្ញម្បិ វត្ថុំ លិស្សតិ សិលិស្សតិ វោហារមត្តេនេវ ឦសកំ អល្លីយតីតិ លេសោ, ជាតិអាទីនំយេវ អញ្ញតរកោដ្ឋាសស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៩១) អដ្ឋកថាយ ទស្សិតនិព្ពចនេសុ ‘‘លេសោ នាម ទស លេសា ជាតិលេសោ នាមលេសោ’’តិអាទិនា (បារា. អដ្ឋ. ៣៩៤) នយេន បទភាជនេ វុត្តេសុ ជាតិនាមគោត្តាទីសុ ទសសុ លេសេសុ អញ្ញតរលេសមត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ.