ឧច្ចាសយនមហាសយនកថា

៥៦. ឧច្ចាសយនមហាសយនកថាយំ ‘‘វាឡរូបានីតិ អាហរិមានិ វាឡរូបានិ, ‘អកប្បិយរូបាកុលោ អកប្បិយមញ្ចោ បល្លង្កោ’តិ សារសមាសេ វុត្តំ. ទីឃលោមកោ មហាកោជវោតិ ចតុរង្គុលាធិកលោមោ កាឡកោជវោ. ‘ចតុរង្គុលាធិកានិ កិរ តស្ស លោមានី’តិ វចនតោ ចតុរង្គុលតោ ហេដ្ឋា វដ្ដតីតិ វទន្តិ. វានចិត្រោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោតិ ភិត្តិច្ឆេទាទិវសេន វិចិត្រោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោ. ឃនបុប្ផកោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោតិ ឧណ្ណាមយលោហិតត្ថរណោ. បកតិតូលិកាតិ រុក្ខតូលលតាតូលបោដកីតូលសង្ខាតានំ តិណ្ណំ តូលានំ អញ្ញតរបុណ្ណា តូលិកា. ‘ឧទ្ទលោមីតិ ឧភតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ឯកន្តលោមីតិ ឯកតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណ’ន្តិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. សារសមាសេ បន ‘ឧទ្ទលោមីតិ ឯកតោឧគ្គតបុប្ផំ. ឯកន្តលោមីតិ ឧភតោឧគ្គតបុប្ផ’ន្តិ វុត្តំ. ‘កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយន្តិ កោសេយ្យកសដមយ’ន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តំ. សុទ្ធកោសេយ្យន្តិ រតនបរិសិព្ពនរហិតំ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ បនេត្ថ ‘ឋបេត្វា តូលិកំ សព្ពានេវ គោនកាទីនិ រតនបរិសិព្ពិតានិ ន វដ្ដន្តី’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘ឋបេត្វា តូលិក’ន្តិ ឯតេន រតនបរិសិព្ពនរហិតាបិ តូលិកា ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ‘រតនបរិសិព្ពិតានិ ន វដ្ដន្តី’តិ ឥមិនា បន យានិ រតនបរិសិព្ពិតានិ, តានិ ភូមត្ថរណវសេន យថានុរូបំ មញ្ចាទីសុ ច ឧបនេតុំ វដ្ដតីតិ ទីបិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច វិនយបរិយាយំ បត្វា គរុកេ ឋាតព្ពត្តា ឥធ វុត្តនយេនេវេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. សុត្តន្តិកទេសនាយ បន គហដ្ឋានម្បិ វសេន វុត្តត្តា តេសំ សង្គណ្ហនត្ថំ ‘ឋបេត្វា តូលិកំ…បេ… វដ្ដតី’តិ វុត្តន្តិ អបរេ.

អជិនចម្មេហីតិ អជិនមិគចម្មេហិ. តានិ កិរ ចម្មានិ សុខុមតរានិ, តស្មា ទុបដ្ដតិបដ្ដានិ កត្វា សិព្ពន្តិ. តេន វុត្តំ ‘អជិនប្បវេណី’តិ. ឧត្តរំ ឧបរិភាគំ ឆាទេតីតិ ឧត្តរច្ឆទោ, វិតានំ, តញ្ច លោហិតវិតានំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘ឧបរិពទ្ធេន រត្តវិតានេនា’តិ, ‘រត្តវិតានេសុ ច កាសាវំ វដ្ដតិ, កុសុម្ភាទិរត្តមេវ ន វដ្ដតី’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. មហាឧបធានន្តិ បមាណាតិក្កន្តំ ឧបធានំ. ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ ‘អលោហិតកានិ ទ្វេបិ វដ្ដន្តិយេវ, តតោ ឧត្តរិ លភិត្វា អញ្ញេសំ ទាតព្ពានិ. ទាតុមសក្កោន្តោ មញ្ចេ តិរិយំ អត្ថរិត្វា ឧបរិបច្ចត្ថរណំ ទត្វា និបជ្ជិតុម្បិ លភតី’តិ អវិសេសេន វុត្តំ, សេនាសនក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៩៧) បន ‘អគិលានស្ស សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ចាតិ ទ្វយមេវ វដ្ដតិ. គិលានស្ស ពិម្ពោហនានិ សន្ថរិត្វា ឧបរិ ច បច្ចត្ថរណំ ទត្វា និបជ្ជិតុម្បិ វដ្ដតី’តិ វុត្តត្តា គិលានោយេវ មញ្ចេ តិរិយំ អត្ថរិត្វា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. អភិនិស្សាយ និសីទិតុន្តិ អបស្សាយ និសីទិតុ’’ន្តិ ឯត្តកោ វិនិច្ឆយោ សារត្ថទីបនិយំ អាគតោ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.២៥៤) – បន វាឡរូបានីតិ អាហរិមានិ វាឡរូបានិ. ចតុរង្គុលាធិកានីតិ ឧទ្ទលោមីឯកន្តលោមីហិ វិសេសទស្សនំ. ចតុរង្គុលតោ ហិ ឩនានិ កិរ ឧទ្ទលោមីអាទីសុ បវិសន្តិ. វានចិត្រោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោតិ នានាវណ្ណេហិ ឧណ្ណាមយសុត្តេហិ ភិត្តិច្ឆេទាទិវសេន វាយិត្វា កតចិត្តត្ថរណោ. ឃនបុប្ផកោតិ ពហលរាគោ. បកតិតូលិកាតិ តូលបុណ្ណា ភិសិ. វិកតិកាតិ សីហរូបាទិវសេន វានចិត្រាវ គយ្ហតិ. ‘‘ឧទ្ទលោមីតិ ឧភតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ឯកន្តលោមីតិ ឯកន្តទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណ’’ន្តិ ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយន្តិ កោសិយសុត្តានំ អន្តរា សុវណ្ណមយសុត្តានិ បវេសេត្វា វីតំ, សុវណ្ណសុត្តំ កិរ កដ្ដិស្សំ កសដន្តិ ច វុច្ចតិ. តេនេវ ‘‘កោសេយ្យកសដមយ’’ន្តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន វុត្តន្តិ វទន្តិ. រតនបរិសិព្ពិតន្តិ សុវណ្ណលិត្តំ. សុទ្ធកោសេយ្យន្តិ រតនបរិសិព្ពនរហិតំ.

អជិនមិគចម្មានំ អតិសុខុមត្តា ទុបដ្ដតិបដ្ដានិ កត្វា សិព្ពន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អជិនប្បវេណី’’តិ. រត្តវិតានេនាតិ សព្ពរត្តេន វិតានេន. យំ បន នានាវណ្ណំ វានចិត្តំ វា លេបចិត្តំ វា, តំ វដ្ដតិ. ឧភតោលោហិតកូបធានេបិ ឯសេវ នយោ. ចិត្រំ វាតិ ឥទំ បន សព្ពថា កប្បិយត្តា វុត្តំ, ន បន ឧភតោឧបធានេសុ អកប្បិយត្តា. ន ហិ លោហិតកសទ្ទោ ចិត្តេ វដ្ដតិ. បដលិគ្គហណេនេវ ចិត្តកស្សបិ អត្ថរណស្ស សង្គហេតព្ពប្បសង្គតោ. កាសាវំ បន លោហិតង្គវោហារំ ន គច្ឆតិ, តស្មា វិតានេបិ ឧភតោឧបធានេបិ វដ្ដតិ. សចេ បមាណយុត្តន្តិអាទិ អញ្ញស្ស បមាណាតិក្កន្តស្ស ពិម្ពោហនស្ស បដិក្ខិត្តភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន បន ឧច្ចាសយនមហាសយនភាវទស្សនត្ថំ តថា អវុត្តត្តា, តំ បន ឧបធានំ ឧបោសថិកានំ គហដ្ឋានំ វដ្ដតិ. ឧច្ចាសយនមហាសយនមេវ ហិ តទា តេសំ ន វដ្ដតិ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាទីសុ កិញ្ចាបិ ‘‘ឋបេត្វា តូលិកំ សព្ពានេវ គោនកាទីនិ រតនបរិសិព្ពិតានិ ន វដ្ដន្តី’’តិ វុត្តំ, វិនយដ្ឋកថា ឯវ បន កប្បិយាកប្បិយភាវេ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ. អភិនិស្សាយាតិ អបស្សាយាតិ វុត្តំ.