៥. កុលសង្គហវិនិច្ឆយកថា

២៧. ឯវំ វិញ្ញត្តិវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ កុលសង្គហវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘កុលសង្គហោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សង្គណ្ហនំ សង្គហោ, កុលានំ សង្គហោ កុលសង្គហោ, បច្ចយទាយកាទីនំ គិហីនំ អនុគ្គហករណំ. អនុគ្គហត្ថោ ហេត្ថ សង្គហ-សទ្ទោ យថា ‘‘បុត្តទារស្ស សង្គហោ’’តិ (ខុ. បា. ៥.៦; សុ. និ. ២៦៥).

២៨. តត្ថ កោដ្ដនន្តិ សយំ ឆិន្ទនំ. កោដ្ដាបនន្តិ ‘‘ឥមំ ឆិន្ទា’’តិ អញ្ញេសំ ឆេទាបនំ. អាឡិយា ពន្ធនន្តិ យថា គច្ឆមូលេ ឧទកំ សន្តិដ្ឋតិ, តថា សមន្តតោ ពន្ធនំ. ឧទកស្សាតិ អកប្បិយឧទកស្ស ‘‘កប្បិយឧទកសិញ្ចន’’ន្តិ វិសុំ វក្ខមានត្តា, តញ្ច អារាមាទិអត្ថំ រោបនេ អកប្បិយវោហារេសុបិ កប្បិយវោហារេសុបិ កប្បិយឧទកសិញ្ចនាទិ វដ្ដតីតិ វក្ខមានត្តា ឥធាបិ វិភាគំ កត្វា កប្បិយឧទកសិញ្ចនាទិ វិសុំ ទស្សិតំ. ឯត្ថ ច កតមំ អកប្បិយឧទកំ, កតមំ បន កប្បិយឧទកន្តិ? សប្បាណកំ អកប្បិយឧទកំ, អប្បាណកំ កប្បិយឧទកន្តិ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ, ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ជានំ សប្បាណកំ ឧទកំ តិណំ វា មត្តិកំ វា សិញ្ចេយ្យ វា សិញ្ចាបេយ្យ វា បាចិត្តិយ’’ន្តិ វចនតោ. យថា កោដ្ដនខណនាទិកាយិកកិរិយាបិ អកប្បិយវោហារេ សង្គហិតា, ឯវំ មាតិកាឧជុករណាទិកប្បិយវោហារេបីតិ អាហ ‘‘សុក្ខមាតិកាយ ឧជុករណ’’ន្តិ. ហត្ថបាទមុខធោវននហអានោទកសិញ្ចនន្តិ ឥមិនាបិ បការន្តរេន កប្បិយឧទកសិញ្ចនមេវ ទស្សេតិ. អកប្បិយវោហារេ កោដ្ដនខណនាទិវសេន សយំ ករណស្សបិ កថំ សង្គហោតិ? អកប្បិយន្តិ វោហរិយតីតិ អកប្បិយវោហារោតិ អកប្បិយភូតំ ករណការាបនាទិ សព្ពមេវ សង្គហិតំ, ន បន អកប្បិយវចនមត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កប្បិយវោហារេបិ ឯសេវ នយោ. សុក្ខមាតិកាយ ឧជុករណន្តិ ឥមិនា បុរាណបណ្ណាទីនំ ហរណម្បិ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កុទាលាទីនិ ភូមិយំ ឋបេត្វា ឋានតោ ហត្ថេន គហេត្វា ឋានមេវ បាកដតរន្តិ ‘‘ឱភាសោ’’តិ វុត្តំ.

២៩. មហាបច្ចរិវាទំ បតិដ្ឋាបេតុកាមោ បច្ឆា វទតិ. វនត្ថាយាតិ ឥទំ កេចិ ‘‘វតត្ថាយា’’តិ បឋន្តិ, តេសំ វតិអត្ថាយាតិ អត្ថោ. វជិរពុទ្ធិដីកាយម្បិ តថេវ វុត្តំ, ‘‘អារាមរោបា វនរោបា, យេ នរា សេតុការកា’’តិ (សំ. និ. ១.៤៧) វចនតោ បន តំ វិចារេតព្ពំ. អកប្បិយវោហារេបិ ឯកច្ចំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន កេវលញ្ច សេស’’ន្តិអាទិមាហ. យំ កិញ្ចិ មាតិកន្តិ សុក្ខមាតិកំ វា អសុក្ខមាតិកំ វា. កប្បិយឧទកំ សិញ្ចិតុន្តិ ឥមិនា ‘‘កប្បិយឧទកំ សិញ្ចថា’’តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. សយំ រោបេតុម្បិ វដ្ដតីតិ ឥមិនា ‘‘រោបេហី’’តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតីតិបិ សិទ្ធំ.

៣០. បាចិត្តិយញ្ចេវ ទុក្កដញ្ចាតិ បថវីខណនបច្ចយា បាចិត្តិយំ, កុលសង្គហបច្ចយា ទុក្កដំ. អកប្បិយវោហារេនាតិ ‘‘ឥទំ ខណ, ឥទំ រោបេហី’’តិ អកប្បិយវោហារេន. ទុក្កដមេវាតិ កុលសង្គហបច្ចយា ទុក្កដំ. ឧភយត្រាតិ កប្បិយាកប្បិយបថវិយំ.

សព្ពត្ថាតិ កុលសង្គហបរិភោគអារាមាទិអត្ថាយ រោបិតេ. ទុក្កដម្បីតិ ន កេវលំ បាចិត្តិយមេវ. កប្បិយេនាតិ កប្បិយឧទកេន. តេសំយេវ ទ្វិន្នន្តិ កុលសង្គហបរិភោគានំ. ទុក្កដន្តិ កុលសង្គហត្ថាយ សយំ សិញ្ចនេ, កប្បិយវោហារេន វា អកប្បិយវោហារេន វា សិញ្ចាបនេ ទុក្កដំ, បរិភោគត្ថាយ សយំ សិញ្ចនេ, អកប្បិយវោហារេន សិញ្ចាបនេ ច ទុក្កដំ. បយោគពហុលតាយាតិ សយំ ករណេ, កាយបយោគស្ស ការាបនេ វចីបយោគស្ស ពហុត្តេន. អាបត្តិពហុលតា វេទិតព្ពាតិ ឯត្ថ សយំ សិញ្ចនេ ធារាបច្ឆេទគណនាយ អាបត្តិគណនា វេទិតព្ពា. សិញ្ចាបនេ បន បុនប្បុនំ អាណាបេន្តស្ស វាចាយ វាចាយ អាបត្តិ, សកិំ អាណត្តស្ស ពហុសិញ្ចនេ ឯកាវ.

ឱចិននេ ទុក្កដបាចិត្តិយានីតិ កុលសង្គហបច្ចយា ទុក្កដំ, ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ. អញ្ញត្ថាតិ វត្ថុបូជាទិអត្ថាយ ឱចិននេ. សកិំ អាណត្តោតិ អកប្បិយវោហារេន អាណត្តោ. បាចិត្តិយមេវាតិ អកប្បិយវោហារេន អាណត្តត្តា ភូតគាមសិក្ខាបទេន (បាចិ. ៩០-៩១) បាចិត្តិយំ. កប្បិយវចនេន បន វត្ថុបូជាទិអត្ថាយ ឱចិនាបេន្តស្ស អនាបត្តិយេវ.

៣១. គន្ថនេន និព្ពត្តំ ទាមំ គន្ថិមំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ន វដ្ដតីតិ កុលសង្គហត្ថាយ, វត្ថុបូជាទិអត្ថាយ វា វុត្តនយេន ករោន្តស្ស ការាបេន្តស្ស ច ទុក្កដន្តិ អត្ថោ. វដ្ដតីតិ វត្ថុបូជាទិអត្ថាយ វដ្ដតិ, កុលសង្គហត្ថាយ បន កប្បិយវោហារេន ការាបេន្តស្សបិ ទុក្កដមេវ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘ភិក្ខុស្ស វា’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. ធម្មាសនវិតានេ ពទ្ធកណ្ដកេសុ បុប្ផានិ វិនិវិជ្ឈិត្វា ឋបេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបរូបរិ វិជ្ឈិត្វា ឆត្តសទិសំ កត្វា អាវុណនតោ ‘‘ឆត្តាធិឆត្តំ វិយា’’តិ វុត្តំ. ‘‘កទលិក្ខន្ធម្ហី’’តិអាទិនា វុត្តំ សព្ពមេវ សន្ធាយ ‘‘តំ អតិឱឡារិកមេវា’’តិ វុត្តំ, សព្ពត្ថ ករណេ, អកប្បិយវោហារេន ការាបនេ ច ទុក្កដមេវាតិ អត្ថោ. បុប្ផវិជ្ឈនត្ថំ កណ្ដកម្បិ ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតីតិ ឥមស្ស ឧបលក្ខណត្តា បុប្ផទាមោលម្ពកាទិអត្ថាយ រជ្ជុពន្ធនាទិបិ ន វដ្ដតីតិ កេចិ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘បុប្ផវិជ្ឈនត្ថំ កណ្ដកន្តិ វិសេសិតត្តា តទត្ថំ កណ្ដកមេវ ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតិ, តញ្ច អដ្ឋកថាបមាណេនា’’តិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. បុប្ផបដិច្ឆកំ នាម ទន្តាទីហិ កតំ បុប្ផាធានំ. ឯតម្បិ នាគទន្តកម្បិ សឆិទ្ទមេវ គហេតព្ពំ. អសោកបិណ្ឌិយាតិ អសោកសាខានំ, បុប្ផានំ វា សមូហេ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៣១) បន ‘‘អសោកបិណ្ឌិយាតិ អសោកបុប្ផមញ្ជរិកាយា’’តិ វុត្តំ. ធម្មរជ្ជុ នាម ចេតិយំ វា ពោធិំ វា បុប្ផប្បវេសនត្ថំ អាវិជ្ឈិត្វា ពន្ធរជ្ជុ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៤៣១) បន ‘‘ធម្មរជ្ជុ នាម ចេតិយាទីនិ បរិក្ខិបិត្វា តេសញ្ច រជ្ជុយា ច អន្តរា បុប្ផប្បវេសនត្ថាយ ពន្ធរជ្ជុ. សិថិលវដ្ដិតាយ វា វដ្ដិយា អព្ភន្តរេ បុប្ផប្បវេសនត្ថាយ ឯវំ ពន្ធាតិបិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ.

មត្ថកទាមន្តិ ធម្មាសនាទិមត្ថកេ បលម្ពកទាមំ. តេសំយេវាតិ ឧប្បលាទីនំ ឯវ. វាកេន វាតិ បុប្ផនាឡំ ផាលេត្វា បុប្ផេន ឯកាពទ្ធដ្ឋិតវាកេន ទណ្ឌេន ច ឯកាពទ្ធេនេវ. ឯតេន បុប្ផំ ពីជគាមសង្គហំ ន គច្ឆតិ បញ្ចសុ ពីជេសុ អបវិដ្ឋត្តា បណ្ណំ វិយ, តស្មា កប្បិយំ អការាបេត្វាបិ វិកោបនេ ទោសោ នត្ថិ. យញ្ច ឆិន្នស្សបិ មកុឡស្ស វិកសនំ, តម្បិ អតិតរុណស្ស អភាវា វុឌ្ឍិលក្ខណំ ន ហោតិ, បរិណតស្ស បន មកុឡស្ស បត្តានំ សិនេហេ បរិយាទានំ គតេ វិសុំភាវោ ឯវ វិកាសោ, តេនេវ ឆិន្នមកុឡវិកាសោ អឆិន្នមកុឡវិកាសតោ បរិហីនោ, មិលាតនិយុត្តោ វា ទិស្សតិ. យញ្ច មិលាតស្ស ឧទកសញ្ញោគេ អមិលានតាបជ្ជនំ, តម្បិ តម្ពុលបណ្ណាទីសុ សមានំ វុឌ្ឍិលក្ខណំ ន ហោតិ. បាឡិអដ្ឋកថាសុ ច ន កត្ថចិ បុប្ផានំ កប្បិយករណំ អាគតំ, តស្មា បុប្ផំ សព្ពថា អពីជមេវាតិ វិញ្ញាយតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

‘‘បសិព្ពកេ វិយា’’តិ វុត្តត្តា បុប្ផំ បសិព្ពកេ វា បសិព្ពកសទិសំ ពន្ធេ យត្ថ កត្ថចិ ចីវរេ វា បក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៣១) បន ‘‘ខន្ធេ ឋបិតកាសាវស្សាតិ ខន្ធេ ឋបិតសង្ឃាដិំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ តថាពន្ធិតុំ សក្កា ភវេយ្យ. ឥមិនា ច អញ្ញម្បិ តាទិសំ កាសាវំ វា វត្ថំ វា វុត្តនយេន ពន្ធិត្វា តត្ថ បុប្ផានិ បក្ខិបិតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. អំសភណ្ឌិកបសិព្ពកេ បក្ខិត្តសទិសត្តា វេឋិមំ នាម ន ជាតំ, តស្មា សិថិលពន្ធស្ស អន្តរន្តរា បក្ខិបិតុម្បិ វដ្ដតីតិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. ហេដ្ឋា ទណ្ឌកំ បន ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតីតិ រជ្ជុអាទីហិ ពន្ធនំ សន្ធាយ វុត្តំ, បុប្ផស្សេវ បន អច្ឆិន្នទណ្ឌកេហិ ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ ឯវ.

បុប្ផបដេ ច ទដ្ឋព្ពន្តិ បុប្ផបដំ ករោន្តស្ស ទីឃតោ បុប្ផទាមស្ស ហរណបច្ចាហរណវសេន បូរណំ សន្ធាយ វុត្តំ, តិរិយតោ ហរណំ បន វាយិមំ នាម ហោតិ, ន បុរិមំ. ‘‘បុរិមដ្ឋានំ អតិក្កាមេតី’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា បុរិមំ បុប្ផកោដិំ ផុសាបេត្វា វា អផុសាបេត្វា វា បរិក្ខិបនវសេន អតិក្កាមេន្តស្ស អាបត្តិយេវ. ពន្ធិតុំ វដ្ដតីតិ បុប្ផរហិតាយ សុត្តវាកកោដិយា ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. ឯកវារំ ហរិត្វា បរិក្ខិបិត្វាតិ ឥទំ បុព្ពេ វុត្តចេតិយាទិបរិក្ខេបំ បុប្ផបដករណញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា ចេតិយំ វា ពោធិំ វា បរិក្ខិបន្តេន ឯកវារំ បរិក្ខិបិត្វា បុរិមដ្ឋានំ សម្បត្តេ អញ្ញស្ស ទាតព្ពំ, តេនបិ ឯកវារំ បរិក្ខិបិត្វា តថេវ កាតព្ពំ. បុប្ផបដំ ករោន្តេន ច ហរិត្វា អញ្ញស្ស ទាតព្ពំ, តេនបិ តថេវ កាតព្ពំ. សចេបិ ទ្វេយេវ ភិក្ខូ ឧភោសុ បស្សេសុ ឋត្វា បរិយាយេន ហរន្តិ, វដ្ដតិយេវាតិ វទន្តិ.

បរេហិ បូរិតន្តិ ទីឃតោ បសារិតំ. វាយិតុន្តិ តិរិយតោ ហរិតុំ, តំ បន ឯកវារម្បិ ន លភតិ. បុប្ផានិ ឋបេន្តេនាតិ អគន្ថិតានិ បាកតិកបុប្ផានិ អញ្ញមញ្ញំ ផុសាបេត្វាបិ ឋបេន្តេន. បុប្ផទាមំ បន បូជនត្ថាយ ភូមិយំ ឋបេន្តេន ផុសាបេត្វា វា អផុសាបេត្វា វា ទិគុណំ កត្វា ឋបេតុំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

៣២. ឃដិកទាមឱលម្ពកោតិ ហេដ្ឋាភាគេ ឃដិកាការយុត្តោ, ទារុឃដិកាការោ វា ឱលម្ពកោ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៤៣១) បន ‘‘ឃដិកទាមឱលម្ពកោតិ អន្តេ ឃដិកាការយុត្តោ យមកទាមឱលម្ពកោ’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៤៣១) បន ‘‘ឃដិកទាមឱលម្ពកោតិ យមកទាមឱលម្ពកោតិ លិខិត’’ន្តិ វុត្តំ, ឯកេកំ បន ទាមំ និក្ខន្តសុត្តកោដិយាវ ពន្ធិត្វា ឱលម្ពិតុំ វដ្ដតិ, បុប្ផទាមទ្វយំ សង្ឃដិតុកាមេនបិ និក្ខន្តសុត្តកោដិយាវ សុត្តកោដិំ សង្ឃដិតុំ វដ្ដតិ. អឌ្ឍចន្ទាការេន មាលាគុណបរិក្ខេបោតិ អឌ្ឍចន្ទាការេន មាលាគុណស្ស បុនប្បុនំ ហរណបច្ចាហរណវសេន បូរេត្វា បរិក្ខិបនំ, តេនេវ តំ បុរិមេ បវិដ្ឋំ, តស្មា ឯតម្បិ អឌ្ឍចន្ទាការំ បុនប្បុនំ ហរណបច្ចាហរណវសេន បូរេតុំ ន វដ្ដតិ. ឯកវារំ បន អឌ្ឍចន្ទាការករណេ មាលាគុណំ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. បុប្ផទាមករណន្តិ ឯត្ថ សុត្តកោដិយំ គហេត្វាបិ ឯកតោ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ. សុត្តមយំ គេណ្ឌុកំ នាម, គេណ្ឌុកខរបត្តទាមានំ បដិក្ខិត្តត្តា ចេលាទីហិ កតទាមម្បិ ន វដ្ដតិ អកប្បិយានុលោមត្តាតិ វទន្តិ. បរសន្តកំ ទេតិ, ទុក្កដមេវាតិ វិស្សាសគ្គាហេន បរសន្តកំ គហេត្វា ទេន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ថុល្លច្ចយន្តិ ឯត្ថ ភណ្ឌទេយ្យម្បិ ហោតិ.

៣៣. តញ្ច ខោ វត្ថុបូជនត្ថាយាតិ មាតាបិតូនម្បិ បុប្ផំ ទេន្តេន វត្ថុបូជនត្ថាយេវ ទាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘មណ្ឌនត្ថាយ បន សិវលិង្គាទិបូជនត្ថាយា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តត្តា ‘‘ឥមំ វិក្កិណិត្វា ជីវិស្សន្តី’’តិ មាតាបិតូនំ វដ្ដតិ, សេសញាតកានំ តាវកាលិកមេវ ទាតុំ វដ្ដតិ. កស្សចិបីតិ ញាតកស្ស វា អញ្ញាតកស្ស វា កស្សចិបិ. ញាតិសាមណេរេហេវាតិ តេសំ គិហិបរិកម្មមោចនត្ថំ វុត្តំ. ឥតរេតិ អញ្ញាតកា. តេហិបិ សាមណេរេហិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វត្តសីសេន ហរិតព្ពំ. សម្បត្តានំ សាមណេរានំ ឧបឌ្ឍភាគំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ សង្ឃិកស្ស លាភស្ស ឧបចារសីមដ្ឋសាមណេរានម្បិ សន្តកត្តា តេសម្បិ ឧបឌ្ឍភាគោ លព្ភតេវាតិ កត្វា វុត្តំ. ចូឡកន្តិ ឧបឌ្ឍភាគតោបិ ឧបឌ្ឍំ. ចតុត្ថភាគស្សេតំ អធិវចនំ. សាមណេរា…បេ… ឋបេន្តីតិ ឥទំ អរក្ខិតអគោបិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ បន ‘‘វស្សគ្គេន អភាជនីយំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ មគ្គេ វា ចេតិយង្គណេ វា.

៣៤. សាមណេរេហិ ទាបេតុំ ន លភន្តីតិ ឥទំ សាមណេរេហិ គិហិកម្មំ ការិតំ វិយ ហោតីតិ វុត្តំ, ន បន បុប្ផទានំ ហោតីតិ សាមណេរានម្បិ ន វដ្ដនតោ. វុត្តញ្ច ‘‘សយមេវា’’តិអាទិ. ន ហិ តំ បុប្ផទានំ នាម សិយា. យទិ ហិ តថា អាគតានំ តេសំ ទានំ បុប្ផទានំ នាម ភវេយ្យ, សាមណេរេហិបិ ទាតុំ ន លព្ភេយ្យ. សយមេវាតិ សាមណេរា សយមេវ. យាគុភត្តាទីនិ អាទាយាតិ ឥទំ ភិក្ខូនំ អត្ថាយ យាគុភត្តាទិសម្បាទនំ សន្ធាយ វុត្តត្តា ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ អវិសេសេន វុត្តំ. អវិសេសេន វុត្តន្តិ ឥមិនា សព្ពេសម្បិ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

៣៥. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘មាតាបិតូនំ តាវ ហរិត្វាបិ ហរាបេត្វាបិ បក្កោសិត្វាបិ បក្កោសាបេត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតិ, សេសញាតកានំ បក្កោសាបេត្វាវ. មាតាបិតូនញ្ច ហរាបេន្តេន ញាតិសាមណេរេហេវ ហរាបេតព្ពំ. ឥតរេ បន យទិ សយមេវ ឥច្ឆន្តិ, វដ្ដតី’’តិ ឥមំ បុប្ផទានេ វុត្តនយំ ផលទានេបិ អតិទិសតិ, តស្មា ផលម្បិ មាតាបិតូនំ ហរណហរាបនាទិនា ទាតុំ វដ្ដតិ, សេសញាតីនំ បក្កោសាបេត្វាវ. ឥទានិ ‘‘យោ ហរិត្វា វា ហរាបេត្វា វា…បេ… ឥស្សរវតាយ ទទតោ ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៤៣៦-៤៣៧) ឥមំ បុប្ផទានេ វុត្តនយំ ផលទានេ សង្ខិបិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘កុលសង្គហត្ថាយ បនា’’តិអាទិមាហ. ខីណបរិព្ពយានន្តិ អាគន្តុកេ សន្ធាយ វុត្តំ. ផលបរិច្ឆេទេនាតិ ‘‘ឯត្តកានិ ផលានិ ទាតព្ពានី’’តិ ឯវំ ផលបរិច្ឆេទេន វា. រុក្ខបរិច្ឆេទេន វាតិ ‘‘ឥមេហិ រុក្ខេហិ ទាតព្ពានី’’តិ ឯវំ រុក្ខបរិច្ឆេទេន វា. បរិច្ឆិន្នេសុបិ បន រុក្ខេសុ ‘‘ឥធ ផលានិ សុន្ទរានិ, ឥតោ គណ្ហថា’’តិ វទន្តេន កុលសង្គហោ កតោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ បន ន វត្តព្ព’’ន្តិ. រុក្ខច្ឆល្លីតិ រុក្ខត្តចោ, សា ‘‘ភាជនីយភណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តា. វុត្តនយេនាតិ បុប្ផផលាទីសុ វុត្តនយេន កុលសង្គហោ ហោតីតិ ទស្សេតិ.

៣៦. តេសំ តេសំ គិហីនំ គាមន្តរទេសន្តរាទីសុ សាសនបដិសាសនហរណំ ជង្ឃបេសនិយំ. តេនាហ ‘‘គិហីនំ ទូតេយ្យំ សាសនហរណកម្ម’’ន្តិ. ទូតស្ស កម្មំ ទូតេយ្យំ. បឋមំ សាសនំ អគ្គហេត្វាបិ…បេ… បទេ បទេ ទុក្កដន្តិ ឥទំ ‘‘តស្ស សាសនំ អារោចេស្សាមី’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន គមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្ស បន សាសនំ បដិក្ខិបិត្វា សយមេវ ការុញ្ញេ ឋិតោ គន្ត្វា អត្តនោ បតិរូបំ សាសនំ អារោចេតិ, អនាបត្តិ. គិហីនញ្ច កប្បិយសាសនំ ហរិតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមេហិ បន អដ្ឋហិ កុលទូសកកម្មេហីតិ បុប្ផទានំ ផលទានំ ចុណ្ណទានំ មត្តិកទានំ ទន្តកដ្ឋទានំ វេឡុទានំ បណ្ណទានំ ជង្ឃបេសនិកន្តិ ឥមេហិ យថាវុត្តេហិ. បព្ពាជនីយកម្មកតោតិ កុលទូសនបច្ចយា កតបព្ពាជនីយកម្មោ.

៣៧. សេក្ខភូមិយំ វាតិ ឥមិនា ឈានភូមិម្បិ សង្គណ្ហាតិ. តិណ្ណំ វិវេកានន្តិ កាយចិត្តឧបធិវិវេកភូតានំ តិណ្ណំ វិវេកានំ. បិណ្ឌាយ ចរណស្ស ភោជនបរិយោសានត្តា វុត្តំ ‘‘យាវ ភោជនបរិយោសាន’’ន្តិ. ភុត្វា អាគច្ឆន្តស្សបិ បុន វុត្តនយេនេវ បណិធាយ ចីវរសណ្ឋាបនាទីនិ ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

កុលសង្គហវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

បញ្ចមោ បរិច្ឆេទោ.