៣៤. បកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថា

ឯវំ កម្មាកម្មវិនិច្ឆយកថំ កថេត្វា ឥទានិ បកិណ្ណកវិនិច្ឆយកថំ កថេតុំ ‘‘ឥទានិ បកិណ្ណកកថា វេទិតព្ពា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បការេន កិណ្ណាតិ បកិណ្ណា, ទិវាសេយ្យាតិ កថា វិយ វិសុំ វិសុំ អប្បវត្តិត្វា ឯកស្មិំយេវ បរិច្ឆេទេ ករណវសេន បវត្តា គណភោជនកថាទយោ. បកិណ្ណកា សកត្ថេ ក-បច្ចយវសេន.

តត្រាយំ បកិណ្ណកមាតិកា –

គណភោជនកថា ច, បរម្បរា ច ភោជនា;

អនាបុច្ឆា បំសុកូលំ, តតោ អច្ឆិន្នចីវរំ.

បដិភានចិត្តំ វិប្ប-កតភោជនមេវ ច;

ឧទ្ទិសន្តុទ្ទិសាបេន្តា, តិវស្សន្តរិកា តថា.

ទីឃាសនំ គិលានុប-ដ្ឋានំ មរណវណ្ណកំ;

អត្តបាតនមប្បច្ច-វេក្ខិត្វា និសិន្នំ តថា.

ទវាយ សិលាវិជ្ឈនំ, ទាយាឡិម្បនកំ តថា;

មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលាភតំ, គោបកទានមេវ ច.

ធម្មិកាយាចនា ចេវ, ឧច្ចារាទីន ឆឌ្ឌនំ;

ន្ហានេ រុក្ខឃំសនានិ, វលិកាទីន ធារណំ.

ទីឃកេសា អាទាសាទិ, នច្ចាទ្យង្គច្ឆេទាទិ ច;

បត្តោ សព្ពបំសុកូលំ, បរិស្សវន នគ្គិយំ.

គន្ធបុប្ផំ អាសិត្តកំ, មឡោរិកេកភាជនំ;

ចេលបតិ បាទឃំសី, ពីជនី ឆត្តមេវ ច.

នខាលោមា កាយពន្ធា, និវាសនបារុបនា;

កាជ ទន្តកដ្ឋញ្ចេវ, រុក្ខារោហនកម្បិ ច.

ឆន្ទារោបា លោកាយតា, ខិបិតំ លសុណំ តថា;

ន អក្កមិតព្ពាទីនិ, អវន្ទិយា ច វន្ទិយា.

វន្ទនាការកថា ច, អាសន្ទាទិកថាបិ ច;

ឧច្ចាសនមហាសនំ, បាសាទបរិភោគកំ.

ឧបាហនំ យានញ្ចេវ, ចីវរំ ឆិន្នចីវរំ;

អកប្បិយចីវរញ្ច, ចីវរស្ស វិចារណា.

ទណ្ឌកថិនកញ្ចេវ, គហបតិចីវរំ តថា;

ឆចីវរំ រជនាទិ, អតិរេកញ្ច ចីវរំ.

អដ្ឋវរំ និសីទនំ, អធម្មកម្មមេវ ច;

ឱកាសោ សទ្ធាទេយ្យោ ច, សន្តរុត្តរកោបិ ច.

ចីវរនិក្ខេបោ ចេវ, សត្ថវត្ថិកម្មំ តថា;

នហាបិតោ ទសភាគោ, បាថេយ្យំ បទេសោបិ ច.

សំសដ្ឋំ បញ្ចភេសជ្ជំ, ទុតិយំ វសា មូលកំ;

បិដ្ឋំ កសាវ បណ្ណញ្ច, ផលញ្ច ជតុ លោណកំ.

ចុណ្ណំ អមនុស្សាពាធំ, អញ្ជនំ នត្ថុមេវ ច;

ធូមនេត្តំ តេលបាកំ, សេទំ លោហិតមោចនំ.

បាទព្ភញ្ជំ គណ្ឌាពាធោ, វិសញ្ច ឃរទិន្នកោ;

ទុដ្ឋគហណិកោ បណ្ឌុ-រោគោ ឆវិទោសោបិ ច.

អភិសន្នទោសកាយោ, លោណសុវីរកោ តថា;

អន្តោវុត្ថាទិកថា ច, ឧគ្គហិតបដិគ្គហោ.

តតោ និហតកថា ច, បុរេភត្តបដិគ្គហោ;

វនដ្ឋំ បោក្ខរដ្ឋញ្ច, តថា អកតកប្បតំ.

យាគុកថា គុឡកថា, មហាបទេសមេវ ច;

អានិសំសកថា ចេតិ, បកិណ្ណកម្ហិ អាគតា.

គណភោជនកថា

១. តត្ថ គណិតព្ពោ សង្ខ្យាតព្ពោតិ គណោ, យោ កោចិ សមូហោ, ឥធ បន ចតុវគ្គាទិគណោ អធិប្បេតោ. ភុញ្ជតេ ភោជនំ, ព្យវហរណភាវសង្ខាតា ភោជនកិរិយា, គណស្ស ភោជនំ គណភោជនំ, តស្មិំ. គណភោជនេ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឯត្ថ ជនកហេតុម្ហិ ភុម្មវចនំ. អញ្ញត្រ សមយាតិ គិលានាទិសត្តវិធំ សមយំ ឋបេត្វា. ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស វិញ្ញត្តិំ កត្វា ភុញ្ជនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តត្តា វិញ្ញត្តិតោ គណភោជនំ វត្ថុវសេនេវ បាកដន្តិ តំ អវត្វា ‘‘គណភោជនំ នាម យត្ថ…បេ… និមន្តិតា ភុញ្ជន្តី’’តិ និមន្តនវសេនេវស្ស បទភាជនេ គណភោជនំ វុត្តំ. កិញ្ចិ បន សិក្ខាបទំ វត្ថុអនុរូបម្បិ សិយាតិ ‘‘បទភាជនេ វុត្តនយេនេវ គណភោជនំ ហោតី’’តិ កេសញ្ចិ អាសង្កា ភវេយ្យាតិ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘គណភោជនំ ទ្វីហិ អាការេហិ បសវតី’’តិ វុត្តំ. ឯកតោ គណ្ហន្តីតិ ឯត្ថ អញ្ញមញ្ញស្ស ទ្វាទសហត្ថំ អមុញ្ចិត្វា ឋិតា ឯកតោ គណ្ហន្តិ នាមាតិ គហេតព្ពំ. ‘‘អម្ហាកំ ចតុន្នម្បិ ភត្តំ ទេហី’តិ វា វិញ្ញាបេយ្យុ’’ន្តិ វចនតោ, ហេដ្ឋា ‘‘ត្វំ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ ភត្តំ ទេហិ, ត្វំ ទ្វិន្នន្តិ ឯវំ វិញ្ញាបេត្វា’’តិ វចនតោ ច អត្តនោ អត្ថាយ អញ្ញេន វិញ្ញត្តម្បិ សាទិយន្តស្ស គណភោជនំ ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ វិញ្ញត្តិតោ បសវតីតិ ឯត្ថ វិញ្ញត្តិយា សតិ គណន្តស្ស ឯកតោ ហុត្វា គហណេ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អាបត្តិ, វិសុំ គហណេ បណីតភោជនសូបោទនវិញ្ញត្តីហិ អាបត្តិ វេទិតព្ពា.

បញ្ចន្នំ ភោជនានំ នាមំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ភោជនំ គណ្ហថាតិ វុត្តេបិ គណភោជនំ ហោតិយេវា’’តិ វទន្តិ. ‘‘ហេដ្ឋា អទ្ធានគមនវត្ថុស្មិំ, នាវាភិរុហនវត្ថុស្មិញ្ច ‘ឥធេវ, ភន្តេ, ភុញ្ជថា’តិ វុត្តេ យស្មា កុក្កុច្ចាយន្តា ន បដិគ្គណ្ហិំសុ, តស្មា ‘ភុញ្ជថា’តិ វុត្តេបិ គណភោជនំ ហោតិយេវា’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ‘‘បញ្ចន្នំ ភោជនានំ នាមំ គហេត្វា និមន្តេតី’’តិ វុត្តត្តា បន ‘‘ឱទនំ ភុញ្ជថា’’តិ វា ‘‘ភត្តំ ភុញ្ជថា’’តិ វា ភោជននាមំ គហេត្វាវ វុត្តេ គណភោជនំ ហោតិ, ន អញ្ញថា. ‘‘ឥធេវ, ភន្តេ, ភុញ្ជថា’’តិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឱទន’’ន្តិ វា ‘‘ភត្ត’’ន្តិ វា វត្វាវ តេ ឯវំ និមន្តេសុន្តិ គហេតព្ពំ. គណវសេន វា និមន្តិតត្តា តេ ភិក្ខូ អបកតញ្ញុតាយ កុក្កុច្ចាយន្តា ន បដិគ្គណ្ហិំសូតិ អយំ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា យុត្តតរំ គហេតព្ពំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.២១៧-២១៨) បន ‘‘យេន កេនចិ វេវចនេនាតិ វុត្តត្តា ‘ភោជនំ គណ្ហថា’តិអាទិសាមញ្ញនាមេនបិ គណភោជនំ ហោតិ. យំ បន បាឡិយំ អទ្ធានគមនាទិវត្ថូសុ ‘ឥធេវ ភុញ្ជថា’តិ វុត្តវចនស្ស កុក្កុច្ចាយនំ, តម្បិ ឱទនាទិនាមំ គហេត្វា វុត្តត្តា ឯវ កតន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

កុរុន្ទីវចនេ វិចារេតីតិ បញ្ចខណ្ឌាទិវសេន សំវិទហតិ. ឃដ្ដេតីតិ អនុវាតំ ឆិន្ទិត្វា ហត្ថេន, ទណ្ឌកេន វា ឃដ្ដេតិ. សុត្តំ ករោតីតិ សុត្តំ វដ្ដេតិ. វលេតីតិ ទណ្ឌកេ វា ហត្ថេ វា អាវដ្ដេតិ. ‘‘អភិនវស្សេវ ចីវរស្ស ករណំ ឥធ ចីវរកម្មំ នាម, បុរាណចីវរេ សូចិកម្មំ ចីវរកម្មំ នាម ន ហោតី’’តិ វទន្តិ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.២១៧-២១៨) បន ‘‘អាគន្តុកបដ្ដន្តិ អច្ឆិន្ទិត្វា អន្វាធិំ អារោបេត្វា ករណចីវរំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឋបេតីតិ ឯកំ អន្តំ ចីវរេ ពន្ធនវសេន ឋបេតិ. បច្ចាគតំ សិព្ពតីតិ តស្សេវ ទុតិយអន្តំ បរិវត្តិត្វា អាហតំ សិព្ពតិ. អាគន្តុកបដ្ដំ ពន្ធតីតិ ចីវរេន លគ្គំ ករោន្តោ បុនប្បុនំ តត្ថ តត្ថ សុត្តេន ពន្ធតិ. ឃដ្ដេតីតិ បមាណេន គហេត្វា ទណ្ឌាទីហិ ឃដ្ដេតិ. សុត្តំ ករោតីតិ សុត្តំ តិគុណាទិភាវេន វដ្ដេតិ. វលេតីតិ អនេកគុណសុត្តំ ហត្ថេន វា ចក្កទណ្ឌេន វា វដ្ដេតិ ឯកត្តំ ករោតិ. បរិវត្តនំ ករោតីតិ បរិវត្តនទណ្ឌយន្តកំ ករោតិ. យស្មិំ សុត្តគុឡំ បវេសេត្វា វេឡុនាឡិកាទីសុ ឋបេត្វា បរិព្ភមាបេត្វា សុត្តកោដិតោ បដ្ឋាយ អាកឌ្ឍន្តី’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ២០៩-២១៨) ន ‘‘អាគន្តុកបដ្ដំ មោឃសុត្តេន សិព្ពិត្វា ឋបេន្តិ. តត្ថ អនុវាតេ យថា ឯកតលំ ហោតិ, តថា ហត្ថេហិ ឃដ្ដេតិ. វលេតីតិ អាវដ្ដេតិ. បរិវត្តនន្តិ សុត្តំ គណ្ហន្តានំ សុខគ្គហណត្ថំ សុត្តបរិវត្តនំ ករោតិ, បដ្ដំ សិព្ពន្តានំ សុខសិព្ពនត្ថំ បដ្ដបរិវត្តនញ្ច, នវចីវរការកោ ឥធាធិប្បេតោ, ន ឥតរោ’’តិ វុត្តំ.

អនិមន្តិតចតុត្ថន្តិ អនិមន្តិតោ ចតុត្ថោ យស្ស ភិក្ខុចតុក្កស្ស, តំ អនិមន្តិតចតុត្ថំ. ឯវំ សេសេសុបិ. តេនាហ ‘‘បញ្ចន្នំ ចតុក្កាន’’ន្តិ, ‘‘ចតុត្ថេ អាគតេ ន យាបេន្តីតិ វចនតោ សចេ អញ្ញោ កោចិ អាគច្ឆន្តោ នត្ថិ, ចត្តារោយេវ ច តត្ថ និសិន្នា យាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. គណភោជនាបត្តិជនកនិមន្តនភាវតោ ‘‘អកប្បិយនិមន្តន’’ន្តិ វុត្តំ. សម្បវេសេត្វាតិ និសីទាបេត្វា. គណោ ភិជ្ជតីតិ គណោ អាបត្តិំ ន អាបជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.២២០) បន ‘‘សម្បវេសេត្វាតិ តេហិ យោជេត្វា. គណោ ភិជ្ជតីតិ និមន្តិតសង្ឃោ ន ហោតីតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

‘‘យត្ថ ចត្តារោ ភិក្ខូ…បេ… ភុញ្ជន្តី’’តិ ឥមាយ បាឡិយា សំសន្ទនតោ ‘‘ឥតរេសំ បន គណបូរកោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. អវិសេសេនាតិ ‘‘គិលានោ វា ចីវរការកោ វា’’តិ អវិសេសេត្វា សព្ពសាធារណវចនេន. តស្មាតិ អវិសេសិតត្តា.

អធិវាសេត្វា គតេសូតិ ឯត្ថ អកប្បិយនិមន្តនាធិវាសនក្ខណេ បុព្ពបយោគេ ទុក្កដម្បិ នត្ថិ, វិញ្ញត្តិតោ បសវនេ បន វិញ្ញត្តិក្ខណេ ឥតរសិក្ខាបទេហិ ទុក្កដំ ហោតីតិ គហេតព្ពំ. ភុត្វា គតេសូតិ ឯត្ថ អាគតេសុបិ ភោជនកិច្ចេ និដ្ឋិតេ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. តានិ ច តេហិ ឯកតោ ន គហិតានីតិ យេហិ ភោជនេហិ វិសង្កេតោ នត្ថិ, តានិ ភោជនានិ តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកតោ ន គហិតានិ ឯកេន បច្ឆា គហិតត្តា. មហាថេរេតិ ភិក្ខូ សន្ធាយ វុត្តំ. និមន្តនំ សាទិយថាតិ និមន្តនភត្តំ បដិគ្គណ្ហថ. យានីតិ កុម្មាសាទីនិ តេហិ ភិក្ខូហិ ឯកេន បច្ឆា គហិតត្តា ឯកតោ ន គហិតានិ. ភត្តុទ្ទេសកេន បណ្ឌិតេន ភវិតព្ពំ…បេ… មោចេតព្ពាតិ ឯតេន ភត្តុទ្ទេសកេន អកប្បិយនិមន្តនេ សាទិតេ សព្ពេសម្បិ សាទិតំ ហោតិ, ឯកតោ គណ្ហន្តានំ គណភោជនាបត្តិ ច ហោតីតិ ទស្សេតិ. ទូតស្ស ទ្វារេ អាគន្ត្វា បុន ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វចនភយេន ‘‘គាមទ្វារេ អដ្ឋត្វា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថ គន្ត្វាតិ អន្តរវីថិអាទីសុ តត្ថ តត្ថ ឋិតានំ សន្តិកំ គន្ត្វា. ភិក្ខូនំ អត្ថាយ ឃរទ្វារេ ឋបេត្វា ទីយមានេបិ ឯសេវ នយោ. និវត្តថាតិ វុត្តេ បន និវត្តិតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘និវត្តថា’’តិ វិច្ឆិន្ទិត្វា បច្ឆា ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ វុត្តត្តា វដ្ដតិ.

បរម្បរភោជនកថា

២. បរម្បរភោជនកថាយំ បន បរស្ស បរស្ស ភោជនំ បរម្បរភោជនំ. កិំ តំ? បឋមំ និមន្តិតភត្តំ ឋបេត្វា អញ្ញស្ស ភោជនកិរិយា. បរម្បរភោជនំ គណភោជនំ វិយ វិញ្ញត្តិតោ ច និមន្តនតោ ច ន បសវតីតិ អាហ ‘‘បរម្បរភោជនំ បនា’’តិអាទិ. បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថជោតកោ. វិកប្បនាវសេនេវ តំ ភត្តំ អសន្តំ នាម ហោតីតិ អនុបញ្ញត្តិវសេន វិកប្បនំ អដ្ឋបេត្វា យថាបញ្ញត្តសិក្ខាបទមេវ ឋបិតំ. បរិវារេ (បរិ. ៨៦) បន វិកប្បនាយំ អនុជាននម្បិ អនុបញ្ញត្តិសទិសន្តិ កត្វា ‘‘ចតស្សោ អនុបញ្ញត្តិយោ’’តិ វុត្តំ, មហាបច្ចរិយាទីសុ វុត្តនយំ បច្ឆា វទន្តោ បាឡិយា សំសន្ទនតោ បរម្មុខាវិកប្បនមេវ បតិដ្ឋាបេតិ. កេចិ បន ‘‘តទា អត្តនោ សន្តិកេ ឋបេត្វា ភគវន្តំ អញ្ញស្ស អភាវតោ ថេរោ សម្មុខាវិកប្បនំ នាកាសិ, ភគវតា ច វិសុំ សម្មុខាវិកប្បនា ន វុត្តា, តថាបិ សម្មុខាវិកប្បនាបិ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘យោ ភិក្ខុ បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ អញ្ញតរស្ស ‘មយ្ហំ ភត្តបច្ចាសំ តុយ្ហំ ទម្មី’តិ វា ‘វិកប្បេមី’តិ វា ឯវំ សម្មុខា វា ‘ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’តិ វា ‘វិកប្បេមី’តិ វា ឯវំ បរម្មុខា វា បឋមនិមន្តនំ អវិកប្បេត្វា បច្ឆា និមន្តិតកុលេ លទ្ធភិក្ខតោ ឯកសិត្ថម្បិ អជ្ឈោហរតិ, បាចិត្តិយ’’ន្តិ វុត្តំ.

បញ្ចហិ ភោជនេហិ និមន្តិតស្ស យេន យេន បឋមំ និមន្តិតោ, តស្ស តស្ស ភោជនតោ ឧប្បដិបាដិយា អវិកប្បេត្វា វា បរស្ស បរស្ស ភោជនំ បរម្បរភោជនន្តិ អាហ ‘‘សចេ បន មូលនិមន្តនំ ហេដ្ឋា ហោតិ, បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ ឧបរិ, តំ ឧបរិតោ បដ្ឋាយ ភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តី’’តិ. ហត្ថំ អន្តោ បវេសេត្វា សព្ពហេដ្ឋិមំ គណ្ហន្តស្ស មជ្ឈេ ឋិតម្បិ អន្តោហត្ថគតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ហត្ថំ បន…បេ… យថា យថា វា ភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ. ខីរស្ស រសស្ស ច ភត្តេន អមិស្សំ ហុត្វា ឧបរិ ឋិតត្តា ‘‘ខីរំ វា រសំ វា បិវតោ អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ.

‘‘មហាឧបាសកោតិ គេហស្សាមិកោ. មហាអដ្ឋកថាយំ ‘អាបត្តី’តិ វចនេន កុរុន្ទិយំ ‘វដ្ដតី’តិ វចនំ វិរុទ្ធំ វិយ ទិស្សតិ. ទ្វិន្នម្បិ អធិប្បាយោ មហាបច្ចរិយំ វិភាវិតោ’’តិ មហាគណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

សព្ពេ និមន្តេន្តីតិ អកប្បិយនិមន្តនវសេន និមន្តេន្តិ. ‘‘បរម្បរភោជនំ នាម បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន ភោជនេន និមន្តិតោ, តំ ឋបេត្វា អញ្ញំ បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរំ ភោជនំ ភុញ្ជតិ, ឯតំ បរម្បរភោជនំ នាមា’’តិ វុត្តត្តា សតិបិ ភិក្ខាចរិយាយ បឋមំ លទ្ធភាវេ ‘‘បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធំ ភត្តំ ភុញ្ជតិ, អាបត្តី’’តិ វុត្តំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.២២៩) បន ‘‘ខីរំ វា រសំ វាតិ បញ្ចភោជនាមិស្សំ ភត្តតោ ឧបរិ ឋិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ អភោជនត្តា ឧប្បដិបាដិយា បិវតោបិ អនាបត្តិ. តេនាហ ‘ភុញ្ជន្តេនា’តិអាទី’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ២២៩) បន ‘‘ឯត្ថ ‘មហាឧបាសកោ ភិក្ខូ និមន្តេតិ…បេ… បច្ឆា លទ្ធំ ភត្តំ ភុញ្ជន្តស្ស អាបត្តិ. បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធភត្តំ ភុញ្ជតិ, អាបត្តី’តិ អដ្ឋកថាយំ វចនតោ, ‘កាលស្សេវ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ភុញ្ជិម្ហា’តិ បាឡិតោ, ខន្ធកេ ‘ន ច, ភិក្ខវេ, អញ្ញត្រ និមន្តនេ អញ្ញស្ស ភោជ្ជយាគុ បរិភុញ្ជិតព្ពា, យោ ភុញ្ជេយ្យ, យថាធម្មោ ការេតព្ពោ’តិ វចនតោ ច និមន្តេត្វា វា បវេទេតុ អនិមន្តេត្វា វា, បឋមគហិតនិមន្តិតស្ស ភិក្ខុនោ បឋមនិមន្តនភោជនតោ អញ្ញំ យំ កិញ្ចិ បរសន្តកំ ភោជនំ បរម្បរភោជនាបត្តិំ ករោតិ. អត្តនោ សន្តកំ, សង្ឃគណតោ លទ្ធំ វា អគហដ្ឋសន្តកំ វដ្ដតិ, និមន្តនតោ បឋមំ និពទ្ធត្តា បន និច្ចភត្តាទិបរសន្តកម្បិ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

អនាបុច្ឆាកថា

៣. អនាបុច្ឆាកថាយំ ‘‘បកតិវចនេនាតិ ឯត្ថ យំ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ ឋិតេន សោតុំ សក្កា ភវេយ្យ, តំ បកតិវចនំ នាម. អាបុច្ឆិតព្ពោតិ ‘អហំ ឥត្ថន្នាមស្ស ឃរំ គច្ឆាមី’តិ វា ‘ចារិត្តកំ អាបជ្ជាមី’តិ វា ឦទិសេន វចនេន អាបុច្ឆិតព្ពោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន និមន្តនសាទិយនំ, សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆា, ភត្តិយឃរតោ អញ្ញឃរប្បវេសនំ, មជ្ឈន្ហិកានតិក្កមោ, សមយស្ស វា អាបទានំ វា អភាវោតិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.២៩៨) ឯត្តកមេវ វុត្តំ, វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បចិត្តិយ ២.២៩៨) បន ‘‘បរិយេសិត្វា អារោចនកិច្ចំ នត្ថីតិ វុត្តត្តា យោ អបរិយេសិតព្ពោ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានេ ទិស្សតិ, សោ សចេបិ បកតិវចនស្ស សវនូបចារំ អតិក្កម្ម ឋិតោ, ឧបសង្កមិត្វា អាបុច្ឆិតព្ពោ. តេនាហ ‘អបិច…បេ… យំ បស្សតិ, សោ អាបុច្ឆិតព្ពោ’តិអាទិ. អនាបត្តិវារេ ចេត្ថ អន្តរារាមាទីនញ្ញេវ វុត្តត្តា វិហារតោ គាមវីថិំ អនុញ្ញាតការណំ វិនា អតិក្កមន្តស្សាបិ អាបត្តិ ហោតិ, ន បន ឃរូបចារំ អតិក្កមន្តស្សេវ. យំ បន បាឡិយំ ‘អញ្ញស្ស ឃរូបចារំ ឱក្កមន្តស្ស…បេ… បឋមបាទំ ឧម្មារំ អតិក្កាមេតី’តិអាទិ វុត្តំ, តំ គាមេ បវិដ្ឋំ សន្ធាយ វុត្តំ, តថាបិ អញ្ញស្ស ឃរូបចារំ អនោក្កមិត្វា វីថិមជ្ឈេនេវ គន្ត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតឃរទ្វារាភិមុខេ ឋត្វា មនុស្សេ ឱលោកេត្វា គច្ឆន្តស្សបិ បាចិត្តិយមេវ. តត្ថ កេចិ ‘វីថិយំ អតិក្កមន្តស្ស ឃរូបចារគណនាយ អាបត្តិយោ’តិ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘យានិ កុលានិ ឧទ្ទិស្ស គតោ, តេសំ គណនាយា’តិ. បញ្ចន្នំ ភោជនានំ អញ្ញតរេន និមន្តនសាទិយនំ, សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆនា, ភត្តិយឃរតោ អញ្ញឃរូបសង្កមនំ, មជ្ឈន្ហិកានតិក្កមោ, សមយាបទានំ អភាវោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានី’’តិ. វិកាលគាមប្បវេសនេបិ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារោ អទិន្នាទានេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ’’តិ ឥមិនា ទុតិយលេឌ្ឌុបាតោ ឥធ ឧបចារោតិ ទស្សេតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. សន្តំ ភិក្ខុំ អនាបុច្ឆនា, អនុញ្ញាតការណាភាវោ, វិកាលេ គាមប្បវេសនន្តិ ឥមានិ បនេត្ថ តីណិ អង្គានិ.

បំសុកូលកថា

៤. បំសុកូលកថាយំ អភិន្នេ សរីរេតិ អព្ភុណ្ហេ អល្លសរីរេ. ‘‘អព្ភុណ្ហេ’’តិ ឥមិនាបិ វុត្តមេវ បរិយាយភេទមន្តរេន វិភាវេតុំ ‘‘អល្លសរីរេ’’តិ វុត្តំ.

វិសភាគសរីរេតិ ឥត្ថិសរីរេ. វិសភាគសរីរត្តា អច្ចាសន្នេន ន ភវិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សីសេ វា’’តិអាទិ. វដ្ដតីតិ វិសភាគសរីរេបិ អត្តនាវ វុត្តវិធិំ កាតុំ សាដកញ្ច គហេតុំ វដ្ដតិ. កេចិ បន ‘‘កិញ្ចាបិ ឥមិនា សិក្ខាបទេន អនាបត្តិ, ឥត្ថិរូបំ បន អាមសន្តស្ស ទុក្កដ’’ន្តិ វទន្តិ. ‘‘យថាកម្មំ គតោតិ តតោ បេតត្តភាវតោ មតភាវំ ទស្សេតិ. អព្ភុណ្ហេតិ អាសន្នមរណតាយ សរីរស្ស ឧណ្ហសមង្គិតំ ទស្សេតិ, តេនេវាហ ‘អល្លសរីរេ’តិ. កុណបសភាវំ ឧបគតម្បិ ភិន្នមេវ អល្លភាវតោ ភិន្នត្តា. វិសភាគសរីរេតិ ឥត្ថិសរីរេ. ‘សីសេ វា’តិអាទិ អធក្ខកេ ឧព្ភជាណុមណ្ឌលេ បទេសេ ចិត្តវិការប្បត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, យត្ថ កត្ថចិ អនាមសន្តេន កតំ សុកតមេវ. មតសរីរម្បិ ហិ យេន កេនចិ អាការេន សញ្ចិច្ច ផុសន្តស្ស អនាមាសទុក្កដមេវាតិ វទន្តិ, តំ យុត្តមេវ. ន ហិ អបារាជិកវត្ថុកេបិ ចិត្តាទិឥត្ថិរូបេ ភវន្តំ ទុក្កដំ បារាជិកវត្ថុភូតេ មតិត្ថិសរីរេ និវត្តតី’’តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.១៣៥) វុត្ត.

ឥមស្មិំ ឋានេ អាចរិយេន អវុត្តាបិ បំសុកូលកថា បំសុកូលសាមញ្ញេន វេទិតព្ពា. សា ហិ ចីវរក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣៤០) ឯវំ អាគតា ‘‘តេន ខោ បន សមយេន យេ តេ ភិក្ខូ គហបតិចីវរំ សាទិយន្តិ, តេ កុក្កុច្ចាយន្តា បំសុកូលំ ន សាទិយន្តិ ‘ឯកំយេវ ភគវតា ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, ន ទ្វេ’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, គហបតិចីវរំ សាទិយន្តេន បំសុកូលម្បិ សាទិយិតុំ, តទុភយេនបាហំ, ភិក្ខវេ, សន្តុដ្ឋិំ វណ្ណេមី’’តិ. តត្ថ ‘‘ឯកំយេវ ភគវតា ចីវរំ អនុញ្ញាតំ, ន ទ្វេតិ តេ ‘កិរ ឥតរីតរេន ចីវរេនា’តិ ឯតស្ស ‘គហបតិកេន វា បំសុកូលេន វា’តិ ឯវំ អត្ថំ សល្លក្ខិំសុ. តត្ថ បន ឥតរីតរេនបីតិ អប្បគ្ឃេនបិ មហគ្ឃេនបិ យេន កេនចីតិ អត្ថោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ, តស្មា ធុតង្គំ អសមាទិយិត្វា វិនយបំសុកូលមត្តសាទិយកេន ភិក្ខុនា គហបតិចីវរម្បិ សាទិតព្ពំ ហោតិ, បំសុកូលធុតង្គធរស្ស បន គហបតិចីវរំ ន វដ្ដតិ ‘‘គហបតិចីវរំ បដិក្ខិបាមិ, បំសុកូលិកង្គំ សមាទិយាមី’’តិ សមាទានតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេសុ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ នាគមេសុំ. យេ តេ ភិក្ខូ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ, តេ បំសុកូលានិ លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ នាគមេសុំ, តេ ឯវមាហំសុ ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសោ, ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម, កិស្ស តុម្ហេ នាគមិត្ថា’’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, នាគមេន្តានំ នាកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ. តត្ថ នាគមេសុន្តិ យាវ តេ សុសានតោ អាគច្ឆន្តិ, តាវ តេ ន អច្ឆិំសុ, បក្កមិំសុយេវ. នាកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ ន អនិច្ឆាយ ទាតុំ. យទិ បន ឥច្ឆន្តិ, ទាតព្ពោ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេសុ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ អាគមេសុំ. យេ តេ ភិក្ខូ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ, តេ បំសុកូលានិ លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ អាគមេសុំ, តេ ឯវមាហំសុ ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសា,ឯ ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម, កិស្ស តុម្ហេ ន ឱក្កមិត្ថា’’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាគមេន្តានំ អកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេសុ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ បឋមំ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ បច្ឆា ឱក្កមិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ បឋមំ សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ, តេ បំសុកូលានិ លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ បច្ឆា ឱក្កមិំសុ, តេ ន លភិំសុ. តេ ឯវមាហំសុ ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសោ, ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម, កិស្ស តុម្ហេ បច្ឆា ឱក្កមិត្ថា’’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បច្ឆា ឱក្កន្តានំ នាកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេសុ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. តេ សទិសា សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ បំសុកូលានិ លភិំសុ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ន លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ ន លភិំសុ, តេ ឯវមាហំសុ ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសោ, ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម, កិស្ស តុម្ហេ ន លភិត្ថា’’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សទិសានំ ឱក្កន្តានំ អកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ.

តត្ថ អាគមេសុន្តិ ឧបចារេ អច្ឆិំសុ. តេនាហ ភគវា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាគមេន្តានំ អកាមា ភាគំ ទាតុ’’ន្តិ. ឧបចារេតិ សុសានស្ស អាសន្នប្បទេសេ. យទិ បន មនុស្សា ‘‘ឥធាគតា ឯវ គណ្ហន្តូ’’តិ ទេន្តិ, សញ្ញាណំ វា កត្វា គច្ឆន្តិ ‘‘សម្បត្តា គណ្ហន្តូ’’តិ. សម្បត្តានំ សព្ពេសម្បិ បាបុណាតិ. សចេ ឆឌ្ឌេត្វា គតា, យេន គហិតំ, សោ ឯវ សាមី. សទិសា សុសានំ ឱក្កមិំសូតិ សព្ពេ សមំ ឱក្កមិំសុ, ឯកទិសាយ វា ឱក្កមិំសូតិបិ អត្ថោ.

តេន ខោ បន សមយេន សម្ពហុលា ភិក្ខូ កោសលេសុ ជនបទេសុ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា ហោន្តិ. តេ កតិកំ កត្វា សុសានំ ឱក្កមិំសុ បំសុកូលាយ. ឯកច្ចេ ភិក្ខូ បំសុកូលានិ លភិំសុ, ឯកច្ចេ ភិក្ខូ ន លភិំសុ. យេ តេ ភិក្ខូ ន លភិំសុ, តេ ឯវមាហំសុ ‘‘អម្ហាកម្បិ, អាវុសោ, ភាគំ ទេថា’’តិ. តេ ឯវមាហំសុ ‘‘ន មយំ, អាវុសោ, តុម្ហាកំ ភាគំ ទស្សាម, កិស្ស តុម្ហេ ន លភិត្ថា’’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កតិកំ កត្វា ឱក្កន្តានំ អកាមា ភាគំ ទាតុន្តិ. តត្ថ តេ កតិកំ កត្វាតិ ‘‘លទ្ធំ បំសុកូលំ សព្ពេ ភាជេត្វា គណ្ហិស្សាមា’’តិ ពហិមេវ កតិកំ កត្វា. ឆឌ្ឌេត្វា គតាតិ កិញ្ចិ អវត្វាយេវ ឆឌ្ឌេត្វា គតា. ឯតេន ‘‘ភិក្ខូ គណ្ហន្តូ’’តិ ឆឌ្ឌិតេ ឯវ អកាមា ភាគទានំ វិហិតំ, កេវលំ ឆឌ្ឌិតេ បន កតិកាយ អសតិ ឯកតោ ពហូសុ បវិដ្ឋេសុ យេន គហិតំ, តេន អកាមា ភាគោ ន ទាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. សមានា ទិសា បុរត្ថិមាទិភេទា ឯតេសន្តិ សទិសាតិ អាហ ‘‘ឯកទិសាយ វា ឱក្កមិំសូ’’តិ.

អច្ឆិន្នចីវរកថា

៥. អច្ឆិន្នចីវរកថាយំ អនុបុព្ពកថាតិ អនុបុព្ពេន វិនិច្ឆយកថា. សេសបរិក្ខារានំ សទ្ធិវិហារិកេហិ គហិតត្តា និវាសនបារុបនមេវ អវសិដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘និវាសនបារុបនមត្តំយេវ ហរិត្វា’’តិ. សទ្ធិវិហារិកានំ តាវ អាគមនស្ស វា អនាគមនស្ស វា អជាននតាយ វុត្តំ ‘‘ថេរេហិ នេវ តាវ…បេ… ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ. បរេសម្បិ អត្ថាយ លភន្តីតិ អត្តនោ ចីវរំ ទទមានា សយំ សាខាភង្គេន បដិច្ឆាទេន្តីតិ តេសំ អត្ថាយបិ ភញ្ជិតុំ លភន្តិ. ‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ព’’ន្តិ វចនតោ ឦទិសេសុ ភូតគាមបាតព្យតាបិ អនុញ្ញាតាយេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘នេវ ភូតគាមបាតព្យតាយ បាចិត្តិយំ ហោតី’’តិ. ន តេសំ ធារណេ ទុក្កដន្តិ តេសំ តិត្ថិយធជានំ ធារណេបិ ទុក្កដំ នត្ថិ.

យានិ ច នេសំ វត្ថានិ ទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ថេរានំ សយមេវ ទិន្នត្តា វុត្តំ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរដ្ឋានេ ឋិតត្តា’’តិ. យទិ លទ្ធិំ គណ្ហាតិ, តិត្ថិយបក្កន្តកោ នាម ហោតិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘លទ្ធិំ អគ្គហេត្វា’’តិ. ‘‘នោ ចេ ហោតិ, សង្ឃស្ស វិហារចីវរំ វា…បេ… អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឥមិនា អន្តរាមគ្គេ បវិដ្ឋវិហារតោ និក្ខមិត្វា អញ្ញត្ថ អត្តនោ អភិរុចិតដ្ឋានំ គច្ឆន្តស្ស ទុក្កដំ វុត្តំ, ឥមិនា ច ‘‘យំ អាវាសំ បឋមំ ឧបគច្ឆតី’’តិ វុត្តំ អន្តរាមគ្គេ ឋិតវិហារម្បិ សចេ នគ្គោ ហុត្វា គច្ឆតិ, ទុក្កដមេវាតិ វេទិតព្ពំ. យទិ ឯវំ តត្ថ កស្មា ន វុត្តន្តិ ចេ? អនោកាសត្តា. តត្ថ ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អច្ឆិន្នចីវរស្ស វា…បេ… ចីវរំ វិញ្ញាបេតុ’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធេន សង្ឃិកម្បិ ចីវរំ និវាសេតុំ បារុបិតុញ្ច អនុជានន្តោ ‘‘យំ អាវាសំ បឋមំ…បេ… គហេត្វា បារុបិតុ’’ន្តិ អាហ, តស្មា តត្ថ អនោកាសត្តា ទុក្កដំ ន វុត្តំ.

វិហារចីវរន្តិ សេនាសនចីវរំ. ចិមិលិកាហីតិ បដបិលោតិកាហិ. តស្ស ឧបរីតិ ភូមត្ថរណស្ស ឧបរិ. វិទេសគតេនាតិ អញ្ញំ ចីវរំ អលភិត្វា វិទេសគតេន. ឯកស្មិំ…បេ… ឋបេតព្ពន្តិ ឯត្ថ សេសេន គហេត្វា អាគតត្តា ឋបេន្តេន ច សង្ឃិកបរិភោគវសេនេវ ឋបិតត្តា អញ្ញស្មិំ សេនាសនេ និយមិតម្បិ អញ្ញត្ថ ឋបេតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. បរិភោគេនេវាតិ អញ្ញំ ចីវរំ អលភិត្វា បរិភុញ្ជនេន.

បរិភោគជិណ្ណន្តិ យថា តេន ចីវរេន សរីរំ បដិច្ឆាទេតុំ ន សក្កា, ឯវំ ជិណ្ណំ. កប្បិយវោហារេនាតិ កយវិក្កយាបត្តិតោ មោចនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘វិញ្ញាបេន្តស្សា’’តិ ឥមស្សេវ អត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘ចេតាបេន្តស្ស បរិវត្តាបេន្តស្សា’’តិ. អត្តនោ ធនេន ហិ វិញ្ញាបនំ នាម បរិវត្តនមេវាតិ អធិប្បាយោ. សង្ឃវសេន បវារិតានំ វិញ្ញាបនេ វត្តំ ទស្សេតិ ‘‘បមាណមេវ វដ្ដតី’’តិ. សង្ឃវសេន ហិ បវារិតេ សព្ពេសំ សាធារណត្តា អធិកំ វិញ្ញាបេតុំ ន វដ្ដតិ. យំ យំ បវារេតីតិ យំ យំ ចីវរាទិំ ទស្សាមីតិ បវារេតិ. វិញ្ញាបនកិច្ចំ នត្ថីតិ វិនា វិញ្ញត្តិយា ទីយមានត្តា វិញ្ញាបេត្វា កិំ ករិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ឯត្ថបិ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥទំ អនុវត្តតិយេវាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ញាតកបវារិតេ’’តិអាទិ. វិកប្បនុបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥១៥) បន បាឡិយំ ធម្មនិមន្តនាតិ សមណេសុ វត្តព្ពាចារធម្មមត្តវសេន និមន្តនា, ទាតុកាមតាយ កតនិមន្តនា ន ហោតីតិ អត្ថោ. តេនេវ ‘‘វិញ្ញាបេស្សតី’’តិ វុត្តំ. អញ្ញាតកអប្បវារិតតោ ហិ វិញ្ញត្តិ នាម ហោតិ.

‘‘តិណេន វា បណ្ណេន វា បដិច្ឆាទេត្វា អាគន្តព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ភូតគាមវិកោបនំ អនុញ្ញាតន្តិ អាហ ‘‘នេវភូតគាមបាតព្យតាយា’’តិអាទិ. បឋមំ សុទ្ធចិត្តេន លិង្គំ គហេត្វា បច្ឆា លទ្ធិំ គណ្ហន្តោបិ តិត្ថិយបក្កន្តកោ ឯវាតិ អាហ ‘‘និវាសេត្វាបិ លទ្ធិ ន គហេតព្ពា’’តិ.

យំ អាវាសំ បឋមំ ឧបគច្ឆតីតិ ឯត្ថបិ វិហារចីវរាទិអត្ថាយ បវិសន្តេនបិ តិណាទីហិ បដិច្ឆាទេត្វាវ គន្តព្ពំ, ‘‘ន ត្វេវ នគ្គេន អាគន្តព្ព’’ន្តិ សាមញ្ញតោ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា. ចិមិលិកាហីតិ បដបិលោតិកាហិ. បរិភោគេនេវាតិ អញ្ញំ ចីវរំ អលភិត្វា បរិភុញ្ជនេន. បរិភោគជិណ្ណន្តិ យថា តំ ចីវរំ បរិភុញ្ជិយមានំ ឱភគ្គវិភគ្គតាយ អសារុប្បំ ហោតិ, ឯវំ ជិណ្ណំ.

អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ឯត្ថបិ ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥទំ អនុវត្តតេវាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ ញាតកបវារិតេ’’តិអាទិ. ឥធ បន អញ្ញស្ស អច្ឆិន្ននដ្ឋចីវរស្ស អត្ថាយ អញ្ញាតកអប្បវារិតេ វិញ្ញាបេន្តស្ស និស្សគ្គិយេន អនាបត្តីតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ឥតរថា ‘‘ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ ឥមិនា វិសេសោ ន ភវេយ្យ, តេនេវ អនន្តរសិក្ខាបទេ វក្ខតិ ‘‘អដ្ឋកថាសុ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥២៦) បន ញាតកបវារិតដ្ឋានេ…បេ… បមាណមេវ វដ្ដតីតិ វុត្តំ, តំ បាឡិយា ន សមេតី’’តិ ច ‘‘យស្មា បនិទំ សិក្ខាបទំ អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំយេវ បញ្ញត្តំ, តស្មា ឥធ ‘អញ្ញស្សត្ថាយា’តិ ន វុត្ត’’ន្តិ ច. វិកប្បនុបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

‘‘តញ្ចេ អញ្ញាតកោ គហបតិ វា គហបតានី វា ពហូហិ ចីវរេហិ អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យ, សន្តរុត្តរបរមំ តេន ភិក្ខុនា តតោ ចីវរំ សាទិតព្ពំ, តតោ ចេ ឧត្តរិ សាទិយេយ្យ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយ’’ន្តិ ឥមស្មិំ តទុត្តរិសិក្ខាបទេ (បារា. ៥២៣) អភិហដ្ឋុន្តិ ឯត្ថ អភីតិ ឧបសគ្គោ, ហរិតុន្តិ អត្ថោ, គណ្ហិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បវារេយ្យាតិ ឥច្ឆាបេយ្យ, ឥច្ឆំ រុចិំ ឧប្បាទេយ្យ វទេយ្យ និមន្តេយ្យាតិ អត្ថោ. អភិហដ្ឋុំ បវារេន្តេន បន យថា វត្តព្ពំ. តំ អាការំ ទស្សេតុំ ‘‘យាវត្តកំ ឥច្ឆសិ, តាវត្តកំ គណ្ហាហី’’តិ ឯវមស្ស បទភាជនំ វុត្តំ. អថ វា យថា ‘‘នេក្ខម្មំ ទដ្ឋុ ខេមតោ’’តិ ឯត្ថ ទិស្វាតិ អត្ថោ, ឯវមិធបិ អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យាតិ អភិហរិត្វា បវារេយ្យាតិ អត្ថោ. តត្ថ កាយាភិហារោ វាចាភិហារោតិ ទុវិធោ អភិហារោ. កាយេន វា ហិ វត្ថាទីនិ អភិហរិត្វា បាទមូលេ ឋបេត្វា ‘‘យត្តកំ ឥច្ឆសិ, តត្តកំ គណ្ហាហី’’តិ វទន្តោ បវារេយ្យ, វាចាយ វា ‘‘អម្ហាកំ ទុស្សកោដ្ឋាគារំ បរិបុណ្ណំ, យត្តកំ ឥច្ឆសិ, តត្តកំ គណ្ហាហី’’តិ វទន្តោ បវារេយ្យ, តទុភយម្បិ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘‘អភិហដ្ឋុំ បវារេយ្យា’’តិ វុត្តំ.

សន្តរុត្តរបរមន្តិ សអន្តរំ ឧត្តរំ បរមំ អស្ស ចីវរស្សាតិ សន្តរុត្តរបរមំ, និវាសនេន សទ្ធិំ បារុបនំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទោ អស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ ចីវរំ សាទិតព្ពន្តិ តតោ អភិហដចីវរតោ ឯត្តកំ ចីវរំ គហេតព្ពំ, ន ឥតោ បរន្តិ អត្ថោ. យស្មា បន អច្ឆិន្នសព្ពចីវរេន តេចីវរិកេនេវ ភិក្ខុនា ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពំ, អញ្ញេន អញ្ញថាបិ, តស្មា តំ វិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ តីណិ នដ្ឋានិ ហោន្តី’’តិអាទិនា នយេនស្ស បទភាជនំ វុត្តំ.

តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ – យស្ស តីណិ នដ្ឋានិ, តេន ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ឯកំ និវាសេត្វា ឯកំ បារុបិត្វា អញ្ញំ សភាគដ្ឋានតោ បរិយេសិស្សតិ. យស្ស ទ្វេ នដ្ឋានិ, តេន ឯកំ សាទិតព្ពំ. សចេ បកតិយាវ សន្តរុត្តរេន ចរតិ, ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ឯវំ ឯកំ សាទិយន្តេនេវ សមោ ភវិស្សតិ. យស្ស តីសុ ឯកំ នដ្ឋំ, ន សាទិតព្ពំ. យស្ស បន ទ្វីសុ ឯកំ នដ្ឋំ, ឯកំ សាទិតព្ពំ. យស្ស ឯកំយេវ ហោតិ, តញ្ច នដ្ឋំ, ទ្វេ សាទិតព្ពានិ. ភិក្ខុនិយា បន បញ្ចសុបិ នដ្ឋេសុ ទ្វេ សាទិតព្ពានិ, ចតូសុ នដ្ឋេសុ ឯកំ សាទិតព្ពំ, តីសុ នដ្ឋេសុ កិញ្ចិ ន សាទិតព្ពំ, កោ បន វាទោ ទ្វីសុ វា ឯកស្មិំ វា. យេន កេនចិ ហិ សន្តរុត្តរបរមតាយ ឋាតព្ពំ, តតោ ឧត្តរិ ន លព្ភតីតិ ឥទមេត្ថ លក្ខណំ.

សេសកំ អាហរិស្សាមីតិ ទ្វេ ចីវរានិ កត្វា សេសំ បុន អាហរិស្សាមីតិ អត្ថោ. ន អច្ឆិន្នការណាតិ ពាហុសច្ចាទិគុណវសេន ទេន្តិ. ញាតកានន្តិអាទីសុ ញាតកានំ ទេន្តានំ សាទិយន្តស្ស, បវារិតានំ ទេន្តានំ សាទិយន្តស្ស, អត្តនោ ធនេន សាទិយន្តស្ស អនាបត្តីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាសុ បន ‘‘ញាតកបវារិតដ្ឋានេ បកតិយា ពហុម្បិ វដ្ដតិ, អច្ឆិន្នការណា បមាណមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, តំ បាឡិយា ន សមេតិ. យស្មា បនិទំ សិក្ខាបទំ អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំយេវ បញ្ញត្តំ, តស្មា ឥធ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ ន វុត្តំ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវ. សមុដ្ឋានាទីសុ ឥទម្បិ ឆសមុដ្ឋានំ, កិរិយំ, នោសញ្ញាវិមោក្ខំ, អចិត្តកំ, បណ្ណត្តិវជ្ជំ, កាយកម្មវចីកម្មំ, តិចិត្តំ, តិវេទនន្តិ.

សត្តមេ បាឡិយំ បគ្គាហិកសាលន្តិ ទុស្សវាណិជកានំ អាបណំ, ‘‘បគ្គាហិតសាល’’ន្តិបិ បឋន្តិ. អភីតិ ឧបសគ្គោតិ តស្ស វិសេសត្ថាភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ហរិតុន្តិ អត្ថោ’’តិ. វរសទ្ទស្ស ឥច្ឆាយំ វត្តមានត្តា អាហ ‘‘ឥច្ឆាបេយ្យា’’តិ. ទដ្ឋុ ខេមតោតិ ឯត្ថ គាថាពន្ធវសេន អនុនាសិកលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. សអន្តរន្តិ អន្តរវាសកសហិតំ. ឧត្តរន្តិ ឧត្តរាសង្គំ. អស្ស ចីវរស្សាតិ សាទិតព្ពចីវរស្ស. អច្ឆិន្នសព្ពចីវរេនាតិ អច្ឆិន្នានិ សព្ពានិ តីណិ ចីវរានិ អស្សាតិ អច្ឆិន្នសព្ពចីវរោ, តេនាតិ អត្ថោ. យស្ស ហិ អច្ឆិន្ទនសមយេ តីណិ ចីវរានិ សន្និហិតានិ ហោន្តិ, តានិ សព្ពានិ អច្ឆិន្នានីតិ សោ ‘‘អច្ឆិន្នសព្ពចីវរោ’’តិ វុច្ចតិ. តេនេវ ‘‘អច្ឆិន្នសព្ពចីវរេន តេចីវរិកេនា’’តិ វុត្តំ. តេចីវរិកេនាតិ ហិ អច្ឆិន្ទនសមយេ តិចីវរស្ស សន្និហិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន វិនយេ តេចីវរិកាភាវំ, ធុតង្គតេចីវរិកភាវំ វា សន្ធាយ. ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ‘‘សន្តរុត្តរបរមំ តេន ភិក្ខុនា តតោ ចីវរំ សាទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តវិធិនា បដិបជ្ជិតព្ពំ. អញ្ញេនាតិ អច្ឆិន្នអសព្ពចីវរេន. យស្ស តីសុ ចីវរេសុ ឯកំ វា ទ្វេ វា ចីវរានិ អច្ឆិន្នានិ ហោន្តិ, តេនាតិ អត្ថោ. អញ្ញថាបីតិ ‘‘សន្តរុត្តរបរម’’ន្តិ វុត្តវិធានតោ អញ្ញថាបិ. យស្ស ហិ តីសុ ទ្វេ ចីវរានិ អច្ឆិន្នានិ ហោន្តិ, ឯកំ សាទិតព្ពំ, ឯកស្មិំ អច្ឆិន្នេ ន សាទិតព្ពន្តិ ន តស្ស សន្តរុត្តរបរមសាទិយនំ សម្ភវតិ. អយមេវ ច អត្ថោ បទភាជនេន វិភាវិតោ. តេនាហ ‘‘តំ វិភាគំ ទស្សេតុ’’ន្តិ.

កេចិ បន ‘‘តេចីវរិកេនាតិ វុត្តត្តា តិចីវរំ បរិក្ខារចោឡវសេន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជតោ តស្មិំ នដ្ឋេ ពហូនិបិ គហេតុំ លភតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. បទភាជនស្ស ហិ អធិប្បាយំ ទស្សេន្តេន យស្មា បន ‘‘អច្ឆិន្នសព្ពចីវរេន…បេ… តំ វិភាគំ ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ, បទភាជនេ ច ន តាទិសោ អត្ថោ ឧបលព្ភតិ, តស្មា តំ ន គហេតព្ពមេវ. យម្បិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. តតុត្តរិសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘យស្ស អធិដ្ឋិតតិចីវរស្ស តីណិ នដ្ឋានី’’តិ, តត្ថបិ អធិដ្ឋិតគ្គហណំ សរូបកថនមត្តន្តិ គហេតព្ពំ, ន បន តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋិតចីវរស្សេវាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច តថា អត្ថស្សាសម្ភវតោ. ន ហិ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋិតចីវរស្សេវ ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តន្តិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. បុរិមសិក្ខាបទេន ហិ អច្ឆិន្នចីវរស្ស អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិយា អនុញ្ញាតត្តា បមាណំ អជានិត្វា វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បមាណតោ សាទិយនំ អនុជានន្តេន ភគវតា ឥទំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តស្មា បរិក្ខារចោឡិកស្ស ពហុម្បិ សាទិតុំ វដ្ដតីតិ អយមត្ថោ នេវ បាឡិយា សមេតិ, ន ច ភគវតោ អធិប្បាយំ អនុលោមេតិ.

យស្ស តីណិ នដ្ឋានិ, តេន ទ្វេ សាទិតព្ពានីតិ ឯត្ថ យស្ស តិចីវរតោ អធិកម្បិ ចីវរំ អញ្ញត្ថ ឋិតំ អត្ថិ, តទា តស្ស ចីវរស្ស អលព្ភនីយភាវតោ តេនបិ សាទិតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. បកតិយាវ សន្តរុត្តរេន ចរតីតិ សាសង្កសិក្ខាបទវសេន វា អវិប្បវាសសម្មុតិវសេន វា តតិយស្ស អលាភេន វា ចរតិ. ‘‘ទ្វេ នដ្ឋានី’’តិ អធិការត្តា វុត្តំ ‘‘ទ្វេ សាទិតព្ពានី’’តិ. ឯកំ សាទិយន្តេនេវ សមោ ភវិស្សតីតិ តិណ្ណំ ចីវរានំ ទ្វីសុ នដ្ឋេសុ ឯកំ សាទិយន្តេន សមោ ភវិស្សតិ ឧភិន្នម្បិ សន្តរុត្តរបរមតាយ អវដ្ឋានតោ. យស្ស ឯកំយេវ ហោតីតិ អញ្ញេន កេនចិ ការណេន វិនដ្ឋសេសចីវរំ សន្ធាយ វុត្តំ.

‘‘សេសកំ តុម្ហេវ ហោតូតិ ទេន្តី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘បមាណយុត្តំ គណ្ហិស្សាម, សេសកំ អាហរិស្សាមា’’តិ វត្វា គហេត្វា គមនសមយេបិ ‘‘សេសកម្បិ តុម្ហាកំយេវ ហោតូ’’តិ វទន្តិ, លទ្ធកប្បិយមេវ. បវារិតានន្តិ អច្ឆិន្នកាលតោ បុព្ពេយេវ បវារិតានំ. បាឡិយា ន សមេតីតិ សន្តរុត្តរបរមតោ ឧត្តរិ សាទិយនេ អនាបត្តិទស្សនត្ថំ ‘‘អនាបត្តិ ញាតកានំ បវារិតាន’’ន្តិ វុត្តត្តា ន សមេតិ. សន្តរុត្តរបរមំ សាទិយន្តស្ស ហិ អាបត្តិប្បសង្គោយេវ នត្ថិ, សតិ ច សិក្ខាបទេន អាបត្តិប្បសង្គេ អនាបត្តិ យុត្តា ទស្សេតុន្តិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘បមាណមេវ វដ្ដតីតិ ឥទំ សល្លេខទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

យស្មា បនិទំ…បេ… ន វុត្តន្តិ ឯត្ថាយមធិប្បាយោ – ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ វុច្ចមានេ អញ្ញេសំ អត្ថាយ បមាណំ អតិក្កមិត្វាបិ គណ្ហិតុំ វដ្ដតីតិ អាបជ្ជតិ, តញ្ច អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបនវត្ថុស្មិំ បញ្ញត្តត្តា វត្ថុនា សំសន្ទិយមានំ ន សមេតិ. ន ហិ យំ វត្ថុំ និស្សាយ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តស្មិំយេវ អនាបត្តិវចនំ យុត្តន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ‘‘ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អត្តនោ សាទិយនបដិពទ្ធតាវសេន បវត្តត្តា ‘អញ្ញស្សត្ថាយា’តិ វត្តុំ ឱកាសោយេវ នត្ថិ, តស្មា ន វុត្ត’’ន្តិ កថិតំ. ឥធ ‘‘អញ្ញស្សត្ថាយា’’តិ អវុត្តត្តា អញ្ញេសំ អត្ថាយ ញាតកបវារិតេសុ អធិកំ វិញ្ញាបេន្តស្ស អាបត្តីតិ ចេ? ន, តត្ថ បុរិមសិក្ខាបទេនេវ អនាបត្តិសិទ្ធិតោ. តតុត្តរិតា, អច្ឆិន្នាទិការណតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥២២-៥២៤) បន ‘‘បាឡិយំ បគ្គាហិកសាលន្តិ ទុស្សាបណំ. តញ្ហិ វាណិជកេហិ ទុស្សានិ បគ្គហេត្វា ទស្សនដ្ឋានតាយ ‘បគ្គាហិកសាលា’តិ វុច្ចតិ. អស្ស ចីវរស្សាតិ សាទិតព្ពចីវរស្ស. តេចីវរិកេនាតិ ឥមិនា អច្ឆិន្នតិចីវរតោ អញ្ញស្ស វិហារាទីសុ និហិតស្ស ចីវរស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. យទិ ភវេយ្យ, វិញ្ញាបេតុំ ន វដ្ដេយ្យ, តាវកាលិកំ និវាសេត្វា អត្តនោ ចីវរំ គហេតព្ពំ. តាវកាលិកម្បិ អលភន្តស្ស ភូតគាមវិកោបនំ កត្វា តិណបណ្ណេហិ ឆទនំ វិយ វិញ្ញាបនម្បិ វដ្ដតិ ឯវ. អញ្ញេនាតិ អច្ឆិន្នអសព្ពចីវរេន. ‘ទ្វេ នដ្ឋានី’តិ អធិការតោ វុត្តំ ‘ទ្វេ សាទិតព្ពានី’តិ. បាឡិយា ន សមេតីតិ ‘អនាបត្តិ ញាតកានំ បវារិតាន’ន្តិ (បារា. ៥២៦) ឥមាយ បាឡិយា ន សមេតិ តតុត្តរិ វិញ្ញាបនអាបត្តិប្បសង្គេ ឯវ វុត្តត្តា. អញ្ញស្សត្ថាយាតិ ន វុត្តន្តិ ឥទំ អញ្ញស្សត្ថាយ តតុត្តរិ វិញ្ញាបនេ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. តញ្ច បាចិត្តិយំ យេសំ អត្ថាយ វិញ្ញាបេតិ, តេសំ វា សិយា វិញ្ញាបកស្សេវ វា, ន តាវ តេសំ, តេហិ អវិញ្ញាបិតត្តា, នាបិ វិញ្ញាបកស្ស, អត្តានំ ឧទ្ទិស្ស អវិញ្ញត្តត្តា. តស្មា អញ្ញស្សត្ថាយ វិញ្ញាបេន្តស្សបិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ន ទិស្សតិ. បាឡិយំ បន ឥមស្ស សិក្ខាបទស្ស អត្តនោ សាទិយនបដិពទ្ធតាវសេន បវត្តត្តា ‘អញ្ញស្សត្ថាយា’តិ អនាបត្តិវារេ ន វុត្តន្តិ វទន្តិ, តញ្ច យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. តតុត្តរិចីវរតា, អច្ឆិន្នាទិការណតា, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានី’’តិ.

ឥទំ តតុត្តរិសិក្ខាបទវិនិច្ឆយំ អាចរិយេន អវុត្តម្បិ អច្ឆិន្នចីវរាធិការេយេវ បវត្តត្តា អម្ហេហិ គហិតំ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទស្ស សមយេសុ អច្ឆិន្នចីវរកាលេ អញ្ញាតកានំ វិញ្ញាបេតព្ពភាវោ ភគវតា វុត្តោ, តេហិ ទិន្នចីវរស្ស មត្តសោ គហិតភាវោ តតុត្តរិសិក្ខាបទេន វុត្តោ. តស្មា អច្ឆិន្នចីវរអធិការោយេវ ហោតីតិ.

ចីវរអច្ឆិន្ទនវិនិច្ឆយកថា

ឥតោ បរំ អច្ឆិន្ទនសាមញ្ញេន ចីវរអច្ឆិន្ទនវិនិច្ឆយំ វក្ខាម – តត្ថ យម្បិ ត្យាហន្តិ យម្បិ តេ អហំ. សោ កិរ ‘‘មម បត្តចីវរឧបាហនបច្ចត្ថរណានិ វហន្តោ មយា សទ្ធិំ ចារិកំ បក្កមិស្សតី’’តិ អទាសិ. តេនេវមាហ ‘‘មយា សទ្ធិំ ជនបទចារិកំ បក្កមិស្សតី’’តិ. អច្ឆិន្ទីតិ ពលក្ការេន អគ្គហេសិ, សកសញ្ញាយ គហិតត្តា បនស្ស បារាជិកំ នត្ថិ, កិលមេត្វា គហិតត្តា អាបត្តិ បញ្ញត្តា.

សយំ អច្ឆិន្ទតិ, និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយន្តិ ឯកំ ចីវរំ ឯកាពទ្ធានិ ច ពហូនិ អច្ឆិន្ទតោ ឯកា អាបត្តិ, ឯកតោ អពទ្ធានិ វិសុំ វិសុំ ឋិតានិ ពហូនិ អច្ឆិន្ទតោ, ‘‘សង្ឃាដិំ អាហរ, ឧត្តរាសង្គំ អាហរា’’តិ ឯវំ អាហរាបយតោ ច វត្ថុគណនាយ អាបត្តិយោ. ‘‘មយា ទិន្នានិ សព្ពានិ អាហរា’’តិ វទតោបិ ឯកវចនេនេវ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ.

អញ្ញំ អាណាបេតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ‘‘ចីវរំ គណ្ហា’’តិ អាណាបេតិ, ឯកំ ទុក្កដំ. អាណត្តោ ពហូនិ គណ្ហាតិ, ឯកំ បាចិត្តិយំ. ‘‘សង្ឃាដិំ គណ្ហ, ឧត្តរាសង្គំ គណ្ហា’’តិ វទតោ វាចាយ វាចាយ ទុក្កដំ. ‘‘មយា ទិន្នានិ សព្ពានិ គណ្ហា’’តិ វទតោ ឯកវាចាយ សម្ពហុលា អាបត្តិយោ.

អញ្ញំ បរិក្ខារន្តិ វិកប្បនុបគបច្ឆិមំ ចីវរំ ឋបេត្វា យំ កិញ្ចិ អន្តមសោ សូចិម្បិ. វេឋេត្វា ឋបិតសូចីសុបិ វត្ថុគណនាយ ទុក្កដានិ. សិថិលវេឋិតាសុ ឯវំ. គាឡ្ហំ កត្វា ពទ្ធាសុ បន ឯកមេវ ទុក្កដន្តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. សូចិឃរេ បក្ខិត្តាសុបិ ឯសេវ នយោ. ថវិកាយ បក្ខិបិត្វា សិថិលពទ្ធគាឡ្ហពទ្ធេសុ តិកដុកាទីសុ ភេសជ្ជេសុបិ ឯសេវ នយោ.

សោ វា ទេតីតិ ‘‘ភន្តេ, តុម្ហាកំយេវ ឥទំ សារុប្ប’’ន្តិ ឯវំ វា ទេតិ. អថ វា បន ‘‘អាវុសោ, មយំ តុយ្ហំ ‘វត្តបដិបត្តិំ ករិស្សតិ, អម្ហាកំ សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហិស្សតិ, ធម្មំ បរិយាបុណិស្សតី’តិ ចីវរំ អទម្ហា, សោទានិ ត្វំ ន វត្តំ ករោសិ, ន ឧបជ្ឈំ គណ្ហាសិ, ន ធម្មំ បរិយាបុណាសី’’តិ ឯវមាទីហិ វុត្តោ ‘‘ភន្តេ, ចីវរត្ថាយ មញ្ញេ ភណថ, ឥទំ វោ ចីវរ’’ន្តិ ទេតិ, ឯវម្បិ សោ វា ទេតិ. ទិសាបក្កន្តំ វា បន ទហរំ ‘‘និវត្តេថ ន’’ន្តិ ភណតិ, សោ ន និវត្តតិ. ‘‘ចីវរំ គហេត្វា រុន្ធថា’’តិ ឯវំ ចេ និវត្តតិ, សាធុ. សចេ ‘‘បត្តចីវរត្ថាយ មញ្ញេ តុម្ហេ ភណថ, គណ្ហថ ន’’ន្តិ ទេតិ, ឯវម្បិ សោយេវ ទេតិ. វិព្ភន្តំ វា ទិស្វា ‘‘មយំ តុយ្ហំ ‘វត្តំ ករិស្សតី’តិ បត្តចីវរំ អទម្ហា, សោទានិ ត្វំ វិព្ភមិត្វា ចរសី’’តិ វទតិ, ឥតរោ ‘‘គណ្ហថ តុម្ហាកំ បត្តចីវរ’’ន្តិ ទេតិ, ឯវម្បិ សោ វា ទេតិ. ‘‘មម សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហន្តស្សេវ តេ ទេមិ, អញ្ញត្ថ គណ្ហន្តស្ស ន ទេមិ. វត្តំ ករោន្តស្សេវ ទេមិ, អករោន្តស្ស ន ទេមិ. ធម្មំ បរិយាបុណន្តស្សេវ ទេមិ, អបរិយាបុណន្តស្ស ន ទេមិ. អវិព្ភមន្តស្សេវ ទេមិ, វិព្ភមន្តស្ស ន ទេមី’’តិ ឯវំ បន ទាតុំ ន វដ្ដតិ, ទទតោ ទុក្កដំ, អាហរាបេតុំ បន វដ្ដតិ. ចជិត្វា ទិន្នំ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តោ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ. អយំ សមន្តបាសាទិកតោ ឧទ្ធដវិនិច្ឆយោ.

យម្បិ ត្យាហន្តិ ឯត្ថ យន្តិ ការណវចនំ, តស្មា ឯវមេត្ថ សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ – ‘‘មយា សទ្ធិំ ជនបទចារិកំ បក្កមិស្សតីតិ យំ ការណំ និស្សាយ អហំ តេ, អាវុសោ, ចីវរំ អទាសិំ, តំ ន ករោសី’’តិ កុបិតោ អនត្តមនោ អច្ឆិន្ទីតិ. យន្តិ វា ចីវរំ បរាមសតិ. តត្ថ ‘‘មយា សទ្ធិំ ជនបទចារិកំ បក្កមិស្សតីតិ យម្បិ តេ អហំ ចីវរំ អទាសិំ, តំ ចីវរំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ កុបិតោ អនត្តមនោ អច្ឆិន្ទីតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

អាណត្តោ ពហូនិ គណ្ហាតិ, ឯកំ បាចិត្តិយន្តិ ‘‘ចីវរំ គណ្ហា’’តិ អាណត្តិយា ឯកចីវរវិសយត្តា ឯកមេវ បាចិត្តិយំ. វាចាយ វាចាយ ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ អច្ឆិន្នេសុ វត្ថុគណនាយ បាចិត្តិយានិ. ឯកវាចាយ សម្ពហុលា អាបត្តិយោតិ ឥទំ អច្ឆិន្នេសុ វត្ថុគណនាយ អាបជ្ជិតព្ពំ បាចិត្តិយាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ, អាណត្តិយា អាបជ្ជិតព្ពំ បន ទុក្កដំ ឯកមេវ.

ឯវន្តិ ឥមិនា ‘‘វត្ថុគណនាយ ទុក្កដានី’’តិ ឥទំ បរាមសតិ. ឯសេវ នយោតិ សិថិលំ គាឡ្ហញ្ច បក្ខិត្តាសុ អាបត្តិយា ពហុត្តំ ឯកត្តញ្ច អតិទិសតិ.

អាវុសោ មយន្តិអាទីសុ គណ្ហិតុកាមតាយ ឯវំ វុត្តេបិ តេនេវ ទិន្នត្តា អនាបត្តិ. អម្ហាកំ សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហិស្សតីតិ ឥទំ សាមណេរស្សបិ ទានំ ទីបេតិ, តស្មា កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘‘ភិក្ខុស្ស សាមំ ចីវរំ ទត្វា’’តិ វុត្តំ, តថាបិ អនុបសម្បន្នកាលេ ទត្វាបិ ឧបសម្បន្នកាលេ អច្ឆិន្ទន្តស្ស បាចិត្តិយមេវាតិ វេទិតព្ពំ. អច្ឆិន្ទនសមយេ ឧបសម្បន្នភាវោយេវ ហេត្ថ បមាណំ. ទេតីតិ តុដ្ឋោ វា កុបិតោ វា ទេតិ. រុទ្ធថាតិ និវារេថ. ឯវំ បន ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ឯវំ ទិន្នំ ន តាវ ‘‘តស្ស សន្តក’’ន្តិ អនធិដ្ឋហិត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. អាហរាបេតុំ បន វដ្ដតីតិ ឯវំ ទិន្នំ ភតិសទិសត្តា អាហរាបេតុំ វដ្ដតិ. ចជិត្វា ទិន្នន្តិ វុត្តនយេន អទត្វា អនបេក្ខេន ហុត្វា តស្សេវ ទិន្នំ. ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោតិ សកសញ្ញាយ វិនា គណ្ហន្តោ ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា អាបត្តិយា ការេតព្ពោ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរតា, សាមំ ទិន្នតា, សកសញ្ញិតា, ឧបសម្បន្នតា, កោធវសេន អច្ឆិន្ទនំ វា អច្ឆិន្ទាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អយំ សារត្ថទីបនីបាឋោ (សារត្ថ. ដី. ២.៦៣៥).

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៦៣១) បន ‘‘យម្បិ…បេ… អច្ឆិន្ទីតិ ឯត្ថ យំ តេ អហំ ចីវរំ អទាសិំ, តំ ‘មយា សទ្ធិំ បក្កមិស្សតី’តិ សញ្ញាយ អទាសិំ, ន អញ្ញថាតិ កុបិតោ អច្ឆិន្ទីតិ ឯវំ អជ្ឈាហរិត្វា យោជេតព្ពំ. ឯកំ ទុក្កដន្តិ យទិ អាណត្តោ អវស្សំ អច្ឆិន្ទតិ, អាណត្តិក្ខណេ ឯវ បាចិត្តិយំ. យទិ ន អច្ឆិន្ទតិ, តទា ឯវ ទុក្កដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកវាចាយ សម្ពហុលាបត្តិយោតិ យទិ អាណត្តោ អនន្តរាយេន អច្ឆិន្ទតិ, អាណត្តិក្ខណេយេវ វត្ថុគណនាយ បាចិត្តិយាបត្តិយោ បយោគករណក្ខណេយេវ អាបត្តិយា អាបជ្ជិតព្ពតោ, ចីវរំ បន អច្ឆិន្នេយេវ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. យទិ សោ ន អច្ឆិន្ទតិ, អាណត្តិក្ខណេ ឯកមេវ ទុក្កដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមញ្ញត្ថបិ ឦទិសេសុ នយោ ញាតព្ពោ. ឧបជ្ឈំ គណ្ហិស្សតីតិ សាមណេរស្ស ទានំ ទីបេតិ, តេន ច សាមណេរកាលេ ទត្វា ឧបសម្បន្នកាលេ អច្ឆិន្ទតោបិ បាចិត្តិយំ ទីបេតិ. ‘‘ភិក្ខុស្ស សាមំ ចីវរំ ទត្វា’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ. អាហរាបេតុំ បន វដ្ដតីតិ កម្មេ អកតេ ភតិសទិសត្តា វុត្តំ. វិកប្បនុបគបច្ឆិមចីវរតា, សាមំ ទិន្នតា, សកសញ្ញិតា, ឧបសម្បន្នតា, កោធវសេន អច្ឆិន្ទនំ វា អច្ឆិន្ទាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានី’’តិ វុត្តំ.

បដិភានចិត្តកថា

៦. បដិភានចិត្តកថាយំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ សុវិញ្ញេយ្យន្តិ សារត្ថទីបនិយំ ន កិញ្ចិ វុត្តំ, វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.២៩៩) បន ‘‘ករោហីតិ វត្តុំ ន វដ្ដតីតិ អាណត្តិយា ឯវ បដិក្ខិត្តត្តា ទ្វារបាលំ ‘កិំ ន ករោសី’តិអាទិនា បរិយាយេន វត្តុំ វដ្ដតិ. ជាតកបករណន្តិ ជាតកបដិសំយុត្តំ ឥត្ថិបុរិសាទិ យំ កិញ្ចិ រូបំ អធិប្បេតំ. ‘បរេហិ ការាបេតុ’ន្តិ វុត្តត្តា ពុទ្ធរូបម្បិ សយំ កាតុំ ន លភតី’’តិ វុត្តំ.

វិប្បកតភោជនកថា

៧. វិប្បកតភោជនកថាយម្បិ សារត្ថទីបនី វិមតិវិនោទនី វជិរពុទ្ធិដីកាសុ ន កិញ្ចិ វុត្តំ. បឋមំ កតំ បកតំ, វិ អនិដ្ឋិតំ បកតំ វិប្បកតំ, វិប្បកតំ ភោជនំ យេន សោ វិប្បកតភោជនោ, បឋមំ ភុញ្ជិត្វា អនិដ្ឋិតភោជនកិច្ចោ ភិក្ខុ. វុត្តេន ភិក្ខុនា បវិសិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. រិត្តហត្ថម្បិ ឧដ្ឋាបេតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ការណមាហ ‘‘វិប្បកតភោជនោយេវ ហិ សោ ហោតី’’តិ, យាគុខជ្ជកាទីសុបិ បីតេសុ ខាទិតេសុបិ ភត្តស្ស អភុត្តត្តា អនិដ្ឋិតភោជនកិច្ចោ ហោតិ. បវារិតោ ហោតិ, តេន វត្តព្ពោតិ បវារិតេន អាសនា វុដ្ឋិតេន ភុញ្ជិតុំ អលភមានត្តា អត្តនោ សន្តិកេ ឧទកេ អសន្តេ វត្តព្ពោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឧទ្ទិសន្តឧទ្ទិសាបនកថា

៨. ឧទ្ទិសន្តឧទ្ទិសាបនកថាយំ ឧទ្ទិសន្តេនាតិ ឧទ្ទេសំ ទេន្តេន, បាឡិំ វាចេន្តេនាតិ អត្ថោ. ឧទ្ទិសាបេន្តេនាតិ ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តេន, បាឡិំ វាចាបេន្តេនាតិ អត្ថោ. ឧច្ចតរេបីតិ បិ-សទ្ទេន សមានាសនំ សម្បិណ្ឌេតិ. នីចតរេបីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

តិវស្សន្តរិកកថា

៩. តិវស្សន្តរិកកថាយំ តីណិ វស្សានិ តិវស្សំ, តីណិ វា វស្សានិ តិវស្សានិ, តិវស្សានំ អន្តរំ តិវស្សន្តរំ, តិវស្សន្តរេ ឋិតោតិ តិវស្សន្តរោ, តេន តិវស្សន្តរេន, អន្តរ-សទ្ទោ មជ្ឈត្ថវាចកោ, ណ-បច្ចយោ ឋិតត្ថេ. តេនាហ វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣២០) ‘‘តិវស្សន្តរេនាតិ តិណ្ណំ វស្សានំ អន្តោ ឋិតេនា’’តិ. អដ្ឋកថាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២០) បន សរូបមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘តិវស្សន្តរោ នាមា’’តិអាទិមាហ. ឥមេ សព្ពេតិ សព្ពេ តិវិធា ឥមេ សមានាសនិកា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទីឃាសនកថា

១០. ទីឃាសនកថាយំ សំហារិមំ វាតិ សំហរិតុំ យុត្តំ កដសារកាទិ. អសំហារិមំ វាតិ សំហរិតុំ អសក្កុណេយ្យំ បាសាណាទិ អាសនំ. តេនាហ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣២០) ‘‘ទីឃាសនំ នាម មញ្ចបីឋវិនិមុត្តំ យំ កិញ្ចិ តិណ្ណន្នំ ឯកតោ សុខំ និសីទិតុំ បហោតី’’តិ. កស្មា បន ‘‘តិណ្ណន្នំ បហោតី’’តិ វុត្តំ, ននុ ទ្វិន្នំ បហោនកាសនម្បិ ទីឃមេវាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អនុជានាមិ…បេ… ឯត្តកំ បច្ឆិមំ ទីឃាសនន្តិ ហិ វុត្ត’’ន្តិ. ទ្វិន្នំ បហោនកេ ហិ អទីឃាសនេ សមានាសនិកេហេវ សហ និសីទិតុំ វដ្ដតិ, តិណ្ណន្នំ បហោនកតោ បដ្ឋាយ គហិតេ ទីឃាសនេ បន អសមានាសនិកេហិបិ សហ និសីទិតុំ វដ្ដតិ. យទិ ឯវំ បណ្ឌកាទីហិបិ សហ និសីទិតុំ វដ្ដេយ្យាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ឋបេត្វា បណ្ឌក’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អត្ថោ សុវិញ្ញេយ្យោវ.

គិលានុបដ្ឋានកថា

១១. គិលានុបដ្ឋានកថាយំ បលិបន្នោតិ និមុគ្គោ, មក្ខិតោតិ អត្ថោ. ឧច្ចារេត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា. សមានាចរិយកោតិ ឯត្ថ ‘‘សចេបិ ឯកស្ស អាចរិយស្ស ឯកោ អន្តេវាសិកោ ហោតិ, ឯកោ សទ្ធិវិហារិកោ, ឯតេបិ អញ្ញមញ្ញំ សមានាចរិយកា ឯវា’’តិ វទន្តិ. ភេសជ្ជំ យោជេតុំ អសមត្ថោ ហោតីតិ វេជ្ជេន ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច ភេសជ្ជំ គហេត្វា ឥមិនា យោជេត្វា ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តេ តថា កាតុំ អសមត្ថោតិ អត្ថោ. នីហាតុន្តិ នីហរិតុំ, ឆឌ្ឌេតុន្តិ អត្ថោ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៣៦៥-៣៦៦) បន ‘‘ភូមិយំ បរិភណ្ឌំ អកាសីតិ គិលានេន និបន្នភូមិយំ កិលិដ្ឋដ្ឋានំ ធោវិត្វា ហរិតូបលិត្តំ ការេសីតិ អត្ថោ. ភេសជ្ជំ យោជេតុំ អសមត្ថោតិ បរេហិ វុត្តវិធិម្បិ កាតុំ អសមត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

មរណវណ្ណកថា

១២. មរណវណ្ណកថាយំ មរណត្ថិកាវ ហុត្វាតិ ឥមស្ស កាយស្ស ភេទេន សគ្គបាបនាធិប្បាយត្តា អត្ថតោ មរណត្ថិកាវ ហុត្វា. មរណត្ថិកភាវំ អជានន្តាតិ ‘‘ឯវំ អធិប្បាយិនោ មរណត្ថិកា នាម ហោន្តី’’តិ អត្តនោ មរណត្ថិកភាវំ អជានន្តា. ន ហិ តេ អត្តនោ ចិត្តប្បវត្តិំ ន ជានន្តិ. វោហារវសេនាតិ បុព្ពភាគវោហារវសេន, មរណាធិប្បាយស្ស សន្និដ្ឋាបកចេតនាក្ខណេ ករុណាយ អភាវតោ ការុញ្ញេន បាសេ ពទ្ធសូករមោចនំ វិយ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យថាយុនា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ យថានុសន្ធិនាតិ បរិយាយន្តរេន វុត្តំ, យថានុសន្ធិនា យថាយុបរិច្ឆេទេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អថ វា យថានុសន្ធិនាតិ យថានុប្បពន្ធេន, យាវ តស្មិំ ភវេ សន្តានស្ស អនុប្បពន្ធោ អវិច្ឆិន្នបវត្តិ ហោតិ, តាវ ឋត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨០) ‘‘វោហារវសេនាតិ បុព្ពភាគវោហារវសេន មរណាធិប្បាយស្ស សន្និដ្ឋាបកចេតនាក្ខណេ ករុណាយ អភាវតោ, ការុញ្ញេន បាសេ ពទ្ធសូករមោចនំ វិយ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘យថាយុនា’តិ វុត្តមេវត្ថំ យថានុសន្ធិនាតិ បរិយាយន្តរេន វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៨០) បន ‘‘មរណត្ថិកាវ ហុត្វាតិ ឥមស្ស កាយស្ស ភេទេន សគ្គបាបនាធិប្បាយត្តា អត្ថតោ មរណត្ថិកាវ ហុត្វា. ‘‘ឯវំអធិប្បាយិនោ មរណត្ថិកា នាម ហោន្តី’’តិ អត្តនោ មរណត្ថិកភាវំ អជានន្តា អាបន្នា បារាជិកំ. ន ហិ តេ អត្តនោ ចិត្តប្បវត្តិំ ន ជានន្តីតិ វុច្ចន្តិ. វោហារវសេនាតិ បុព្ពភាគេ វោហារវសេន, សន្និដ្ឋានេ បនេតំ នត្ថិ, បាសេ ពទ្ធសូករមោចនេ វិយ ន ហោតិ. យថានុសន្ធិនាតិ អន្តរា អមរិត្វាតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ.

អត្តបាតនកថា

១៣. អត្តបាតនកថាយំ វិភត្តិព្យត្តយេនាតិ វិភត្តិវិបរិណាមេន. វិសេសាធិគមោតិ សមាធិ វិបស្សនា ច. អតិវិយ បាកដត្តា ‘‘ហត្ថប្បត្តោ វិយ ទិស្សតី’’តិ វុត្តំ. ឧបច្ឆិន្ទតីតិ វិសេសាធិគមស្ស វិក្ខេបោ មា ហោតូតិ អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទតិ. វិសេសាធិគមន្តិ លោកុត្តរធម្មបដិលាភំ. ព្យាករិត្វាតិ អារោចេត្វា. ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន វដ្ដតីតិ យស្មា សភាគានំ លជ្ជីភិក្ខូនំយេវ អរិយា អត្តនា អធិគតវិសេសំ តាទិសេ ការណេ សតិ អារោចេន្តិ, តេ ច ភិក្ខូ អប្បតិរូបាយ អនេសនាយ បច្ចយំ ន បរិយេសន្តិ, តស្មា តេហិ បរិយេសិតបច្ចយេ កុក្កុច្ចំ ឧប្បាទេត្វា អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ. សភាគានញ្ហិ ព្យាកតត្តា ឧបច្ឆិន្ទិតុំ ន លភតិ. តេ ហិ កប្បិយខេត្តំ អារោចេន្តិ. តេនេវ ‘‘សភាគានញ្ហិ លជ្ជីភិក្ខូនំ កថេតុំ វដ្ដតីតិ ឥទំ ‘ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន វដ្ដតី’តិ ឥមស្ស ការណំ ទស្សេន្តេន វុត្ត’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អថ វា វិសេសាធិគមំ ព្យាករិត្វាតិ ឥទំ វិសេសស្ស អធិគតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អធិគមន្តរាយំ អាសង្កន្តេនេវ ច អាហារុបច្ឆេទោ កាតព្ពោតិ អនុញ្ញាតត្តា អធិគតេន ន កាតព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសាធិគមំ ព្យាករិត្វា អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទតិ, ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. កិំ បន អរិយា អត្តនា អធិគតវិសេសំ អញ្ញេសំ អារោចេន្តីតិ ឥមិស្សា ចោទនាយ ‘‘សភាគានញ្ហិ លជ្ជីភិក្ខូនំ កថេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, អយមេត្ថ យុត្តតរោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, គណ្ឋិបទេបិ អយមត្ថោ ទស្សិតោយេវាតិ.

វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨២-១៨៣) ‘‘វិភត្តិព្យត្តយេនាតិ វិភត្តិវិបរិណាមេន. វិសេសាធិគមោតិ សមាធិ វិបស្សនា ច. វិសេសាធិគមន្តិ លោកុត្តរធម្មបដិលាភំ. ព្យាករិត្វាតិ អារោចេត្វា, ឥទញ្ច វិសេសស្ស អធិគតភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អធិគតវិសេសា ហិ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនត្ថំ លជ្ជីភិក្ខូនំ អវស្សំ អធិគមំ ព្យាករោន្តិ, អធិគតវិសេសេន បន អព្យាករិត្វាបិ អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតិ, អធិគមន្តរាយវិនោទនត្ថមេវ អាហារុបច្ឆេទស្ស អនុញ្ញាតត្តា តទធិគមេ សោ ន កាតព្ពោវ. កិំ បនាធិគមំ អារោចេតុំ វដ្ដតីតិ អាហ សភាគានញ្ហីតិអាទី’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៨១-១៨៣) ‘‘ហត្ថប្បត្តោ វិយ ទិស្សតិ, ‘តស្ស វិក្ខេបោ មា ហោតូ’តិ ឧបច្ឆិន្ទតិ, វិសេសាធិគមំ ព្យាករិត្វា តប្បភវំ សក្ការំ លជ្ជាយន្តោ អាហារំ ឧបច្ឆិន្ទតិ សភាគានំ ព្យាកតត្តា. តេ ហិ កប្បិយខេត្តំ អារោចេន្តី’’តិ វុត្តំ.

អប្បច្ចវេក្ខិត្វានិសិន្នកថា

១៤. អប្បច្ចវេក្ខិត្វា និសិន្នកថាយំ អប្បដិវេក្ខិត្វាតិ អនុបបរិក្ខិត្វា. ឧទ្ធំ វា អធោ វា សង្កមន្តីតិ បច្ឆា អាគតានំ ឱកាសទានត្ថំ និសិន្នបាឡិយា ឧទ្ធំ វា អធោ វា គច្ឆន្តិ. បដិវេក្ខណកិច្ចំ នត្ថីតិ បច្ឆា អាគតេហិ ឧបបរិក្ខណកិច្ចំ នត្ថិ. ហេដ្ឋា កិស្មិញ្ចិ វិជ្ជមានេ សាដកំ វលិំ គណ្ហាតីតិ អាហ ‘‘យស្មិំ វលិ ន បញ្ញាយតី’’តិ. បដិវេក្ខណញ្ចេតំ គិហីនំ សន្តកេយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨០) ‘‘ហេដ្ឋា កិស្មិញ្ចិ វិជ្ជមានេ សាដកំ វលិំ គណ្ហាតីតិ អាហ ‘យស្មិំ វលិ ន បញ្ញាយតី’តិ. បដិវេក្ខណញ្ចេតំ គិហីនំ សន្តកេ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, វជិរពុទ្ធិដីកាយម្បិ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៨០) ‘‘អប្បដិវេក្ខិត្វាតិ អវិចារេត្វា. ហេដ្ឋិមភាគេ ហិ កិស្មិញ្ចិ វិជ្ជមានេ វលិ បញ្ញាយតី’’តិ ឯត្តកមេវ.

ទវាយសិលាវិជ្ឈនកថា

១៥. ទវាយសិលាវិជ្ឈនកថាយំ ទវាសទ្ទោ ហសាធិប្បាយវាចកោ. បដិបុព្ពវិធ-ធាតុ បវដ្ដនត្ថោតិ អាហ ‘‘ហសាធិប្បាយេន បាសាណោ ន បវដ្ដេតព្ពោ’’តិ. សិលាសទ្ទស្ស បាសាណវាចកត្តា សោ ឯវ ន បដិវិជ្ឈិតព្ពោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ន កេវលញ្ចា’’តិអាទិ. យទិ ឯវំ សព្ពេសម្បិ អត្ថាយ ន វដ្ដេយ្យាតិ អាហ ‘‘ចេតិយាទីនំ អត្ថាយា’’តិអាទិ. ធោវនទណ្ឌកន្តិ ភណ្ឌធោវនទណ្ឌំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨២-១៨៣) បន ‘‘ភណ្ឌកំ វា ធោវន្តាតិ ចីវរំ វា ធោវន្តា. ធោវនទណ្ឌកន្តិ ចីវរធោវនទណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តំ.

ទាយាលិម្បនកថា

១៦. ទាយាលិម្បនកថាយំ អល្ល…បេ… បាចិត្តិយន្តិ សុក្ខដ្ឋានេបិ អគ្គិំ បាតេត្វា ឥមិនា អធិប្បាយេន អាលិម្បេន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. ទុក្កដន្តិ សុក្ខដ្ឋានេ វា សុក្ខំ ‘‘អសុក្ខ’’ន្តិ អវវត្ថបេត្វា វា អគ្គិំ បាតេន្តស្ស ទុក្កដំ. កីឡាធិប្បាយេបិ ឯសេវ នយោ, កីឡាធិប្បាយោ ច បដបដាយមានសទ្ទស្សាទវសេនេវ វេទិតព្ពោ. បដិបក្ខភូតោ អគ្គិ បដគ្គិ. បរិត្តករណន្តិ អារក្ខករណំ. សយំ វា ឧដ្ឋិតន្តិ វាតេរិតានំ វេឡុអាទីនំ អញ្ញមញ្ញសង្ឃដ្ដនេន សមុដ្ឋិតំ. និរុបាទានោតិ ឥន្ធនរហិតោ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.១៩០) បន ‘‘ខិឌ្ឌាធិប្បាយេនបិ ទុក្កដន្តិ សុក្ខតិណាទីសុ អគ្គិករណំ សន្ធាយ វុត្តំ. អល្លេសុ បន កីឡាធិប្បាយេនបិ ករោន្តស្ស បាចិត្តិយមេវ. បដិបក្ខភូតោ, បដិមុខំ គច្ឆន្តោ វា អគ្គិ បដគ្គិ, តស្ស អល្លតិណាទីសុបិ ទានំ អនុញ្ញាតំ. តំ ទេន្តេន ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទាវគ្គិំ ទិស្វា វិហារស្ស សមន្តតោ ឯកក្ខណេ អកត្វា ឯកទេសតោ បដ្ឋាយ វិហារស្ស សមន្តតោ សណិកំ ឈាបេត្វា យថា មហន្តោបិ អគ្គិ វិហារំ បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ, ឯវំ វិហារស្ស សមន្តា អព្ភោកាសំ កត្វា បដគ្គិ ទាតព្ពោ. សោ ឌាវគ្គិនោ បដិបថំ គន្ត្វា ឯកតោ ហុត្វា តេន សហ និព្ពាតិ. បរិត្តករណន្តិ សមន្តា រុក្ខតិណាទិច្ឆេទនបរិខាខណនាទិអារក្ខករណំ. តេនាហ ‘តិណកុដិកានំ សមន្តា ភូមិតច្ឆន’ន្តិអាទី’’តិ, វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៩០) បន ‘‘បរិត្តន្តិ រក្ខណំ, តំ ទស្សេតុំ ‘សមន្តា ភូមិតច្ឆន’ន្តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលាភតកថា

១៧. មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលាភតកថាយំ នត្ថិ សទ្ធា ឯតេសូតិ អស្សទ្ធា, មច្ឆរិនោ, តេសុ អស្សទ្ធេសុ. មិច្ឆាទិដ្ឋិយា យុត្តានិ កុលានិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលានិ, មជ្ឈេលោបតតិយាតប្បុរិសសមាសោ, ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តាយ ទសវត្ថុកាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា យុត្តកុលានិ, តេសុ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកុលេសុ លភិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. អសក្កច្ចការីនំ តេសំ សក្កច្ចករណេន, អប្បណីតទាយីនំ តេសំ បណីតទានេន ភវិតព្ពមេត្ថ ការណេនាតិ ការណំ ឧបបរិក្ខិត្វាវ ភុញ្ជិតុំ យុត្តន្តិ អាហ ‘‘អនុបបរិក្ខិត្វា នេវ អត្តនា ភុញ្ជិតព្ពំ, ន បរេសំ ទាតព្ព’’ន្តិ. យេន ការណេន ភវិតព្ពំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘វិសមិស្សម្បិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ន កេវលំ បិណ្ឌបាតមេវាតិ អាហ ‘‘យម្បី’’តិអាទិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘អបិហិតវត្ថុស្មិម្បិ ហី’’តិអាទិ. តតោ អញ្ញម្បិ ទស្សេតិ គន្ធហលិទ្ទាទិមក្ខិតោតិអាទិនា. តត្ថបិ ការណំ ទស្សេតុមាហ ‘‘សរីរេ រោគដ្ឋានានី’’តិអាទិ.

គោបកទានកថា

១៨. គោបកទានកថាយំ បរេសំ សន្តកំ គោបេតិ រក្ខតីតិ គោបកោ, តស្ស ទានំ គោបកទានំ, ឧយ្យានបាលកាទីហិ ភិក្ខូនំ ទាតព្ពទានំ. តត្ថ បណ្ណំ អារោបេត្វាតិ ‘‘ឯត្តកេហេវ រុក្ខេហិ ឯត្តកមេវ គហេតព្ព’’ន្តិ បណ្ណំ អារោបេត្វា, លិខិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. និមិត្តសញ្ញំ កត្វាតិ សង្កេតំ កត្វា. ទារកាតិ តេសំ បុត្តនត្តាទយោ ទារកា. អញ្ញេបិ យេ កេចិ គោបកា ហោន្តិ, តេ សព្ពេបិ វុត្តា. សព្ពត្ថបិ គិហីនំ គោបកទានេ យត្តកំ គោបកា ទេន្តិ, តត្តកំ គហេតព្ពំ. សង្ឃិកេ បន យថាបរិច្ឆេទមេវ គហេតព្ពន្តិ ទីបិតត្តា ‘‘អត្ថតោ ឯក’’ន្តិ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. ១.១៥៦) ‘‘បណ្ណំ អារោបេត្វាតិ ‘ឯត្តកេ រុក្ខេ រក្ខិត្វា តតោ ឯត្តកំ គហេតព្ព’ន្តិ បណ្ណំ អារោបេត្វា. និមិត្តសញ្ញំ កត្វាតិ សង្កេតំ កត្វា. ទារកាតិ តេសំ បុត្តនត្តាទយោ យេ កេចិ គោបេន្តិ, តេ សព្ពេបិ ឥធ ‘ទារកា’តិ វុត្តា’’តិ, វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៥៦) បន ‘‘អារាមរក្ខកាតិ វិស្សត្ថវសេន គហេតព្ពំ. អធិប្បាយំ ញត្វាតិ ឯត្ថ យស្ស ទានំ បដិគ្គណ្ហន្តំ ភិក្ខុំ, ភាគំ វា សាមិកា ន រក្ខន្តិ ន ទណ្ឌេន្តិ, តស្ស ទានំ អប្បដិច្ឆាទេត្វា គហេតុំ វដ្ដតីតិ ឥធ សន្និដ្ឋានំ, តម្បិ ‘ន វដ្ដតិ សង្ឃិកេ’តិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

យត្ថាតិ យស្មិំ អាវាសេ. អញ្ញេសំ អភាវន្តិ អញ្ញេសំ អាគន្តុកភិក្ខូនំ អភាវំ. តត្ថាតិ តាទិសេ អាវាសេ. ភាជេត្វា ខាទន្តីតិ អាគន្តុកានម្បិ សម្បត្តានំ ភាជេត្វា ខាទន្តីតិ អធិប្បាយោ. ចតូសុ បច្ចយេសុ សម្មា ឧបនេន្តីតិ អម្ពផលាទីនិ វិក្កិណិត្វា ចីវរាទីសុ ចតូសុ បច្ចយេសុ សម្មា ឧបនេន្តិ. ចីវរត្ថាយ និយមេត្វា ទិន្នាតិ ‘‘ឥមេសំ រុក្ខានំ ផលានិ វិក្កិណិត្វា ចីវរេសុយេវ ឧបនេតព្ពានិ, ន ភាជេត្វា ខាទិតព្ពានី’’តិ ឯវំ និយមេត្វា ទិន្នា. តេសុបិ អាគន្តុកា អនិស្សរាតិ បច្ចយបរិភោគត្ថាយ និយមេត្វា ទិន្នត្តា ភាជេត្វា ខាទិតុំ អនិស្សរា. ន តេសុ…បេ… ឋាតព្ពន្តិ ឯត្ថ អាគន្តុកេហិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ភាជេត្វា ខាទិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. តេសំ កតិកាយ ឋាតព្ពន្តិ ‘‘ភាជេត្វា ន ខាទិតព្ព’’ន្តិ វា ‘‘ឯត្តកេសុ រុក្ខេសុ ផលានិ គណ្ហិស្សាមា’’តិ វា ‘‘ឯត្តកានិ ផលានិ គណ្ហិស្សាមា’’តិ វា ‘‘ឯត្តកានំ ទិវសានំ អព្ភន្តរេ គណ្ហិស្សាមា’’តិ វា ‘‘ន កិញ្ចិ គណ្ហិស្សាមា’’តិ វា ឯវំ កតាយ អាវាសិកានំ កតិកាយ អាគន្តុកេហិ ឋាតព្ពំ. មហាអដ្ឋកថាយំ ‘‘អនិស្សរា’’តិ វចនេន ទីបិតោយេវ អត្ថោ មហាបច្ចរិយំ ‘‘ចតុន្នំ បច្ចយាន’’ន្តិអាទិនា វិត្ថារេត្វា ទស្សិតោ. បរិភោគវសេនេវាតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, បរិភោគវសេន តមេវ ភាជេត្វាតិ យោជេតព្ពំ. ឯត្ថ ឯតស្មិំ វិហារេ, រដ្ឋេវា.

សេនាសនបច្ចយន្តិ សេនាសនញ្ច តទត្ថាយ និយមេត្វា ឋបិតញ្ច. លាមកកោដិយាតិ លាមកំ អាទិំ កត្វា, លាមកសេនាសនតោ បដ្ឋាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. សេនាសនេបិ តិណាទីនិ លាមកកោដិយាវ វិស្សជ្ជេតព្ពានិ, សេនាសនបរិក្ខារាបិ លាមកកោដិយាវ វិស្សជ្ជេតព្ពា. មូលវត្ថុច្ឆេទំ បន កត្វា ន ឧបនេតព្ពន្តិ ឥមិនា កិំ វុត្តំ ហោតិ? តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ តាវ ឥទំ វុត្តំ ‘‘សព្ពានិ សេនាសនានិ ន វិស្សជ្ជេតព្ពានីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. លាមកកោដិយា វិស្សជ្ជន្តេហិបិ សេនាសនភូមិយោ ន វិស្សជ្ជេតព្ពាតិ អយមត្ថោ វុត្តោ ហោតីតិ នោ ខន្តិ. វីមំសិត្វា យំ រុច្ចតិ, តំ គហេតព្ពំ.

ធម្មសន្តកេន ពុទ្ធបូជំ កាតុំ, ពុទ្ធសន្តកេន វា ធម្មបូជំ កាតុំ វដ្ដតិ ន វដ្ដតីតិ? ‘‘តថាគតស្ស ខោ ឯតំ, វាសេដ្ឋ, អធិវចនំ ធម្មកាយោ ឥតិបី’’តិ ច ‘‘យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧) ច វចនតោ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. កេចិ បន ‘‘ឯវំ សន្តេ ‘យោ, ភិក្ខវេ, មំ ឧបដ្ឋហេយ្យ, សោ គិលានំ ឧបដ្ឋហេយ្យា’តិ (មហាវ. ៣៦៥) វចនតោ ពុទ្ធសន្តកេន គិលានស្សបិ ភេសជ្ជំ កាតុំ យុត្តន្តិ អាបជ្ជេយ្យ, តស្មា ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ អការណំ. ន ហិ ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, មំ ឧបដ្ឋហេយ្យ, សោ គិលានំ ឧបដ្ឋហេយ្យា’’តិ (មហាវ. ៣៦៥) ឥមិនា អត្តនោ ច គិលានស្ស ច ឯកសទិសតា, តទុបដ្ឋានស្ស វា សមផលតា វុត្តា. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ‘‘យោ មំ ឱវាទានុសាសនីករណេន ឧបដ្ឋហេយ្យ, សោ គិលានំ ឧបដ្ឋហេយ្យ, មម ឱវាទការកេន គិលានោ ឧបដ្ឋាតព្ពោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦៥). ភគវតោ ច គិលានស្ស ច ឧបដ្ឋានំ ឯកសទិសន្តិ ឯវំ បនេត្ថ អត្ថោ ន គហេតព្ពោ, តស្មា ‘‘យោ វោ, អានន្ទ, មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៦) វចនតោ ‘‘អហញ្ច ខោ បនិទានិ ឯកកោវ ឱវទាមិ អនុសាសាមិ, មយិ បរិនិព្ពុតេ ឥមានិ ចតុរាសីតិ ពុទ្ធសហស្សានិ តុម្ហេ ឱវទិស្សន្តិ អនុសាសិស្សន្តី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.២១៦) វុត្តត្តា ច ពហុស្សុតំ ភិក្ខុំ បសំសន្តេន ច ‘‘យោ ពហុស្សុតោ, ន សោ តុម្ហាកំ សាវកោ នាម, ពុទ្ធោ នាម ឯស ចុន្ទា’’តិ វុត្តត្តា ធម្មគរុកត្តា ច តថាគតស្ស បុព្ពនយោ ឯវ បសត្ថតរោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ ‘‘យត្ថាតិ យស្មិំ អាវាសេ. អញ្ញេសន្តិ អញ្ញេសំ អាគន្តុកានំ. តេសុបិ អាគន្តុកា អនិស្សរាតិ សេនាសនេ និរន្តរំ វសន្តានំ ចីវរត្ថាយ ទាយកេហិ, ភិក្ខូហិ វា និយមេត្វា ទិន្នត្តា ភាជេត្វា ខាទិតុំ អនិស្សរា. អាគន្តុកេហិបិ ឥច្ឆន្តេហិ តស្មិំ វិហារេ វស្សានាទីសុ បវិសិត្វា ចីវរត្ថាយ គហេតព្ពំ. តេសំ កតិកាយ ឋាតព្ពន្តិ សព្ពានិ ផលាផលានិ អភាជេត្វា ‘ឯត្តកេសុ រុក្ខេសុ ផលានិ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិស្សាម, អញ្ញេសុ ផលាផលេហិ សេនាសនានិ បដិជគ្គិស្សាមា’តិ វា ‘បិណ្ឌបាតាទិបច្ចយំ សម្បាទេស្សាមា’តិ វា ‘កិញ្ចិបិ អភាជេត្វា ចតុបច្ចយត្ថាយេវ ឧបនេមា’តិ វា ឯវំ សម្មា ឧបនេន្តានំ អាវាសិកានំ កតិកាយ អាគន្តុកេហិ ឋាតព្ពំ. មហាអដ្ឋកថាយំ ‘អនិស្សរា’តិ វចនេន ទីបិតោ ឯវ អត្ថោ, មហាបច្ចរិយំ ‘ចតុន្នំ បច្ចយាន’ន្តិអាទិនា វិត្ថារេត្វា ទស្សិតោ. បរិភោគវសេនេវាតិ ឯត្ថ ឯវ-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, បរិភោគវសេន តមេវ ភាជេត្វាតិ យោជេតព្ពំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ វិហារេ, រដ្ឋេ វា. សេនាសនបច្ចយន្តិ សេនាសនញ្ច តទត្ថាយ និយមេត្វា ឋបិតញ្ច. ‘ឯកំ វា ទ្វេ វា វរសេនាសនានិ ឋបេត្វា’តិ វុត្តមេវត្ថំ បុន ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘មូលវត្ថុច្ឆេទំ បន កត្វា ន ឧបនេតព្ព’ន្តិ វុត្តំ, សេនាសនសង្ខាតវត្ថុនោ មូលច្ឆេទំ កត្វា សព្ពានិ សេនាសនានិ ន វិស្សជ្ជេតព្ពានីតិ អត្ថោ. កេចិ បនេត្ថ ‘ឯកំ វា ទ្វេ វា វរសេនាសនានិ ឋបេត្វា លាមកតោ បដ្ឋាយ វិស្សជ្ជន្តេហិបិ សេនាសនភូមិយោ ន វិស្សជ្ជេតព្ពាតិ អយមត្ថោ វុត្តោ’តិ វទន្តិ, តម្បិ យុត្តមេវ ឥមស្សបិ អត្ថស្ស អវស្សំ វត្តព្ពតោ, ឥតរថា កេចិ សហ វត្ថុនាបិ វិស្សជ្ជេតព្ពំ មញ្ញេយ្យុ’’ន្តិ.

វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៥៣) ‘‘ឯត្ថ ឯតស្មិំ វិហារេ បរចក្កាទិភយំ អាគតំ. មូលវត្ថុច្ឆេទន្តិ ‘សព្ពសេនាសនានំ ឯតេ ឥស្សរា’តិ វចនតោ ឥតរេ អនិស្សរាតិ ទីបិតំ ហោតិ. អយមេវ ភិក្ខុ ឥស្សរោតិ យត្ថ សោ ឥច្ឆតិ, តត្ថ អត្តញាតហេតុំ លភតីតិ កិរ អត្ថោ, អបិ ច ‘ទហរោ’តិ វទន្តិ. សវត្ថុកន្តិ សហ ភូមិយាតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ.

ធម្មិការក្ខយាចនកថា

១៩. ធម្មិការក្ខយាចនកថាយំ ‘‘គីវាយេវាតិ អាណត្តិយា អភាវតោ. តេសំ អនត្ថកាមតាយាតិ ‘ចោរោ’តិ វុត្តំ មម វចនំ សុត្វា កេចិ ទណ្ឌិស្សន្តិ, ជីវិតា វោរោបេស្សន្តីតិ ឯវំ សញ្ញាយ. ឯតេន កេវលំ ភយេន វា បរិក្ខារគ្គហណត្ថំ វា សហសា ‘ចោរោ’តិ វុត្តេ ទណ្ឌិតេបិ ន ទោសោតិ ទស្សេតិ. រាជបុរិសានញ្ហិ ‘ចោរោ អយ’ន្តិ ឧទ្ទិស្សកថនេ ឯវ គីវា. ភិក្ខូនំ, បន អារាមិកាទីនំ វា សម្មុខា ‘អសុកោ ចោរោ ឯវមកាសី’តិ កេនចិ វុត្តវចនំ និស្សាយ អារាមិកាទីសុ រាជបុរិសានំ វត្វា ទណ្ឌាបេន្តេសុបិ ភិក្ខុស្ស ន គីវា រាជបុរិសានំ អវុត្តត្តា, យេសញ្ច វុត្តំ, តេហិ សយំ ចោរស្ស អទណ្ឌិតត្តាតិ គហេតព្ពំ. ‘ត្វំ ឯតស្ស សន្តកំ អច្ឆិន្ទា’តិ អាណត្តោបិ ហិ សចេ អញ្ញេន អច្ឆិន្ទាបេតិ, អាណាបកស្ស អនាបត្តិ វិសង្កេតត្តា. អត្តនោ វចនករន្តិ ឥទំ សាមីចិវសេន វុត្តំ. វចនំ អករោន្តានំ រាជបុរិសានម្បិ ‘ឥមិនា គហិតបរិក្ខារំ អាហរាបេហិ, មា ចស្ស ទណ្ឌំ ករោហី’តិ ឧទ្ទិស្ស វទន្តស្សបិ ទណ្ឌេ គហិតេបិ ន គីវា ឯវ ទណ្ឌគ្គហណស្ស បដិក្ខិត្តត្តា ‘អសុកភណ្ឌំ អវហរា’តិ អាណាបេត្វា វិប្បដិសារេ ឧប្បន្នេ បុន បដិក្ខិបនេ (បារា. ១២១) វិយ. ទាសាទីនំ សម្បដិច្ឆនេ វិយ តទត្ថាយ អឌ្ឌករណេ ភិក្ខូនម្បិ ទុក្កដន្តិ អាហ ‘កប្បិយអឌ្ឌោ នាម, ន វដ្ដតី’តិ. កេនចិ បន ភិក្ខុនា ខេត្តាទិអត្ថាយ វោហារិកានំ សន្តិកំ គន្ត្វា អឌ្ឌេ កតេបិ តំ ខេត្តាទិសម្បដិច្ឆនេ វិយ សព្ពេសំ អកប្បិយំ ន ហោតិ បុព្ពេ ឯវ សង្ឃសន្តកត្តា. ភិក្ខុស្សេវ បន បយោគវសេន អាបត្តិយោ ហោន្តិ. ទាសាទីនម្បិ បន អត្ថាយ រក្ខំ យាចិតុំ វោហារិកេន បុដ្ឋេន សង្ឃស្ស ឧប្បន្នំ កប្បិយក្កមំ វត្តុំ អារាមិកាទីហិ ច អឌ្ឌំ ការាបេតុំ វដ្ដតិ ឯវ. វិហារវត្ថាទិកប្បិយអឌ្ឌំ បន ភិក្ខុនា សយម្បិ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៦៧៩) អាគតោ.

វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៦៨១) ‘‘គីវាតិ កេវលំ គីវា ឯវ ហោតិ, ន បារាជិកំ. ការាបេត្វា ទាតព្ពាតិ ឯត្ថ សចេ អាវុធភណ្ឌំ ហោតិ, តស្ស ធារា ន ការាបេតព្ពា, អញ្ញេន បន អាការេន សញ្ញាបេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

ឧច្ចារាទិឆឌ្ឌនកថា

២០. ឧច្ចារាទិឆឌ្ឌនកថាយំ អដ្ឋមេ ឧច្ចារាទិឆឌ្ឌនេ ‘‘ឧច្ចារាទិភាវោ, អនបលោកនំ, វឡញ្ជនដ្ឋានំ, តិរោកុដ្ដបាការតា, ឆឌ្ឌនំ វា ឆឌ្ឌាបនំ វាតិ ឥមានិ បនេត្ថ បញ្ច អង្គានិ, នវមេ ហរិតូបរិ ឆឌ្ឌនេ សព្ពេសន្តិ ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុនិយា ច. ឥធ ខេត្តបាលកា អារាមាទិគោបកា ច សាមិកា ឯវា’’តិ ឯត្តកមេវ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៨៣០) វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៨៣០) បន ‘‘អដ្ឋមេ វឡញ្ជិយមានតិរោកុដ្ដាទិតា, អនបលោកេត្វា ឧច្ចារាទីនំ ឆឌ្ឌនាទីតិ ទ្វេ អង្គានិ. នវមេ ‘មត្ថកច្ឆិន្ននាឡិកេរម្បី’តិ វុត្តត្តា ហរិតូបរិ ឆឌ្ឌនមេវ បដិក្ខិត្តំ. តេនាហ ‘អនិក្ខិត្តពីជេសូ’តិអាទិ. យត្ថ ច ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតិ, តត្ថ ហរិតេ វច្ចាទិំ កាតុម្បិ វដ្ដតិ ឯវ. សព្ពេសន្តិ ភិក្ខុភិក្ខុនីន’’ន្តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៨៣២) បន ‘‘សាមិកេ អបលោកេត្វាវ ឆឌ្ឌេតីតិ កត្ថចិ បោត្ថកេ នត្ថិ, កត្ថចិ អត្ថិ, អត្ថិភាវោវ សេយ្យោ កិរិយាកិរិយត្តា សិក្ខាបទស្ស. ឥធ ខេត្តបាលកា អារាមាទិគោបកា ច សាមិកា ឯវ. ‘សង្ឃស្ស ខេត្តេ អារាមេ ច តត្ថ កចវរំ ន ឆឌ្ឌេតព្ពន្តិ កតិកា ចេ នត្ថិ, ភិក្ខុស្ស ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតិ សង្ឃបរិយាបន្នត្តា, ន ភិក្ខុនីនំ. តាសម្បិ ភិក្ខុនិសង្ឃសន្តកេ វុត្តនយេន វដ្ដតិ, ន តត្ថ ភិក្ខុស្ស. ឯវំ សន្តេបិ សារុប្បវសេនេវ កាតព្ពន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

ភិក្ខុវិភង្គេ បន សេខិយវណ្ណនាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៦៥១) ‘‘អសញ្ចិច្ចាតិ បដិច្ឆន្នដ្ឋានំ គច្ឆន្តស្ស សហសា ឧច្ចារោ វា បស្សាវោ វា និក្ខមតិ, អសញ្ចិច្ចកតោ នាម, អនាបត្តិ. ន ហរិតេតិ ឯត្ថ យម្បិ ជីវរុក្ខស្ស មូលំ បថវិយំ ទិស្សមានំ គច្ឆតិ, សាខា វា ភូមិលគ្គា គច្ឆតិ, សព្ពំ ហរិតសង្ខាតមេវ, ខន្ធេ និសីទិត្វា អប្បហរិតដ្ឋានេ បាតេតុំ វដ្ដតិ. អប្បហរិតដ្ឋានំ ឱលោកេន្តស្សេវ សហសា និក្ខមតិ, គិលានដ្ឋានេ ឋិតោ ហោតិ, វដ្ដតិ. អប្បហរិតេ កតោតិ អប្បហរិតំ អលភន្តេន តិណណ្ឌុបកំ វា បលាលណ្ឌុបកំ វា ឋបេត្វា កតោបិ បច្ឆា ហរិតំ ឱត្ថរតិ, វដ្ដតិយេវ. ‘ខេឡេន ចេត្ថ សិង្ឃាណិកាបិ សង្គហិតា’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. ន ឧទកេតិ ឯតំ បរិភោគឧទកមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. វច្ចកុដិសមឧទ្ទាទិឧទកេសុ បន អបរិភោគេសុ អនាបត្តិ. ទេវេ វស្សន្តេ សមន្តតោ ឧទកោឃោ ហោតិ, អនុទកដ្ឋានំ ឱលោកេន្តស្សេវ និក្ខមតិ, វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ ឯតាទិសេ កាលេ អនុទកដ្ឋានំ អលភន្តេន កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តស្សំ វណ្ណនាយំ វិមតិវិនោទនិយញ្ច (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៦៥២) ‘‘ខេឡេន ចេត្ថ សិង្ឃាណិកាបិ សង្គហិតាតិ ឯត្ថ ឧទកគណ្ឌុសកំ កត្វា ឧច្ឆុកចវរាទិញ្ច មុខេនេវ ហរិតុំ ឧទកេសុ ឆឌ្ឌេតុំ វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

ឥមស្មិំ ឋានេ បណ្ឌិតេហិ វិចារេតព្ពំ អត្ថិ – ‘‘វច្ចកុដិសមុទ្ទាទិឧទកេសុ បន អបរិភោគេសុ អនាបត្តី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, ឯវំ សន្តេ នទីជាតស្សរាទីសុ អាបត្តិ វា អនាបត្តិ វាតិ. តត្ថ សមុទ្ទាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន នទីជាតស្សរាបិ សង្គហិតាវ, តស្មា អនាបត្តីតិ ចេ? ន ចេវំ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ហិ សមុទ្ទាទីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន នទីជាតស្សរាបិ សង្គហិតា, ឯវំ សតិ ដីកាចរិយា វទេយ្យុំ, ន បន វទន្តិ, អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘វច្ចកុដិសមុទ្ទាទិឧទកេសូ’’តិ ឯត្តកមេវ វទេយ្យ, តថា បន អវត្វា ‘‘អបរិភោគេសូ’’តិ ហេតុមន្តវិសេសនបទម្បិ គហិតំ. តេន ញាយតិ ‘‘អាទិសទ្ទេន អបរិភោគានិ ចន្ទនិកាទិឧទកានិ ឯវ គហិតានិ, ន បរិភោគានិ នទីជាតស្សរាទិឧទកានី’’តិ. តេន ច វច្ចកុដិសមុទ្ទាទិឧទកានិ អបរិភោគត្តា អនាបត្តិករានិ ហោន្តិ, នទីជាតស្សរាទិឧទកានិ បន បរិភោគត្តា អាបត្តិករានីតិ. កថំ បន ‘‘អបរិភោគេសូ’’តិ ឥមស្ស បទស្ស ហេតុមន្តបទភាវោ ជានិតព្ពោតិ? យុត្តិតោ អាគមតោ ច. កថំ យុត្តិតោ? ‘‘វច្ចកុដិសមុទ្ទាទិឧទកានិ បរិភោគានិបិ សន្តិ, អបរិភោគានិបី’’តិ អព្យភិចារិយភាវតោ. ព្យភិចារេ ហិ សម្ភវេ ឯវ សតិ វិសេសនំ សាត្ថកំ សិយា. កថំ អាគមតោ? វុត្តញ្ហេតំ អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេន វិនយវិនិច្ឆយេ (វិ. វិ. ១៩៥៤) ‘‘តេសំ អបរិភោគត្តា’’តិ. តស្មា អាទិ-សទ្ទេន អបរិភោគានិយេវ ឧទកានិ គហិតានិ, ន បរិភោគានិ. វុត្តញ្ហេតំ វិនយវិនិច្ឆយដីកាយំ ‘‘វច្ចកុដិសមុទ្ទាទិឧទកេសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សព្ពំ អបរិភោគជលំ សង្គយ្ហតិ, តេនេវ តេសំ អបរិភោគត្តមេវ ការណមាហា’’តិ, តស្មា មនុស្សានំ បរិភោគេសុ នទីជាតស្សរតឡាកបោក្ខរណិយាទិឧទកេសុ ឧច្ចារបស្សាវាទិករណំ ន វដ្ដតីតិ ជានិតព្ពមេតំ. ‘‘ទេវេ វស្សន្តេ សមន្តតោ ឧទកោឃោ ហោតិ, អនុទកដ្ឋានំ ឱលោកេន្តស្សេវ និក្ខមតិ, វដ្ដតិ. មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ ឯតាទិសេ កាលេ អនុទកដ្ឋានំ អលភន្តេន កាតុំ វដ្ដតីតិ វុត្ត’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ អាគតត្តា មហន្តេសុ នទីជាតស្សរាទីសុ នាវាទីហិ គតកាលេ តាទិសេ ការណេ សតិ ‘‘តីរំ ឧបនេហី’’តិ វត្វា ‘‘ឧបនេតុំ អសក្កុណេយ្យដ្ឋានេ ឧទកេបិ កាតុំ វដ្ដតិ, អនាបត្តី’’តិ អដ្ឋកថានុលោមតោ វិញ្ញាយតិ, ឧបបរិក្ខិត្វា គហេតព្ពំ.

នហានេរុក្ខាទិឃំសនកថា

២១. នហានេ រុក្ខាទិឃំសនន្តិ ឯត្ថ អដ្ឋបទាការេនាតិ អដ្ឋបទផលកាការេន, ជូតផលកសទិសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. មល្លកមូលកសណ្ឋានេនាតិ ខេឡមល្លកមូលសណ្ឋានេន. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.២៤៣) បន ‘‘អដ្ឋបទាការេនាតិ ជូតផលកេ អដ្ឋគព្ភរាជិអាការេន. មល្លកមូលសណ្ឋានេនាតិ ខេឡមល្លកមូលសណ្ឋានេន. ឥទញ្ច វដ្ដាធារកំ សន្ធាយ វុត្តំ. កណ្ដកេ ឧដ្ឋាបេត្វា កតវដ្ដកបាលស្សេតំ អធិវចនំ. បុថុបាណិកន្តិ មុដ្ឋិំ អកត្វា វិកសិតហត្ថតលេហិ បិដ្ឋិបរិកម្មំ វុច្ចតិ. ឯតមេវ សន្ធាយ ហត្ថបរិកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. ចូឡវគ្គ ២៤៤) បន ‘‘បុថុបាណិនា កត្តព្ពំ កម្មំ បុថុបាណិកម្ម’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯវំ បាឡិអនុសារេនេវ នហានេ កត្តព្ពាកត្តព្ពំ ទស្សេត្វា ឥទានិ នហានតិត្ថេ នហាយន្តានំ ភិក្ខូនំ នហានវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ បនេត្ថ នហានវត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បស្សន្តានំ អប្បសាទាវហនតោ, គិហិបុរិសានំ កម្មំ វិយាតិ គរហិតព្ពភាវតោ ច វុត្តំ ‘‘យត្ថ វា តត្ថ វា…បេ… ន ឱតរិតព្ព’’ន្តិ. អញ្ញេសុ សម្មុខីភូតេសុ អនុទកសាដកេន នហាយិតុំ ទុក្ករត្តា ‘‘សព្ពទិសា បន ឱលោកេត្វា វិវិត្តភាវំ ញត្វា’’តិ វុត្តំ. ឯវម្បិ ខាណុគុម្ពលតាទីហិ បដិច្ឆន្នាបិ ហុត្វា តិដ្ឋេយ្យុន្តិ អាហ ‘‘ខាណុ…បេ… ឧក្កាសិត្វា’’តិ. ឧទ្ធំមុខេន ចីវរាបនយនំ ហរាយិតព្ពំ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘អវកុជ្ជ…បេ… អបនេត្វា’’តិ. តតោ កាយពន្ធនដ្ឋបនវត្តមាហ ‘‘កាយពន្ធន’’ន្ត្យាទិនា. តតោ ឧទកសាដិកាយ សតិ តំ និវាសេត្វា ឱតរិតព្ពំ សិយា, តាយ អសតិយា កិំ កាតព្ពន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. តត្ថ បុព្ពេ ‘‘ឋិតកេនេវ ន ឱតរិតព្ព’’ន្តិ អហិរិកាការស្ស បដិសិទ្ធត្តា ឥធ ហិរិមន្តាការំ ទស្សេតិ ឧទកន្តេ ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា និវាសនំ មោចេត្វាតិ. ឧណ្ណដ្ឋានេ, សមដ្ឋានេ វា បសារិតេ សតិ វា តេន អញ្ញត្ថ គច្ឆេយ្យាតិ អាហ ‘‘សចេ និន្នដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ.

ឱតរន្តេន កិំ កាតព្ពន្តិ បុច្ឆំ សន្ធាយ ‘‘ឱតរន្តេន សណិក’’ន្ត្យាទិ. តត្ថ បុព្ពេ ‘‘វេគេន ន ឱតរិតព្ព’’ន្តិ បដិសិទ្ធានុរូបមាហ ‘‘សណិក’’ន្តិ. អតិគម្ភីរំ គច្ឆន្តោ ឧទកោឃតរង្គវាតាទីហិ បហរន្តោ ចលិតកាយោ សិយា, អតិឧត្តានេ និសីទន្តោ អប្បដិច្ឆន្នកាយោ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘នាភិប្បមាណមត្តំ ឱតរិត្វា’’តិ. អត្តនោ ហត្ថវិការាទីហិ វីចិំ ឧដ្ឋាបេន្តោ, សទ្ទញ្ច ករោន្តោ ឧទ្ធដចបលភាវោ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘វីចិំ អនុដ្ឋបេន្តេន សទ្ទំ អករោន្តេន និវត្តិត្វា’’តិ. និវត្តិត្វា កិំ កាតព្ពន្តិ អាហ អាគតទិសាភិមុខេន និមុជ្ជិតព្ព’’ន្តិ, អភិមុខេន ហុត្វាតិ បាឋសេសោ. ឥទានិ តប្ផលំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវ’’ន្ត្យាទិមាហ. តតោ ឧម្មុជ្ជន្តេន កិំ កាតព្ពន្តិ បុច្ឆាយមាហ ‘‘ឧម្មុជ្ជន្តេនបី’’តិអាទិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ចីវរំ បារុបិត្វាវ ឋាតព្ពំ, កស្មាតិ ចេ? ន តាវ កាយតោ ឧទកំ ឱតរតិ, តស្មា ថោកំ កាលំ ឧត្តរាសង្គំ ចីវរំ ឧភោហិ ហត្ថេហិ អន្តេ គហេត្វា បុរតោ កត្វា ឋាតព្ពំ. តតោ កាយស្ស សុក្ខភាវំ ញត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា យថារុចិ គន្តព្ពន្តិ.

វលិកាទិកថា

២២. វលិកាទិកថាយំ ‘‘មុត្តោលម្ពកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន កុណ្ឌលាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បលម្ពកសុត្តន្តិ យញ្ញោបចិតាការេន ឱលម្ពកសុត្ត’’ន្តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២៤៥). វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.២៤៥) បន ‘‘មុត្តោលម្ពកាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន កុណ្ឌលាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បលម្ពកសុត្តន្តិ ព្រាហ្មណានំ យញ្ញោបចិតសុត្តាទិអាការំ វុច្ចតិ. វលយន្តិ ហត្ថបាទវលយ’’ន្តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. ចូឡវគ្គ ២៤៥) បន ‘‘កណ្ណតោ និក្ខន្តមុត្តោលម្ពកាទីនំ កុណ្ឌលាទីនន្តិ លិខិតំ. ‘កាយូរ’ន្តិ បាឡិបាឋោ. ‘កេយូរាទីនី’តិ អាចរិយេនុទ្ធដ’’ន្តិ វុត្តំ.

ទីឃកេសកថា

២៣. ទីឃកេសកថាយំ សារត្ថទីបនិយំ ន កិញ្ចិ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ចូឡវគ្គ ២.២៤៦) បន ‘‘ទ្វង្គុលេតិ ឧបយោគពហុវចនំ, ទ្វង្គុលប្បមាណំ អតិក្កាមេតុំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ទុមាសស្ស វា ទ្វង្គុលស្ស វា អតិក្កន្តភាវំ អជានន្តស្សបិ កេសមស្សុគណនាយ អចិត្តកាបត្តិយោ ហោន្តីតិ វទន្តិ. កោច្ឆេនាតិ ឧសីរហីរាទីនិ ពន្ធិត្វា សមកំ ឆិន្ទិត្វា គហិតកោច្ឆេន. ចិក្កលេនាតិ សិលេសយុត្តតេលេន. ឧណ្ហាភិតត្តរជសិរានម្បីតិ ឧណ្ហាភិតត្តានំ រជោកិណ្ណសិរានំ. អទ្ទហត្ថេនាតិ អល្លហត្ថេនា’’តិ វុត្តំ.

ឧបរិ បន បាឡិយំ (ចូឡវ. ២៧៥) ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ មស្សុំ កប្បាបេន្តិ. មស្សុំ វឌ្ឍាបេន្តិ. គោលោមិកំ ការាបេន្តិ. ចតុរស្សកំ ការាបេន្តិ. បរិមុខំ ការាបេន្តិ. អឌ្ឍទុកំ ការាបេន្តិ. ទាឋិកំ ឋបេន្តិ. សម្ពាធេ លោមំ សំហរាបេន្តិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខីយន្តិ វិបាចេន្តិ ‘សេយ្យថាបិ គិហី កាមភោគិនោ’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – ន, ភិក្ខវេ, មស្សុ កប្បាបេតព្ពំ. ន មស្សុ វឌ្ឍាបេតព្ពំ. ន គោលោមិកំ ការាបេតព្ពំ. ន ចតុរស្សកំ ការាបេតព្ពំ. ន បរិមុខំ ការាបេតព្ពំ. ន អឌ្ឍទុកំ ការាបេតព្ពំ. ន ទាឋិកា ឋបេតព្ពា. ន សម្ពាធេ លោមំ សំហរាបេតព្ពំ, យោ សំហរាបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ អាគតំ. អដ្ឋកថាយម្បិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៧៥) ‘‘មស្សុំ កប្បាបេន្តីតិ កត្តរិយា មស្សុំ ឆេទាបេន្តិ. មស្សុំ វឌ្ឍាបេន្តីតិ មស្សុំ ទីឃំ ការេន្តិ. គោលោមិកន្តិ ហនុកម្ហិ ទីឃំ កត្វា ឋបិតំ ឯឡកមស្សុ វុច្ចតិ. ចតុរស្សកន្តិ ចតុកោណំ. បរិមុខន្តិ ឧទរេ លោមសំហរណំ. អឌ្ឍទុកន្តិ ឧទរេ លោមរាជិដ្ឋបនំ. អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ មស្សុកប្បាបនាទីសុ សព្ពត្ថ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តំ.

បុន បាឡិយំ (ចូឡវ. ២៧៥) ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ភិក្ខូ សក្ខរិកាយបិ មធុសិត្ថកេនបិ នាសិកាលោមំ គាហាបេន្តិ, នាសិកា ទុក្ខា ហោន្តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សណ្ឌាសន្តិ. តេន ខោ បន សមយេន ឆព្ពគ្គិយា ភិក្ខូ បលិតំ គាហាបេន្តិ. មនុស្សា ឧជ្ឈាយន្តិ ខីយន្តិ វិបាចេន្តិ ‘សេយ្យថាបិ គិហី កាមភោគិនោ’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – ន, ភិក្ខវេ, បលិតំ គាហាបេតព្ពំ, យោ គាហាបេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ អាគតំ. ‘‘សក្ខរាទីហិ នាសិកាលោមគ្គាហាបនេ អាបត្តិ នត្ថិ, អនុរក្ខណត្ថំ បន សណ្ឌាសោ អនុញ្ញាតោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បលិតំ គាហាបេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ភមុកាយ វា នលាដេ វា ទាឋិកាយ វា ឧគ្គន្ត្វា ពីភច្ឆំ ឋិតំ, តាទិសំ លោមំ បលិតំ វា អបលិតំ វា គាហាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ ច វុត្តំ.

អាទាសាទិកថា

២៤. អាទាសាទិកថាយំ អាទាសោ នាម មណ្ឌនបកតិកានំ មនុស្សានំ អត្តនោ មុខច្ឆាយាទស្សនត្ថំ កំសលោហាទីហិ កតោ ភណ្ឌវិសេសោ. ឧទកបត្តោ នាម ឧទកដ្ឋបនកោ បាតិសរាវាទិកោ ភាជនវិសេសោ. កំសបត្តាទីនីតិ អាទាសភាវេន អកតានិ បរិសុទ្ធភាវេន អាលោកករានិ វត្ថូនិ. អាទិ-សទ្ទេន សុវណ្ណរជតជាតិផលិកាទយោ សង្គណ្ហាតិ, កញ្ជិយាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន ទ្រវជាតិកានិ តេលមធុខីរាទីនិ. អាពាធបច្ចយាតិ អត្តនោ មុខេ ឧប្បន្នវណបច្ចយា. តេនាហ ‘‘សញ្ឆវិ នុ ខោ មេ វណោ’’តិអាទិ. អាយុំ សង្ខរោតីតិ អាយុសង្ខារោ. កោ សោ? អត្តភាវោ, តំ អាយុសង្ខារំ, តំ ឱលោកេន្តោ កេនាការេន ឱលោកេយ្យាតិ បុច្ឆាយមាហ ‘‘ជិណ្ណោ នុ ខោម្ហិ នោតិ ឯវ’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – មម អត្តភាវោ ជិណ្ណោ នុ ខោ វា, នោ ជិណ្ណោ នុ ខោ វាតិ ឯវំ ឥមិនា មនសិការេន កម្មដ្ឋានសីសេន ឱលោកេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘សោភតិ នុ ខោ មេ អត្តភាវោ, នោ វា’’តិ ឯវំ បវត្តេន អត្តសិនេហវសេន ឱលោកេតុំ ន វដ្ដតីតិ.