៤. វិញ្ញត្តិវិនិច្ឆយកថា

២១. ឯវំ ភេសជ្ជាទិវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ វិញ្ញត្តិវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘វិញ្ញត្តីតិ យាចនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិញ្ញាបនា វិញ្ញត្តិ, ‘‘ឥមិនា នោ អត្ថោ’’តិ វិញ្ញាបនា, យាចនាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វិញ្ញត្តីតិ យាចនា’’តិ. តត្រ វិញ្ញត្តិយំ អយំ មយា វក្ខមានោ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. មូលច្ឆេជ្ជាយាតិ (វិ. វិ. ដី. ១.៣៤២) បរសន្តកភាវតោ មោចេត្វា អត្តនោ ឯវ សន្តកករណវសេន. ឯវំ យាចតោ អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិទុក្កដញ្ចេវ ទាសបដិគ្គហទុក្កដញ្ច ហោតិ ‘‘ទាសិទាសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) ហោតី’’តិ វចនំ និស្សាយ អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តត្តា. ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ បន ទាសំ មូលច្ឆេជ្ជាយ យាចន្តស្ស សាទិយនវសេនេវ ទុក្កដំ. សកកម្មន្តិ បាណវធកម្មំ. ឥទញ្ច បាណាតិបាតទោសបរិហារាយ វុត្តំ, ន វិញ្ញត្តិបរិហារាយ. អនិយមេត្វាបិ ន យាចិតព្ពាតិ សាមីចិទស្សនត្ថំ វុត្តំ, សុទ្ធចិត្តេន បន ហត្ថកម្មំ យាចន្តស្ស អាបត្តិ នាម នត្ថិ. យទិច្ឆកំ ការាបេតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘ហត្ថកម្មំ យាចាមិ, ទេថា’’តិអាទិនា អយាចិត្វាបិ វដ្ដតិ, សកិច្ចបសុតម្បិ ឯវំ ការាបេន្តស្ស វិញ្ញត្តិ នត្ថិ ឯវ, សាមីចិទស្សនត្ថំ បន វិភជិត្វា វុត្តំ.

សព្ពកប្បិយភាវទីបនត្ថន្តិ សព្ពសោ កប្បិយភាវទស្សនត្ថំ. មូលំ ទេថាតិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ ‘‘មូលំ ទស្សាមា’’តិ បឋមំ វុត្តត្តា វិញ្ញត្តិ វា ‘‘មូល’’ន្តិ វចនស្ស កប្បិយាកប្បិយវត្ថុសាមញ្ញវចនត្តា អកប្បិយវចនំ វា និដ្ឋិតភតិកិច្ចានំ ទាបនតោ អកប្បិយវត្ថុសាទិយនំ វា ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. មូលច្ឆេជ្ជាយ វាតិ ឥទំ ឥធ ថម្ភាទីនំ ទាសិទាសាទិភាវាភាវតោ វុត្តំ. អនជ្ឈាវុត្ថកន្តិ អបរិគ្គហិតំ, អស្សាមិកន្តិ អត្ថោ.

២២. ន កេវលញ្ច…បេ… ចីវរាទីនិ ការាបេតុកាមេនាតិអាទីសុ ចីវរំ ការាបេតុកាមស្ស អញ្ញាតកអប្បវារិតតន្តវាយេហិ ហត្ថកម្មយាចនវសេន វាយាបនេ វិញ្ញត្តិបច្ចយា ទុក្កដាភាវេបិ ចីវរវាយាបនសិក្ខាបទេន យថារហំ បាចិត្តិយទុក្កដានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. អកប្បិយកហាបណាទិ ន ទាតព្ពន្តិ កប្បិយមុខេន លទ្ធម្បិ តត្ថ កម្មករណត្ថាយ ឥមស្ស កហាបណំ ទេហីតិ វត្វា ‘‘ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. បុព្ពេ កតកម្មស្ស ទាបនេ កិញ្ចាបិ ទោសោ ន ទិស្សតិ, តថាបិ អសារុប្បមេវាតិ វទន្តិ. កតកម្មត្ថាយបិ កប្បិយវោហារេន បរិយាយតោ ភតិំ ទាបេន្តស្ស នត្ថិ ទោសោ, សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.៣៤២) បន ‘‘អកប្បិយកហាបណាទិ ន ទាតព្ពន្តិ កិញ្ចាបិ អកប្បិយកហាបណាទិំ អសាទិយន្តេន កប្បិយវោហារតោ ទាតុំ វដ្ដតិ, តថាបិ សារុប្បំ ន ហោតិ, មនុស្សា ច ឯតស្ស សន្តកំ កិញ្ចិ អត្ថីតិ វិហេឋេតព្ពំ មញ្ញន្តីតិ អកប្បិយកហាបណាទិទានំ បដិក្ខិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តថេវ បាចេត្វាតិ ហត្ថកម្មវសេនេវ បាចេត្វា. ‘‘កិំ ភន្តេ’’តិ ឯត្តកេបិ បុច្ឆិតេ យទត្ថាយ បវិដ្ឋោ, តំ កថេតុំ លភតិ បុច្ឆិតបញ្ហត្តា.

២៣. វត្តន្តិ ចារិត្តំ, អាបត្តិ បន ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. កប្បិយំ ការាបេត្វា បដិគ្គហេតព្ពានីតិ សាខាយ មក្ខិកពីជនេន បណ្ណាទិឆេទេ ពីជគាមកោបនស្ស ចេវ តត្ថ លគ្គរជាទិអប្បដិគ្គហិតកស្ស ច បរិហារត្ថាយ វុត្តំ, តទុភយាសង្កាយ អសតិ តថា អករណេ ទោសោ នត្ថិ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.៣៤២) បន ‘‘កប្បិយំ ការាបេត្វា បដិគ្គហេតព្ពានីតិ សាខាយ លគ្គរជស្មិំ បត្តេ បតិតេបិ សាខំ ឆិន្ទិត្វា ខាទិតុកាមតាយបិ សតិ សុខបរិភោគត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. នទិយាទីសុ ឧទកស្ស អបរិគ្គហិតត្តា ‘‘អាហរាតិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. គេហតោ…បេ… នេវ វដ្ដតីតិ បរិគ្គហិតុទកត្តា វិញ្ញត្តិយា ទុក្កដំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ន អាហដំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ វចនតោ វិញ្ញត្តិយា អាបន្នំ ទុក្កដំ ទេសេត្វាបិ តំ វត្ថុំ បរិភុញ្ជន្តស្ស បរិភោគេ បរិភោគេ ទុក្កដមេវ, បញ្ចន្នម្បិ សហធម្មិកានំ ន វដ្ដតិ.

‘‘អលជ្ជីហិ បន ភិក្ខូហិ វា សាមណេរេហិ វា ហត្ថកម្មំ ន ការេតព្ព’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា អត្តនោ អត្ថាយ យំ កិញ្ចិ ហត្ថកម្មំ ការេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ បន អលជ្ជី និវារិយមានោបិ ពីជនាទិំ ករោតិ, តត្ថ ទោសោ នត្ថិ, ចេតិយកម្មាទីនិ បន តេហិ ការាបេតុំ វដ្ដតីតិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៣៤២) វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៤២) បន ‘‘អលជ្ជីហិ…បេ… ន ការេតព្ពន្តិ ឥទំ ឧត្តរិភង្គាធិការត្តា អជ្ឈោហរណីយំ សន្ធាយ វុត្តំ, ពាហិរបរិភោគេសុ បន អលជ្ជីហិបិ ហត្ថកម្មំ ការេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘អលជ្ជីហិ សាមណេរេហី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘សញ្ចិច្ច អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ (បរិ. ៣៥៩) អលជ្ជិលក្ខណំ ឧក្កដ្ឋវសេន ឧបសម្បន្នេ បដិច្ច ឧបលក្ខណតោ វុត្តន្តិ តំលក្ខណវិរហិតានំ សាមណេរាទីនំ លិង្គត្ថេនគោត្រភុបរិយោសានានំ ភិក្ខុបដិញ្ញានំ ទុស្សីលានម្បិ សាធារណវសេន អលជ្ជិលក្ខណំ យថាឋបិតបដិបត្តិយា អតិដ្ឋនមេវាតិ គហេតព្ពំ.

២៤. គោណំ បន…បេ… អាហរាបេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វិញ្ញត្តិក្ខណេ វិញ្ញត្តិបច្ចយា, បដិលាភក្ខណេ គោណានំ សាទិយនបច្ចយា ច ទុក្កដំ. គោណញ្ហិ អត្តនោ អត្ថាយ អវិញ្ញត្តិយា លទ្ធម្បិ សាទិតុំ ន វដ្ដតិ ‘‘ហត្ថិគវាស្សវឡវបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) វុត្តត្តា. តេនេវាហ ‘‘ញាតកបវារិតដ្ឋានតោបិ មូលច្ឆេជ្ជាយ យាចិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ. ឯត្ថ ច វិញ្ញត្តិទុក្កដាភាវេបិ អកប្បិយវត្ថុយាចនេបិ បដិគ្គហណេបិ ទុក្កដមេវ. រក្ខិត្វាតិ ចោរាទិឧបទ្ទវតោ រក្ខិត្វា. ជគ្គិត្វាតិ តិណអន្នាទីហិ បោសេត្វា. ន សម្បដិច្ឆិតព្ពន្តិ អត្តនោ អត្ថាយ គោសាទិយនស្ស បដិក្ខិត្តត្តា វុត្តំ.

២៥. ញាតកបវារិតដ្ឋានេ បន វដ្ដតីតិ សកដស្ស សម្បដិច្ឆិតព្ពត្តា មូលច្ឆេជ្ជវសេន យាចិតុំ វដ្ដតិ. តាវកាលិកំ វដ្ដតីតិ ឧភយត្ថាបិ វដ្ដតីតិ អត្ថោតិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៣៤២) វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៣៤២) បន ‘‘សកដំ ទេថាតិ…បេ… ន វដ្ដតីតិ មូលច្ឆេជ្ជវសេន សកដំ ទេថាតិ វត្តុំ ន វដ្ដតិ. តាវកាលិកំ វដ្ដតីតិ តាវកាលិកំ កត្វា សព្ពត្ថ យាចិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. វាសិអាទីនិ បុគ្គលិកានិបិ វដ្ដន្តីតិ អាហ ‘‘ឯស នយោ វាសី’’តិអាទិ. វល្លិអាទីសុ ច បរបរិគ្គហិតេសុ ឯស នយោតិ យោជេតព្ពំ. គរុភណ្ឌប្បហោនកេសុយេវាតិ ឥទំ វិញ្ញត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, អទិន្នាទានេ បន តិណសលាកំ ឧបាទាយ បរបរិគ្គហិតំ ថេយ្យចិត្តេន គណ្ហតោ អវហារោ ឯវ, ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ. វល្លិអាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន បាឡិអាគតានំ វេឡុមុញ្ជបព្ពជតិណមត្តិកានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តត្ថ ច យស្មិំ បទេសេ ហរិតាលជាតិហិង្គុលិកាទិ អប្បកម្បិ មហគ្ឃំ ហោតិ, តត្ថ តំ តាលបក្កប្បមាណតោ ឩនម្បិ គរុភណ្ឌមេវ, វិញ្ញាបេតុញ្ច ន វដ្ដតិ.

២៦. សាតិ វិញ្ញត្តិ. បរិកថាទីសុ ‘‘សេនាសនំ សម្ពាធ’’ន្តិអាទិនា បរិយាយេន កថនំ បរិកថា នាម. ឧជុកមេវ អកថេត្វា ‘‘ភិក្ខូនំ កិំ បាសាទោ ន វដ្ដតី’’តិអាទិនា អធិប្បាយោ យថា វិភូតោ ហោតិ, ឯវំ កថនំ ឱភាសោ នាម. សេនាសនាទិអត្ថំ ភូមិបរិកម្មាទិករណវសេន បច្ចយុប្បាទាយ និមិត្តករណំ និមិត្តកម្មំ នាម. តីសុ បច្ចយេសុ វិញ្ញត្តិអាទយោ ទស្សិតា, គិលានបច្ចយេ បន កថន្តិ អាហ ‘‘គិលានបច្ចយេ បនា’’តិអាទិ. តថា ឧប្បន្នំ បន ភេសជ្ជំ រោគេ វូបសន្តេ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, ន វដ្ដតីតិ? តត្ថ វិនយធរា ‘‘ភគវតា រោគសីសេន បរិភោគស្ស ទ្វារំ ទិន្នំ, តស្មា អរោគកាលេបិ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, អាបត្តិ ន ហោតី’’តិ វទន្តិ, សុត្តន្តិកា បន ‘‘កិញ្ចាបិ អាបត្តិ ន ហោតិ, អាជីវំ បន កោបេតិ, តស្មា សល្លេខបដិបត្តិយំ ឋិតស្ស ន វដ្ដតិ, សល្លេខំ កោបេតី’’តិ វទន្តីតិ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

វិញ្ញត្តិវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

ចតុត្ថោ បរិច្ឆេទោ.