បារាជិកកថា

បឋមបារាជិកកថាវណ្ណនា

៦. ឯវំ បញ្ចហិ គាថាហិ រតនត្តយបណាមាទិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យថាបដិញ្ញាតវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តិវិធេ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘តិវិធេ’’តិអាទិនា បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវិនិច្ឆយំ ទស្សេតិ. តិវិធេតិ វច្ចបស្សាវមុខមគ្គានំ វសេន តិប្បការេ មគ្គេតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. តិលមត្តម្បីតិ តិលពីជមត្តម្បិ អង្គជាតន្តិ សម្ពន្ធោ. មគ្គេតិ វច្ចបស្សាវានំ និក្ខមនទ្វារតាយ, អន្នបានបិត្តសេម្ហាទីនំ បវេសននិក្ខមនទ្វារតាយ ច មគ្គវោហារគតេ សរីរប្បទេសេ, អល្លោកាសេតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘មគ្គេសុ តិលមត្តម្បិ, តីសុ សេវនចេតនោ’’តិ វត្តព្ពេបិ ‘‘តិវិធេ’’តិ បការវាចិវិធសទ្ទោបាទានេន សជាតិសង្គហវសេន តីហិ រាសីហិ សង្គហេត្វា បភេទវសេន តិំសវិធោ មគ្គោ ទស្សិតោ ហោតិ.

សេយ្យថិទំ? បារាជិកវត្ថុភូតមុខាទិមគ្គានំ និស្សយភូតេ សត្តេ ទស្សេតុំ ‘‘តិស្សោ ឥត្ថិយោ មនុស្សិត្ថី អមនុស្សិត្ថី តិរច្ឆានគតិត្ថី’’តិអាទិនា (បារា. ៥៦) នយេន បាឡិយំ ទស្សិតមនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតិត្ថីនំ បច្ចេកំ តិណ្ណំ មគ្គានំ វសេន នវ មគ្គា, តថេវ ទស្សិតានំ តិណ្ណំ ឧភតោព្យញ្ជនកានំ វសេន នវ មគ្គា, តិណ្ណំ បន បណ្ឌកានំ មុខមគ្គវច្ចមគ្គានំ វសេន បច្ចេកំ ទ្វេ ទ្វេ មគ្គាតិ ឆ មគ្គា, តថា តិណ្ណំ បន បុរិសានន្តិ ឯវំ តិំសវិធោ ហោតិ.

សេវនចេតនោតិ សេវនេ មេថុនបយោគេ ចេតនា អស្សាតិ វិគ្គហោ, មេថុនរាគូបសំហិតាយ ចេតនាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. អល្លោកាសេតិ តិំសមគ្គានមញ្ញតរេ មគ្គេ បកតិវាតេន អសំផុដ្ឋេ អល្លបទេសេ, ឥមិនា ពាហិរំ បារាជិកក្ខេត្តំ ន ហោតីតិ ទីបេតិ. វិសេសនស្ស វិសេសាបេក្ខត្តា ទុតិយគាថាយ ‘‘សសិក្ខោ សោ’’តិ បទទ្វយំ អាហរិត្វា ‘‘សេវនចេតនោ សសិក្ខោ សោ ភិក្ខូ’’តិ យោជេតព្ពំ.

អង្គេ សរីរេ ជាតន្តិ អង្គជាតំ, បុរិសនិមិត្តំ. សតិបិ អវសេសសរីរាវយវានំ តថាភាវេ រុឡ្ហិវសេន តទេវ តថា វុត្តំ. បវេសេន្តោតិ ទ្វយំទ្វយសមាបត្តិសង្ខាតកាយិកកិរិយំ និប្ផាទេន្តោ. បរាជិតោតិ ទុល្លភាយ ខណសម្បត្តិយា លទ្ធព្ពតោ ទុល្លភា លោកិយលោកុត្តរគុណសម្បត្តិសុខតោ បរិហាបេត្វា កិលេសសបត្តេហិ បរាជយមាបាទិតោតិ អត្ថោ.

អយមេត្ថ យោជនា – សសិក្ខោ សេវនចេតនោ តិវិធេ មគ្គេ អល្លោកាសេ អង្គជាតំ តិលមត្តម្បិ បវេសេន្តោ សោ ភិក្ខុ បរាជិតោ ហោតីតិ. ឯត្តាវតា –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភិក្ខូនំ សិក្ខាសាជីវសមាបន្នោ សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យ, អន្តមសោ តិរច្ឆានគតាយបិ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ’’តិ (បារា. ៤៤) –

ភគវតា បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៧. ឯវំ ឥមិស្សា គាថាយ អត្តូបក្កមមូលកំ បារាជិកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘ភិក្ខុបច្ចត្ថិកា មនុស្សិត្ថិំ ភិក្ខុស្ស សន្តិកេ អានេត្វា វច្ចមគ្គេន (បារា. ៥៨) អង្គជាតេ អភិនិសីទេន្តី’’តិអាទិនយប្បវត្តំ បរោបក្កមមូលកំ បារាជិកញ្ច ទស្សេតុមាហ ‘‘បវេសន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ បវេសនន្តិ ភិក្ខុបច្ចត្ថិកេហិ សុត្តបមត្តាទិមនុស្សិត្ថិអាទីនមញ្ញតរំ អានេត្វា យថាវុត្តមគ្គានមញ្ញតរំ មគ្គំ យថា បវិសតិ, តថា ភិក្ខុនោ អង្គជាតេ អភិនិសីទាបនេ សម្ភវន្តំ មគ្គប្បវេសនមាហ. បវេសនំ សាទិយន្តោ សសិក្ខោ សោតិ យោជនា. ឯត្ថ ‘‘បវេសនំ សាទិយតិ អធិវាសេតិ, តស្មិំ ខណេ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេតី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៨) អដ្ឋកថាវចនតោ អគ្គតោ យាវ មូលំ បវេសេន្តេសុ អស្សាទចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ តង្ខណេយេវ សាសនតោ ចុតោតិ អត្ថោ. បវិដ្ឋន្តិអាទីសុ បទេសុបិ ឯវមេវ យោជនា.

បវិដ្ឋន្តិ បវិដ្ឋក្ខណោ. ‘‘បវិដ្ឋ’’ន្តិអាទិនា តាយ តាយ កិរិយាយ ឧបលក្ខិតោ ខណោ គហេតព្ពោ. តេនេវេត្ថ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ កតំ. ឋិតន្តិ ឯត្ថ ‘‘សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយេ’’តិ អដ្ឋកថាវចនស្ស សព្ពថា ព្យាបាររហិតំ កាលំ សន្ធាយ វុត្តត្តា សុក្កវិស្សដ្ឋិសមយោបិ គហេតព្ពោ. តេនេវ គណ្ឋិបទេ វុត្តនយេន បវិដ្ឋស្ស ច យាវ ឧទ្ធរណារម្ភោ, តាវ សម្ភវន្តោ ឋិតកាលោបិ គហេតព្ពោ. ឧទ្ធរណន្តិ នីហរណកាលោ.

វាតិ វិកប្បេ, អបីតិ សមុច្ចយេ, សោ វា-សទ្ទេន វិកប្បិតានំ បក្ខានំ តុល្យពលតំ ជោតេតិ. ឥតិ ឥមេហិ ទ្វីហិបិ ‘‘សោ ចេ បវេសនំ សាទិយតិ, បវិដ្ឋំ សាទិយតី’’តិអាទិនា (បារា. ៥៨) បាឡិយំ អាគតនយេន លព្ភមានំ បវេសនាទិឯកក្ខណម្បិ សាទិយនបច្ចយា អាបជ្ជមានំ បារាជិកំ ទស្សេតិ. សសិក្ខោតិ សិក្ខាយ សហ វត្តតីតិ សសិក្ខោ, អបច្ចក្ខាតសិក្ខោតិ អត្ថោ. សាទិយន្តោតិ សេវនចិត្តំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ. សោ ភិក្ខុ. ឋបេត្វា កិរិយន្តិ អត្តូបក្កមនំ វិនា. ចុតោតិ ‘‘ភិក្ខុបច្ចត្ថិកេហិ កតមិទំ, ន មយា’’តិ លេសេន ន មុច្ចតិ, សាទិយនចិត្តេ សតិ សាសនតោ ចុតោយេវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

ឯត្ថ ច សសិក្ខោតិ ឥទំ ‘‘សិក្ខំ អបច្ចក្ខាយ ទុព្ពល្យំ អនាវិកត្វា’’តិ (បារា. ៤៤) សិក្ខាបទបាឋស្ស អត្ថទស្សនវសេន និទ្ទិដ្ឋំ. តស្ស បទភាជនេ (បារា. ៤៥), តទដ្ឋកថាយ ច វិភត្តំ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ សង្ខេបតោ ឯវំ វេទិតព្ពំ – ចិត្តខេត្តកាលបយោគបុគ្គលវិជាននវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. ឧបសម្បន្នភាវតោ ចវិតុកាមតាចិត្តេនេវ ហិ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ទវា វា រវា វា វទន្តស្ស. ឯវំ ចិត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

តថា ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមិ, ធម្មំ បច្ចក្ខាមិ, សង្ឃំ បច្ចក្ខាមិ, សិក្ខំ, វិនយំ, បាតិមោក្ខំ, ឧទ្ទេសំ, ឧបជ្ឈាយំ, អាចរិយំ, សទ្ធិវិហារិកំ, អន្តេវាសិកំ, សមានុបជ្ឈាយកំ, សមានាចរិយកំ, សព្រហ្មចារិំ បច្ចក្ខាមី’’តិ ឯវំ វុត្តានំ ពុទ្ធាទីនំ ចតុទ្ទសន្នំ, ‘‘គិហីតិ មំ ធារេហិ, ឧបាសកោ, អារាមិកោ, សាមណេរោ, តិត្ថិយោ, តិត្ថិយសាវកោ, អស្សមណោ, អសក្យបុត្តិយោតិ មំ ធារេហី’’តិ ឯវំ វុត្តានំ គិហិអាទីនំ អដ្ឋន្នញ្ចាតិ ឥមេសំ ពាវីសតិយា ខេត្តបទានំ យស្ស កស្សចិ សវេវចនស្ស វសេន តេសុ យំ កិញ្ចិ វត្តុកាមស្ស យំ កិញ្ចិ វទតោ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន រុក្ខាទីនំ អញ្ញតរស្ស នាមំ គហេត្វា សិក្ខំ បច្ចក្ខន្តស្ស. ឯវំ ខេត្តវសេន សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

តត្ថ យទេតំ ‘‘បច្ចក្ខាមី’’តិ ច ‘‘មំ ធារេហី’’តិ ចាតិ វុត្តំ វត្តមានកាលវចនំ, យានិ ច ‘‘អលំ មេ ពុទ្ធេន, កិំ នុ មេ ពុទ្ធេន, ន មមត្ថោ ពុទ្ធេន, សុមុត្តាហំ ពុទ្ធេនា’’តិអាទិនា នយេន អាខ្យាតវសេន កាលំ អនាមសិត្វា បុរិមេហិ ចុទ្ទសហិ បទេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា វុត្តានិ ‘‘អលំ មេ’’តិអាទីនិ ចត្តារិ បទានិ, តេសំយេវ សវេវចនានំ វសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន ‘‘បច្ចក្ខាសិ’’ន្តិ វា ‘‘បច្ចក្ខិស្ស’’ន្តិ វា ‘‘មំ ធារេសី’’តិ វា ‘‘មំ ធារេស្សតី’’តិ វា ‘‘យំ នូនាហំ បច្ចក្ខេយ្យ’’ន្តិ វាតិអាទីនិ អតីតានាគតបរិកប្បវចនានិ ភណន្តស្ស. ឯវំ វត្តមានកាលវសេន ចេវ អនាមដ្ឋកាលវសេន ច បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

បយោគោ បន ទុវិធោ កាយិកោ ច វាចសិកោ ច. តត្ថ ‘‘ពុទ្ធំ បច្ចក្ខាមី’’តិអាទិនា នយេន យាយ កាយចិ ភាសាយ វចីភេទំ កត្វា វាចសិកបយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន អក្ខរលិខនំ វា ហត្ថមុទ្ទាទិទស្សនំ វា កាយបយោគំ ករោន្តស្ស. ឯវំ វាចសិកបយោគេនេវ បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

បុគ្គលោ បន ទុវិធោ យោ ច បច្ចក្ខាតិ, យស្ស ច បច្ចក្ខាតិ. តត្ថ យោ បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ ឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនដ្ដានំ អញ្ញតរោ ន ហោតិ. យស្ស បន បច្ចក្ខាតិ, សោ សចេ មនុស្សជាតិកោ ហោតិ, ន ច ឧម្មត្តកាទីនំ អញ្ញតរោ, សម្មុខីភូតោ ច សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ហោតិ. ន ហិ អសម្មុខីភូតស្ស ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចនំ រុហតិ. ឯវំ យថាវុត្តស្ស បុគ្គលស្ស វសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន.

វិជាននម្បិ និយមិតានិយមិតវសេន ទុវិធំ. តត្ថ យស្ស, យេសំ វា និយមេត្វា ‘‘ឥមស្ស, ឥមេសំ វា អារោចេមី’’តិ វទតិ. សចេ តេ យថា បកតិយា លោកេ មនុស្សា វចនំ សុត្វា អាវជ្ជនសមយេ ជានន្តិ, ឯវំ តស្ស វចនានន្តរមេវ តស្ស ‘‘អយំ ឧក្កណ្ឋិតោ’’តិ វា ‘‘គិហិភាវំ បត្ថយតី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន សិក្ខាបច្ចក្ខានភាវំ ជានន្តិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. អថ អបរភាគេ ‘‘កិំ ឥមិនា វុត្ត’’ន្តិ ចិន្តេត្វា ជានន្តិ, អញ្ញេ វា ជានន្តិ, អបច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. អនិយមេត្វា អារោចេន្តស្ស បន សចេ វុត្តនយេន យោ កោចិ មនុស្សជាតិកោ វចនត្ថំ ជានាតិ, បច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា. ឯវំ វិជាននវសេន បច្ចក្ខានំ ហោតិ, ន តទភាវេន. យោ បន អន្តមសោ ទវាយបិ បច្ចក្ខាតិ, តេន អបច្ចក្ខាតាវ ហោតិ សិក្ខា.

ឥតិ ឥមេសំ វុត្តប្បការានំ ចិត្តាទីនំ វសេន អបច្ចក្ខាតសិក្ខោ ‘‘សសិក្ខោ’’តិ វុត្តោ.

៨-១០. ‘‘ឥទានិ សន្ថតេន សន្ថតស្ស ឃដ្ដនេ ឧបាទិន្នកឃដ្ដនាភាវតោ ទោសោ នត្ថី’’តិ បាបភិក្ខូនំ លេសកប្បនំ បដិក្ខិបិតុំ ‘‘ភិក្ខុបច្ចត្ថិកា មនុស្សិត្ថិំ ភិក្ខុស្ស សន្តិកេ អានេត្វា វច្ចមគ្គេន, បស្សាវមគ្គេន, មុខេន អង្គជាតំ អភិនិសីទេន្តិ សន្ថតាយ អសន្ថតស្សា’’តិអាទិនា (បារា. ៦១) នយេន បាឡិយំ វុត្តសន្ថតវារានមត្ថំ សង្គណ្ហន្តោ អាហ ‘‘សន្ថតេនា’’តិអាទិ. តត្ថ សន្ថតេនាតិ ចម្មចោឡតិបុបដ្ដាទីហិ បដិច្ឆាទិតេន. ‘‘បវេសេន្តោ’’តិ ឥមិនា សន្ថតវារស្ស បរោបក្កមំ និស្សាយ ទស្សនមុបលក្ខណន្តិ អត្តូបក្កមេបិ យោជេតព្ពតំ ទស្សេតិ, តស្ស វក្ខមានេន ‘‘បរាជិតោ’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ‘‘តថេវា’’តិ ឥមិនា បវេសេន្តោតិអាទិប្បការំ បរាមសតិ.

ឯវំ បវេសេន្តោ កទា បរាជិតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧបាទិន្នេនា’’តិអាទិ. ឯត្ថ ឧបាទិន្នេនាតិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតេន កម្មុនា អត្តនោ ផលភាវេនេវ អាទិន្នំ គហិតន្តិ ឧបាទិន្នំ, ឯតេន អត្តនោ អង្គជាតស្ស, វត្ថុបុគ្គលានំ មគ្គស្ស ច ឃដ្ដនដ្ឋានគតំ កាយប្បសាទំ ទស្សេតិ. ឥមិនាវ អង្គជាតគតំ អនដ្ឋកាយប្បសាទំ ចម្មខិលំ, បិឡកាទិ ច គហេតព្ពំ. ‘‘ឧបាទិន្នកំ នាម កាយិន្ទ្រិយ’’ន្តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ. តព្ពិបរិយាយេន ‘‘អនុបាទិន្នក’’ន្តិ តប្បដិច្ឆាទកំ ចោឡាទិ វុត្តំ. ឧបាទិន្នេន ឧបាទិន្នេ, អនុបាទិន្នេ វា បារាជិកក្ខេត្តេ ឃដ្ដិតេ, អនុបាទិន្នកេន វា ឧបាទិន្នេ អនុបាទិន្នេ វា បារាជិកក្ខេត្តេ ឃដ្ដិតេតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ករណវចនន្តានិ បទានិ ‘‘អង្គជាតេនា’’តិ ឥមស្ស វិសេសនានិ.

ឯត្តាវតា សន្ថតចតុក្កវសេន អត្តូបក្កមេ សតិ បារាជិកក្ខេត្តេ បារាជិកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរូបក្កមេបិ ទស្សេតុមាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ ចតូសុ វិកប្បេសុ. បារាជិកក្ខេត្តេ បវិដ្ឋេ តូតិ ឯត្ថ តុ-សទ្ទេន បវេសនដ្ឋិតុទ្ធារក្ខណត្តយំ សមុច្ចិនោតិ. យំតំ-សទ្ទានំ និច្ចសម្ពន្ធត្តា ហិ ‘‘សោ’’តិ តំ-សទ្ទោបាទានេ ‘‘យោ’’តិ យំ-សទ្ទោបិ អជ្ឈាហរិតព្ពោ, សាមត្ថិយេន សម្បិណ្ឌនត្ថោ អបិសទ្ទោ ច. អយមេត្ថ អត្ថយោជនា – ភិក្ខុបច្ចត្ថិកេហិ អានេត្វា ភិក្ខុនោ អង្គជាតេ អភិនិសីទាបិតមនុស្សិត្ថិអាទីនំ តីសុ មគ្គេសុ អញ្ញតរមគ្គសង្ខាតំ បារាជិកក្ខេត្តំ បវិដ្ឋេ វា តុ-សទ្ទេន សម្បិណ្ឌិតបវេសនដ្ឋិតុទ្ធារានមញ្ញតរក្ខណេ វា សចេ យោ សាទិយតិ, សប្បមុខាទិប្បវេសនកាលេ វិយ អនុត្តសិត្វា កាមរាគបិបាសាភិភូតោ យទិ សាទិយតិ, សោបិ ភិក្ខុ បរាជិតោ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘សចេ សាទិយតី’’តិ ឥមិនា សាសង្កវចនេន ន សាទិយតិ, អនាបត្តីតិ សូចិតំ ហោតិ.

‘‘បារាជិកក្ខេត្តេ’’តិ ឥមិនា ព្យវច្ឆិន្នេ អញ្ញស្មិំ ឋានេ វីតិក្កមន្តស្ស ឥមស្មិំយេវ វិកប្បេ សម្ភវន្តិយោ ឥតរាបត្តិយោ ទស្សេតុមាហ ‘‘ខេត្តេ’’តិអាទិ. ‘‘ឯត្ថា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធនីយំ. ‘‘ខេត្តេ’’តិ សាមញ្ញនិទ្ទេសេបិ ហេដ្ឋា ‘‘បារាជិកក្ខេត្តេ’’តិ វិសេសិតត្តា, ឧបរិថុល្លច្ចយាទីនញ្ច វិធីយមានត្តា អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណាយ សាមត្ថិយា ថុល្លច្ចយទុក្កដានំ ខេត្តេតិ អយមត្ថោ លព្ភតិ. ‘‘កណ្ណច្ឆិទ្ទក្ខិនាសាសូ’’តិអាទិនា នយេន វក្ខមានេសុ ជីវមានកសរីរគតថុល្លច្ចយទុក្កដក្ខេត្តេសូតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥមេសុ ទ្វីសុ ខេត្តេសុ ‘‘សន្ថតាទិនា សន្ថតាទិំ បវេសេន្តស្ស ឧបាទិន្នាទីហិ ឧបាទិន្នាទីនំ ឃដ្ដនេ អធិវាសេន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ វត្តុមសក្កុណេយ្យតាយ បារាជិកក្ខេត្តេ វុត្តសព្ពវិកប្បេ ឯត្ថ យោជេន្តេហិ ឯវំ យោជេតព្ពំ – ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេ សន្ថតេ វា អសន្ថតេ វា សន្ថតេន វា អសន្ថតេន វា អង្គជាតេន សេវន្តស្ស ឧបាទិន្នេ វា អនុបាទិន្នេ វា ឧបាទិន្នេន, តថា អនុបាទិន្នេន វា ឃដ្ដិតេ ថុល្លច្ចយំ តស្ស វិនិទ្ទិសេតិ. ឯវំ ទុក្កដក្ខេត្តេ សន្ថតេ វា…បេ… ឃដ្ដិតេ ទុក្កដញ្ច តស្ស វិនិទ្ទិសេតិ យោជេតព្ពំ.

ឥហ សព្ពត្ថ តីសុបិ ខេត្តេសុ ឧបាទិន្ន-សទ្ទេន អនដ្ឋកាយប្បសាទំ អង្គជាតញ្ច តត្ថជាតចម្មខិលបិឡកា ច គយ្ហន្តិ, ទុក្កដក្ខេត្តេ បន អង្គុលិអាទិឥតរាវយវាបិ. តីសុបិ ខេត្តេសុ អនុបាទិន្ន-សទ្ទេន អង្គជាតាទិបដិច្ឆាទិតវត្ថាទយោ ច គយ្ហន្តិ, ទុក្កដក្ខេត្តេ បន និមិត្តេ នដ្ឋកាយប្បសាទចម្មខិលបិឡករោមាទីនិ. ឥមានិ ច អនុបាទិន្នានិ. អង្គជាតេតរោបាទិន្នាវយវេ ច តីសុបិ ខេត្តេសុ បវេសេន្តស្ស ទុក្កដមេវ.

១១. ឯត្តាវតា ជីវមានសរីរេ សន្ថតាសន្ថតវសេន បច្ចេកំ តិវិធេសុបិ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដក្ខេត្តេសុ សន្ថតាសន្ថតវសេនេវ ទុវិធេន និមិត្តេន សេវន្តស្ស បរោបក្កមេ សតិ សាទិយន្តស្ស លព្ភមានបារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដាបត្តិយោ យថាសម្ភវំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ‘‘មតសរីរេ បន តថា តថា សេវន្តានំ ទោសោ នត្ថី’’តិ បាបភិក្ខូនំ លេសោកាសបដិពាហនត្ថំ បាឡិយំ ទស្សិតេសុ យថាវុត្តេសុ តីសុ ខេត្តេសុ លព្ភមានា តិស្សោ អាបត្តិយោ ទស្សេតុមាហ ‘‘មតេ’’តិអាទិ.

តត្ថ ‘‘មតេ’’តិ ឯតស្ស ‘‘មនុស្សិត្ថិអាទីនំ សរីរេ’’តិ អជ្ឈាហរិត្វា អត្ថយោជនា កាតព្ពា. ឥមិនា ‘‘អក្ខាយិតេ’’តិអាទិនា ទស្សិតានំ និមិត្តានំ និស្សយំ ទស្សិតំ ហោតិ. ‘‘និមិត្តមត្តំ សេសេត្វា’’តិអាទិនា នយេន វក្ខមានគាថាយំ វិយ សកលសរីរេ ខាទិតេបិ និមិត្តស្ស វិជ្ជមានាវិជ្ជមានភាវោយេវ អាបត្តិយាភាវាភាវស្ស បមាណន្តិ ‘‘អក្ខាយិតេ’’តិ ឯតេន ‘‘មតេ’’តិ ឯតំ អវិសេសេត្វា ‘‘និមិត្តេ’’តិ អជ្ឈាហរិត្វា តំ តេន វិសេសិតព្ពំ. អថ វា ‘‘និមិត្តមត្ត’’ន្តិអាទិនា វក្ខមានគាថាយ ‘‘និមិត្តេ’’តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

អក្ខាយិតេតិ សព្ពថា អក្ខាយិតេ បារាជិកវត្ថុភូតេ និមិត្តេ. យេភុយ្យក្ខាយិតេបិ ចាតិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ ខាទិត្វា ពហុកាវសិដ្ឋេ និមិត្តេ. ‘‘យស្ស ចតូសុ ភាគេសុ តិភាគមត្តំ ខាទិតំ, តំ និមិត្តំ យេភុយ្យក្ខាយិតំ នាមា’’តិ វទន្តិ. មេថុនន្តិ រាគបរិយុដ្ឋានេន សទិសភាវាបត្តិយា មិថុនានំ ឥទំ មេថុនំ, មតិត្ថិអាទីនំ រាគបរិយុដ្ឋានេន សទិសត្តាភាវេបិ តត្ថ វីតិក្កមោ រុឡ្ហិយា ‘‘មេថុន’’ន្តិ វុច្ចតិ.

បារាជិកោតិបរាជិតោ, បរាជយមាបន្នោតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ បារាជិក-សទ្ទោ សិក្ខាបទាបត្តិបុគ្គលេសុ វត្តតិ. តត្ថ ‘‘អដ្ឋានមេតំ អានន្ទ អនវកាសោ, យំ តថាគតោ វជ្ជីនំ វា វជ្ជិបុត្តកានំ វា ការណា សាវកានំ បារាជិកំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ សមូហនេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៣) ឯវំ សិក្ខាបទេ វត្តមានោ វេទិតព្ពោ. ‘‘អាបត្តិ ត្វំ ភិក្ខុ អាបន្នោ បារាជិក’’ន្តិ (បារា. ៦៧) អាបត្តិយា. ‘‘ន មយំ បារាជិកា, យោ អវហដោ, សោ បារាជិកោ’’តិ (បារា. ១៥៥) ឯវំ បុគ្គលេ. ‘‘បារាជិកេន ធម្មេន អនុទ្ធំសេយ្យា’’តិអាទីសុ (បារា. ៣៨៤) បន ធម្មេ វត្តតីតិ វទន្តិ. យស្មា បន តត្ថ ធម្មោតិ កត្ថចិ អាបត្តិ, កត្ថចិ សិក្ខាបទមេវ អធិប្បេតំ, តស្មា សោ វិសុំ ន វត្តព្ពោ.

តត្ថ សិក្ខាបទំ យោ តំ អតិក្កមតិ តំ បរាជេតិ, តស្មា ‘‘បារាជិក’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាបត្តិ បន យោ នំ អជ្ឈាបជ្ជតិ តំ បរាជេតិ, តស្មា ‘‘បារាជិកា’’តិ វុច្ចតិ. បុគ្គលោ យស្មា បរាជិតោ បរាជយមាបន្នោ, តស្មា ‘‘បារាជិកោ’’តិ វុច្ចតិ. សិក្ខាបទាបត្តីសុ បារាជិក-សទ្ទោ បរាជេតីតិ ‘‘បារាជិកោ’’តិ កត្តុសាធនោ, បុគ្គលេ បន បរាជីយតីតិ កម្មសាធនោតិ វេទិតព្ពោ. ‘‘នរោ’’តិ ឥមិនា បុព្ពេ វុត្តភិក្ខុយេវ អធិប្បេតោ. សាមញ្ញជោតនា វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ.

១២. យេភុយ្យក្ខាយិតេតិ ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ ឯកកោដ្ឋាសាវសេសំ កត្វា ខាទិតេ. ឧបឌ្ឍក្ខាយិតេតិ សមភាគាវសេសំ ខាទិតេ. ថូលោ អច្ចយោ ថុល្លច្ចយោ, សោយេវ អាបជ្ជីយតីតិ អាបត្តីតិ ថុល្លច្ចយាបត្តិ. បាចិត្តិយាទយោ សន្ធាយេត្ថ ថុល្លច្ចយវោហារោ, ន បារាជិកសង្ឃាទិសេសេតិ ទដ្ឋព្ពំ. សេសេតិ អវសេសេ ឧបកច្ឆកាទីសុ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អវសេសសរីរេ ឧបកច្ឆកាទីសុ ទុក្កដ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៩-៦០). ទុដ្ឋុ កតន្តិ ទុក្កដំ, ទុក្កដ-សទ្ទោ និយតនបុំសកត្តា ឥត្ថិលិង្គស្សាបិ អាបត្តិ-សទ្ទស្ស សលិង្គេន វិសេសនំ ហោតិ.

១៣. និមិត្តមត្តំ សេសេត្វា ខាយិតេបីតិ ឯត្ថ តិណ្ណមញ្ញតរំ និមិត្តំ សេសេត្វា សកលសរីរេ ខាទិតេបិ. បិ-សទ្ទោ ព្យតិរេកេ, បគេវ ឥតរេតិ ទីបេតិ. តស្មិំ និមិត្តេ អក្ខាយិតេ វា យេភុយ្យក្ខាយិតេ វាតិ ទ្វិធា វុត្តេសុ តីសុ និមិត្តេសុ អញ្ញតរស្មិំ និមិត្តេ មេថុនំ សេវតោបិ បរាជយោ បារាជិកាបត្តិ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. សេវតោបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ អបេក្ខាយំ. តស្មា ន កេវលំ ហេដ្ឋា វុត្តានមេវាតិ អបេក្ខតិ. សន្ថតាទយោ វិកប្បា យថាវុត្តនយេន ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពា.

១៤. ‘‘ឧទ្ធុមាតាទិសម្បត្តេ’’តិ ឯត្ថ ‘‘យទា បន សរីរំ ឧទ្ធុមាតកំ ហោតិ កុថិតំ នីលមក្ខិកាសមាកិណ្ណំ កិមិកុលសមាកុលំ នវហិ វណមុខេហិ បគ្ឃរិតបុព្ពកុណបភាវេន ឧបគន្តុម្បិ អសក្កុណេយ្យំ, តទា បារាជិកវត្ថុញ្ច ថុល្លច្ចយវត្ថុញ្ច ជហតិ, តាទិសេ សរីរេ យត្ថ កត្ថចិ ឧបក្កមតោ ទុក្កដមេវា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៩-៦០) អដ្ឋកថាវចនតោ សព្ពត្ថាបិ ចាតិ អក្ខាយិតាទិសព្ពវិកប្បោបគតានិ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដក្ខេត្តានិ គហិតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថាបិ វីតិក្កមោ អនាបត្តិ ន ហោតីតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘ទុក្កដ’’ន្តិ. ‘‘ខាយិតក្ខាយិត’’ន្តិអាទីសុ ខាយិតក្ខាយិតញ្ច នាមេតំ សព្ពំ មតសរីរកេយេវ វេទិតព្ពំ, ន ជីវមានេតិ យោជេតព្ពំ.

១៥. ជីវមានេ កថន្តិ អាហ ‘‘ឆិន្ទិត្វា បនា’’តិអាទិ. តត្ថ វណសង្ខេបតោតិ វណសង្គហតោ. តស្មិន្តិ យត្ថ ឋិតំ និមិត្តំ ឧប្បាដិតំ, តស្មិំ បទេសេ. ឯត្ថ ទុតិយោ បន-សទ្ទោ ឥធ អទស្សិតំ អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេន វិញ្ញាយមានំ អត្ថវិសេសំ ជោតេតិ. អដ្ឋកថាយហិ ‘‘យទិបិ និមិត្តំ សព្ពសោ ខាយិតំ, ឆវិចម្មម្បិ នត្ថិ, និមិត្តសណ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, បវេសនំ ជាយតិ, បារាជិកមេវា’’តិ ឯវំ អជីវមានេ វុត្តវិនិច្ឆយានុសារេន ជីវមានេបិ ឆវិចម្មមត្តំ ចេ សព្ពសោ ឧប្បាដិតំ, និមិត្តសណ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, បវេសនក្ខមំ ហោតិ, តត្ថ សេវន្តស្ស បារាជិកមេវាតិ វិញ្ញាយមានមត្ថំ ជោតេតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១៦. តតោ និមិត្តតោតិ សម្ពន្ធោ. បតិតាយាតិ បតិតាយំ, អយមេវ វា បាឋោ. និមិត្តតោតិ និមិត្តប្បទេសតោ បតិតាយំ មំសបេសិយន្តិ សម្ពន្ធោ. ឆិន្ទិត្វា វា តច្ឆេត្វា វា បតិតាយំ តស្សំ និមិត្តមំសបេសិយន្តិ អត្ថោ. មេថុនរាគេន ឧបក្កមន្តស្ស ទុក្កដំ វិនិទ្ទិសេតិ យោជនា.

១៧. ‘‘នខបិដ្ឋិប្បមាណេបី’’តិអាទិគាថាយ ‘‘ឆិន្ទិត្វា’’តិអាទិកា អដ្ឋកថា អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពា. សតីតិ ឯត្ថ ‘‘អវសិដ្ឋេ’’តិ បាឋសេសោ. ជីវមានេតិ ឯត្ថ ‘‘សរីរេ’’តិ បាឋសេសោ. ជីវមានសរីរេ បន ឆិន្ទិត្វា តច្ឆេត្វា និមិត្តេ ឧប្បាដិតេ នខបិដ្ឋិប្បមាណេបិ មំសេ, ន្ហារុម្ហិ វា អវសិដ្ឋេ សតិ មេថុនំ បដិសេវន្តោ បរាជិតោតិ យោជនា.

១៨. ‘‘កណ្ណច្ឆិទ្ទក្ខី’’តិ គាថាយ ‘‘ជីវមានេ’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ, ‘‘សរីរេ’’តិ បាឋសេសោ. ‘‘អស្សគោមហិសាទីន’’ន្តិអាទិនា អស្សាទីនំ វក្ខមានត្តា បារិសេសតោ ‘‘មនុស្សាន’’ន្តិ លព្ភតិ. មនុស្សានំ ជីវមានសរីរេ កណ្ណ…បេ… វណេសុ វាតិ យោជនា. វត្ថិកោសេតិ មុត្តបថព្ភន្តរេ. វណេសុ វាតិ សត្ថកាទីហិ កតវណេសុ. អង្គជាតន្តិ តិលមត្តម្បិ អង្គជាតេកទេសំ. រាគាតិ មេថុនរាគេន.

១៩. អវសេសសរីរស្មិន្តិ កណ្ណច្ឆិទ្ទាទិយថាវុត្តសរីរាវយវវជ្ជិតសរីរប្បទេសេ. តេនាហ ‘‘ឧបកច្ឆូរុកាទិសូ’’តិ ឧបកច្ឆំ នាម ពាហុមូលន្តរំ. ឩរុកាទិសូតិ ឩរុវេមជ្ឈាទីសុ. អាទិ-សទ្ទេន វុត្តាវសេសំ សរីរប្បទេសំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘អង្គជាត’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ‘‘បវេសេត្វា’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ, អង្គជាតំ តិលពីជមត្តំ បវេសេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វសា មេថុនរាគស្ស សេវមានស្សាតិ មេថុនរាគេន វីតិក្កមន្តស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘សន្ថតេនា’’តិអាទិនា វុត្តប្បការោ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពោ.

២០. អស្សគោមហិសាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន គោកណ្ណគវជាទយោ សង្គហិតា. អស្សាទយោ បាកដាយេវ. ‘‘មតាន’’ន្តិ វក្ខមានត្តា ‘‘ជីវមានាន’’ន្តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ. សេវន្តិ ‘‘វសា មេថុនរាគស្សា’’តិ អនុវត្តមានត្តា មេថុនរាគវសេន តិលពីជមត្តម្បិ អង្គជាតប្បទេសំ បវេសេន្តោ ថុល្លច្ចយំ ផុសេតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ‘‘ឱដ្ឋគទ្រភទន្តីនំ, អស្សគោមហិសាទិន’’ន្តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ អដ្ឋកថាវសានេ និទ្ទិដ្ឋេន បការត្ថវាចិនា អាទិ-សទ្ទេន ថុល្លច្ចយវីតិក្កមារហនាសាវត្ថិកោសវន្តោ អវុត្តា សព្ពេបិ សត្តា គយ្ហន្តិ. ‘‘អស្សគោមហិសាទីន’’ន្តិ បឋមបាទាវសានេ និទ្ទិដ្ឋេន អាទិ-សទ្ទេន ឱដ្ឋគទ្រភទន្តីនម្បិ សង្គហោ ហោតីតិ តេសំ បុនវចនំ និរត្ថកំ សិយាតិ.

២១. តថា សេវមានស្ស ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. សព្ពតិរច្ឆានន្តិ តិរិយំ អញ្ចន្តិ វឌ្ឍន្តីតិ តិរច្ឆា, សព្ពេ ច តេ តិរច្ឆាចាតិ សព្ពតិរច្ឆា, តេសំ សព្ពតិរច្ឆានំ. ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ‘‘វសា មេថុនរាគស្សា’’តិអាទីនំ បរាមដ្ឋត្តា សព្ពតិរច្ឆានានំ អក្ខិអាទីសុ តិលពីជមត្តម្បិ អង្គជាតប្បទេសំ មេថុនរាគេន បវេសេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថាបិ សន្ថតាទិវិកប្បេ និទ្ទោសភាវោ ន សក្កា វត្តុន្តិ តម្បិ យោជេតព្ពំ.

២២. ឯវំ តិរច្ឆានានំ ជីវមានកសរីរេ លព្ភមានា អាបត្តិយោ ទស្សេត្វា តេសំយេវ មតសរីរេបិ សម្ភវនកអាបត្តិយោ ទស្សេតុមាហ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ. ‘‘តេស’’ន្តិ ឥមិនា មនុស្សតិរច្ឆានគតានំ គហណន្តិ វទន្តិ. មនុស្សានំ មតាមតសរីរេ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដក្ខេត្តេសុ តិស្សន្នំ អាបត្តីនំ ទស្សិតត្តា, បុន គហណេ បយោជនាភាវា តេ វជ្ជេត្វា អនុវត្តមានសព្ពតិរច្ឆានន្តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ, តេសំ សព្ពតិរច្ឆានគតានន្តិ អត្ថោ. អល្លសរីរេសូតិ ឧទ្ធុមាតកាទិភាវមសម្បត្តេសុ អល្លមតសរីរេសុ តិវិធេ ខេត្តស្មិំ អសន្ថតេ, សន្ថតេ វា សតិ មេថុនរាគស្ស វសា សេវតោ តិវិធាបិ អាបត្តិ សិយាតិ អនុវត្តមានបទេហិ សហ យោជនា.

តិវិធេ ខេត្តស្មិន្តិ មតមនុស្សសរីរេ វុត្តនយេន អក្ខាយិតយេភុយ្យក្ខាយិតភេទេ មគ្គត្តយសង្ខាតេ បារាជិកក្ខេត្តេ ច យេភុយ្យក្ខាយិតឧបឌ្ឍក្ខាយិតភេទេ តស្មិំយេវ មគ្គត្តយសង្ខាតេ ច, អក្ខាយិតយេភុយ្យក្ខាយិតភេទេ កណ្ណច្ឆិទ្ទក្ខិនាសាវត្ថិកោសវណសង្ខាតេ ច ថុល្លច្ចយក្ខេត្តេ ឧបឌ្ឍក្ខាយិតយេភុយ្យក្ខាយិតភេទេ តស្មិំយេវ កណ្ណច្ឆិទ្ទក្ខិនាសាវត្ថិកោសវណសង្ខាតេ ច, អក្ខាយិតយេភុយ្យក្ខាយិតឧបឌ្ឍក្ខាយិត យេភុយ្យក្ខាយិតភេទេ អវសេសសរីរសង្ខាតេ ទុក្កដក្ខេត្តេ ចាតិ តិវិធេបិ ខេត្តេ. សតីតិ វិជ្ជមានេ. សន្ថតេ វា អសន្ថតេ វា មេថុនរាគស្ស វសា សេវតោ យថារហំ បារាជិកថុល្លច្ចយទុក្កដសង្ខាតា តិវិធា អាបត្តិ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

ឯតេសមេវ ច ឧទ្ធុមាតាទិភាវំ សម្បត្តេ សរីរេ សន្ថតាទិវុត្តវិកប្បយុត្តេសុ តីសុ មគ្គេសុ យត្ថ កត្ថចិ មេថុនរាគេន សេវតោ អាបជ្ជិតព្ពទុក្កដញ្ច ឧទ្ធុមាតាទិសម្បត្តេ សព្ពត្ថាបិ ច ទុក្កដន្តិ មនុស្សសរីរេ វុត្តនយេន វិញ្ញាតុំ សក្កាតិ ឥមស្មិំ តិរច្ឆានគតសរីរេ វិសេសមត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសំ អល្លសរីរេសូ’’តិអាទីនំ វុត្តត្តា ទុក្កដំ បុព្ពេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘កុថិតកុណបេ បន បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ សព្ពត្ថ ទុក្កដ’’ន្តិ.

២៣. ពហិ ឆុបន្តស្សាតិ យោជនា. និមិត្តំ មុត្តករណំ. ‘‘ឥត្ថិយា’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ ចតុត្ថគាថាយ ‘‘តិរច្ឆានគតិត្ថិយា’’តិ វក្ខមានត្តា បារិសេសតោ ឥមិនា មនុស្សាមនុស្សិត្ថីនមេវ គហណំ, ឥមិនា អមនុស្សិត្ថិយាបិ គហណស្ស. ឥមិស្សានន្តរគាថាយ ឥតោ ‘‘ឥត្ថិយា’’តិ អនុវត្តិតេ តត្រាបិ អមនុស្សិត្ថិយាបិ គហណំ សិយាតិ តម្បិ វជ្ជេត្វា កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសស្ស វត្ថុភូតំ មនុស្សិត្ថិមេវ ទស្សេតុំ តត្ថ វុត្តំ ‘‘ឥត្ថិយា’’តិអធិកវចនមេវ ញាបកន្តិ វេទិតព្ពំ.

មហាអដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៩-៦០) ‘‘ឥត្ថិនិមិត្តំ មេថុនរាគេន មុខេន ឆុបតិ, ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា ច ធម្មក្ខន្ធកេ ‘‘ន ច ភិក្ខវេ រត្តចិត្តេន អង្គជាតំ ឆុបិតព្ពំ, យោ ឆុបេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥២) សាមញ្ញវចនតោ ច ឧទ្ធុមាតាទិភាវមសម្បត្តាយ អល្លមតមនុស្សិត្ថិយា ច អក្ខាយិតេ វា យេភុយ្យក្ខាយិតេ វា និមិត្តេ សតិ បារាជិកវត្ថុភាវតោ តត្ថាបិ ពហិ ឆុបន្តស្ស ថុល្លច្ចយន្តិ អយមត្ថោបិ មតាមតវិសេសំ អកត្វា ‘‘ឥត្ថិយា’’តិ ឥមិនាវ សាមញ្ញវចនេន គហេតព្ពោ.

២៤. និមិត្តេនាតិ អត្តនោ អង្គជាតេន. មុខេនាតិ បកតិមុខេន. និមិត្តំ ឥត្ថិយាតិ ជីវមានកមនុស្សិត្ថិយា អង្គជាតំ. យស្មា បន កាយសំសគ្គសិក្ខាបទវិនីតវត្ថូសុ មតិត្ថិវត្ថុម្ហិ មតិត្ថិយា សរីរេ កាយសំសគ្គរាគេន យោ ឆុបតិ, តស្ស ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសស្ស, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ២៨១) វុត្តត្តា មតមនុស្សិត្ថី ន គហេតព្ពា. តថេវ យក្ខិវត្ថុម្ហិ កាយសំសគ្គរាគេន យក្ខិនិយា សរីរំ យេន ផុដ្ឋំ, តស្ស ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសស្ស, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ វុត្តត្តា, ឥធេវ ឧបរិ ទុតិយសង្ឃាទិសេសេ ‘‘បណ្ឌកេ យក្ខិបេតីសុ, តស្ស ថុល្លច្ចយំ សិយា’’តិ (វិ. វិ. ៣៤១) វក្ខមានត្តា ច អមនុស្សិត្ថីបិ ន គហេតព្ពា. តេន វុត្តំ ‘‘ជីវមានកមនុស្សិត្ថិយា អង្គជាត’’ន្តិ. អន្តោ បវេសេតុកាមតាយ សតិ កាយសំសគ្គរាគាសម្ភវតោ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិ ឥមិនា ច ពហិ ឆុបិតុកាមតា វិញ្ញាយតីតិ ‘‘ពហី’’តិ អនុវត្តនំ វិនាបិ តទត្ថោ លព្ភតិ. គរុកន្តិ សង្ឃាទិសេសោ.

២៥. តថេវ ពហិ ឆុបន្តស្សាតិ យោជនា, អន្តោ អប្បវេសេត្វា ពហិយេវ ឆុបន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧភយរាគេនាតិ កាយសំសគ្គរាគេន, មេថុនរាគេន វា. បុរិសស្សាបីតិ ជីវមានកបុរិសស្សបិ. បិ-សទ្ទោ ន កេវលំ វុត្តនយេន ឥត្ថិយា និមិត្តំ ផុសន្តស្សេវ អាបត្តិ, អថ ខោ បុរិសស្សាបីតិ ទីបេតិ. ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ មុត្តករណមេវ វុច្ចតិ. ‘‘ជីវមានកបុរិសស្សា’’តិ អយំ វិសេសោ កុតោ លព្ភតីតិ ចេ? ‘‘កាយសំសគ្គរាគេន វា មេថុនរាគេន វា ជីវមានកបុរិសស្ស វត្ថិកោសំ អប្បវេសេន្តោ និមិត្តេន និមិត្តំ ឆុបតិ, ទុក្កដ’’ន្តិ ឥតោ អដ្ឋកថាវចនតោ (បារា. អដ្ឋ. ១.៥៩-៦០) លព្ភតិ.

២៦. អចិរវតិតរន្តានំ គុន្នំ បិដ្ឋិំ អភិរុហន្តា ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ មេថុនរាគេន អង្គជាតេន អង្គជាតំ ឆុបិំសូតិ ឥមស្មិំ វត្ថុម្ហិ ‘‘ន ច ភិក្ខវេ រត្តចិត្តេន អង្គជាតំ ឆុបិតព្ពំ, យោ ឆុបេយ្យ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (មហាវ. ២៥២) អាគតនយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘និមិត្តេនា’’តិអាទិ. ឯត្ថាបិ ‘‘តថា’’តិ ឥមស្សានុវត្តនតោ ‘‘ពហី’’តិ លព្ភតិ. អត្តនោ និមិត្តេន តិរច្ឆានគតិត្ថិយា និមិត្តំ មេថុនរាគតោ ពហិ ឆុបន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ ហោតីតិ យោជនា.

២៧. ‘‘មេថុនរាគតោ’’តិ ឥមិនា ព្យវច្ឆិន្នមត្ថំ ទស្សេតុមាហ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិអាទិ. ឯត្ថាបិ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិវចនសាមត្ថិយា ពហិ ឆុបនំ វេទិតព្ពំ. និមិត្តស្សាតិ បស្សាវមគ្គស្ស. ឆុបនេតិ ផុសនេ.

២៨. តមាវដ្ដកតេតិ ឯត្ថ ‘‘តំ អាវដ្ដកតេ’’តិ បទច្ឆេទោ. អាវដ្ដកតេតិ វិវដេ. ‘‘មុខេ’’តិ សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា, អញ្ញស្ស សម្ពន្ធិនោ ច អនិទ្ទិដ្ឋត្តា សុតានុលោមិកានំ សុតសម្ពន្ធស្សេវ ពលវត្តា ច បុរិមានន្តរគាថាយ ‘‘តិរច្ឆានគតិត្ថិយា មុខេ’’តិ កិញ្ចាបិ សុតស្សេវ សម្ពន្ធោ វិញ្ញាយតិ, តថាបិ ឥមាយ គាថាយ វិនីតវត្ថុម្ហិ (បារា. ៧៣) ‘‘អញ្ញតរោ ភិក្ខុ សិវថិកំ គន្ត្វា ឆិន្នសីសំ បស្សិត្វា វដ្ដកតេ មុខេ អច្ឆុបន្តំ អង្គជាតំ បវេសេសី’’តិ ទស្សិតឆិន្នសីសវត្ថុស្ស សង្គហិតត្តា មនុស្សមុខមេវ គហេតព្ពំ សិយា. តិរច្ឆានគតានំ, បន អមនុស្សានញ្ច មុខេ តថា បវេសោ និទ្ទោសោតិ វត្តុមសក្កុណេយ្យត្តា តត្ថាបិ ឥទមេវ ឧបលក្ខណន្តិ បារាជិកប្បហោនកានំ សព្ពេសំ មុខេតិ ទដ្ឋព្ពំ. តំ អង្គជាតំ. តត្ថ អាវដ្ដកតេ បារាជិកប្បហោនកានំ មុខេ អាកាសគតំ កត្វា កត្ថចិ អផុសាបេត្វា នីហរន្តស្ស ឧក្ខិបន្តស្ស ទុក្កដន្តិ យោជនា. អថ វា តិរច្ឆានានំ អាវដ្ដកតេ មុខេតិ យោជេត្វា តទញ្ញសង្គហោ ឧបលក្ខណវសេន កាតព្ពោ.

២៩. តថាតិ ‘‘អាកាសគតំ កត្វា’’តិ យថាវុត្តប្បការំ បរាមសតិ. ចតូហិ បស្សេហីតិ សហត្ថេ ករណវចនំ. ‘‘បស្សេហី’’តិ សម្ពន្ធិសទ្ទត្តា ‘‘និមិត្តស្សា’’តិ សាមត្ថិយា លព្ភតិ. ‘‘ឥត្ថិយា’’តិ សាមញ្ញសទ្ទត្តា ‘‘សព្ពស្សា’’តិ បាឋសេសោ. ជាតិវាចកត្តា ឯកវចនំ. ‘‘ចតូហិ បស្សេហិ, ហេដ្ឋិមត្តល’’ន្តិ ច ឥមេសំ សម្ពន្ធិបទស្ស អនិទ្ទេសេបិ មេថុនបារាជិកាធិការត្តា ច សន្ថតចតុក្កស្ស អដ្ឋកថាវសានេ ឥមាយ គាថាយ សង្គហិតស្ស ឥមស្ស វិនិច្ឆយស្ស បរិយោសានេ ‘‘យថា ច ឥត្ថិនិមិត្តេ វុត្តំ, ឯវំ សព្ពត្ថ លក្ខណំ វេទិតព្ព’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៦១-៦២) និមិត្តវិនិច្ឆយស្សាតិទេសស្ស កតត្តា ច សាមត្ថិយេន ‘‘និមិត្តស្សា’’តិ លព្ភតិ. ឥទមេវ ‘‘បវេសេត្វា’’តិ ឯតស្ស អាធារវសេន គហេតព្ពំ. ‘‘អង្គជាត’’ន្តិ អនុវត្តតិ.

ឯវំ វាក្យំ បូរេត្វា ‘‘យថា អាវដ្ដកតេ មុខេ អង្គជាតំ បវេសេត្វា តមាកាសគតំ កត្វា នីហរន្តស្ស ទុក្កដំ, តថា សព្ពស្សា ឥត្ថិយា និមិត្តេ បស្សាវមគ្គសង្ខាតេ អង្គជាតំ បវេសេត្វា តស្ស ចតូហិ បស្សេហិ សហ ហេដ្ឋិមត្តលំ ចត្តារោ បស្សេ, ហេដ្ឋិមត្តលញ្ច អច្ឆុបន្តំ អាកាសគតំ កត្វា នីហរន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ យោជេត្វា អត្ថោ វត្តព្ពោ.

៣០. ឧប្បាដិតោដ្ឋមំសេសូតិ ឧប្បាដិតំ ឱដ្ឋមំសំ យេសន្តិ វិគ្គហោ. តេសុ ទន្តេសុ. ពហិនិក្ខន្តកេសុ វាតិ បកតិយា ឱដ្ឋមំសតោ ពហិ និក្ខមិត្វា ឋិតេសុ វា ទន្តេសុ. វាយមន្តស្សាតិ អង្គជាតេន ឆុបន្តស្ស.

៣១. អដ្ឋិសង្ឃដ្ដនំ កត្វាតិ និមិត្តមំសសន្និស្សយានិ អដ្ឋីនិ សង្ឃដ្ដេត្វា. មគ្គេតិ អដ្ឋិសង្ឃាតមយេ មគ្គេ. ទុវិធរាគតោតិ មេថុនរាគេន វា កាយសំសគ្គរាគេន វា. វាយមន្តស្សាតិ អង្គជាតំ បវេសេត្វា ចារេន្តស្ស.

៣២. អាលិង្គន្តស្សាតិ បរិស្សជន្តស្ស. ហត្ថគាហាទីសុ ហត្ថោ នាម កប្បរតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គនខា. ហត្ថស្ស, តប្បដិពន្ធស្ស ច គហណំ ហត្ថគ្គាហោ. អវសេសសរីរស្ស, តប្បដិពន្ធស្ស ច បរាមសនំ បរាមាសោ. និស្សន្ទេហេ បន ‘‘មាតុគាមស្ស សរីរស្ស វា តប្បដិពន្ធស្ស វា ហត្ថេន គហណំ ហត្ថគ្គាហោ’’តិ វុត្តំ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ. តស្មា យថាវុត្តនយស្សេវ អដ្ឋកថាសុ អាគតត្តា សោយេវ សារតោ បច្ចេតព្ពោ. បរាមសេបិ ‘‘ហត្ថេន សរីរស្ស, តប្បដិពន្ធស្ស ច បរាមសន’’ន្តិ យំ តត្ថ វុត្តំ, តម្បិ ន យុជ្ជតិ. អវសេសសរីរាវយវេនាបិ បរាមសតោ ទុក្កដមេវ ហោតីតិ. ចុម្ពនាទីសូតិ អាទិ-សទ្ទេន វេណិគ្គាហាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘អយំ នយោ’’តិ ឯតេន ‘‘ឥត្ថិយា មេថុនរាគេន ហត្ថគ្គាហាទីសុ ទុក្កដ’’ន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិសតិ.

៣៣. មនុស្សាមនុស្សេហិ អញ្ញេសុ តិរច្ឆានគតេសុ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន មេថុនធម្មបារាជិកវត្ថុភូតេ សត្តេ ទស្សេតុមាហ ‘‘អបទេ’’តិអាទិ. ‘‘អបទេ, ទ្វិបទេ, ចតុប្បទេ’’តិ ឥមេហិ វិសេសនេហិ វិសេសិតព្ពំ ‘‘សត្តនិកាយេ’’តិ ឥទំ វត្តព្ពំ. អបទេ សត្តនិកាយេ. អហយោតិ ថលចរេសុ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោ ហត្ថិគិលនកេ អជគរេ ឧបាទាយ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន នាគា ច. មច្ឆាតិ ជលជេសុ ឧបរិមកោដិយា បញ្ចសតយោជនិកានិ តិមិរបិង្គលាទិមច្ឆេ ឧបាទាយ ហេដ្ឋិមន្តតោ បាឋីនបាវុសាទយោ មច្ឆា ច. ទ្វិបទេ សត្តនិកាយេ. កបោតាតិ ឧបរិមកោដិយា គរុឡេ ឧបាទាយ ហេដ្ឋិមន្តតោ កបោតាកបោតបក្ខី ច. បារាវតាតិ កេចិ. ចតុប្បទេ សត្តនិកាយេ. គោធាតិ ឧបរិមកោដិយា ហត្ថិំ ឧបាទាយ ហេដ្ឋិមន្តតោ គោធា ចាតិ ឥមេ សត្តា. ហេដ្ឋាតិ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទតោ. បារាជិកស្សវត្ថូតិ មេថុនធម្មបារាជិកស្ស វត្ថូនីតិ បាឋសេសោ.

៣៤. សេវេតុកាមតា មេថុនសេវាយ តណ្ហា, តាយ មេថុនរាគសង្ខាតាយ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ សេវេតុកាមតាចិត្តំ. មគ្គេតិ វច្ចមគ្គាទីនំ អញ្ញតរេ មគ្គេ. មគ្គស្ស អត្តនោ មុត្តករណស្ស បវេសនំ. បព្ពជ្ជាយ, បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស វា អន្តេ វិនាសេ ភវោតិ អន្តិមោ, បារាជិកាបន្នោ បុគ្គលោ, តស្ស វត្ថុ អន្តិមភាវស្ស ការណត្តា បារាជិកាបត្តិ អន្តិមវត្ថូតិ វុច្ចតិ, តទេវ បឋមំ ចតុន្នំ បារាជិកានំ អាទិម្ហិ ទេសិតត្តា បឋមន្តិមវត្ថុ, តស្ស បឋមន្តិមវត្ថុនោ, បឋមបារាជិកស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣៥. សាមន្តា អាបត្តិសមីបេ ភវំ សាមន្តំ, បារាជិកាបត្តិយា សមីបេ បុព្ពភាគេ ភវន្តិ អត្ថោ. សេសានំ បន តិណ្ណម្បីតិ អវសេសានំ អទិន្នាទានាទីនំ តិណ្ណំ បារាជិកធម្មានំ. ថុល្លច្ចយំ សាមន្តមិតិ ឧទីរិតន្តិ សម្ពន្ធោ. កថមុទីរិតំ? ‘‘ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ៩៤) ទុតិយេ, ‘‘មនុស្សំ ឧទ្ទិស្ស ឱបាតំ ខណតិ, បតិត្វា ទុក្ខវេទនំ ឧប្បាទេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ, តតិយេ, ‘‘បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្ស, អប្បដិវិជានន្តស្ស អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្សា’’តិ (បារា. ២១៥) ចតុត្ថេ សមុទីរិតំ.

ឯត្ថ ច ចតុត្ថបារាជិកស្ស ថុល្លច្ចយាបត្តិយា សាមន្តាបត្តិភាវោ យស្ស ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ សមុល្លបតិ, សោ យាវ ន បដិវិជានាតិ, តាវ សមុល្លបនបច្ចយា ថុល្លច្ចយាបត្តិសម្ភាវេ, សមុល្លបិតេ តស្មិំ សមុល្លបិតមត្ថេ បដិវិជានន្តេ បារាជិកាបត្តិសម្ភាវេ ច យុជ្ជតិ. សោ ច ‘‘អប្បដិវិជានន្តស្ស វុត្តេ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ ឥមិនាវ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៦. អជានន្តស្ស វាតូបត្ថទ្ធំ អង្គជាតំ ទិស្វា អត្តនោ រុចិយា វីតិក្កមំ កត្វា មាតុគាមេសុ គច្ឆន្តេសុ អជានមានស្ស, មហាវនេ ទិវា និទ្ទុបគតភិក្ខុនោ វិយ បរេហិ កិរិយមានំ អជានន្តស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. តថេវាតិ ឥមិនា ‘‘អនាបត្តីតិ ញាតព្ព’’ន្តិ ឥទមាកឌ្ឍតិ. អស្សាទិយន្តស្សាតិ ភិក្ខុបច្ចត្ថិកេសុ អភិភវិត្វា វីតិក្កមំ ករោន្តេសុ ច ការាបេន្តេសុ ច, សប្បមុខំ បវិដ្ឋកាលេ វិយ ឧត្តសិត្វា អនធិវាសេន្តស្ស ច, មហាវនេ ទិវាវិហារោបគតភិក្ខុនោ វិយ បរោបក្កមំ ញត្វាបិ កាយេ អាទិត្តអគ្គិនា វិយ ឧត្តសិត្វា អនធិវាសេន្តស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘អជានន្តស្សា’’តិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ពុទ្ធសាសនេ ខីរសាគរសលិលនិម្មលេ សព្ពបឋមំ បាតុភូតត្តា អាទិ ច តំ វីតិក្កមសង្ខាតំ កម្មញ្ចាតិ អាទិកម្មំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ អាទិកម្មី, ឯត្ថ សុទិន្នោ ភិក្ខុ, តស្ស អាទិកម្មិនោតិ គហេតព្ពោ. ឧបរិបិ ឥមេសំ បទានំ អាគតាគតដ្ឋានេ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥធ ច ឧបរិ សព្ពសិក្ខាបទេសុ ច និទានាទិវសេន សត្តរសវិធោ សាធារណវិនិច្ឆយោ បកិណ្ណកេ សង្ខេបតោ, ឧត្តរេ វិត្ថារតោ ច អាវិ ភវិស្សតិ. តស្មា ឯត្ថ ន ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.

៣៧-៣៨. វិនយេតិ វិនយបិដកេ. អនយូបរមេតិ នេតិ បាបេតិ សីលសម្បទំ សមាធិសម្បទំ បញ្ញាសម្បទញ្ចាតិ នយោ, កាយវចីទ្វារេហិ អវីតិក្កមសង្ខាតោ សំវរោ, តប្បដិបក្ខោ អសំវរោ អនយោ នាម, តស្ស ឧបរមោ និវត្តិ ឯត្ថាតិ អនយូបរមោ, វិនយោ, តត្ថ អនយូបរមេ វិនយេ.

តតោ ឯវ បរមេ ឧក្កដ្ឋេ. អនយស្ស វា ឧបរមេ និវត្តនេ បរមេ ឧក្កដ្ឋេតិ គហេតព្ពំ. បរា ឧត្តមា មា សាសនសិរី ឯត្ថាតិ បរមោ, វិនយោតិ ឯវម្បិ គហេតព្ពំ. ‘‘វិនយោ នាម សាសនស្ស អាយូ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.មហាសង្គីតិកថា; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.២៥១) វចនតោ ឧត្តមសាសនសម្បត្តិយុត្តេតិ អត្ថោ.

សុជនស្សាតិ សោភណោ ជនោ សុជនោ, សិក្ខាកាមោ អធិសីលសិក្ខាយ សោភមានោ បិយសីលោ កុលបុត្តោ, តស្ស នយនេ នយនូបមេ វិនយេតិ សម្ពន្ធោ. អនយូបរមត្តា, បរមត្តា ច សុជនស្ស កុលបុត្តស្ស នយនេ នយនូបមេ. សុខានយនេតិ លោកិយលោកុត្តរភេទំ សុខំ អានេតីតិ សុខានយនំ, តស្មិំ. ឥទញ្ច ‘‘នយនេ’’តិ ឯតស្ស វិសេសនំ.

ឯតំ វិសេសនំ កិមត្ថន្តិ ចេ? ឧបមាភាវេន គហិតបកតិនយនតោ ឥធ សម្ភវន្តំ វិសេសំ ទស្សេតុន្តិ វេទិតព្ពំ. កតរោ សោ វិសេសោតិ ចេ? បកតិនយនំ រាគទោសាទិកិលេសូបនិស្សយោ ហុត្វា ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកទុក្ខស្ស ច បច្ចយោ ហោតិ. ឥទំ បន វិនយនយនំ ឥមស្ស កុលបុត្តស្ស ឯវំ អហុត្វា ឯកំសេន មោក្ខាវហនសុខស្សេវ បច្ចយោ ហោតីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ. យថា វិនយមវិរាធេត្វា បដិបជ្ជនេន សិជ្ឈនកសីលសំវរមូលកអវិប្បដិសារាទិអនុបាទិសេសបរិនិព្ពានាវសា- នផលសម្បត្តិវសេន ឧប្បជ្ជនកលោកិយលោកុត្តរសុខាវហនេ វិនយេតិ វុត្តំ ហោតិ.

បធានរតោតិ ឯត្ថ ‘‘អបី’’តិ បាឋសេសោ. បធានេ វិនយាភិយោគេ រតោបិ, វិនយេ អជ្ឈាយនសវនចិន្តនាទិវសេន វាយមន្តោបីតិ អត្ថោ. អថ វា ‘‘វិរាគោ សេដ្ឋោ ធម្មាន’’ន្តិ (ធ. ប. ២៧៣; នេត្តិ. ១៧០; កថា. ៨៧២) វចនតោ បធានំ និព្ពានំ, តស្មិំ រតោតិ អត្ថោ. សារមតេតិ ‘‘សារ’’ន្តិ អធិមតេ. អថ វា សារំ អផេគ្គុមតំ មហាវិហារវាសីនំ អាចរិយមតំ ឯត្ថាតិ ‘‘សារមតោ’’តិ វិនយវិនិច្ឆយោ វុត្តោ, តស្មិំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ វិនយវិនិច្ឆយេ. រតោតិ អច្ចន្តាភិរតោ. ‘‘ន រតោ’’តិ ឯត្ថ ន-ការំ ‘‘រមតេ’’តិ ឱសានបទេន យោជេត្វា យោ បន ន រមតេតិ សម្ពន្ធោ.

ថេរនវមជ្ឈិមភិក្ខុភិក្ខុនីនំ អន្តរេ យោ បន បុគ្គលោ និច្ចបរិវត្តនសវនានុស្សរណចិន្តនវសេន ន រមតេ ន កីឡតិ, សោ បុគ្គលោ វិនយេ បធានរតោបិ វិនយបិដកេ អជ្ឈយនសវនាទិវសេន យុត្តបយុត្តោបិ បដុ ហោតិ កិំ, ន ហោតេវាតិ ទស្សេតិ. វិនយបិដកេ បាដវមាកង្ខន្តេហិ បឋមំ តាវេត្ថ សក្កច្ចំ អភិយោគោ កាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

ឥមមេវត្ថំ អានិសំសបារំបរិយបយោជនេន សហ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឥម’’ន្តិអាទិ. ឥមន្តិ វុច្ចមានំ វិនយវិនិច្ឆយំ, ‘‘អវេទី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ‘‘យោ’’តិ បាឋសេសោ. យោ កុលបុត្តោ សតិសម្បជញ្ញសទ្ធាសម្បន្នោ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយំ សម្មា អវេទិ អញ្ញាសិ. កិំ ភូតន្តិ អាហ ‘‘ហិតវិភាវន’’ន្តិ. លោកិយលោកុត្តរសម្បត្តិយា មូលសាធនត្តា សីលមិធ ហិតំ នាម, តំ វិភាវេតិ បកាសេតីតិ ហិតវិភាវនោតិ វិគ្គហោ. ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ…បេ… វិជដយេ ជដ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២; មិ. ប. ២.១.៩) វុត្តត្តា សព្ពកិលេសជដាវិជដនលោកុត្តរញាណស្ស បទដ្ឋានសោបចារសាភិញ្ញារូបារូបអដ្ឋសមាធីនំ បទដ្ឋានតាយ សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណសម្បទានំ មូលភូតេសុ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ បធានំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ, តប្បកាសកត្តា អយំ វិនយវិនិច្ឆយោ ‘‘ហិតវិភាវនោ’’តិ វុត្តោ.

ភាវនន្តិ ភាវីយតិ បុនប្បុនំ ចេតសិ និវេសីយតីតិ ភាវនោ, ភាវនីយោតិ វុត្តំ ហោតិ. ហិតវិភាវកត្តាយេវ ហិតត្ថីហិ បុនប្បុនំ ចិត្តេ វាសេតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ, តំ ឯវំវិធំ វិនយវិនិច្ឆយំ. សុរសម្ភវន្តិ រសីយតិ អស្សាទីយតីតិ រសោ, សទ្ទរសោ អត្ថរសោ ករុណាទិរសោ វិមុត្តិរសោ ច, សោភណោ រសោ ឯតស្សាតិ សុរសោ, វិនយវិនិច្ឆយោ, តំ សុរសំ. ភវំ ភវន្តំ, សន្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ, សុរសំ សមានំ, សុរសំ ភូតន្តិ អត្ថោ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ‘‘សិលេសោ បសាទោ សមតា មធុរតា សុខុមាលតា អត្ថព្យត្តិ ឧទារតា ឱជោ កន្តិ សមាធី’’តិ ឯវំ វុត្តេហិ កវិជនេហិ អស្សាទេតព្ពសិលេសាទិទសវិធសទ្ទជីវិតគុណសង្ខាតសទ្ទរសសម្បត្តីហិ ច សភាវាខ្យានំ ឧបមា រូបកំ ទីបកំ អាវុត្តីតិ ឯវមាទិក្កមនិទ្ទិដ្ឋបញ្ចតិំសអត្ថាលង្ការេសុ អនុរូបសភាវាខ្យានាទិប្បធានអត្ថាលង្ការសង្ខាតអត្ថរសសម្បត្តីហិ ច យថាសម្ភវំ បកាសិតព្ពករុណារសអព្ភុតរសសន្តរសាទីហិ ច យុត្តត្តា សុរសំ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អថ វា ឥមិនា បករណេន បធានតោ វិធីយមានបាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ឯកន្តេន សមាធិសំវត្តនិកត្តា សមាធិស្ស ច បញ្ញាយ បទដ្ឋានត្តា បញ្ញាយ ច និព្ពានបាបនតោ មូលការណំ ហុត្វា កមេន និព្ពានាមតផលរសសម្បទាយកំ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយំ បរមស្សាទនីយរូបេន ធិតិវិមុត្តិរសេន សុរសភូតន្តិ វុត្តំ ហោតីតិ ច វេទិតព្ពំ. សម្ភវន្តិ ឯត្ថ សំ វុច្ចតិ សុខំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច, តំ ភវតិ ឯតស្មាតិ សម្ភវោ, វិនយវិនិច្ឆយោ, តំ, កាយចិត្តសុខានំ មូលការណភូតំ, វុត្តនយេន សុរសត្តា ច យថាវុត្តរសសម្បទសារមហុស្សវេន សម្ភូតមានសិកសុខស្ស, តំសមុដ្ឋានរូបនិស្សយកាយិកសុខស្ស ច បភវភូតន្តិ អត្ថោ. ឯត្តាវតា ឥមស្ស វិនយវិនិច្ឆយស្ស សម្មា វិញ្ញាតព្ពតាយ ការណំ ទស្សិតំ ហោតិ.

ឯវំ នានាគុណរតនាករំ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយំ សម្បជានន្តោ សោ កុលបុត្តោ កិំ ហោតីតិ ចេ? បាលិនា ឧបាលិនា សមោ ភវតិ. បាលិនាតិ សាសនំ បាលេតីតិ ‘‘បាលោ’’តិ វិនយោ វុច្ចតិ, វុត្តញ្ហិ ‘‘វិនយោ នាម សាសនស្ស អាយូ’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមសង្គីតិកថា; ខុ. បា. អដ្ឋ. ៥.មហាសង្គីតិកថា; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.២៥១) សោ អស្ស អត្ថីតិ បាលី, បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធវសេន តិវិធសាសនស្ស ជីវិតភូតវិនយបញ្ញត្តិសង្ខាតសាសនធរត្តា ‘‘បាលី’’តិ លទ្ធនាមេន ឧបាលិនា, ‘‘ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ វិនយធរានំ យទិទំ ឧបាលី’’តិ (អ. និ. ១.២១៩, ២២៨) ចតុបរិសមជ្ឈេ និសិន្នេន សទ្ធម្មវរចក្កវត្តិនា សម្មាសម្ពុទ្ធេន មុខបទុមំ វិកាសេត្វា បកាសិតឯតទគ្គដ្ឋានេន វិសេសតោ សាយនរក្ខនកភាវេន បដិលទ្ធបាលីតិនាមធេយ្យេន ឧបាលិមហាថេរេន សមោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

កស្មិំ វិសយេ សមោ ភវតីតិ ចេ? សាសនេ. សាសនេតិ យថាវុត្តេ តិវិធេ សាសនេ, តត្រាបិ ថាវរជង្គមសកលវត្ថុវិត្ថារាធរមណ្ឌលសទិសេ បដិបត្តិបដិវេធទ្វយធារេ បរិយត្តិសាសនេ, តត្ថាបិ វិនយកថាធិការត្តា លព្ភមានេ វិនយបិដកសង្ខាតបរិយត្តិសាសនេកទេសេ សមោ ភវតីតិ អត្ថោ.

កិំភូតេ សាសនេ? មារពលិសាសនេ. មារស្ស ពលិ មារពលិ, មារគោចរោ, តស្ស សាសនំ ហិំសកំ មារពលិសាសនំ, តស្មិំ. ខន្ធាទីសុ បញ្ចសុ មារេសុ បធានភូតកាមរាគាទិបភវកិលេសមារស្ស គោចរភាវេន ពលិសង្ខាតឥត្ថិសរីរាទិនិស្សយផោដ្ឋព្ពាទិវិសយស្ស បរិច្ចជាបនត្ថំ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ…បេ… អសំវាសោ’’តិអាទិនា (បារា. ៤៤) នយេន វុត្តត្តា តស្ស មារពលិស្ស ហិំសកំ ហោតីតិ មារពលិសាសននាមធេយ្យវិនយបញ្ញត្តិសង្ខាតសាសនេតិ អត្ថោ.

អថ វា ‘‘ពឡិសេនបិ ជាលេន, ហត្ថេន កុមិនេន វា’’តិ ឧទកដ្ឋកថាយ វក្ខមានត្តា ពឡិស-សទ្ទេន មច្ឆមារណកណ្ដកមាហ, តំ មារស្ស ពឡិសំ អសតិ ខិបតិ វជ្ជេតីតិ មារពឡិសាសនំ, តស្មិំ, ‘‘សមន្តបាសោ មារស្សា’’តិ វុត្តត្តា សំសារសាគរេ បរិវត្តមានកសំកិលេសទាសបុថុជ្ជនសង្ខាតមច្ឆេ គណ្ហិតុំ មារមហាកេវដ្ដេន បក្ខិត្តពឡិសសង្ខាតឥត្ថិរូបសទ្ទាទិបញ្ចកាមគុណា- មិសាវុតកាមរាគាទិកិលេសមហាពឡិសំ តទង្គប្បហានវីតិក្កមប្បហានាទិវសេន បជហន្តេ វិនយបញ្ញត្តិសង្ខាតេ សាសនេតិ អធិប្បាយោ.

ឯត្ថ ច សារមតេ ឥធ ឥមស្មិំ វិនយវិនិច្ឆយេ យោ បន ន រមតេ, សោ បុគ្គលោ អនយូបរមេ តតោ ឯវ បរមេ ឧត្តមេ សុជនស្ស សុខានយនេ នយនេ នយនុបមេ វិនយេ រតោ អភិរតោ បធានរតោបិ វិនយេ អជ្ឈាយនាទីសុ យោគមាបជ្ជន្តោបិ បដុ ហោតិ បដុតរោ ហោតិ កិំ, ន ហោតេវ. តស្មា វិនយេ បាដវត្ថិនា ឯត្ថេវ សក្កច្ចាភិយោគោ កាតព្ពោតិ សង្ខេបតោ សាធិប្បាយា អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. អថ វា បធានេ ចតុព្ពិធេ សម្មប្បធានេ វីរិយេ រតោ អភិរតោ យោ បន នរោ សារមតេ ឥធ ឥមស្មិំ វិនយវិនិច្ឆយេ យតោ រមតេ, អតោ តស្មា សោ អនយូបរមេ សុជនស្ស សុខានយនេ វិនយេ បដុ ហោតិ កុសលោ ហោតីតិ យោជនាតិ នោ ខន្តិ.

ហិតវិភាវនំ ហិតប្បកាសកំ ភាវនំ ភាវនីយំ អាសេវិតព្ពំ សុរសម្ភវំ សុរសំ សមានំ សុរសំ ភូតំ សម្ភវំ សុខហេតុកំ ឥមំ វិនយវិនិច្ឆយំ យោ អវេទិ អញ្ញាសិ, សោ បុគ្គលោ មារពឡិសាសនេ មារវិសយប្បហានករេ, អថ វា មារពឡិសស្ស មារស្ស វត្ថុកាមាមិសាវុតកិលេសកាមពឡិសស្ស អសនេ វជ្ជមានេ សាសនេ តិវិធេបិ ជិនសាសនេ, តត្ថាបិ បដិបត្តិបដិវេធានំ បតិដ្ឋានភូតេ បរិយត្តិសាសនេ, តត្រាបិ សកលសាសនស្ស ជីវិតសមានេ វិនយបញ្ញត្តិសង្ខាតបរិយត្តិសាសនេកទេសេ បាលិនា វិនយបរិយត្តិយំ ឯតទគ្គេ ឋបនេន សាសនបាលនេ តំមូលភាវតោ បាលសង្ខាតវិនយបរិយត្តិយា បសត្ថតរេន ឧបាលិនា ឧបាលិមហាថេរេន សមោ ភវតីតិ យោជនា.

ឥតិ វិនយត្ថសារសន្ទីបនិយា

វិនយវិនិច្ឆយវណ្ណនាយ

បឋមបារាជិកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយបារាជិកកថាវណ្ណនា

៣៩. ឥទានិ ទុតិយំ បារាជិកវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អាទិយន្តោ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ថេយ្យចិត្តេនា’’តិ បាឋសេសោ. សោ ច បច្ចត្តេកវចនន្តេហិ សព្ពបទេហិ យោជេតព្ពោ, ថេយ្យចិត្តេន អាទិយន្តោ បរាជិតោតិ សម្ពន្ធោ. បរសន្តកំ អារាមាទិំ អភិយុញ្ជិត្វា សាមិកំ បរាជេត្វា ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហន្តោ តទត្ថាយ កតេ បុព្ពបយោគេ ទុក្កដំ, សាមិកស្ស វិមតុប្បាទនេ ថុល្លច្ចយញ្ច អាបជ្ជិត្វា តស្ស ច អត្តនោ ច ធុរនិក្ខេបេន បាតិមោក្ខសំវរសីលសម្បត្តិយា អទាយាទោ ហុត្វា បរាជិតោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘តថា’’តិ ច ‘‘អបី’’តិ ច ‘‘បរាជិតោ’’តិ ច ‘‘ថេយ្យចិត្តេនា’’តិ ឥមិនា សហ ឯកតោ កត្វា ‘‘ហរន្តោ’’តិអាទីហិ ចតូហិបិ បទេហិ យោជេតព្ពំ. ថេយ្យចិត្តេន ហរន្តោបិ តថា បរាជិតោតិ យោជនា សីសាទីហិ បរសន្តកំ ភណ្ឌំ ហរន្តោ ថេយ្យចិត្តេន ភណ្ឌស្ស អាមសនេ ទុក្កដញ្ច ផន្ទាបនេ ថុល្លច្ចយញ្ច អាបជ្ជិត្វា សីសតោ ខន្ធោហរណាទិបយោគំ ករោន្តោបិ តថា បរាជិតោ ហោតីតិ អត្ថោ.

ថេយ្យចិត្តេន អវហរន្តោបិ តថា បរាជិតោតិ យោជនា. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ – អញ្ញេហិ សង្គោបនាទិំ សន្ធាយ អត្តនិ ឧបនិក្ខិត្តភណ្ឌំ ‘‘ទេហិ មេ ភណ្ឌ’’ន្តិ ចោទិយមានោ ‘‘ន មយា គហិត’’ន្តិអាទិនា មុសា វត្វា ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហន្តោបិ តស្ស វិមតុប្បាទនេ ថុល្លច្ចយមាបជ្ជិត្វា តថេវ ធុរនិក្ខេបេន បរាជិតោ ហោតីតិ. ‘‘នាហំ អគ្គហេសិ’’ន្តិអាទិនា អវជានិត្វា បដិក្ខិបិត្វា ហរន្តោ ‘‘អវហរន្តោ’’តិ វុត្តោ.

ថេយ្យចិត្តេន ឥរិយាបថំ វិកោបេន្តោបិ តថា បរាជិតោតិ យោជនា. យំ បន អញ្ញេសំ ភណ្ឌហរណកមនុស្សាទីនមញ្ញតរំ ‘‘តេន ភណ្ឌេន សហ គណ្ហាមី’’តិ ភណ្ឌំ ហរន្តំ ថេយ្យចិត្តេន និវារេត្វា អត្តនា ឥច្ឆិតទិសាភិមុខំ កត្វា តស្ស បកតិឥរិយាបថំ វិកោបេន្តោបិ បឋមបាទុទ្ធារេន ថុល្លច្ចយមាបជ្ជិត្វា ទុតិយបទវារាតិក្កមេន តថេវ បរាជិតោ ហោតីតិ អត្ថោ.

ថេយ្យចិត្តេន ឋានា ចាវេន្តោបិ តថា បរាជិតោតិ យោជនា. ថលាទីសុ ឋិតំ ភណ្ឌំ ថេយ្យចិត្តេន អវហរិតុកាមតាយ ឋិតដ្ឋានតោ អបនេន្តោបិ ទុតិយបរិយេសនាទីសុ អាមសនាវសានេសុ សព្ពេសុបិ បយោគេសុ ទុក្កដានិ ច ផន្ទាបនេ ថុល្លច្ចយញ្ច អាបជ្ជិត្វា ឧបរិ វក្ខមានប្បការេសុ វិយ ឋិតដ្ឋានតោ កេសគ្គមត្តម្បិ អបនេន្តោ តថេវ បរាជិតោ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឯវមេតាយ គាថាយ ‘‘អាទិយេយ្យ ហរេយ្យ អវហរេយ្យ ឥរិយាបថំ វិកោបេយ្យ ឋានាចាវេយ្យ សង្កេតំ វីតិនាមេយ្យា’’តិ (បារា. ៩២) បទភាជនាគតេសុ ឆសុ បទេសុ អាទោ បញ្ច បទានិ សង្គហេត្វា ឆដ្ឋំ បទំ កស្មា ន សង្គហិតន្តិ ចេ? អយំ គាថា ន តំបទភាជនំ ទស្សេតុំ វុត្តា, អថ ខោ តេសំ បទានំ វិនិច្ឆយំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាសុ (បារា. អដ្ឋ. ១.៩២) វុត្តបញ្ចវីសតិអវហារេ ទស្សេតុំ តទវយវភូតបញ្ចបញ្ចកានិ ទស្សេតុកាមេន វុត្តា, តស្មា ឯត្ថ ឆដ្ឋំ បទំ ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា វក្ខមានេ តតិយបញ្ចកេ និស្សគ្គិយាវហារបទេន, បញ្ចមបញ្ចកេ បរិកប្បាវហារបទេន ច សង្គយ្ហមានត្តា ឯត្ថ នានេកភណ្ឌបញ្ចកទ្វយំ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ ឆដ្ឋំ បទំ ន គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៤០. ឥមស្មិំ អទិន្នាទានបារាជិកេ វត្ថុម្ហិ ឱតិណ្ណេ កត្តព្ពវិនិច្ឆយស្ស បញ្ចវីសតិអវហារានំ អង្គានិ ហោន្តិ, តេ ច នានាភណ្ឌបញ្ចកំ ឯកភណ្ឌបញ្ចកំ សាហត្ថិកបញ្ចកំ បុព្ពបយោគបញ្ចកំ ថេយ្យាវហារបញ្ចកន្តិ និទ្ទិដ្ឋា បញ្ចបញ្ចកភេទា, តត្ថ ឥមាយ គាថាយ នានេកភណ្ឌបញ្ចកទ្វយប្បភេទេ ទស អវហារេ សង្គហេត្វា អវសេសបញ្ចកត្តយំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តិស្សំ គាថាយំ. នានេកភណ្ឌានន្តិ នានា, ឯកោ ច ភណ្ឌោ យេសន្តិ វិគ្គហោ. សវិញ្ញាណកអវិញ្ញាណកភណ្ឌវសេន នានាភណ្ឌបញ្ចកញ្ច សវិញ្ញាណកភណ្ឌវសេនេវ ឯកភណ្ឌបញ្ចកញ្ច វេទិតព្ពំ. បញ្ច បរិមាណា យេសន្តេ បញ្ចកា, តេសំ. អវហារាតិ អវហរណានិ, ចោរកម្មានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេតិ អនន្តរគាថាយ ‘‘អាទិយន្តោ’’តិអាទិនា និទ្ទិដ្ឋា អាទិយន្តាទយោ. បដិបត្តិសន្តានេ វិសេសំ វិនិច្ឆយំ ភាវេតិ ឧប្បាទេតីតិ វិភាវី, វិនយធរោ, តេន វិភាវិនា. វិញ្ញាតព្ពាតិ បរេសំ អារាមាទិសវិញ្ញាណកវត្ថូនិ វា ទាសមយូរាទិំ កេវលំ សវិញ្ញាណកវត្ថុមត្តំ វា អវហរិតុំ កតា យថាវុត្តសរូបា អាទិយនាទយោ ឋានាចាវនបរិយោសានា បញ្ច អវហារា យថាវុត្តនានាភណ្ឌឯកភណ្ឌវិសយា ហុត្វា បវត្តន្តីតិ នានាភណ្ឌបញ្ចកំ ឯកភណ្ឌបញ្ចកន្តិ ទស អវហារា ភវន្តីតិ វិនយធរេន ឱតិណ្ណស្ស វត្ថុនោ វិនិច្ឆយោបការកត្តា តថតោ ញាតព្ពាតិ អត្ថោ.

៤១. ឯវំ បញ្ចវីសតិ អវហារេ ទស្សេតុំ វត្តព្ពេសុ បញ្ចសុ បញ្ចកេសុ នានេកភណ្ឌបញ្ចកានិ ទ្វេ ទស្សេត្វា ឥទានិ អវសេសបញ្ចកត្តយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សាហត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ សាហត្ថោតិ សកោ ហត្ថោ, តេន និព្ពត្តោ, តស្ស វា សម្ពន្ធីតិ សាហត្ថោ, អវហារោ, ចោរេន សហត្ថា កតោ អវហារោតិ អត្ថោ. អាណត្តិកោ ចេវាតិ អាណត្តិយា និព្ពត្តោ អាណត្តិកោ, អវហារោ, ចោរស្ស ‘‘ឥមំ នាម ភណ្ឌំ គណ្ហា’’តិ យស្ស កស្សចិ អាណាបនេន សិទ្ធោ អវហារោ ច. និស្សគ្គោតិ និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គោ, អវហារោ, សុង្កឃាតដ្ឋានេ, បរិកប្បិតោកាសេ វា ឋត្វា ភណ្ឌស្ស ពហិ បាតនន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អត្ថសាធកោតិ បារាជិកាបត្តិសង្ខាតំ អត្ថំ សាធេតីតិ អត្ថសាធកោ, សោ អវហារោ ច យថាណត្តិកំ អវិរាធេត្វា ឯកំសេន អវហរន្តស្ស ‘‘អសុកស្ស ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ អវិសេសេន វា អវហរិតព្ពវត្ថុវិសេសោ គហណកាលោ គហណទេសោ គហណាការោ ចាតិ ឯវមាទិវិសេសានមញ្ញតរេន វិសេសេត្វា វា អាណាបនញ្ច ឯកំសេន បាទគ្ឃនកតេលបិវនកំ ឧបាហនាទិកិញ្ចិវត្ថុំ តេលភាជនាទីសុ បាតនាទិប្បយោគោ ចាតិ ឯវមាទិប្បយោគោ ច កិរិយាសិទ្ធិយា បុរេតរមេវ បារាជិកសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស សាធនតោ អត្ថសាធកោ អវហារោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ធុរនិក្ខេបនញ្ចាតិ ធុរស្ស និក្ខេបនំ ធុរនិក្ខេបនំ, តញ្ច អវហារោ, បរសន្តកានំ អារាមាទីនំ អភិយោគវិសយេ ច ឧបនិក្ខិត្តស្ស ភណ្ឌាទិនោ វិសយេ ច ចោរស្ស សាមិនោ វិស្សជ្ជនេ ច សាមិនោ ច, យទា កទាចិ យថាកថញ្ចិ គណ្ហិស្សាមីតិ គហណេ និរុស្សាហភាវសង្ខាតោ ធុរនិក្ខេបាវហារោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥតិ ឥទំ ធុរនិក្ខេបនញ្ច យថាវុត្តប្បការំ សាហត្ថាទិចតុក្កញ្ច បញ្ចន្នំ អវហារានំ សមូហោ បញ្ចកំ, សាហត្ថាទិបញ្ចកំ ‘‘សាហត្ថបញ្ចក’’ន្តិ វុច្ចតិ. អាទិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពំ.

៤២. បុព្ពសហបយោគា ចាតិ ឯត្ថ ‘‘បុព្ពបយោគោ សហបយោគោ’’តិ បយោគ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. ‘‘អាណត្តិវសេន បុព្ពបយោគោ វេទិតព្ពោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ (បារា. អដ្ឋ. ១.៩២) យថាណត្តិកមវិរាធេត្វា គណ្ហតោ ‘‘អសុកស្ស ឥត្ថន្នាមំ ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ អាណាបនំ បុព្ពបយោគោ នាម អវហារោ. កាយេន, វាចាយ វា បយុជ្ជនំ អាណាបនំ បយោគោ, អាណត្តស្ស ភណ្ឌគ្គហណតោ បុព្ពត្តា បុព្ពោ ច សោ បយោគោ ចាតិ បុព្ពបយោគោ អវហារោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឋានាចាវនវសេន សហបយោគោ វេទិតព្ពោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនស្ស ឧបលក្ខណបទត្តា ឋានាចាវនញ្ច បរាយត្តភូមិគហណេ ខីលសង្កមនាទិកញ្ច សហបយោគោ អវហារោតិ វេទិតព្ពោ.

សំវិទាហរណន្តិ ពហូហិ ឯកតោ ហុត្វា ‘‘ឥទំ នាម ភណ្ឌំ អវហរិស្សាមា’’តិ សំវិទហិត្វា សព្ពេហិ, ឯកតោ វា សព្ពេសំ អនុមតិយា ឯកេន វា គន្ត្វា បរសន្តកស្ស ថេយ្យចិត្តេន ហរណសង្ខាតោ សំវិទាវហារោ ច. សមំ ឯកី ហុត្វា វិសុំ ឯកេនាបិ ថេយ្យចិត្តេន បាទេ វា បាទារហេ វា គហិតេ កតមន្តនានំ សព្ពេសម្បិ បារាជិកំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សំវិទហិត្វា មន្តេត្វា អវហរណំ សំវិទាហរណំ. និរុត្តិនយេន សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ‘‘សំវិទាហរណ’’ន្តិ ‘‘សំវិទាវហារោ’’តិ ឥមស្ស វេវចនំ. ‘‘សម្ពហុលា សំវិទហិត្វា ឯកោ ភណ្ឌំ អវហរតិ, អាបត្តិ សព្ពេសំ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ១១៨) វចនតោ ឯវំ សហកតមន្តនេសុ ឯកេនាបិ ថេយ្យចិត្តេន បាទេ វា បាទារហេ វា គហិតេ កតមន្តនានំ សព្ពេសំ បារាជិកំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សង្កេតកម្មន្តិ បុព្ពណ្ហាទិកាលបរិច្ឆេទេន សញ្ជាននំ សង្កេតោ, តេន កតំ កម្មំ អវហរណំ សង្កេតកម្មំ នាម. តំ បន បុរេភត្តាទីសុ កញ្ចិ កាលំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ឥត្ថន្នាមំ ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ វុត្តេ តស្មិំយេវ កាលេ តំយេវ យថាវុត្តំ ភណ្ឌំ អវហរតិ ចេ, សង្កេតការកស្ស សង្កេតក្ខណេយេវ បារាជិកន្តិ សង្ខេបតោ វេទិតព្ពំ.

នេមិត្តន្តិ បរភណ្ឌាវហារស្ស ហេតុត្តា អក្ខិនិខណនាទិ និមិត្តំ នាម, តេន និព្ពត្តំ នេមិត្តំ, អវហរណសង្ខាតកម្មំ អវហារោ. ‘‘មយា អក្ខិម្ហិ និខណិតេ វា ភមុម្ហិ ឧក្ខិត្តេ វា ឥត្ថន្នាមំ ភណ្ឌំ អវហរា’’តិ អាណត្តេន តំ និមិត្តំ ទិស្វា វុត្តមេវ ភណ្ឌំ វុត្តនិយាមមវិរាធេត្វា គហិតំ ចេ, និមិត្តការកស្ស និមិត្តករណក្ខណេយេវ បារាជិកំ ហោតិ. វុត្តនិយាមំ វិរាធេត្វា គហិតំ ចេ, និមិត្តការកោ មុច្ចតិ, អវហារកស្សេវ បារាជិកំ. បុព្ពបយោគោ អាទិ យស្ស តំ បុព្ពបយោគាទិ, បុព្ពបយោគាទិ ច តំ បញ្ចកញ្ចាតិ វិគ្គហោ.

៤៣. ថេយ្យញ្ច បសយ្ហញ្ច បរិកប្បោ ច បដិច្ឆន្នោ ច កុសោ ច ថេយ្យបសយ្ហបរិកប្បបដិច្ឆន្នកុសា, តេ អាទី ឧបបទភូតា យេសំ អវហារានំ តេ ថេយ្យ…បេ… កុសាទិកា, អវហារា, ឥមិនា ថេយ្យាវហារោ ច…បេ… កុសាវហារោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ ថេយ្យាវហារោតិ ថេនោ វុច្ចតិ ចោរោ, តស្ស ភាវោ ថេយ្យំ, ឯត្ថ ន-ការលោបោ និរុត្តិនយេន ទដ្ឋព្ពោ, តេន អវហរណំ ថេយ្យាវហារោ, សន្ធិច្ឆេទាទិវសេន អទិស្សមានេន គហណញ្ច កូដមានកូដកហាបណាទីហិ វញ្ចេត្វា គហណញ្ច ថេយ្យាវហារោ.

បសយ្ហ អភិភវិត្វា អវហរណំ បសយ្ហាវហារោ, គាមវិលោបកា វិយ សាមិកេ អភិភវិត្វា គហណញ្ច រាជភដាទយោ វិយ អភិភវិត្វា និពទ្ធករគ្គហណេ អធិកគ្គហណញ្ច បសយ្ហាវហារោ.

វត្ថសុត្តាទិកំ បរិច្ឆិជ្ជ កប្បេត្វា អវហរណំ បរិកប្បាវហារោ, សោ ច ភណ្ឌោកាសបរិកប្បវសេន ទុវិធោ ហោតិ. តត្ថ និក្ខិត្តភណ្ឌំ អន្ធការប្បទេសំ បវិសិត្វា សុត្តាទិភណ្ឌានិ តត្ថ និក្ខិត្តានិ, តេ បេឡាទយោ គណ្ហន្តស្ស ‘‘វត្ថានិ ចេ គណ្ហិស្សាមិ, សុត្តានិ ចេ ន គណ្ហិស្សាមី’’តិអាទិនា នយេន បរិកប្បេត្វា ឧក្ខិបនំ ភណ្ឌបរិកប្បបុព្ពកត្តា ភណ្ឌបរិកប្បាវហារោ នាម. អារាមបរិវេណាទីនិ បវិសិត្វា លោភនីយំ ភណ្ឌំ ទិស្វា គព្ភបាសាទតលបមុខមាឡកបាការទ្វារកោដ្ឋកាទិំ យំ កិញ្ចិ ឋានំ បរិកប្បេត្វា ‘‘ឯត្ថន្តរេ ទិដ្ឋោ ចេ, ឱលោកេតុំ គហិតំ វិយ ទស្សាមិ, នោ ចេ, ហរិស្សាមី’’តិ បរិកប្បេត្វា អាទាយ គន្ត្វា បរិកប្បិតដ្ឋានាតិក្កមោ ឱកាសបរិកប្បបុព្ពកត្តា ឱកាសបរិកប្បាវហារោ នាមាតិ សង្ខេបតោ វេទិតព្ពោ.

តិណបណ្ណាទីហិ បដិច្ឆន្នស្ស ភណ្ឌស្ស អវហរណំ បដិច្ឆន្នាវហារោ, ឧយ្យានាទីសុ កីឡមានេហិ វា សង្ឃបរិវិសន្តេហិ វា មនុស្សេហិ ឱមុញ្ចិត្វា ឋបិតំ អលង្ការាទិកំ យំ កិញ្ចិ ភណ្ឌំ ទិស្វា ‘‘ឱណមិត្វា គណ្ហន្តេ អាសង្កន្តី’’តិ ឋត្វា តិណបណ្ណបំសុវាលុកាទីហិ បដិច្ឆាទេត្វា សាមិកេសុ បរិយេសិត្វា អទិស្វា សាលយេសុ គតេសុ បច្ឆា ថេយ្យចិត្តេន គហណញ្ច តទេវ ភណ្ឌំ កទ្ទមាទីសុ ថេយ្យចិត្តេន អង្គុដ្ឋាទីហិ បីឡេត្វា ឱសីទាបេត្វា ហេដ្ឋាភាគេន ផុដ្ឋដ្ឋានំ ឧបរិភាគេន អតិក្កមនញ្ច បដិច្ឆន្នាវហារោតិ វុត្តំ ហោតិ.

កុសេន អវហារោ កុសាវហារោ, ថេយ្យចិត្តេន កុសំ សង្កាមេត្វា បរកោដ្ឋាសស្ស អគ្ឃេន មហន្តស្ស វា សមសមស្ស វា គហណន្តិ អត្ថោ. យោ បន ភិក្ខុ កុសបាតនេន សង្ឃស្ស ចីវរេសុ ភាជិយមានេសុ អត្តនោ កោដ្ឋាសេន សមំ វា អធិកំ វា ឩនកំ វា អគ្ឃេន បញ្ចមាសកំ វា អតិរេកបញ្ចមាសកំ វា អគ្ឃនកំ អញ្ញស្ស កោដ្ឋាសំ អវហរិតុកាមោ អត្តនោ កោដ្ឋាសេ បតិតំ កុសំ បរកោដ្ឋាសេ បាតេតុកាមោ ឧទ្ធរតិ, តង្ខណេ ច បរស្ស កោដ្ឋាសេ បាតិតក្ខណេ ច ន បារាជិកំ អនាបជ្ជិត្វា បរកោដ្ឋាសតោ បរនាមលិខិតំ កុសំ ឧក្ខិបេន្តោ តតោ កេសគ្គមត្តម្បិ អបនាមេតិ, បារាជិកោ ហោតិ. យទិ បឋមំ បរកោដ្ឋាសតោ កុសំ ឧទ្ធរតិ, ឧទ្ធដក្ខណេ ច អត្តនោ កោដ្ឋាសេ បាតិតក្ខណេ ច សកនាមលិខិតំ កុសំ ឧទ្ធរណក្ខណេ ច បារាជិកំ អនាបជ្ជិត្វា បរកោដ្ឋាសេ បាតនក្ខណេ ហត្ថតោ កេសគ្គមត្តម្បិ មុត្តេ បារាជិកោ ហោតិ.

យទិ ទ្វេបិ កុសេ បដិច្ឆាទេត្វា សព្ពេសុ ភិក្ខូសុ សកសកកោដ្ឋាសំ អាទាយ គតេសុ យស្មិំ កុសំ បដិច្ឆាទេសិ, តស្ស សាមិកេន អាគន្ត្វា ‘‘មយ្ហំ កុសោ កស្មា ន ទិស្សតី’’តិ វុត្តេ ចោរោ ‘‘មយ្ហម្បិ កុសោ ន ទិស្សតី’’តិ វត្វា អត្តនោ កោដ្ឋាសំ តស្ស សន្តកំ វិយ ទស្សេត្វា តស្មិំ វិវទិត្វា វា អវិវទិត្វា វា គហេត្វា គតេ ឥតរំ កោដ្ឋាសំ ឧទ្ធរតិ ចេ, ឧទ្ធដក្ខណេយេវ បារាជិកោ ហោតិ. យទិ បរោ ‘‘មយ្ហំ កោដ្ឋាសំ តុយ្ហំ ន ទេមិ, ត្វំ តុយ្ហំ កោដ្ឋាសំ វិចិនិត្វា គណ្ហាហី’’តិ វទតិ, ឯវំ វុត្តេ សោ អត្តនោ អស្សាមិកភាវំ ជានន្តោបិ បរស្ស កោដ្ឋាសំ ឧទ្ធរតិ, ឧទ្ធដក្ខណេ បារាជិកោ ហោតិ. យទិ បរោ វិវាទភីរុកត្តា ‘‘កិំ វិវាទេនា’’តិ ចិន្តេត្វា ‘‘មយ្ហំ វា បត្តំ ហោតុ តុយ្ហំ វា, វរកោដ្ឋាសំ ត្វំ គណ្ហាហី’’តិ វទេយ្យ, ទិន្នកំ នាម គហិតំ ហោតីតិ បារាជិកំ ន ហោតីតិ. យទិ ‘‘តវ រុច្ចនកំ គណ្ហាហី’’តិ វុត្តោ វិវាទភយេន អត្តនោ បត្តំ វរភាគំ ឋបេត្វា លាមកភាគំ គហេត្វា គតោ, ចោរោ បច្ឆា គណ្ហន្តោ វិចិតាវសេសំ នាម អគ្គហេសីតិ បារាជិកោ ន ហោតិ. ឯវំ កុសាវហារវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ បញ្ចវីសតិយា អវហារេសុ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

៤៤. ឯត្តាវតា អទិន្នាទានបារាជិកស្ស វិនិច្ឆយាវយវរូបេន ឧគ្គហេតព្ពេ បញ្ចវីសតិ អវហារេ ទស្សេត្វា ឥទានិ អទិន្នាទានវិនិច្ឆយេ សម្បត្តេ សហសា អាបត្តិំ អនារោបេត្វា បឋមំ ឱលោកេតព្ពានិ បញ្ច ឋានានិ ទស្សេតុំ ‘‘វត្ថុកាលគ្ឃទេសេ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ.

តត្ថ វត្ថុ នាម អវហដភណ្ឌំ. កិំ វុត្តំ ហោតិ? អវហារកេន ‘‘មយា ឥត្ថន្នាមំ ភណ្ឌំ អវហដ’’ន្តិ វុត្តេបិ តស្ស ភណ្ឌស្ស សស្សាមិកអស្សាមិកភាវំ ឧបបរិក្ខិត្វា សស្សាមិកំ ចេ, អវហារកាលេ តេសំ សាលយភាវំ វា និរាលយភាវំ វា និយមេត្វា សាលយកាលេ ចេ គហិតំ, ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា មាសកំ វា ឩនមាសកំ វា ហោតិ, ទុក្កដេន, អតិរេកមាសកំ វា ឩនបញ្ចមាសកំ វា ហោតិ, ថុល្លច្ចយេន, បញ្ចមាសកំ វា អតិរេកបញ្ចមាសកំ វា ហោតិ, បារាជិកេន កាតព្ពោ. សាមិកានំ និរាលយកាលេ ចេ គហិតំ, នត្ថិ បារាជិកំ. ភណ្ឌសាមិកេ បន ភណ្ឌំ អាហរាបេន្តេ តំ វា ភណ្ឌំ តទគ្ឃនកំ វា ទាតព្ពន្តិ.

កាលោ នាម អវហារកាលោ. ភណ្ឌំ នាមេតំ កទាចិ មហគ្ឃំ ហោតិ, កទាចិ សមគ្ឃំ. តស្មា អវហដភណ្ឌស្ស អគ្ឃំ បរិច្ឆិន្ទន្តេហិ អវហដកាលានុរូបំ កត្វា បរិច្ឆិន្ទនត្ថំ កាលវិនិច្ឆយោ កាតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

អគ្ឃោ នាម អវហដភណ្ឌស្ស អគ្ឃោ. ឯត្ថ ច សព្ពទា ភណ្ឌានំ អគ្ឃោ សមានរូបោ ន ហោតិ, នវភណ្ឌំ មហគ្ឃំ ហោតិ, បុរាណំ ចេ សមគ្ឃំ. តស្មា អវហារកាលេ ភណ្ឌស្ស នវភាវំ វា បុរាណភាវំ វា និយមេត្វា អគ្ឃោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

ទេសោ ចាតិ ភណ្ឌាវហារទេសោ. ឯត្ថ ច សព្ពស្សាបិ ភណ្ឌស្ស ឧដ្ឋានទេសេ សមគ្ឃំ ហុត្វា អញ្ញត្ថ មហគ្ឃត្តា អវហដភណ្ឌេ អគ្ឃំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា តទនុរូបា អាបត្តិយោ និយមន្តេហិ អគ្ឃំ បរិច្ឆិន្ទនត្ថាយ អវហារទេសំ និយមេត្វា តស្មិំ ទេសេ អគ្ឃវសេន តទនុរូបា អាបត្តិយោ ការេតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

បរិភោគោ នាម អវហដភណ្ឌេ អវហារតោ បុព្ពេ បរេហិ កតបរិភោគោ. ឯត្ថ ច យស្ស កស្សចិ ភណ្ឌស្ស បរិភោគេន អគ្ឃោ បរិហាយតីតិ ភណ្ឌសាមិកំ បុច្ឆិត្វា តស្មិំ ភណ្ឌេ នវេបិ ឯកវារម្បិ យេន កេនចិ បការេន បរិភុត្តេ បរិហាបេត្វា អគ្ឃោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវមាទិនា នយេន ឯតានិ បញ្ច ឋានានិ ឧបបរិក្ខិត្វាវ វិនិច្ឆយោ កាតព្ពោតិ ទស្សេតុមាហ ‘‘បញ្ចបិ ញត្វា ឯតានិ កត្តព្ពោ បណ្ឌិតេន វិនិច្ឆយោ’’តិ.

៤៥. ឯត្តាវតា អទិន្នាទានវិនិច្ឆយាវយវភូតេ បញ្ចវីសតិ អវហារេ ច បញ្ចដ្ឋានាវលោកនញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ អនាគតេ បាបភិក្ខូនំ លេសោកាសបិទហនត្ថំ បរសន្តកំ យំ កិញ្ចិ វត្ថុំ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតំ យេន កេនចិ បការេន គណ្ហតោ មោក្ខាភាវំ ទស្សេតុកាមេន តថាគតេន យា បនេតា –

ភូមដ្ឋញ្ច ថលដ្ឋញ្ច;

អាកាសដ្ឋ មថាបរំ;

វេហាសដ្ឋោ ទកដ្ឋញ្ច;

នាវា យានដ្ឋមេវ ច.

ភារា រាម វិហារដ្ឋំ;

ខេត្ត វត្ថុដ្ឋមេវ ច;

គាមា រញ្ញដ្ឋ មុទកំ;

ទន្តបោនោ វនប្បតិ.

ហរណកោ បនិធិ ចេវ;

សុង្កឃាតកំ បាណកា;

អបទំ ទ្វិបទញ្ចេវ;

ចតុប្បទំ ពហុប្បទំ.

ឱចរកោណិរក្ខោ ច;

សំវិទាហរណម្បិ ច;

សង្កេតកម្មំ និមិត្ត-

មិតិ តិំ សេត្ថ មាតិកា. –

និក្ខិត្តា, តាសំ យថាក្កមំ បទភាជនេ, តទដ្ឋកថាយ ច អាគតនយេន វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុកាមោ បឋមំ តាវ ភូមដ្ឋេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ទុតិយំ វាបី’’តិអាទិ.

តត្ថ ទុតិយំ ថេយ្យចិត្តេន បរិយេសតោ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សព្ពបទេសុ. ឧបរិ សញ្ជាតាហិ រុក្ខលតាហិ, ឥដ្ឋកបាសាណាទីហិ ច សញ្ឆន្នំ មហានិធិំ ឧទ្ធរិតុកាមេន ‘‘មយា ឯកេនេវ ន សក្កា’’តិ អត្តនោ អញ្ញំ សហាយំ បរិយេសិតុំ ថេយ្យចិត្តេន សយិតដ្ឋានា ឧដ្ឋានាទីសុ សព្ពបយោគេសុ ទុក្កដំ ហោតីតិ អត្ថោ. កុទាលំ ភូមិខណនត្ថាយ បិដកំ វាបិ បំសុឧទ្ធរណត្ថាយ យំ កិញ្ចិ ភាជនំ. ឥមេសុ ទ្វីសុ កុទាលស្ស ចេ ទណ្ឌោ នត្ថិ, ទណ្ឌត្ថាយ រុក្ខតោ ទណ្ឌំ ឆិន្ទតោ ច កុទាលោ ចេ ន ហោតិ, កុទាលករណត្ថាយ អយោពីជំ ឧទ្ធរណត្ថាយ អកប្បិយបថវិំ ខណន្តស្សបិ បច្ឆិករណត្ថាយ បណ្ណានិ ឆិន្ទតោបិ បិដកវាយនត្ថាយ វល្លិំ ឆិន្ទតោបិ ឧភយត្ថាបិ បរិយេសនេ មុសា ភណតោបិ ទុក្កដញ្ចេវ បាចិត្តិយញ្ច, ឥតរបយោគេសុ ទុក្កដមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

គច្ឆតោតិ ទុតិយាទិំ បរិយេសិត្វា លទ្ធា វា អលទ្ធា វា និធិដ្ឋានំ គច្ឆន្តស្ស បទេ បទេ ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘ថេយ្យចិត្តោ ទុតិយំ វា បរិយេសតី’’តិអាទិ បាឡិយំ (បារា. ៩៤) ‘‘ថេយ្យចិត្តោ’’តិ វុត្តត្តា, ឥធ ‘‘ថេយ្យចិត្តេនា’’តិ វចនតោ ‘‘ឥមំ និធិំ លភិត្វា ពុទ្ធបូជំ វា ករិស្សាមិ, សង្ឃភត្តំ វា ករិស្សាមី’’តិ ឯវមាទិនា នយេន កុសលចិត្តប្បវត្តិយា សតិ អនាបត្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុព្ពយោគតោតិ អទិន្នាទានស្ស បុព្ពបយោគភាវតោ, ទុតិយបរិយេសនាទីសុ បុព្ពបយោគេសុ ទុក្កដន្តិ អត្ថោ.

ទុក្កដញ្ច អដ្ឋវិធំ ហោតិ បុព្ពបយោគទុក្កដំ សហបយោគទុក្កដំ អនាមាសទុក្កដំ ទុរុបចិណ្ណទុក្កដំ វិនយទុក្កដំ ញាតទុក្កដំ ញត្តិទុក្កដំ បដិស្សវទុក្កដន្តិ. តត្ថ ‘‘ថេយ្យចិត្តោ ទុតិយំ វា កុទាលំ វា បិដកំ វា បរិយេសតិ គច្ឆតិ វា, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តំ បុព្ពបយោគទុក្កដំ នាម. ឥធ បាចិត្តិយដ្ឋានេ បាចិត្តិយំ, ឥតរេសុ បុព្ពបយោគេសុ ទុក្កដំ. ‘‘តត្ថជាតកំ កដ្ឋំ វា លតំ វា ឆិន្ទតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តំ សហបយោគទុក្កដំ. ឥធ អទិន្នាទានសហិតបយោគត្តា បាចិត្តិយវត្ថុម្ហិ, ឥតរត្រ ច ទុក្កដមេវាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. មុត្តាមណិអាទីសុ ទសសុ រតនេសុ, សាលិអាទីសុ សត្តសុ ធញ្ញេសុ, សព្ពេសុ ច អាវុធភណ្ឌាទីសុ អាមសនបច្ចយា ទុក្កដំ អនាមាសទុក្កដំ. កទលិនាឡិកេរបនសាទិរុក្ខដ្ឋមេវ ផលំ អាមសន្តស្ស វុត្តំ ទុក្កដំ ទុរុបចិណ្ណទុក្កដំ. ឧបចរណំ ឧបចិណ្ណំ, បរាមសនន្តិ អត្ថោ. ទុដ្ឋុ ឧបចិណ្ណំ ទុរុបចិណ្ណំ, ទុរុបចិណ្ណេ ទុក្កដំ ទុរុបចិណ្ណទុក្កដំ. ភិក្ខាចារកាលេ បត្តេ រជស្មិំ បតិតេ បត្តំ អប្បដិគ្គហេត្វា វា អធោវិត្វា វា ភិក្ខាបដិគ្គហណេន ទុក្កដំ វិនយទុក្កដំ, វិនយេ បញ្ញត្តំ ទុក្កដំ វិនយទុក្កដំ. កិញ្ចាបិ អវសេសទុក្កដានិបិ វិនយេ បញ្ញត្តានេវ, តថាបិ រុឡ្ហិយា មយូរាទិសទ្ទេហិ មោរាទយោ វិយ ឥទមេវ តថា វុច្ចតិ. ‘‘សុត្វា ន វទន្តិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តំ ញាតទុក្កដំ នាម. ឯកាទសសុ សមនុភាសនាសុ ‘‘ញត្តិយា ទុក្កដ’’ន្តិ វុត្តំ ញត្តិទុក្កដំ. ‘‘តស្ស ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ បុរិមិកា ច ន បញ្ញាយតិ, បដិស្សវេ ច អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២០៧) វុត្តំ បដិស្សវទុក្កដំ នាម. ឥមេសុ អដ្ឋសុ ទុក្កដេសុ ឥធ អាបជ្ជិតព្ពំ ទុក្កដំ បុព្ពបយោគទុក្កដំ នាម. តេនាហ ‘‘បុព្ពយោគតោ’’តិ. គាថាពន្ធសុខត្ថំ ឧបសគ្គំ អនាទិយិត្វា ‘‘បុព្ពបយោគតោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘បុព្ពយោគតោ’’តិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ឥមេសុ ទុក្កដេសុ អសង្គហិតានិ ឧភតោវិភង្គាគតានិ ទិវាសេយ្យាទិទុក្កដានិ ចេវ ខន្ធកាគតានិ ច ពហូនិ ទុក្កដានិ សន្តិ, តានិ បនេត្ថ វិនយទុក្កដេយេវ សង្គហិតព្ពានិ. ‘‘វិនយេ បញ្ញត្តំ ទុក្កដំ វិនយទុក្កដ’’ន្តិ ហិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៩៤) វុត្តន្តិ. អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៩៤) បន រជោកិណ្ណទុក្កដស្សេវ ‘‘វិនយទុក្កដ’’ន្តិ គហណំ ឧបលក្ខណមត្តំ. ឥតរថា អដ្ឋ ទុក្កដានីតិ គណនាបរិច្ឆេទោយេវ និរត្ថកោ សិយាតិ បុព្ពបយោគេ ទុក្កដាទីនម្បិ វិនយទុក្កដេយេវ សង្គហេតព្ពភាវេបិ កតិបយានិ ទស្សេត្វា ឥតរេសមេកតោ ទស្សនត្ថំ តេសំ វិសុំ គហណំ សុត្តង្គសង្គហិតត្តេបិ គេយ្យគាថាទីនំ អដ្ឋន្នំ វិសុំ ទស្សនំ វិយាតិ វេទិតព្ពំ.

៤៦. តត្ថជាតកំ កដ្ឋំ វាតិ តស្មិំ ចិរនិហិតនិធូបរិ ជាតំ អល្លំ សុក្ខំ កដ្ឋំ វា. លតំ វាតិ តាទិសំ វល្លិំ វា. ឥទំ ឧបលក្ខណំ តិណាទីនំ ខុទ្ទកគច្ឆានញ្ច គហេតព្ពត្តា. ឧភយត្ថាបីតិ អល្លេ ច សុក្ខេ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. អល្លរុក្ខាទីនិ ឆិន្ទតោ បាចិត្តិយំ អហុត្វា ទុក្កដមត្តស្ស ភវនេ ការណំ ទស្សេតិ ‘‘សហបយោគតោ’’តិ. អវហារេន សហិតបយោគត្តា បាចិត្តិយដ្ឋានេបិ ទុក្កដមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សហបយោគតោ ឧភយត្ថាបិ ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តោ បឋមគាថាយ ទស្សិតបុព្ពបយោគតោ ឥមាយ ទស្សិតសហបយោគស្ស វិសេសំ ទស្សេតិ.

៤៧. បថវិន្តិ កប្បិយំ វា អកប្បិយំ វា បថវិំ. អកប្បិយបថវិំ ខណតោ សហបយោគត្តា ទុក្កដមេវ. ព្យូហតោតិ បំសុំ ឯកតោ រាសិំ ករោន្តស្ស. ‘‘វិយូហតិ ឯកបស្សេ រាសិំ ករោតី’’តិ អដ្ឋកថាវចនតោ ឩហ-ឥច្ចេតស្ស ធាតុនោ វិតក្កេ ឧប្បន្នត្តេបិ ធាតូនមនេកត្ថត្តា វិ-ឧបសគ្គវសេន ឥធ រាសិករណេ វត្តតីតិ គហេតព្ពំ. រាសិភូតំ បំសុំ កុទាលេន វា ហត្ថេន វា បច្ឆិយា វា ឧទ្ធរន្តស្ស ច អបនេន្តស្ស ច បយោគគណនាយ ទុក្កដំ បំសុមេវ វាតិ ឯត្ថ អវុត្តសមុច្ចយត្ថេន វា-សទ្ទេន សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អាមសន្តស្សាតិ និធិកុម្ភិំ ហត្ថេន បរាមសន្តស្ស. វាតិ សមុច្ចយេ. ទុក្កដន្តិ ទុដ្ឋុ កតំ កិរិយំ សត្ថារា វុត្តំ វិរាធេត្វា ខលិត្វា កតត្តាតិ ទុក្កដំ. វុត្តញ្ចេតំ បរិវារេ (បរិ. ៣៣៩) –

‘‘ទុក្កដន្តិ ហិ យំ វុត្តំ, តំ សុណោហិ យថាតថំ;

អបរទ្ធំ វិរទ្ធញ្ច, ខលិតំ យញ្ច ទុក្កដ’’ន្តិ.

ទុដ្ឋុ វា វិរូបំ កតំ កិរិយាតិ ទុក្កដំ. វុត្តម្បិ ចេតំ បរិវារេ (បរិ. ៣៣៩) –

‘‘យំ មនុស្សោ ករេ បាបំ, អាវិ វា យទិ វា រហោ;

‘ទុក្កដ’ន្តិ បវេទេន្តិ, តេនេតំ ឥតិ វុច្ចតី’’តិ.

ឯវំ ‘‘តត្ថជាតក’’ន្តិអាទិគាថាទ្វយាគតំ ឆេទនទុក្កដំ ខណនទុក្កដំ ព្យូហនទុក្កដំ ឧទ្ធរណទុក្កដំ អាមសនទុក្កដន្តិ បញ្ចសុ សហបយោគទុក្កដេសុ បុរិមបុរិមបយោគេហិ អាបន្នា ទុក្កដាបត្តិយោ បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ ទុក្កដំ បត្វា បដិបស្សម្ភន្តិ, តំតំបយោគាវសានេ លជ្ជិធម្មំ ឱក្កមិត្វា ឱរមតិ ចេ, តំតំទុក្កដមត្តំ ទេសេត្វា បរិសុទ្ធោ ហោតិ. ធុរនិក្ខេបមកត្វា ផន្ទាបេន្តស្ស ថុល្លច្ចយំ បត្វា អាមសនទុក្កដំ បដិបស្សម្ភតីតិ មហាអដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៩៤) វុត្តំ. យថាបាឡិយា គយ្ហមានេ បុរិមបុរិមាបត្តីនំ បដិបស្សទ្ធិ ‘‘ញត្តិយា ទុក្កដំ, ទ្វីហិ កម្មវាចាហិ ថុល្លច្ចយា បដិបស្សម្ភន្តី’’តិ បាឡិយំ (បារា. ៤១៤, ៤២១, ៤២៨, ៤៣៩) អាគតត្តា អនុស្សាវនាយ ឯវ លព្ភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមស្ស បន សុត្តស្ស អនុលោមវសេន មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តា ឥមស្មិំ អទិន្នាទានសិក្ខាបទេបិ អាបត្តិបដិបស្សទ្ធិ បមាណន្តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

៤៨. ‘‘ផន្ទាបេតិ, អាបត្តិ ថុល្លច្ចយស្ស. ឋានា ចាវេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ៩៤) វុត្តំ ឋានាចាវនេ បារាជិកញ្ច តស្ស សាមន្តាបត្តិភូតំ ថុល្លច្ចយញ្ច ឋានភេទវិញ្ញាបនមុខេន វត្តព្ពន្តិ ឥទានិ តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘មុខេបាស’’ន្តិអាទិ. តត្ថ មុខេ កុម្ភិមុខវដ្ដិយំ. បាសំ បវេសេត្វាតិ ពន្ធនំ បាសំ បក្ខិបិត្វា. ខាណុកេតិ អយោខាណុម្ហិ, ខទិរខាណុកេ វា. ពទ្ធកុម្ភិយា ឋានភេទោ ពន្ធនានំ វសា ញេយ្យោតិ សម្ពន្ធោ.

៤៩. ឥទានិ ឋានភេទំ ទស្សេតិ ‘‘ទ្វេ’’តិអាទិនា. ‘‘ឯកស្មិំ ខាណុកេ’’តិ ឥមិនា ទ្វីសុ ទិសាសុ វា តីសុ ចតូសុ វា ទិសាសុ ខាណុកេ ខណិត្វា ពទ្ធខាណុគណនាយ សម្ភវន្តោ ឋានភេទោ ឧបលក្ខិតោ ហោតិ. វលយំ…បេ… កតាយ វា ទ្វេ ឋានានីតិ យោជនា. វាតិ សមុច្ចយេ ឧបលក្ខិតោ ហោតិ.

៥០. ឯវំ ឋានភេទំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឋានវសេន អាបជ្ជិតព្ពា អាបត្តិយោ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឧទ្ធរន្តស្សា’’តិអាទិ. សង្ខលិន្តិ ទាមំ. ថុល្លច្ចយន្តិ ឯកស្ស សន្តិកេ ទេសេតព្ពាសុ អាបត្តីសុ ថូលត្តា, អច្ចយត្តា ច ថុល្លច្ចយំ នាម. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារេ –

‘‘ថុល្លច្ចយន្តិ យំ វុត្តំ;

តំ សុណោហិ យថាតថំ;

ឯកស្ស មូលេ យោ ទេសេតិ;

យោ ច តំ បដិគណ្ហតិ;

អច្ចយោ តេន សមោ នត្ថិ;

តេនេតំ ឥតិ វុច្ចតី’’តិ. (បរិ. ៣៣៩);

ឯត្ថ ច ថូលច្ចយន្តិ វត្តព្ពេ ‘‘សម្បរាយេ ច (សំ. និ. ១.៤៩) សុគ្គតិ, តំ ហោតិ កដុកប្ផល’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ប. ៦៦) វិយ លការស្ស ទ្វិត្តំ, សំយោគេ ឩការស្ស រស្សោ ច វេទិតព្ពោ. តតោ សង្ខលិកភេទតោ បរំ. ឋានា ចាវេតីតិ ឋិតដ្ឋានតោ កេសគ្គមត្តម្បិ អបនេតិ. ឯត្ថ ច នាវដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧទ្ធំ វា អធោ វា តិរិយំ វា អន្តមសោ កេសគ្គមត្តម្បិ សង្កាមេតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ៩៩) វុត្តនយេន ‘‘តិរិយ’’ន្តិ វុត្តា ចតស្សោ ទិសា, ឧទ្ធមធោ ចាតិ ឆដ្ឋានានិ. តាសុ ឯកំ ទិសំ អបនីយមានាយ កុម្ភិយា តំទិសាភិមុខំ ឥតរទិសាយំ ឋិតបស្សេ ឱរិមទិសាយ ឋិតបស្សេន ផុដ្ឋោកាសស្ស កេសគ្គមត្តម្បិ អនតិក្កន្តេ ផន្ទាបនវសេន ថុល្លច្ចយំ ហោតិ, អតិក្កន្តេ ឋានា ចាវិតត្តា បារាជិកំ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. ឥមមេវ សន្ធាយាហ ‘‘ឋានា ចាវេតិ ចេ ចុតោ’’តិ. ឯសេវ នយោ ផន្ទនរហិតាយ និធិកុម្ភិយា ឋានាចាវនេបិ.

៥១. ឯវំ បឋមំ ពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា បច្ឆា កុម្ភិគ្គហណេ នយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បឋមំ កុម្ភិំ អបនេត្វា បច្ឆា ពន្ធនាបនយនេ នយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘បឋម’’ន្តិអាទិ. សោ នយោតិ ‘‘បឋមុទ្ធារេ ថុល្លច្ចយំ, ទុតិយុទ្ធារេ បារាជិក’’ន្តិ តមេវត្ថមតិទិសតិ.

៥២. វលយន្តិ កុម្ភិយា ពទ្ធសង្ខលិកាយ មូលេ បវេសិតំ វលយំ. មូលេ ឃំសន្តោ ឥតោ ចិតោ ច សារេតីតិ យោជនា. ឃំសន្តោតិ ផុសាបេន្តោ. ឥតោ ចិតោ ច សារេតីតិ ឱរតោ ច បារតោ ច សញ្ចាលេតិ. រក្ខតីតិ ឯត្ថ ‘‘សីលំ ភិក្ខុ’’ន្តិ បាឋសេសោ, បារាជិកំ នាបជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថាតិ តស្មិំ មូលេ. ខេគតំ ករោន្តោវាតិ សព្ពបស្សតោ មូលំ អផុសាបេត្វា អាកាសគតំ ករោន្តោវ. បរាជិតោតិ ឋានាចាវនស្ស កតត្តា បរាជយមាបន្នោ ហោតិ.

៥៣. កុម្ភិមត្ថកេ ជាតន្តិ យោជនា. ចិរកាលំ និហិតត្តា មូលេហិ កុម្ភិំ វិនន្ធិត្វា ឋិតន្តិ អត្ថោ. សមីបេ ជាតំ រុក្ខំ ឆិន្ទតោតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ‘‘តត្ថជាតកំ កដ្ឋំ វា’’តិអាទិកាយ គាថាយ និធិមត្ថកេ ភូមិយំ ឋិតរុក្ខលតាទិំ ឆិន្ទន្តស្ស អាបត្តិ វុត្តា, ឥមាយ បន គាថាយ ភូមិំ និខណិត្វា ឱតិណ្ណកាលេ និធិំ វិនន្ធិត្វា ឋិតមូលំ អល្លរុក្ខំ, ខាណុកំ វា គហេត្វា អាហាតិ បុនរុត្តិទោសាភាវោ វេទិតព្ពោ. ‘‘អតត្ថជ’’ន្តិ ឥមិនា សហបយោគាភាវមាហ. ឥមិនាវ បុរិមគាថាយ វុត្តំ កដ្ឋលតាទីនិ និធិសម្ពន្ធានិ ចេ, យថាវុត្តទុក្កដស្ស វត្ថូនិ, សមីបានិ ចេ, បាចិត្តិយស្សេវ វត្ថូនីតិ ទីបេតិ.

៥៤. ឥទានិ ឯវំ បរិយេសិត្វា ទិដ្ឋនិធិភាជនំ ឋិតដ្ឋានតោ អចាលេត្វា អន្តោឋិតំ ភណ្ឌមត្តំ គណ្ហតោ វិនិច្ឆយំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អន្តោកុម្ភិគត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ផន្ទាបេតីតិ អន្តោចាដិយា បក្ខិត្តេ អត្តនោ ភាជនេ បក្ខិបិតុំ រាសិករណាទិវសេន ផន្ទាបេតិ. អបព្យូហតិ វាតិ ហេដ្ឋា ឋិតំ គណ្ហិតុំ ឧបរិ ឋិតានិ អបនេន្តោ វិយូហតិ វា. អថ វា អបព្យូហន្តោតិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៩៤) អដ្ឋកថាវចនស្ស ទ្វិធា ករោន្តោតិ គណ្ឋិបទេ អត្ថោ វុត្តោតិ អត្តនោ ភាជនេ បក្ខិបិតុំ ឥតោ ចិតោ ច រាសិំ ករោន្តោតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថេវាតិ អន្តោកុម្ភិយមេវ.