៩. ចីវរវិប្បវាសវិនិច្ឆយកថា

៥១. ឯវំ អធិដ្ឋានវិកប្បនវិនិច្ឆយកថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ចីវរេន វិនាវាសវិនិច្ឆយករណំ ទស្សេតុំ ‘‘ចីវរេនវិនាវាសោ’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ ចីយតីតិ ចីវរំ, ចយំ សញ្ចយំ ករីយតីតិ អត្ថោ, អរិយទ្ធជោ វត្ថវិសេសោ. ឥធ បន តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋហិត្វា ធារិតំ ចីវរត្តយមេវ. វិនាតិ វជ្ជនត្ថេ និបាតោ. វសនំ វាសោ, វិនា វាសោ វិនាវាសោ, ចីវរេន វិនាវាសោ ចីវរវិនាវាសោ, ‘‘ចីវរវិប្បវាសោ’’តិ វត្តព្ពេ វត្តិច្ឆាវសេន, គាថាបាទបូរណត្ថាយ វា អលុត្តសមាសំ កត្វា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘តិចីវរាធិដ្ឋានេន…បេ… វិប្បវាសោ’’តិ, ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមិ, ឥមំ ឧត្តរាសង្គំ អធិដ្ឋាមិ, ឥមំ អន្តរវាសកំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ឯវំ នាមេន អធិដ្ឋិតានំ តិណ្ណំ ចីវរានំ ឯកេកេន វិប្បវាសោតិ អត្ថោ, ឯកេនបិ វិនា វសិតុំ ន វដ្ដតិ, វសន្តស្ស ភិក្ខុនោ សហ អរុណុគ្គមនា ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, បាចិត្តិយញ្ច អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. វសិតព្ពន្តិ ឯត្ថ វសនកិរិយា ចតុឥរិយាបថសាធារណា, តស្មា កាយលគ្គំ វា ហោតុ អលគ្គំ វា, អឌ្ឍតេយ្យរតនស្ស បទេសស្ស អន្តោ កត្វា តិដ្ឋន្តោបិ ចរន្តោបិ និសិន្នោបិ និបន្នោបិ ហត្ថបាសេ កត្វា វសន្តោ នាម ហោតិ.

ឯវំ សាមញ្ញតោ អវិប្បវាសលក្ខណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ គាមាទិបន្នរសោកាសវសេន វិសេសតោ ទស្សេតុមាហ ‘‘គាមិ’’ច្ចាទិ. តត្ថ គាមនិវេសនានិ បាកដានេវ. ឧទោសិតោ នាម យានាទីនំ ភណ្ឌានំ សាលា. អដ្ដោ នាម បដិរាជាទិបដិពាហនត្ថំ ឥដ្ឋកាហិ កតោ ពហលភិត្តិកោ ចតុបញ្ចភូមិកោ បតិស្សយវិសេសោ. មាឡោ នាម ឯកកូដសង្គហិតោ ចតុរស្សបាសាទោ. បាសាទោ នាម ទីឃបាសាទោ. ហម្មិយំ នាម មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ, មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោតិ ច ចន្ទិកង្គណយុត្តោ បាសាទោតិ វុច្ចតិ. សត្ថោ នាម ជង្ឃសត្ថោ វា សកដសត្ថោ វា. ខេត្តំ នាម បុព្ពណ្ណាបរណ្ណានំ វិរុហនដ្ឋានំ. ធញ្ញករណំ នាម ខលមណ្ឌលំ. អារាមោ នាម បុប្ផារាមោ ផលារាមោ. វិហារាទយោ បាកដា ឯវ. តត្ថ និវេសនាទីនិ គាមតោ ពហិ សន្និវិដ្ឋានិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពំ. អន្តោគាមេ ឋិតានញ្ហិ គាមគ្គហណេន គហិតត្តា គាមបរិហារោយេវាតិ. គាមគ្គហណេន ច និគមនគរានិបិ គហិតានេវ ហោន្តិ.

បរិខាយ វា បរិក្ខិត្តោតិ ឥមិនា សមន្តា នទីតឡាកាទិឧទកេន បរិក្ខិត្តោបិ បរិក្ខិត្តោយេវាតិ ទស្សេតិ. តំ បមាណំ អតិក្កមិត្វាតិ ឃរស្ស ឧបរិ អាកាសេ អឌ្ឍតេយ្យរតនប្បមាណំ អតិក្កមិត្វា. សភាយេ វា វត្ថព្ពន្តិ ឥមិនា សភាសទ្ទស្ស បរិយាយោ សភាយសទ្ទោ នបុំសកលិង្គោ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. សភាសទ្ទោ ហិ ឥត្ថិលិង្គោ, សភាយសទ្ទោ នបុំសកលិង្គោតិ. ទ្វារមូលេ វាតិ នគរស្ស ទ្វារមូលេ វា. តេសន្តិ សភាយនគរទ្វារមូលានំ. តស្សា វីថិយា សភាយទ្វារានំ គហណេនេវ តត្ថ សព្ពានិបិ គេហានិ, សា ច អន្តរវីថិ គហិតាយេវ ហោតិ. ឯត្ថ ច ទ្វារវីថិឃរេសុ វសន្តេន គាមប្បវេសនសហសេយ្យាទិទោសំ បរិហរិត្វា សុប្បដិច្ឆន្នតាទិយុត្តេនេវ ភវិតព្ពំ. សភា បន យទិ សព្ពេសំ វសនត្ថាយ បបាសទិសា កតា, អន្តរារាមេ វិយ យថាសុខំ វសិតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. អតិហរិត្វា ឃរេ និក្ខិបតីតិ វីថិំ មុញ្ចិត្វា ឋិតេ អញ្ញស្មិំ ឃរេ និក្ខិបតិ. តេនាហ ‘‘វីថិហត្ថបាសោ ន រក្ខតី’’តិ. បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ហត្ថបាសេតិ ឃរស្ស ហត្ថបាសំ សន្ធាយ វទតិ.

ឯវំ គាមវសេន វិប្បវាសាវិប្បវាសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ និវេសនវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ ឯកកុលស្ស សន្តកំ និវេសនំ ហោតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឱវរកោ នាម គព្ភស្ស អព្ភន្តរេ អញ្ញោ គព្ភោតិ វទន្តិ, គព្ភស្ស វា បរិយាយវចនមេតំ. ឥទានិ ឧទោសិតាទិវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឧទោសិតិ’’ច្ចាទិមាហ. តត្ថ វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ឯកកុលស្ស សន្តកោ ឧទោសិតោ ហោតិ បរិក្ខិត្តោ ចា’’តិអាទិនា និវេសនេ វុត្តនយេន. ឯវ-សទ្ទោ វិសេសនិវត្តិ អត្ថោ. តេន វិសេសោ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.

ឥទានិ យេសុ វិសេសោ អត្ថិ, តេ ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ ឯកកុលស្ស នាវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិយាទិយិត្វាតិ វិនិវិជ្ឈិត្វា, អជ្ឈោត្ថរិត្វា វា. វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘អន្តោបវិដ្ឋេនា’’តិអាទិនា. តត្ថ អន្តោបវិដ្ឋេនាតិ គាមស្ស, នទិយា វា អន្តោបវិដ្ឋេន. ‘‘សត្ថេនា’’តិ បាឋសេសោ. នទីបរិហារោ លព្ភតីតិ ឯត្ថ ‘‘វិសុំ នទីបរិហារស្ស អវុត្តត្តា គាមាទីហិ អញ្ញត្ថ វិយ ចីវរហត្ថបាសោយេវ នទីបរិហារោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អញ្ញេ បន ‘‘ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន នទីបរិហារោបិ វិសុំ សិទ្ធោតិ នទីហត្ថបាសោ ន វិជហិតព្ពោ’’តិ វទន្តិ. យថា បន អជ្ឈោកាសេ សត្តព្ភន្តរវសេន អរញ្ញបរិហារោ លព្ភតិ, ឯវំ នទិយំ ឧទកុក្ខេបវសេន នទីបរិហារោ លព្ភតីតិ កត្វា អដ្ឋកថាយំ នទីបរិហារោ វិសុំ អវុត្តោ សិយា សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមានំ អរញ្ញនទីសុ អពទ្ធសីមាវសេន លព្ភមានត្តា. ឯវញ្ច សតិ សមុទ្ទជាតស្សរេសុបិ បរិហារោ អវុត្តសិទ្ធោ ហោតិ នទិយា សមានលក្ខណត្តា, នទីហត្ថបាសោ ន វិជហិតព្ពោតិ បន អត្ថេ សតិ នទិយា អតិវិត្ថារត្តា ពហុសាធារណត្តា ច អន្តោនទិយំ ចីវរំ ឋបេត្វា នទីហត្ថបាសេ ឋិតេន ចីវរស្ស បវត្តិំ ជានិតុំ ន សក្កា ភវេយ្យ. ឯស នយោ សមុទ្ទជាតស្សរេសុបិ. អន្តោឧទកុក្ខេបេ វា តស្ស ហត្ថបាសេ វា ឋិតេន បន សក្កាតិ អយំ អម្ហាកំ អត្តនោមតិ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. វិហារសីមន្តិ អវិប្បវាសសីមំ សន្ធាយាហ. ឯត្ថ ច វិហារស្ស នានាកុលសន្តកភាវេបិ អវិប្បវាសសីមាបរិច្ឆេទព្ភន្តរេ សព្ពត្ថ ចីវរអវិប្បវាសសម្ភវតោ បធានត្តា តត្ថ សត្ថបរិហារោ ន លព្ភតីតិ ‘‘វិហារំ គន្ត្វា វសិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សត្ថសមីបេតិ ឥទំ យថាវុត្តអព្ភន្តរបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ.

យស្មា ‘‘នានាកុលស្ស បរិក្ខិត្តេ ខេត្តេ ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ខេត្តទ្វារមូលេ វា តស្ស ហត្ថបាសេ វា វត្ថព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មា ទ្វារមូលតោ អញ្ញត្ថ ខេត្តេបិ វសន្តេន ចីវរំ និក្ខិបិត្វា ហត្ថបាសេ កត្វាយេវ វសិតព្ពំ.

វិហារោ នាម សបរិក្ខិត្តោ វា អបរិក្ខិត្តោ វា សកលោ អាវាសោតិ វទន្តិ. យស្មិំ វិហារេតិ ឯត្ថ បន ឯកគេហមេវ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៤៩១-៤៩៤) បន ‘‘វិហារោ នាម ឧបចារសីមា. យស្មិំ វិហារេតិ តស្ស អន្តោបរិវេណាទិំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯកកុលាទិសន្តកតា ចេត្ថ ការាបកានំ វសេន វេទិតព្ពា.

យំ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ សមន្តា ឆាយា ផរតីតិ យទា មហាវីថិយំ ឧជុកមេវ គច្ឆន្តំ សូរិយមណ្ឌលំ មជ្ឈន្ហិកំ បាបុណាតិ, តទា យំ ឱកាសំ ឆាយា ផរតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ បន ‘‘ឆាយាយ ផុដ្ឋោកាសស្សាតិ ឧជុកំ អវិក្ខិត្តលេឌ្ឌុបាតព្ភន្តរំ សន្ធាយ វទតី’’តិ វុត្តំ. អគមនបថេតិ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តេតុំ អសក្កុណេយ្យកេ សមុទ្ទមជ្ឈេ យេ ទីបកា, តេសូតិ យោជនា. ឥតរស្មិន្តិ បុរត្ថិមទិសាយ ចីវរេ.

៥២. នទិំ ឱតរតីតិ ហត្ថបាសំ មុញ្ចិត្វា ឱតរតិ. នាបជ្ជតីតិ បរិភោគបច្ចយា ទុក្កដំ នាបជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ. អបរិភោគារហត្តាតិ ឥមិនា និស្សគ្គិយចីវរំ អនិស្សជ្ជិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ទុក្កដំ អចិត្តកន្តិ សិទ្ធំ. ឯកំ បារុបិត្វា ឯកំ អំសកូដេ ឋបេត្វា គន្តព្ពន្តិ ឥទំ ពហូនំ សញ្ចរណដ្ឋានេ ឯវំ អកត្វា គមនំ ន សារុប្បន្តិ កត្វា វុត្តំ, ន អាបត្តិអង្គត្តា. ពហិគាមេ ឋបេត្វាបិ អបារុបិតព្ពតាយ វុត្តំ ‘‘វិនយកម្មំ កាតព្ព’’ន្តិ. អថ វា វិហារេ សភាគំ ភិក្ខុំ ន បស្សតិ, ឯវំ សតិ អាសនសាលំ គន្ត្វា វិនយកម្មំ កាតព្ពន្តិ យោជនា. អាសនសាលំ គច្ឆន្តេន កិំ តីហិ ចីវរេហិ គន្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘សន្តរុត្តរេនា’’តិ នដ្ឋចីវរស្ស សន្តរុត្តរសាទិយនតោ. សង្ឃាដិ បន កិំ កាតព្ពាតិ អាហ ‘‘សង្ឃាដិំ ពហិគាមេ ឋបេត្វា’’តិ. ឧត្តរាសង្គេ ច ពហិគាមេ ឋបិតសង្ឃាដិយញ្ច បឋមំ វិនយកម្មំ កត្វា បច្ឆា ឧត្តរាសង្គំ និវាសេត្វា អន្តរវាសកេ កាតព្ពំ. ឯត្ថ ច ពហិគាមេ ឋបិតស្សបិ វិនយកម្មវចនតោ បរម្មុខាបិ ឋិតំ និស្សជ្ជិតុំ, និស្សដ្ឋំ ទាតុញ្ច វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ.

ទហរានំ គមនេ សឧស្សាហត្តា ‘‘និស្សយោ បន ន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ វុត្តំ. មុហុត្តំ…បេ… បដិប្បស្សម្ភតីតិ សឧស្សាហត្តេ គមនស្ស ឧបច្ឆិន្នត្តា វុត្តំ, តេសំ បន បុរារុណា ឧដ្ឋហិត្វា សឧស្សាហេន គច្ឆន្តានំ អរុណេ អន្តរា ឧដ្ឋិតេបិ ន បដិប្បស្សម្ភតិ ‘‘យាវ អរុណុគ្គមនា សយន្តី’’តិ វុត្តត្តា. តេនេវ ‘‘គាមំ បវិសិត្វា…បេ… ន បដិប្បស្សម្ភតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញមញ្ញស្ស វចនំ អគ្គហេត្វាតិអាទិម្ហិ សឧស្សាហត្តា គមនក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធិ ន វុត្តា. ធេនុភយេនាតិ តរុណវច្ឆគាវីនំ អាធាវិត្វា សិង្គេន បហរណភយេន. និស្សយោ ច បដិប្បស្សម្ភតីតិ ឯត្ថ ធេនុភយាទីហិ ឋិតានំ យាវ ភយវូបសមា ឋាតព្ពតោ ‘‘អន្តោអរុណេយេវ គមិស្សាមី’’តិ និយមេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ. យត្ថ បន ឯវំ និយមេតុំ សក្កា, តត្ថ អន្តរា អរុណេ ឧគ្គតេបិ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតិ ភេសជ្ជត្ថាយ គាមំ បវិដ្ឋទហរានំ វិយ.

អន្តោសីមាយំ គាមន្តិ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិតោ បច្ឆា បតិដ្ឋាបិតគាមំ សន្ធាយ វទតិ គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ឋបេត្វា សម្មន្និតព្ពតោ. បវិដ្ឋានន្តិ អាចរិយន្តេវាសិកានំ វិសុំ វិសុំ គតានំ អវិប្បវាសសីមត្តា នេវ ចីវរានិ និស្សគ្គិយានិ ហោន្តិ, សឧស្សាហតាយ ន និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតិ. អន្តរាមគ្គេតិ ធម្មំ សុត្វា អាគច្ឆន្តានំ អន្តរាមគ្គេ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

ចីវរវិប្បវាសវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

នវមោ បរិច្ឆេទោ.