៨. អធិដ្ឋានវិកប្បនវិនិច្ឆយកថា

៤៤. ឯវំ អនាមាសវិនិច្ឆយកថំ កថេត្វា ឥទានិ អធិដ្ឋានវិកប្បនវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘អធិដ្ឋានវិកប្បនេសុ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អធិដ្ឋិយតេ អធិដ្ឋានំ, គហណំ សល្លក្ខណន្តិ អត្ថោ. វិកប្បិយតេ វិកប្បនា, សង្កប្បនំ ចិន្តនន្តិ អត្ថោ. តត្ថ ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតុំ. ន វិកប្បេតុន្តិ នាមំ វត្វា ន វិកប្បេតុំ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. តស្មា តិចីវរំ អធិដ្ឋហន្តេន ‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’តិអាទិនា នាមំ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ. វិកប្បេន្តេន បន ‘ឥមំ សង្ឃាដិ’ន្តិអាទិនា តស្ស តស្ស ចីវរស្ស នាមំ អគ្គហេត្វាវ ‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’តិ វិកប្បេតព្ពំ. តិចីវរំ វា ហោតុ អញ្ញំ វា, យទិ តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតិ, អវិកប្បិតំ ហោតិ, អតិរេកចីវរដ្ឋានេ តិដ្ឋតី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) វុត្តំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៤៦៩) បន ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ សង្ឃាដិអាទិនាមេន អធិដ្ឋាតុំ. ន វិកប្បេតុន្តិ ឥមិនា នាមេន ន វិកប្បេតុំ, ឯតេន វិកប្បិតតិចីវរោ តេចីវរិកោ ន ហោតិ, តស្ស តស្មិំ អធិដ្ឋិតតិចីវរេ វិយ អវិប្បវាសាទិនា កាតព្ពវិធិ ន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ, ន បន វិកប្បនេ ទោសោ’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤៦៩) បន ‘‘តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុន្តិ ឯត្ថ តិចីវរំ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតព្ពយុត្តកំ, យំ វា តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតុំ ន វិកប្បេតុំ អនុជានាមិ, តស្ស អធិដ្ឋានកាលបរិច្ឆេទាភាវតោ សព្ពកាលំ ឥច្ឆន្តស្ស អធិដ្ឋាតុំយេវ អនុជានាមិ, តំ កាលបរិច្ឆេទំ កត្វា វិកប្បេតុំ នានុជានាមិ, សតិ បន បច្ចយេ យទា តទា វា បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតុំ វដ្ដតីតិ ‘អនាបត្តិ អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’តិ វចនតោ សិទ្ធំ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

ឥមេសុ បន តីសុ ដីកាវាទេសុ តតិយវាទោ យុត្តតរោ វិយ ទិស្សតិ. កស្មា? បាឡិយា អដ្ឋកថាយ ច សំសន្ទនតោ. កថំ? បាឡិយញ្ហិ កតបរិច្ឆេទាសុយេវ ទ្វីសុ វស្សិកសាដិកកណ្ឌុបដិច្ឆាទីសុ តតោ បរំ វិកប្បេតុន្តិ វុត្តំ, តតោ អញ្ញេសុ ន វិកប្បេតុំ ឥច្ចេវ, តស្មា តេសុ អសតិ បច្ចយេ និច្ចំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ ហោតិ, ន វិកប្បេតព្ពន្តិ អយំ បាឡិយា អធិប្បាយោ ទិស្សតិ, ឥតរាសុ បន ទ្វីសុ អនុញ្ញាតកាលេយេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ, ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឯវំ បាឡិយា សំសន្ទតិ, អដ្ឋកថាយំ តិចីវរំ តិចីវរសង្ខេបេន បរិហរតោ អធិដ្ឋាតុមេវ អនុជានាមិ, ន វិកប្បេតុំ. វស្សិកសាដិកំ បន ចាតុមាសតោ បរំ វិកប្បេតុមេវ, ន អធិដ្ឋាតុំ, ឯវញ្ច សតិ យោ តិចីវរេ ឯកេន ចីវរេន វិប្បវសិតុកាមោ ហោតិ, តស្ស ចីវរាធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិប្បវាសសុខត្ថំ វិកប្បនាយ ឱកាសោ ទិន្នោ ហោតីតិ.

បឋមវាទេ ‘‘ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ នាមំ វត្វា ‘‘ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឯវំ សន្តេ ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឯត្ថ តតោ បរំ នាមំ វត្វា វិកប្បេតុន្តិ អត្ថោ ភវេយ្យ, សោ ច អត្ថោ វិកប្បនាធិការេន វុត្តោ, ‘‘នាមំ វត្វា’’តិ ច វិសេសនេ កត្តព្ពេ សតិ ‘‘ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ច ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ ច ភេទវចនំ ន សិយា, សព្ពេសុបិ ចីវរេសុ នាមំ អវត្វាវ វិកប្បេតព្ពតោ, ទុតិយវាទេ ច ‘‘ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ ឥមិនា នាមេន ន វិកប្បេតុន្តិ វុត្តំ, ន អនុជានាមីតិ បាឋសេសោ. បឋមេ ច ‘‘តិចីវរំ វា ហោតុ អញ្ញំ វា, យទិ តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតិ, អវិកប្បិតំ ហោតិ, អតិរេកចីវរដ្ឋានេ តិដ្ឋតី’’តិ. ទុតិយេ ច ‘‘ន បន វិកប្បនេ ទោសោ’’តិ, តញ្ច អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ, តស្មា វិចារេតព្ពមេតំ.

តតោ បរំ វិកប្បេតុន្តិ ចាតុមាសតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជិតុន្តិ តីសុ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេត្វា យាវ អាគាមិសំវច្ឆរេ វស្សានំ ចាតុមាសំ, តាវ ឋបេតុំ អនុញ្ញាត’’ន្តិបិ វទន្តិ. ‘‘តតោ បរំ វិកប្បេតុំ អនុជានាមីតិ ឯត្តាវតា វស្សិកសាដិកំ កណ្ឌុបដិច្ឆាទិញ្ច តំ តំ នាមំ គហេត្វា វិកប្បេតុំ អនុញ្ញាតន្តិ ឯវមត្ថោ ន គហេតព្ពោ. តតោ បរំ វស្សិកសាដិកាទិនាមស្សេវ អភាវតោ, កស្មា តតោ បរំ វិកប្បេន្តេនបិ នាមំ គហេត្វា ន វិកប្បេតព្ពំ. ឧភិន្នម្បិ តតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភោគស្ស អនុញ្ញាតត្តា តថាវិកប្បិតំ អញ្ញនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្ត’’ន្តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. ១.៤៦៩) ‘‘តតោ បរន្តិ ចាតុមាសតោ បរំ វិកប្បេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ អនុញ្ញាតន្តិ កេចិ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘វិកប្បេត្វា យាវ អាគាមិវស្សានំ តាវ ឋបេតុំ វដ្ដតី’តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘វិកប្បនេ ន ទោសោ, តថា វិកប្បិតំ បរិក្ខារាទិនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’ន្តិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ.

វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤៦៩) បន ‘‘វស្សិកសាដិកំ តតោ បរំ វិកប្បេតុំយេវ, នាធិដ្ឋាតុំ. វត្ថញ្ហិ កតបរិយោសិតំ អន្តោចាតុមាសេ វស្សានទិវសំ អាទិំ កត្វា អន្តោទសាហេ អធិដ្ឋាតុំ អនុជានាមិ, ចាតុមាសតោ ឧទ្ធំ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា ឋបេតុកាមេន វិកប្បេតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. ឥធាបិ បច្ឆិមវាទោ បសត្ថតរោតិ ទិស្សតិ, កស្មា? សុវិញ្ញេយ្យត្តា, បុរិមេសុ បន អាចរិយានំ អធិប្បាយោយេវ ទុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ នានាវាទស្សេវ កថិតត្តា. មុដ្ឋិបញ្ចកន្តិ មុដ្ឋិយា ឧបលក្ខិតំ បញ្ចកំ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, ចតុហត្ថេ មិនិត្វា បញ្ចមំ ហត្ថមុដ្ឋិំ កត្វា មិនិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘មុដ្ឋិហត្ថានំ បញ្ចកំ មុដ្ឋិបញ្ចកំ. បញ្ចបិ ហត្ថា មុដ្ឋី កត្វាវ មិនិតព្ពា’’តិ វទន្តិ. មុដ្ឋិត្តិកន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វិហត្ថេន អន្តរវាសកេន តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេតុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘បារុបនេនបី’’តិអាទិ. អតិរេកន្តិ សុគតចីវរតោ អតិរេកំ. ឩនកន្តិ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិតោ ឩនកំ. តេន ច តេសុ តិចីវរាធិដ្ឋានំ ន រុហតីតិ ទស្សេតិ.

ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមីតិ ឥមំ សង្ឃាដិអធិដ្ឋានំ ឧក្ខិបាមិ, បរិច្ចជាមីតិ អត្ថោ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) បន ‘‘បច្ចុទ្ធរាមីតិ ឋបេមិ, បរិច្ចជាមីតិ វា អត្ថោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. កាយវិការំ ករោន្តេនាតិ ហត្ថេន ចីវរំ បរាមសន្តេន, ចាលេន្តេន វា. វាចាយ អធិដ្ឋាតព្ពាតិ ឯត្ថ កាយេនបិ ចាលេត្វា វាចម្បិ ភិន្ទិត្វា កាយវាចាហិ អធិដ្ឋានម្បិ សង្គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ, ‘‘កាយេន អផុសិត្វា’’តិ វត្តព្ពត្តា អហត្ថបាសហត្ថបាសវសេន ទុវិធំ អធិដ្ឋានំ. តត្ថ ‘‘ហត្ថបាសោ នាម អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ វុច្ចតិ. ‘ទ្វាទសហត្ថ’ន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ឥធ ន សមេតី’’តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៤៦៩) វុត្តំ. ‘‘ឥទានិ សម្មុខាបរម្មុខាភេទេន ទុវិធំ អធិដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ហត្ថបាសេតិអាទិ វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) បន ‘‘ហត្ថបាសេតិ ច ឥទំ ទ្វាទសហត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋិតំ ‘ឥម’ន្តិ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ, តតោ បរំ ‘ឯត’ន្តិ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ កេចិ វទន្តិ, គណ្ឋិបទេសុ បនេត្ថ ន កិញ្ចិ វុត្តំ, បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច សព្ពត្ថ ‘ហត្ថបាសោ’តិ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ វុច្ចតិ, តស្មា ឥធ វិសេសវិកប្បនាយ ការណំ គវេសិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ បាឡិយដ្ឋកថាសុបិ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថមេវ ហត្ថបាសោ វុត្តោ, ដីកាចរិយេហិ ច តទេវ សម្បដិច្ឆិតោ, តស្មា អឌ្ឍតេយ្យហត្ថព្ភន្តរេ ឋិតំ ចីវរំ ‘‘ឥម’’ន្តិ, តតោ ពហិភូតំ ‘‘ឯត’’ន្តិ វត្វា អធិដ្ឋាតព្ពំ.

‘‘សាមន្តវិហារេតិ ឥទំ ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណយោគ្គេ ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ, តតោ ទូរេ ឋិតម្បិ ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេន្តេន អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. តត្ថាបិ ចីវរស្ស ឋបិតភាវសល្លក្ខណមេវ បមាណំ. ន ហិ សក្កា និច្ចស្ស ឋានំ សល្លក្ខេតុំ, ឯកស្មិំ វិហារេ ឋបេត្វា តតោ អញ្ញស្មិំ ឋបិតន្តិ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘តថាបិ អធិដ្ឋិតេ ន ទោសោ’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, វីមំសិតព្ព’’ន្តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៤៦៩) វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) បន ‘‘សាមន្តវិហារោ នាម យត្ថ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តេតុំ សក្កា. សាមន្តវិហារេតិ ឥទំ ទេសនាសីសមត្តំ, តស្មា ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វទន្តិ. ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វាតិ ច ឥទំ ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណំ អនុច្ឆវិកន្តិ កត្វា វុត្តំ, ចីវរសល្លក្ខណមេវេត្ថ បមាណ’’ន្តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយញ្ច (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤៦៩) ‘‘សង្ឃាដិ ឧត្តរាសង្គោ អន្តរវាសកន្តិ អធិដ្ឋិតានធិដ្ឋិតានំ សមានមេវ នាមំ. ‘អយំ សង្ឃាដី’តិអាទីសុ អនធិដ្ឋិតា វុត្តា. ‘តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យា’តិ ឯត្ថ អធិដ្ឋិតា វុត្តា. សាមន្តវិហារេតិ គោចរគាមតោ វិហារេតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ. ទូរតរេបិ លព្ភតេវាតិ អាចរិយា. អនុគណ្ឋិបទេបិ ‘សាមន្តវិហារេតិ ទេសនាសីសមត្តំ, តស្មា ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ព’ន្តិ វុត្តំ. សាមន្តវិហារោ នាម យត្ថ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តិតុំ សក្កា. រត្តិវិប្បវាសំ រក្ខន្តេន តតោ ទូរេ ឋិតំ អធិដ្ឋាតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ កិរ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ. កេចិ ‘ចីវរវំសេ ឋបិតំ អញ្ញោ បរិវត្តេត្វា នាគទន្តេ ឋបេតិ, តំ អជានិត្វា អធិដ្ឋហន្តស្សបិ រុហតិ ចីវរស្ស សល្លក្ខិតត្តា’តិ វទន្តី’’តិ, តស្មា អាចរិយានំ មតភេទំ សំសន្ទិត្វា គហេតព្ពំ.

អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហីតិ បរិក្ខារចោឡនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា ឋបិតវត្ថេហិ. តេនេវ ‘‘ឥមំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បរិក្ខារចោឡស្ស បច្ចុទ្ធារំ ទស្សេតិ, ឯតេន ច តេចីវរិកធុតង្គំ បរិហរន្តេន បំសុកូលាទិវសេន លទ្ធំ វត្ថំ ទសាហព្ភន្តរេ កត្វា រជិត្វា បារុបិតុមសក្កោន្តេន បរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វាវ ទសាហមតិក្កមាបេតព្ពំ, ឥតរថា និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ ទស្សេតិ, តេនេវ ‘‘រជិតកាលតោ បន បដ្ឋាយ និក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ, ធុតង្គចោរោ នាម ហោតី’’តិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៥) វុត្តំ. បុន អធិដ្ឋាតព្ពានីតិ ឥទញ្ច សង្ឃាដិអាទិតិចីវរនាមេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុកាមស្ស វសេន វុត្តំ, ឥតរស្ស បន បុរិមាធិដ្ឋានមេវ អលន្តិ វេទិតព្ពំ. បុន អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ឥមិនា កប្បពិន្ទុបិ ទាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ ឥមិនា កប្បពិន្ទុទានកិច្ចម្បិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ, មហន្តតរមេវាតិអាទិ សព្ពាធិដ្ឋានសាធារណលក្ខណំ. តត្ថ បុន អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ អនធិដ្ឋិតចីវរស្ស ឯកទេសភូតត្តា អនធិដ្ឋិតញ្ចេ, អធិដ្ឋិតស្ស អប្បភាវេន ឯកទេសភូតំ អធិដ្ឋិតសង្ខមេវ គច្ឆតិ, តថា អធិដ្ឋិតញ្ចេ, អនធិដ្ឋិតស្ស ឯកទេសភូតំ អនធិដ្ឋិតសង្ខំ គច្ឆតីតិ លក្ខណំ. ន កេវលញ្ចេត្ថ ទុតិយបដ្ដមេវ, អថ ខោ តតិយបដ្ដាទិកម្បិ. យថាហ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ…បេ… ឧតុទ្ធដានំ ទុស្សានំ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ…បេ… បំសុកូលេ យាវទត្ថ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៤៨).

មុដ្ឋិបញ្ចកាទិតិចីវរប្បមាណយុត្តំ សន្ធាយ ‘‘តិចីវរំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតុន្តិ បរិក្ខារចោឡំ កត្វា អធិដ្ឋាតុំ. អវសេសា ភិក្ខូតិ វក្ខមានកាលេ និសិន្នា ភិក្ខូ. តស្មា វដ្ដតីតិ យថា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរំ អធិដ្ឋាតុំ, ន វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨) វុត្តំ, ឯវំ បរិក្ខារចោឡម្បិ វុត្តំ, ន ចស្ស ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ វុត្តោ, ន ច សង្ខាបរិច្ឆេទោ, តស្មា តីណិបិ ចីវរានិ បច្ចុទ្ធរិត្វា ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. និធានមុខមេតន្តិ ឯតំ បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានំ និធានមុខំ ឋបនមុខំ, អតិរេកចីវរដ្ឋបនការណន្តិ អត្ថោ. កថំ ញាយតីតិ ចេ, តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូនំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ តិចីវរំ, អត្ថោ ច ហោតិ បរិស្សាវនេហិបិ ថវិកាហិបិ. ឯតស្មិំ វត្ថុស្មិំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បរិក្ខារចោឡក’’ន្តិ អនុញ្ញាតត្តា ភិក្ខូនញ្ច ឯកមេវ បរិស្សាវនំ, ថវិកា វា វដ្ដតិ, ន ទ្វេ វា តីណិ វាតិ បដិក្ខេបាភាវតោ វិកប្បនូបគបច្ឆិមប្បមាណានិ, អតិរេកប្បមាណានិ វា បរិស្សាវនាទីនិ បរិក្ខារានិ កប្បន្តីតិ សិទ្ធំ. បឋមំ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋាតព្ពំ, បុន បរិហរិតុំ អសក្កោន្តេន បច្ចុទ្ធរិត្វា បរិក្ខារចោឡំ អធិដ្ឋាតព្ពំ, ន ត្វេវ អាទិតោវ ឥទំ វុត្តំ. ពទ្ធសីមាយ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិសម្ភវតោ ចីវរវិប្បវាសេ នេវត្ថិ ទោសោតិ ន តត្ថ ទុប្បរិហារោតិ អាហ ‘‘អពទ្ធសីមាយ ទុប្បរិហារ’’ន្តិ.

៤៥. អតិរិត្តប្បមាណាយ ឆេទនកំ បាចិត្តិយន្តិ អាហ ‘‘អនតិរិត្តប្បមាណា’’តិ. តតោ បរំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពាតិ វស្សិកមាសតោ បរំ អធិដ្ឋានំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេតព្ពា, ឥមិនា ចតុន្នំ វស្សិកមាសានំ ឧបរិ អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតីតិ វិញ្ញាយតិ, អសតោ បច្ចុទ្ធរាយោគា, យញ្ច មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. កថិនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘វស្សិកសាដិកា វស្សានមាសាតិក្កមេនាបិ កណ្ឌុបដិច្ឆាទិ អាពាធវូបសមេនាបិ អធិដ្ឋានំ វិជហន្តី’’តិ វុត្តំ, តំ សមន្តបាសាទិកាយំ នត្ថិ, បរិវារដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘អត្ថាបត្តិ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ, នោ គិម្ហេ’’តិ ឯត្ថ ន តំ វុត្តំ, កត្តិកបុណ្ណមាសិយា បច្ឆិមេ បាដិបទទិវសេ វិកប្បេត្វា ឋបិតំ វស្សិកសាដិកំ និវាសេន្តោ ហេមន្តេ អាបជ្ជតិ. កុរុន្ទិយំ បន ‘‘កត្តិកបុណ្ណមទិវសេ អបច្ចុទ្ធរិត្វា ហេមន្តេ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ, តម្បិ សុវុត្តំ. ‘‘ចាតុមាសំ អធិដ្ឋាតុំ, តតោ បរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. តត្ថ មហាអដ្ឋកថាយំ និវាសនបច្ចយា ទុក្កដំ វុត្តំ, កុរុន្ទដ្ឋកថាយំ បន អបច្ចុទ្ធារបច្ចយា, តស្មា កុរុន្ទិយំ វុត្តនយេនបិ វស្សិកសាដិកា វស្សានាតិក្កមេបិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ បញ្ញាយតិ. អធិដ្ឋានវិជហនេសុ ច វស្សានមាសអាពាធានំ វិគមេ វិជហនំ មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ ន ឧទ្ធដំ, តស្មា សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) អាគតនយេន យាវ បច្ចុទ្ធារា អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតីតិ គហេតព្ពំ.

នហានត្ថាយ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘វណ្ណភេទមត្តរត្តាបិ ចេសា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តីតិ ឥមិនា សង្ឃាដិអាទីសុបិ ទុតិយអធិដ្ឋានំ ន រុហតិ, តំ អតិរេកចីវរំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. មហាបច្ចរិយំ ចីវរវសេន បរិភោគកិច្ចស្ស អភាវំ សន្ធាយ ‘‘អនាបត្តី’’តិ វុត្តា សេនាសនបរិភោគត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេ វិយ. យំ បន ‘‘បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, តំ សេនាសនត្ថាយេវាតិ និយមិតំ ន ហោតិ នវសុ ចីវរេសុ គហិតត្តា, តស្មា អត្តនោ នាមេន អធិដ្ឋហិត្វា និទហិត្វា បរិក្ខារចោឡំ វិយ យថា តថា វិនិយុជ្ជិតមេវាតិ គហេតព្ពំ, បាវារោកោជវោតិ ឥមេសម្បិ បច្ចត្ថរណាទិនា លោកេបិ វោហរណតោ សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណតោ វិសុំ គហណំ កតំ. សចេ អវសានេ អបរាវស្សិកសាដិកា ឧប្បន្នា ហោតិ, បុរិមវស្សិកសាដិកំ បច្ចុទ្ធរិត្វា វិកប្បេត្វា អធិដ្ឋាតព្ពាតិ វទន្តិ.

និសីទនម្ហិ បមាណយុត្តន្តិ ‘‘ទីឃតោ សុគតវិទត្ថិយា ទ្វេ វិទត្ថិយោ, វិត្ថារតោ ទិយឌ្ឍំ, ទសា វិទត្ថី’’តិឥមិនា បមាណេន យុត្តំ, តំ បន មជ្ឈិមបុរិសហត្ថសង្ខាតេន វឌ្ឍកីហត្ថេន ទីឃតោ តិហត្ថំ ហោតិ, វិត្ថារតោ ឆឡង្គុលាធិកទ្វិហត្ថំ, ទសា វិទត្ថាធិកហត្ថំ, ឥទានិ មនុស្សានំ បកតិហត្ថេន ទីឃតោ វិទត្ថាធិកចតុហត្ថំ ហោតិ, វិត្ថារតោ នវង្គុលាធិកតិហត្ថំ, ទសា ឆឡង្គុលាធិកទ្វិហត្ថា, តតោ ឩនំ វដ្ដតិ, ន អធិកំ ‘‘តំ អតិក្កាមយតោ ឆេទនកំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៥៣៣) វុត្តត្តា. កណ្ឌុបដិច្ឆាទិយា បមាណិកាតិ ‘‘ទីឃតោ ចតស្សោ វិទត្ថិយោ សុគតវិទត្ថិយា, តិរិយំ ទ្វេ វិទត្ថិយោ’’តិ (បាចិ. ៥៣៨) វុត្តត្តា ឯវំ វុត្តប្បមាណយុត្តា, សា បន វឌ្ឍកីហត្ថេន ទីឃតោ ឆហត្ថា ហោតិ, វិត្ថារតោ តិហត្ថា, ឥទានិ បកតិហត្ថេន បន ទីឃតោ នវហត្ថា ហោតិ, តិរិយតោ វិទត្ថាធិកចតុហត្ថាតិ វេទិតព្ពា. វិកប្បនូបគបច្ឆិមចីវរប្បមាណំ បរិក្ខារចោឡន្តិ ឯត្ថ បន វិកប្បនូបគបច្ឆិមចីវរប្បមាណំ នាម សុគតង្គុលេន ទីឃតោ អដ្ឋង្គុលំ ហោតិ, តិរិយតោ ចតុរង្គុលំ, វឌ្ឍកីហត្ថេន ទីឃតោ ឯកហត្ថំ ហោតិ, តិរិយតោ វិទត្ថិប្បមាណំ, ឥទានិ បកតិហត្ថេន បន ទីឃតោ វិទត្ថាធិកហត្ថំ ហោតិ, តិរិយតោ ឆឡង្គុលាធិកវិទត្ថិប្បមាណំ. តេនាហ ‘‘តស្ស បមាណ’’ន្តិអាទិ.

ភេសជ្ជត្ថាយាតិអាទីសុ អត្តនោ សន្តកភាវតោ មោចេត្វា ឋបិតំ សន្ធាយ ‘‘អនធិដ្ឋិតេបិ នត្ថិ អាបត្តី’’តិ វុត្តំ, ‘‘ឥទំ ភេសជ្ជត្ថាយ, ឥទំ មាតុយា’’តិ វិភជិត្វា សកសន្តកភាវតោ មោចេត្វា ឋបេន្តេន អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមិនា ភេសជ្ជំ ចេតាបេស្សាមិ, ឥទំ មាតុយា ទស្សាមី’’តិ ឋបេន្តេន បន អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ វទន្តិ. សេនាសនបរិក្ខារត្ថាយ ទិន្នបច្ចត្ថរណេតិ ឯត្ថ អនិវាសេត្វា អបារុបិត្វា កេវលំ មញ្ចបីឋេសុយេវ អត្ថរិត្វា បរិភុញ្ជិយមានំ បច្ចត្ថរណំ អត្តនោ សន្តកម្បិ អនធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ, ហេដ្ឋា បន បច្ចត្ថរណម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ អវិសេសេន វុត្តត្តា អត្តនោ សន្តកំ អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. តន្តេ ឋិតំយេវ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ ឯត្ថ បច្ឆា វីតដ្ឋានំ អធិដ្ឋិតមេវ ហោតិ, បុន អធិដ្ឋានកិច្ចំ នត្ថិ. សចេ បន បរិច្ឆេទំ ទស្សេត្វា អន្តរន្តរា វីតំ ហោតិ, បុន អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ វទន្តិ. ឯសេវ នយោតិ វិកប្បនូបគប្បមាណមត្តេ វីតេ តន្តេ ឋិតំយេវ អធិដ្ឋាតព្ពន្តិ អត្ថោ.

៤៦. ‘‘ហីនាយាវត្តនេនាតិ ‘សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ គិហិភាវូបគមនេនា’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, តំ យុត្តំ អញ្ញស្ស ទានេ វិយ ចីវរេ និរាលយភាវេនេវ បរិច្ចត្តត្តា. កេចិ បន ‘ហីនាយាវត្តនេនាតិ ភិក្ខុនិយា គិហិភាវូបគមនេនេវាតិ ឯតមត្ថំ គហេត្វា ភិក្ខុ បន វិព្ភមន្តោបិ យាវ សិក្ខំ ន បច្ចក្ខាតិ, តាវ ភិក្ខុយេវាតិ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតី’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ ‘ភិក្ខុនិយា ហីនាយាវត្តនេនា’តិ វិសេសេត្វា អវុត្តត្តា. ភិក្ខុនិយា ហិ គិហិភាវូបគមនេន អធិដ្ឋានវិជហនំ វិសុំ វត្តព្ពំ នត្ថិ តស្សា វិព្ភមនេនេវ អស្សមណីភាវតោ. សិក្ខាបច្ចក្ខានេនាតិ បន ឥទំ សចេ ភិក្ខុលិង្គេ ឋិតោវ សិក្ខំ បច្ចក្ខាតិ, តស្ស កាយលគ្គម្បិ ចីវរំ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៦៩) វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៤៦៩) បន ‘‘ហីនាយាវត្តនេនាតិ ឥទំ អន្តិមវត្ថុំ អជ្ឈាបជ្ជិត្វា ភិក្ខុបដិញ្ញាយ ឋិតស្ស ចេវ តិត្ថិយបក្កន្តស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច ភិក្ខុនិភាវេ និរបេក្ខតាយ គិហិលិង្គតិត្ថិយលិង្គគ្គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ. សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ គិហិភាវូបគមនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, តទាបិ តស្ស ឧបសម្បន្នត្តា ចីវរស្ស ច តស្ស សន្តកត្តា វិជហនតោ’’តិ វុត្តំ, ឥតិ ឥមានិ ទ្វេ វចនានិ អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធានិ ហុត្វា ទិស្សន្តិ.

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ហីនាយាវត្តនេន សិក្ខាបច្ចក្ខានេនា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) វិសុំ វុត្តត្តា ហីនាយាវត្តន្តេ សតិ សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខន្តេបិ ចីវរំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, សិក្ខំ បច្ចក្ខន្តេ សតិ ហីនាយ អនាវត្តន្តេបីតិ អធិប្បាយោ ទិស្សតិ, តស្មា សិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ កេវលំ គិហិភាវំ ឧបគច្ឆន្តស្ស កិញ្ចាបិ ភិក្ខុភាវោ អត្ថិ, ចីវរស្ស ច តស្ស សន្តកត្តា វិជហនំ, តថាបិ ‘‘ហីនាយាវត្តនេនា’’តិ វុត្តត្តា គិហិភាវូបគមនេនេវ អធិដ្ឋានវិជហនំ សិយា យថា តំ លិង្គបរិវត្តនេន. គិហិភាវំ អនុបគន្ត្វា ច កេវលំ សិក្ខាបច្ចក្ខានំ ករោន្តស្ស កិញ្ចាបិ ភិក្ខុលិង្គំ អត្ថិ, ចីវរស្ស ច តស្ស សន្តកត្តា វិជហនំ, តថាបិ ‘‘សិក្ខាបច្ចក្ខានេនា’’តិ វុត្តត្តា សិក្ខាបច្ចក្ខានេនេវ អធិដ្ឋានវិជហនំ សិយា យថា តំ បច្ចុទ្ធរណេ, តស្មា ភិក្ខុ វា ហោតុ ភិក្ខុនី វា, ហីនាយាវត្តិស្សាមីតិ ចិត្តេន គិហិលិង្គគ្គហណេន ចីវរំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ. សិក្ខាបច្ចក្ខានេន បន ភិក្ខុស្សេវ ចីវរំ ភិក្ខុនិយា សិក្ខាបច្ចក្ខានាភាវាតិ អយមម្ហាកំ ខន្តិ. អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នកតិត្ថិយបក្កន្តកានំ បន ចីវរស្ស អធិដ្ឋានវិជហនំ អដ្ឋកថាយំ អនាគតត្តា តេសញ្ច ហីនាយាវត្តានវោហារាភាវា វិចារេតព្ពំ.

កនិដ្ឋង្គុលិនខវសេនាតិ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទំ ទស្សេតិ. ឱរតោ បរតោតិ ឯត្ថ ច ‘‘ឱរតោ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ភិន្ទតិ, បរតោ ន ភិន្ទតី’’តិ វុត្តំ. កថំ ឱរបរភាវោ វេទិតព្ពោតិ? យថា នទីបរិច្ឆិន្នេ បទេសេ មនុស្សានំ វសនទិសាភាគេ តីរំ ឱរិមំ នាម ហោតិ, ឥតរទិសាភាគេ តីរំ បារិមំ នាម, តថា ភិក្ខូនំ និវាសនបារុបនដ្ឋានភូតំ ចីវរស្ស មជ្ឈដ្ឋានំ យថាវុត្តវិទត្ថិអាទិប្បមាណស្ស បទេសស្ស ឱរំ នាម, ចីវរបរិយន្តដ្ឋានំ បរំ នាម, ឥតិ លោកតោ វា យថា ច ឱរតោ ភោគំ បរតោ អន្តំ កត្វា ចីវរំ ឋបេតព្ពន្តិ វុត្តេ ភិក្ខុនោ អភិមុខដ្ឋានំ ឱរំ នាម, ឥតរដ្ឋានំ បរំ នាម, ឯវំ ភិក្ខូនំ និវាសនបារុបនដ្ឋានំ ឱរំ នាម, ឥតរំ បរំ នាម. ឯវំ សាសនតោ វា ឱរបរភាវោ វេទិតព្ពោ. តេនេវ យោ បន ទុព្ពលដ្ឋានេ បឋមំ អគ្គឡំ ទត្វា បច្ឆា ទុព្ពលដ្ឋានំ ឆិន្ទិត្វា អបនេតិ, អធិដ្ឋានំ ន ភិជ្ជតិ. មណ្ឌលបរិវត្តនេបិ ឯសេវ នយោតិ សកលស្មិំ ចីវរេ អធិដ្ឋានភិជ្ជនាភិជ្ជនភាវោ ទស្សិតោ. តេន វុត្តំ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៤៦៩) ‘‘ឯស នយោតិ ឥមិនា បមាណយុត្តេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទេ អធិដ្ឋានំ វិជហតីតិអាទិអត្ថំ សង្គណ្ហាតី’’តិ.

ខុទ្ទកំ ចីវរន្តិ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិភេទប្បមាណតោ អនូនមេវ ខុទ្ទកចីវរំ. មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ ករោតីតិ ឯត្ថ តិណ្ណំ ចីវរានំ ចតូសុ បស្សេសុ យស្មិំ បទេសេ ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ, តស្មិំ បទេសេ សមន្តតោ ឆិន្ទិត្វា ខុទ្ទកំ ករោន្តស្ស អធិដ្ឋានំ ន វិជហតីតិ អធិប្បាយោ. វិមតិវិនោទនិយំ បន វុត្តំ ‘‘មហន្តំ វា ខុទ្ទកំ វា ករោតីតិ ឯត្ថ អតិមហន្តំ ចីវរំ មុដ្ឋិបញ្ចកាទិបច្ឆិមប្បមាណយុត្តំ កត្វា សមន្តតោ ឆិន្ទនេនបិ វិច្ឆិន្ទនកាលេ ឆិជ្ជមានដ្ឋានំ ឆិទ្ទសង្ខំ ន គច្ឆតិ, អធិដ្ឋានំ ន វិជហតិ ឯវាតិ សិជ្ឈតិ, ‘ឃដេត្វា ឆិន្ទតិ ន ភិជ្ជតី’តិ វចនេន ច សមេតិ. បរិក្ខារចោឡំ បន វិកប្បនូបគបច្ឆិមប្បមាណតោ ឩនំ កត្វា ឆិទ្ទំ អធិដ្ឋានំ វិជហតិ អធិដ្ឋានស្ស អនិស្សយត្តា, តានិ បុន ពទ្ធានិ ឃដិតានិ បុន អធិដ្ឋាតព្ពមេវាតិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘វស្សិកសាដិកចីវរេ ទ្វិធា ឆិន្នេ យទិបិ ឯកេកំ ខណ្ឌំ បច្ឆិមប្បមាណំ ហោតិ, ឯកស្មិំយេវ ខណ្ឌេ អធិដ្ឋានំ តិដ្ឋតិ, ន ឥតរស្មិំ, ទ្វេ បន ន វដ្ដន្តី’តិ វុត្តត្តា និសីទនកណ្ឌុបដិច្ឆាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ វទន្តី’’តិ.

៤៧. សម្មុខេ បវត្តា សម្មុខាតិ បច្ចត្តវចនំ, តញ្ច វិកប្បនាវិសេសនំ, តស្មា ‘‘សម្មុខេ’’តិ ភុម្មត្ថេ និស្សក្កវចនំ កត្វាបិ អត្ថំ វទន្តិ, អភិមុខេតិ អត្ថោ. អថ វា សម្មុខេន អត្តនោ វាចាយ ឯវ វិកប្បនា សម្មុខាវិកប្បនា. បរម្មុខេន វិកប្បនា បរម្មុខាវិកប្បនាតិ ករណត្ថេនបិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អយមេវ បាឡិយា សមេតិ. សន្និហិតាសន្និហិតភាវន្តិ អាសន្នទូរភាវំ. ឯត្តាវតា និធេតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្តកេនេវ វិកប្បនាកិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា អតិរេកចីវរំ ន ហោតីតិ ទសាហាតិក្កមេ និស្សគ្គិយំ ន ជនេតីតិ អធិប្បាយោ. បរិភុញ្ជិតុំ…បេ… ន វដ្ដតីតិ សយំ អបច្ចុទ្ធារណបរិភុញ្ជនេ បាចិត្តិយំ, អធិដ្ឋហនេ បរេសំ វិស្សជ្ជនេ ច ទុក្កដញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តីតិ បរិភោគវិស្សជ្ជនអធិដ្ឋានានិ វដ្ដន្តិ. អបិ-សទ្ទេន និធេតុម្បិ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ឯតេន បច្ចុទ្ធារេបិ កតេ ចីវរំ អធិដ្ឋាតុកាមេន វិកប្បិតចីវរមេវ ហោតិ, ន អតិរេកចីវរំ, តំ បន តិចីវរាទិនាមេន អធិដ្ឋាតុកាមេន អធិដ្ឋហិតព្ពំ, ឥតរេន វិកប្បិតចីវរមេវ កត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

កេចិ បន ‘‘យំ វិកប្បិតចីវរំ, តំ យាវ បរិភោគកាលា អបច្ចុទ្ធរាបេត្វា និទហេតព្ពំ, បរិភោគកាលេ បន សម្បត្តេ បច្ចុទ្ធរាបេត្វា អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ. យទិ ហិ តតោ បុព្ពេបិ បច្ចុទ្ធរាបេយ្យ, បច្ចុទ្ធារេនេវ វិកប្បនាយ វិគតត្តា អតិរេកចីវរំ នាម ហោតិ, ទសាហាតិក្កមេ បត្តេវ និស្សគ្គិយំ, តស្មា យំ អបរិភុញ្ជិត្វា ឋបេតព្ពំ, តទេវ វិកប្បេតព្ពំ. បច្ចុទ្ធារេ ច កតេ អន្តោទសាហេយេវ អធិដ្ឋាតព្ពំ. យញ្ច អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) ‘តតោ បរំ បរិភោគាទិ វដ្ដតី’តិអាទិ វុត្តំ, តំ បាឡិយា វិរុជ្ឈតី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តមេវ. បាឡិយញ្ហិ ‘‘អន្តោទសាហំ អធិដ្ឋេតិ វិកប្បេតី’’តិ (បារា. ៤៦៩) ច ‘‘សាមំ ចីវរំ វិកប្បេត្វា អបច្ចុទ្ធារណំ បរិភុញ្ជេយ្យ បាចិត្តិយ’’ន្តិ (បាចិ. ៣៧៣) ច ‘‘អនាបត្តិ សោ វា ទេតិ, តស្ស វា វិស្សាសន្តោ បរិភុញ្ជតី’’តិ (បាចិ. ៣៧៦) ច សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា, អដ្ឋកថាយញ្ច (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៦៩) ‘‘ឥមំ ចីវរំ វា វិកប្បនំ វា បច្ចុទ្ធរាមី’’តិអាទិនា បច្ចុទ្ធារំ អទស្សេត្វា ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ ករោហី’’តិ ឯវំ អត្តនោ សន្តកត្តំ អមោចេត្វាវ បរិភោគាទិវសេន បច្ចុទ្ធារស្ស វុត្តត្តា, ‘‘តតោ បភុតិ បរិភោគាទយោបិ វដ្ដន្តី’’តិ អធិដ្ឋានំ វិនាបិ វិសុំ បរិភោគស្ស និធានស្ស ច វុត្តត្តា វិកប្បនានន្តរមេវ បច្ចុទ្ធរាបេត្វា អនធិដ្ឋហិត្វា ឯវ ច តិចីវររហិតំ វិកប្បនារហំ ចីវរំ បរិភុញ្ជិតុញ្ច និទហិតុញ្ច ឥទំ បាដេក្កំ វិនយកម្មន្តិ ខាយតិ. អបិច ពហូនំ បត្តានំ វិកប្បេតុំ បច្ចុទ្ធរេតុញ្ច វុត្តត្តា បច្ចុទ្ធារេ តេសំ អតិរេកបត្តតា ទស្សិតាតិ សិជ្ឈតិ តេសុ ឯកស្សេវ អធិដ្ឋាតព្ពតោ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ អាគតនយេនេវ គហេតព្ពំ.

មិត្តោតិ ទឡ្ហមិត្តោ. សន្ទិដ្ឋោតិ ទិដ្ឋមត្តោ, ន ទឡ្ហមិត្តោ. បញ្ញត្តិកោវិទោ ន ហោតីតិ ឯវំ វិកប្បិតេ អនន្តរមេវ ឯវំ បច្ចុទ្ធរិតព្ពន្តិ វិនយកម្មំ ន ជានាតិ. តេនាហ ‘‘ន ជានាតិ បច្ចុទ្ធរិតុ’’ន្តិ. ឥមិនាបិ ចេតំ វេទិតព្ពំ ‘‘វិកប្បនាសមនន្តរមេវ បច្ចុទ្ធារោ កាតព្ពោ’’តិ. វិកប្បិតវិកប្បនា នាមេសា វដ្ដតីតិ អធិដ្ឋិតអធិដ្ឋានំ វិយាតិ អធិប្បាយោ.

៤៨. ឯវំ ចីវរេ អធិដ្ឋានវិកប្បនានយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បត្តេ អធិដ្ឋានវិកប្បនានយំ ទស្សេន្តោ ‘‘បត្តេ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បតតិ បិណ្ឌបាតោ ឯត្ថាតិ បត្តោ, ជិនសាសនភាវោ ភិក្ខាភាជនវិសេសោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘បត្តំ បក្ខេ ទលេ បត្តោ, ភាជនេ សោ គតេ តិសូ’’តិ, តស្មិំ បត្តេ. បនាតិ បក្ខន្តរត្ថេ និបាតោ. នយោតិ អធិដ្ឋានវិកប្បនានយោ. ចីវរេ វុត្តអធិដ្ឋានវិកប្បនានយតោ អញ្ញភូតោ អយំ វក្ខមានោ បត្តេ អធិដ្ឋានវិកប្បនានយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. បត្តំ អធិដ្ឋហន្តេន បមាណយុត្តោវ អធិដ្ឋាតព្ពោ, ន អប្បមាណយុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. តេន បមាណតោ ឩនាធិកេ បត្តេ អធិដ្ឋានំ ន រុហតិ, តស្មា តាទិសំ បត្តំ ភាជនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘ឯតេ ភាជនបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពា, ន អធិដ្ឋានូបគា ន វិកប្បនូបគា’’តិ.

ទ្វេ មគធនាឡិយោតិ ឯត្ថ មគធនាឡិ នាម យា មាគធិកាយ តុលាយ អឌ្ឍតេរសបលបរិមិតំ ឧទកំ គណ្ហាតិ. សីហឡទីបេ បកតិនាឡិតោ ខុទ្ទកា ហោតិ, ទមិឡនាឡិតោ បន មហន្តា. វុត្តញ្ហេតំ សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦០២) ‘‘មគធនាឡិ នាម អឌ្ឍតេរសបលា ហោតីតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. សីហឡទីបេ បកតិនាឡិ មហន្តា, ទមិឡនាឡិ ខុទ្ទកា, មគធនាឡិបមាណយុត្តា, តាយ មគធនាឡិយា ទិយឌ្ឍនាឡិ ឯកា សីហឡនាឡិ ហោតីតិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ. អថ វា មគធនាឡិ នាម យា បញ្ច កុឌុវានិ ឯកញ្ច មុដ្ឋិំ ឯកាយ ច មុដ្ឋិយា តតិយភាគំ គណ្ហាតិ. វុត្តញ្ហេតំ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៩៨-៦០២) ‘‘មគធនាឡិ នាម ឆបសតា នាឡីតិ កេចិ. ‘អដ្ឋបសតា’តិ អបរេ. តត្ថ បុរិមានំ មតេន តិបសតាយ នាឡិយា ទ្វេ នាឡិយោ ឯកា មគធនាឡិ ហោតិ. បច្ឆិមានំ ចតុបសតាយ នាឡិយា ទ្វេ នាឡិយោ ឯកា មគធនាឡិ. អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន បកតិយា ចតុមុដ្ឋិកំ កុឌុវំ, ចតុកុឌុវំ នាឡិកំ, តាយ នាឡិយា សោឡស នាឡិយោ ទោណំ, តំ បន មគធនាឡិយា ទ្វាទស នាឡិយោ ហោន្តីតិ វុត្តំ, តស្មា តេន នយេន មគធនាឡិ នាម បញ្ច កុឌុវានិ ឯកញ្ច មុដ្ឋិំ ឯកាយ មុដ្ឋិយា តតិយភាគញ្ច គណ្ហាតីតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ. តត្ថ កុឌុវោតិ បសតោ. វុត្តញ្ហិ អភិធានប្បទីបិកាយំ –

‘‘កុឌុវោ បសតោ ឯកោ;

បត្ថោ តេ ចតុរោ សិយុំ;

អាឡ្ហកោ ចតុរោ បត្ថា;

ទោណំ វា ចតុរាឡ្ហក’’ន្តិ.

អថ វា មគធនាឡិ នាម យា ចតុកុឌុវាយ នាឡិយា ចតស្សោ នាឡិយោ គណ្ហាតិ. វុត្តញ្ហេតំ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៦០២) ‘‘ទមិឡនាឡីតិ បុរាណកនាឡិំ សន្ធាយ វុត្តំ. សា ច ចតុមុដ្ឋិកេហិ កុឌុវេហិ អដ្ឋកុឌុវា, តាយ នាឡិយា ទ្វេ នាឡិយោ មគធនាឡិ គណ្ហាតិ, បុរាណា បន សីហឡនាឡិ តិស្សោ នាឡិយោ គណ្ហាតីតិ វទន្តិ, តេសំ មតេន មគធនាឡិ ឥទានិ វត្តមានាយ ចតុកុឌុវាយ ទមិឡនាឡិយា ចតុនាឡិកា ហោតិ, តតោ មគធនាឡិតោ ឧបឌ្ឍញ្ច បុរាណទមិឡនាឡិសង្ខាតំ បត្ថំ នាម ហោតិ, ឯតេន ច ឱមកោ នាម បត្តោ បត្ថោទនំ គណ្ហាតីតិ បាឡិវចនំ សមេតិ. លោកិយេហិបិ –

‘លោកិយំ មគធញ្ចេតិ, បត្ថទ្វយមុទាហដំ;

លោកិយំ សោឡសបលំ, មាគធំ ទិគុណំ មត’ន្តិ. (វិ. វិ. ដី. ១.៦០២) –

ឯវំ លោកេ នាឡិយា មគធនាឡិ ទិគុណាតិ ទស្សិតា. ឯវញ្ច គយ្ហមានេ ឱមកបត្តស្ស ច យាបនមត្តោទនគាហិកា ច សិទ្ធា ហោតិ. ន ហិ សក្កា អដ្ឋកុឌុវតោ ឩនោទនគាហិនា បត្តេន អថូបីកតំ បិណ្ឌបាតំ បរិយេសិត្វា យាបេតុំ. តេនេវ វុត្តំ វេរញ្ជកណ្ឌដ្ឋកថាយំ ‘បត្ថោ នាម នាឡិមត្តំ ហោតិ, ឯកស្ស បុរិសស្ស អលំ យាបនាយា’តិ’’. វុត្តម្បិ ហេតំ ជាតកដ្ឋកថាយំ (ជា. អដ្ឋ. ៥.២១.១៩២) ‘‘បត្ថោទនោ នាលមយំ ទុវិន្ន’’ន្តិ, ‘‘ឯកស្ស ទិន្នំ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ បហោតី’’តិ ច, តស្មា ឥធ វុត្តនយានុសារេន គហេតព្ពន្តិ. អាលោបស្ស អាលោបស្ស អនុរូបន្តិ ឱទនស្ស ចតុភាគមត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ មជ្ឈិមនិកាយេ ព្រហ្មាយុសុត្តសំវណ្ណនាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៨៧) ‘‘ព្យញ្ជនស្ស មត្តា នាម ឱទនចតុត្ថភាគោ’’តិ. ឱទនគតិកានីតិ ឱទនស្ស គតិ គតិ យេសំ តានិ ឱទនគតិកានិ. គតីតិ ច ឱកាសោ ឱទនស្ស អន្តោបវិសនសីលត្តា ឱទនស្ស ឱកាសោយេវ តេសំ ឱកាសោ ហោតិ, ន អញ្ញំ អត្តនោ ឱកាសំ គវេសន្តីតិ អត្ថោ. ភាជនបរិភោគេនាតិ ឧទកាហរណាទិនា ភាជនបរិភោគេន.

ឯវំ បមាណតោ អធិដ្ឋានូបគវិកប្បនូបគបត្តំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បាកតោ មូលតោ ច តំ ទស្សេតុំ ‘‘បមាណយុត្តានម្បី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អយោបត្តោ បញ្ចហិ បាកេហិ បត្តោតិ កម្មារបក្កំយេវ អនធិដ្ឋហិត្វា សមណសារុប្បនីលវណ្ណករណត្ថាយ បុនប្បុនំ នានាសម្ភារេហិ បចិតព្ពោ, អយោបត្តស្ស អតិកក្ខឡត្តា កម្មារបាកេន សទ្ធិំ បញ្ចវារបក្កោយេវ សមណសារុប្បនីលវណ្ណោ ហោតិ. មត្តិកាបត្តោ ទ្វីហិ បាកេហិ បក្កោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តស្ស បន មុទុកត្តា កុម្ភការកបាកេន សទ្ធិំ ទ្វិវារបក្កោបិ សមណសារុប្បនីលវណ្ណោ ហោតិ. ឯវំ កតោយេវ ហិ បត្តោ អធិដ្ឋានូបគោ វិកប្បនូបគោ ច ហោតិ, នាកតោ. តេន វក្ខតិ ‘‘បាកេ ច មូលេ ច សុនិដ្ឋិតេយេវ អធិដ្ឋានូបគោ ហោតិ. យោ អធិដ្ឋានូបគោ, ស្វេវ វិកប្បនូបគោ’’តិ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៤៨). សោ ហត្ថំ អាគតោបិ អនាគតោបិ អធិដ្ឋាតព្ពោ វិកប្បេតព្ពោតិ ឯតេន ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតុំ វិកប្បេតុញ្ច លភតិ, ឋបិតដ្ឋានសល្លក្ខណមេវ បមាណន្តិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ វិត្ថារេតុមាហ ‘‘យទិ ហី’’តិអាទិ. ហិ-សទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. តត្ថ បចិត្វា ឋបេស្សាមីតិ កាឡវណ្ណបាកំ សន្ធាយ វុត្តំ.

ឥទានិ បត្តាធិដ្ឋានំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តត្ថ ទ្វេ បត្តស្ស អធិដ្ឋានា’’តិអាទិ. តត្ថ សាមន្តវិហារេតិ ឥទំ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ, តតោ ទូរេ ឋិតម្បិ អធិដ្ឋាតព្ពមេវ. ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វាតិ ឥទម្បិ ឧបចារមត្តំ, បត្តសល្លក្ខណមេវេត្ថ បមាណំ.

ឥទានិ អធិដ្ឋានវិជហនំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ អប្បមត្តស្ស’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ បត្តេ វា ឆិទ្ទំ ហោតីតិ មុខវដ្ដិតោ ហេដ្ឋា ទ្វង្គុលមត្តោកាសតោ បដ្ឋាយ យត្ថ កត្ថចិ ឆិទ្ទំ ហោតិ.

សត្តន្នំ ធញ្ញានន្តិ –

‘‘សាលិ វីហិ ច កុទ្រូសោ;

គោធូមោ វរកោ យវោ;

កង្គូតិ សត្ត ធញ្ញានិ;

នីវារាទី តុ តព្ភិទា’’តិ. –

វុត្តានំ សត្តវិធានំ ធញ្ញានំ.

៤៩. ឯវំ បត្តាធិដ្ឋានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បត្តវិកប្បនំ ទស្សេតុំ ‘‘វិកប្បនេ បនា’’តិអាទិមាហ. តំ ចីវរវិកប្បនេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៥០. ឯវំ វិកប្បនានយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បត្តេ ភិន្នេ កត្តព្ពវិធិំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯវំ អធិដ្ឋហិត្វា’’ឥច្ចាទិ. តត្ថ អបត្តោតិ ឥមិនា អធិដ្ឋានវិជហនម្បិ ទស្សេតិ. បញ្ចពន្ធនេបិ បត្តេ អបរិបុណ្ណបាកេ បត្តេ វិយ អធិដ្ឋានំ ន រុហតិ. ‘‘តិបុបដ្ដេន វា’’តិ វុត្តត្តា តម្ពលោហាទិកប្បិយលោហេហិ អយោបត្តស្ស ឆិទ្ទំ ឆាទេតុំ វដ្ដតិ. តេនេវ ‘‘លោហមណ្ឌលកេនា’’តិ វុត្តំ. សុទ្ធេហិ…បេ… ន វដ្ដតីតិ ឥទំ ឧណ្ហភោជនេ បក្ខិត្តេ វិលីយមានត្តា វុត្តំ. ផាណិតំ ឈាបេត្វា បាសាណចុណ្ណេន ពន្ធិតុំ វដ្ដតីតិ បាសាណចុណ្ណេន សទ្ធិំ ផាណិតំ បចិត្វា តថាបក្កេន បាសាណចុណ្ណេន ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. អបរិភោគេនាតិ អយុត្តបរិភោគេន. ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ អាធារក’’ន្តិ វុត្តត្តា មញ្ចបីឋាទីសុ យត្ថ កត្ថចិ អាធារកំ ឋបេត្វា តត្ថ បត្តំ ឋបេតុំ វដ្ដតិ អាធារកដ្ឋបនោកាសស្ស អនិយមិតត្តាតិ វទន្តិ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

អធិដ្ឋានវិកប្បនវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

អដ្ឋមោ បរិច្ឆេទោ.