៣៣. កម្មាកម្មវិនិច្ឆយកថា

២៤៩. ឯវំ គរុកាបត្តិវុដ្ឋានវិនិច្ឆយកថំ កថេត្វា ឥទានិ កម្មាកម្មវិនិច្ឆយកថំ កថេតុំ ‘‘កម្មាកម្មន្តិ ឯត្ថ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សមគ្គេន សង្ឃេន ករីយតេ តន្តិ កម្មំ, អបលោកនាទិចតុព្ពិធវិនយកម្មំ. ឥតរស្មិម្បិ ឯសេវ នយោ. អ-ការោ វុទ្ធិអត្ថោ, ន វុទ្ធិប្បត្តំ កម្មំ អកម្មំ. កម្មញ្ច អកម្មញ្ច កម្មាកម្មំ វជ្ជាវជ្ជំ វិយ, ផលាផលំ វិយ ច. តត្ថ ច កម្មន្តិ អបលោកនកម្មញត្តិកម្មទ្វយំ. អកម្មន្តិ ញត្តិទុតិយកម្មញត្តិចតឧត្ថកម្មទ្វយំ. អថ វា កម្មន្តិ ចតូសុបិ ឯតេសុ លហុកកម្មំ. អកម្មន្តិ គរុកកម្មំ. កម្មាកម្មន្តិ ឯត្ថ បន វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តត្ថ បនាតិ បក្ខន្តរត្ថេ និបាតោ, គរុកាបត្តិវុដ្ឋានវិនិច្ឆយកថាបក្ខតោ អញ្ញោ កម្មាកម្មវិនិច្ឆយកថាបក្ខោ វេទិតព្ពោតិ វា មយា វុច្ចតេតិ វា អត្ថោ.

ចត្តារិ កម្មានីតិ ឯត្ថ ចត្តារីតិ បរិច្ឆេទនិទស្សនំ. តេន វិនយកម្មានិ នាម ចត្តារិ ឯវ ហោន្តិ, ន ឥតោ ឩនាធិកានីតិ ទស្សេតិ. កម្មានីតិ បរិច្ឆិន្នកម្មនិទស្សនំ. អបលោកនកម្មន្តិអាទីនិ បរិច្ឆិន្នកម្មានំ ឧទ្ទេសកថនំ. តត្ថ អបលោកីយតេ អាយាចីយតេ អបលោកនំ, អបបុព្ពលោកធាតុ អាយាចនត្ថេ, យុបច្ចយោ ភាវត្ថវាចកោ. អបលោកនវសេន កត្តព្ពំ កម្មំ អបលោកនកម្មំ, សីមដ្ឋកសង្ឃំ អបលោកេត្វា សង្ឃានុមតិយា កត្តព្ពំ កម្មំ. ញាបនា ញត្តិ, សង្ឃស្ស ជានាបនាតិ អត្ថោ. ញត្តិយា កត្តព្ពំ កម្មំ ញត្តិកម្មំ, អនុស្សាវនំ អកត្វា សុទ្ធញត្តិយាយេវ កត្តព្ពកម្មំ. ទ្វិន្នំ បូរណី ទុតិយា, ញត្តិ ទុតិយា ឯតស្ស កម្មស្សាតិ ញត្តិទុតិយំ, ញត្តិទុតិយញ្ច តំ កម្មញ្ចាតិ ញត្តិទុតិយកម្មំ, ឯកាយ ញត្តិយា ឯកាយ អនុស្សាវនាយ កត្តព្ពកម្មំ. ចតុន្នំ បូរណី ចតុត្ថី, ញត្តិ ចតុត្ថី ឯតស្ស កម្មស្សាតិ ញត្តិចតុត្ថំ, ញត្តិចតុត្ថញ្ច តំ កម្មញ្ចាតិ ញត្តិចតុត្ថកម្មំ, ឯកាយ ញត្តិយា តីហិ អនុស្សាវនាហិ កត្តព្ពកម្មំ. តេន វក្ខតិ ‘‘អបលោកនកម្មំ នាម សីមដ្ឋកសង្ឃំ សោធេត្វា’’តិអាទិ.

ឯវំ ចត្តារិ កម្មានិ ឧទ្ទិសិត្វា បរិវារេ (បរិ. ៤៨២ អាទយោ) កម្មវគ្គេ អាគតនយេនេវ តេសំ ចតុន្នំ កម្មានំ វិបត្តិការណានិ បុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជេតុំ ‘‘ឥមានិ ចត្តារិ កម្មានិ កតិហាការេហិ វិបជ្ជន្តិ? បញ្ចហាការេហិ វិបជ្ជន្តី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វត្ថុតោតិ វិនយកម្មស្ស ការណភូតវត្ថុតោ. ញត្តិតោ អនុស្សាវនតោតិ ទ្វេបិ កម្មវាចាយមេវ. សីមតោតិ កម្មករណដ្ឋានភូតពទ្ធសីមតោ. បរិសតោតិ កម្មប្បត្តឆន្ទារហភូតការកសង្ឃតោ. តានិយេវ ហិ បញ្ច សព្ពេសំ វិនយកម្មានំ វិបត្តិការណានិ ហោន្តិ.

តតោ តំ កម្មវិបត្តិការណភូតំ វត្ថុំ បាឡិនយេន វិត្ថារេតុំ ‘‘សម្មុខាករណីយំ កម្មំ អសម្មុខា ករោតិ, វត្ថុវិបន្នំ អធម្មកម្ម’’ន្ត្យាទិមាហ. តត្ថ សម្មុខាករណីយំ បដិបុច្ឆាករណីយំ បដិញ្ញាយករណីយន្តិ ឥមេសំ តិណ្ណំ អតថាករណេន, សតិវិនយោ អមូឡ្ហវិនយោ តស្សបាបិយសិកា តជ្ជនីយកម្មំ និយសកម្មំ បព្ពាជនីយកម្មំ បដិសារណីយកម្មំ ឧក្ខេបនីយកម្មំ បរិវាសោ មូលាយបដិកស្សនា មានត្តំ អព្ភានំ ឧបសម្បទន្តិ ឥមេសំ តេរសកម្មានំ អញ្ញកម្មារហស្ស អញ្ញកម្មករណេន, ឧបោសថោ បវារណាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ អទិវសេ ករណេន, បណ្ឌកោ ថេយ្យសំវាសកោ តិត្ថិយបក្កន្តកោ តិរច្ឆានគតោ មាតុឃាតកោ បិតុឃាតកោ អរហន្តឃាតកោ លោហិតុប្បាទកោ សង្ឃភេទកោ ភិក្ខុនិទូសកោ ឧភតោព្យញ្ជនកោ ឩនវីសតិវស្សោ អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នបុព្ពោតិ ឥមេសំ តេរសន្នំ បុគ្គលានំ ឧបសម្បទាកម្មករណេន ឥតិ ឥមានិ ឯកតិំស កម្មានិ វត្ថុវិបន្នំ អធម្មកម្មំ ហោតិ. ញត្តិតោ បញ្ច, អនុស្សាវនតោ បញ្ចាតិ ឥមានិ ទស ការណានិ អន្តោកម្មវាចាយមេវ លភន្តិ, សីមតោ ឯកាទស ការណានិ សីមាសម្មុតិវសេន លភន្តិ, បរិសតោ ទ្វាទស ការណានិ ចតុវគ្គបញ្ចវគ្គទសវគ្គវីសតិវគ្គសង្ខាតេសុ ចតូសុ សង្ឃេសុ ឯកេកស្មិំ កម្មបត្តឆន្ទារហសម្មុខីភូតសង្ខាតានំ តិណ្ណំ តិណ្ណំ សង្ឃានំ វសេន លភន្តីតិ.

ឯវំ កម្មវិបត្តិការណានិ ទស្សេត្វា បុន ចតុវគ្គសង្ឃាទីសុ សន្និសិន្នានំ ភិក្ខូនំ វិសេសនាមំ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុវគ្គករណេ កម្មេ’’តិអាទិមាហ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

២៥០. តតោ បរំ ចតុន្នំ កម្មានំ ឋានំ សង្ខេបតោ ទស្សេតុំ ‘‘អបលោកនកម្មំ កតិ ឋានានិ គច្ឆតី’’តិអាទិមាហ. តម្បិ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

២៥១. តតោ តានិយេវ កម្មានិ តេសុ ឋានេសុ បវត្តានិ វិត្ថារតោ បកាសេតុកាមោ ‘‘អយំ តាវ បាឡិនយោ. អយំ បនេត្ថ អាទិតោ បដ្ឋាយ វិនិច្ឆយកថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្សំ វិនិច្ឆយកថាយំ ចតូសុ កម្មេសុ កតមំ អបលោកនកម្មំ នាមាតិ បុច្ឆាយំ តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘អបលោកនកម្មំ នាមា’’តិអាទិ. តត្ថ សីមដ្ឋកសង្ឃំ សោធេត្វាតិ អវិប្បវាសសង្ខាតមហាសីមដ្ឋកំ សង្ឃំ សោធេត្វា. ន ហិ ខណ្ឌសីមាយ សន្និបតិតេ សង្ឃេ សោធេតព្ពកិច្ចំ អត្ថិ, អវិប្បវាសសីមាសង្ខាតាយ មហាសីមាយ បន វិត្ថារត្តា ពហូនំ ភិក្ខូនំ វសនដ្ឋានត្តា សមគ្គភាវត្ថំ សោធេតព្ពំ ហោតិ. ឆន្ទារហានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វាតិ តិស្សំ សីមាយំ ចតុវគ្គាទិគណំ បូរេត្វា ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឋិតេហិ ភិក្ខូហិ អញ្ញេសំ ហត្ថបាសំ អនាគតានំ បកតត្តភិក្ខូនំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា. វុត្តញ្ហិ ‘‘ចតុវគ្គករណេ កម្មេ ចត្តារោ ភិក្ខូ បកតត្តា កម្មប្បត្តា, អវសេសា បកតត្តា ឆន្ទារហា’’តិ (បរិ. ៤៩៧). សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយាតិ ឆន្ទស្ស អាហរិតត្តា ហត្ថបាសំ អាគតាបិ អនាគតាបិ សព្ពេ ភិក្ខូ សមគ្គាយេវ ហោន្តិ, តស្មា សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា. តិក្ខត្តុំ សាវេត្វាតិ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិអាទិនា កម្មវាចំ អភណិត្វា ‘‘រុច្ចតិ សង្ឃស្ស. ទុតិយម្បិ…បេ… តតិយម្បិ រុច្ចតិ សង្ឃស្សា’’តិ តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា កត្តព្ពកម្មំ អបលោកនកម្មំ នាមាតិ យោជនា. វុត្តនយេនេវាតិ អបលោកនកម្មេ វុត្តនយេនេវ. ឥមិនា ‘‘សីមដ្ឋកសង្ឃំ សោធេត្វា, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា’’តិ ឥទំ ទ្វយំ អតិទិសតិ. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ តេសុ ចតូសុ កម្មេសុ កិំ អញ្ញកម្មំ ឥតរកម្មវសេន កាតព្ពន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘តត្រ’’ឥច្ចាទិ. ឯវំ ហោតុ, ឯវំ សន្តេ អវិសេសេន សព្ពម្បិ កម្មំ អញ្ញវសេន កត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘ញត្តិទុតិយកម្មំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថជោតកោ, ញត្តិទុតិយកម្មេ បន វិសេសោ អត្ថីតិ អត្ថោ. ឥតោ បរានិ សុវិញ្ញេយ្យានេវ. បដិក្ខិត្តមេវ អដ្ឋកថាយន្តិ អជ្ឈាហារសម្ពន្ធោ. យទិ ឯវំ អក្ខរបរិហីនាទីសុ សន្តេសុ កម្មកោបោ សិយាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ អក្ខរបរិហីនន្តិ ‘‘សុណាតុ មេ’’តិអាទីសុ សុ-ការ ណា-ការ តុ-ការាទីនំ ភស្សនំ. បទបរិហីនន្តិ សុណាតូតិអាទីនំ វិភត្យន្តបទានំ ភស្សនំ. ទុរុត្តបទំ បន ឧបរិ វក្ខតិ.

ឥទានិ បុនប្បុនវចនេ បយោជនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ អកុប្បកម្មេ ទឡ្ហិកម្មំ ហោតិ, កុប្បកម្មេ កម្មំ ហុត្វា តិដ្ឋតី’’តិ អាហ. តត្ថ ឥទន្តិ ឥទំ បុនប្បុនំ វុត្តកម្មំ. អកុប្បកម្មេតិ អកុប្បេ ឋានារហេ បុរេកតកម្មេ. ទឡ្ហិកម្មំ ហោតីតិ ថិរតរកម្មំ ហោតិ ឯកាយ រជ្ជុយា ពន្ធិតព្ពភារេ ទុតិយតតិយាទិរជ្ជូហិ ពន្ធនំ វិយ. កុប្បកម្មេតិ អក្ខរបរិហីនាទិវសេន កុប្បេ អដ្ឋានារហេ បុរេកតកម្មេ. កម្មំ ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ បុនប្បុនំ វុត្តេ សតិ តេសំ អក្ខរបរិហីនាទីនំ សោធិតត្តា បរិសុទ្ធកម្មំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. អកុប្បកម្មេ កុប្បកម្មេតិ វា ភាវេនភាវលក្ខណត្ថេ ភុម្មវចនំ. បុរេតរំ កតកម្មស្មិំ អកុប្បកម្មេ សតិ បច្ឆា ឥទំ បុនប្បុនំ វុត្តកម្មំ ទឡ្ហិកម្មំ ហោតិ, បុរេកតកម្មស្មិំ កុប្បកម្មេ សតិ ឥទំ បុនប្បុនំ វុត្តកម្មំ អកុប្បំ ឋានារហំ បរិសុទ្ធកម្មំ ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ. ឥមំ បាឋំ និស្សាយ អាចរិយវរា ឯកបុគ្គលម្បិ អនេកក្ខត្តុំ ឧបសម្បទកម្មំ ករោន្តិ. កស្មា បន តេ ភិក្ខូ លជ្ជីបេសលពហុស្សុតសិក្ខាកាមភូតានំ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកេ សិក្ខំ គណ្ហន្តីតិ? ន តេ អត្តនោ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សន្តិកា លទ្ធសិក្ខំ បច្ចក្ខាយ អញ្ញំ គណ្ហន្តិ, អថ ខោ តាយ ឯវ សទ្ធិំ ទិគុណតិគុណំ ករោន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ បុរិមសិក្ខាយ អសទ្ទហន្តាយេវ ករេយ្យុំ, នោ សទ្ទហន្តាតិ? នោ អសទ្ទហន្តា, សទ្ទហន្តាបិ តេ ភិក្ខូ បុនប្បុនករណេ យុត្តិតោបិ អាគមតោបិ អាទីនវំ អបស្សន្តា អានិសំសមេវ បស្សន្តា ករោន្តីតិ.

កថំ យុត្តិតោ អានិសំសំ បស្សន្តិ? យថា ហិ លោកេ អភិសិត្តម្បិ រាជានំ បុនប្បុនាភិសិញ្ចនេ អាទីនវំ ន បស្សន្តិ, អថ ខោ អភិសេកានុភាវេន រាជិទ្ធិប្បត្តតាទីហិ ការណេហិ អានិសំសមេវ បស្សន្តិ, យថា ច សាសនេ ចេតិយំ វា បដិមំ វា និដ្ឋិតសព្ពកិច្ចំ ‘‘អនេកជាតិសំសារ’’ន្តិអាទីហិ ភគវតោ វចនេហិ អភិសេកមង្គលំ ករោន្តាបិ បុនប្បុនករណេ អាទីនវំ អបស្សន្តា អតិរេកតរំ មហិទ្ធិកតាមហានុភាវតាទិអានិសំសមេវ បស្សន្តា បុនប្បុនំ ករោន្តិយេវ, ឯវមេវ កតឧបសម្បទកម្មំ ភិក្ខុំ បុនទេវ កម្មវាចាភណនេ អាទីនវំ អបស្សន្តា បុព្ពេ កតកម្មស្មិំ វត្ថុអាទីសុ បញ្ចសុ អង្គេសុ ឯកស្មិម្បិ អង្គេ អបរិបុណ្ណេ សតិ កម្មកោបសម្ភវតោ ឥទានិ កតកម្មេន បរិបុណ្ណអង្គេ សតិ កម្មសម្បត្តិសម្ភវញ្ច បុព្ពេវ កម្មសម្បត្តិសម្ភវេបិ ទឡ្ហិកម្មថិរតរសម្ភវញ្ច អានិសំសំ បស្សន្តា ករោន្តិ. កថំ អាគមតោ អានិសំសំ បស្សន្តិ? យថាវុត្តបរិវារដ្ឋកថាបាឋវិនយសង្គហបាឋេសុ ទុរុត្តបទស្ស សោធនត្ថំ បុនប្បុនំ វត្តព្ពភាវស្ស ឧបលក្ខណនយេន វចនតោ. សេសញត្តិទោសអនុស្សាវនទោសានញ្ច វត្ថុវិបត្តិសីមវិបត្តិបរិសវិបត្តិទោសានញ្ច សោធនំ ទស្សិតំ ហោតិ. តេនេវ ច ការណេន អយម្បិ បច្ឆិមបាឋោ អាចរិយេន វុត្តោ. តស្សត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ. ឥតិ បុព្ពេ កតកម្មស្ស កោបសម្ភវេបិ ឥទានិ កតកម្មេន សម្បជ្ជនសង្ខាតំ អានិសំសំ អាគមតោ បស្សន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កេចិ បន អាចរិយា ឥមំ ‘‘បុនប្បុនំ វត្តុំ វដ្ដតីតិ បាឋំ តស្មិំយេវ បឋមកម្មករណកាលេ ទុរុត្តសោធនត្ថំ វត្តព្ពតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ចិរកាលេ’’តិ វទន្តិ, តទេតំ វចនំ នេវ អដ្ឋកថាយំ អាគតំ, ន ដីកាទីសុ វិនិច្ឆិតំ, តេសំ មតិមត្តមេវ, តស្មា ន គហេតព្ពំ. អបិច តស្មិំ ខណេ បុនប្បុនំ វចនតោបិ អបរភាគេ វចនំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសំ. តស្មិញ្ហិ កាលេ បុនប្បុនំ ភណនេ ញត្តិទោសអនុស្សាវនទោសានិ បច្ឆិមភណនេ សុដ្ឋុ ភណន្តោ សោធេតុំ សក្កុណេយ្យ, ន វត្ថុវិបត្តិសីមវិបត្តិបរិសវិបត្តិទោសានិ. តស្មិញ្ហិ ខណេ តមេវ វត្ថុ, សា ឯវ សីមា, សា ឯវ បរិសា, តស្មា តានិ បុនប្បុនវចនេន សោធេតុមសក្កុណេយ្យានិ ហោន្តិ. អបរភាគេ ករោន្តោ បន បុព្ពេ អបរិបុណ្ណវីសតិវស្សភាវេន វត្ថុវិបត្តិភូតេបិ ឥទានិ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សត្តា វត្ថុសម្បត្តិ ហោតិ, បុព្ពេ សីមសង្ករាទិភាវេន សីមវិបត្តិសម្ភវេបិ ឥទានិ តទភាវត្ថាយ សុដ្ឋុ សោធិតត្តា សីមសម្បត្តិ ហោតិ, បុព្ពេ វគ្គកម្មាទិវសេន បរិសវិបត្តិសម្ភវេបិ ឥទានិ តទភាវត្ថាយ សុដ្ឋុ សោធិតត្តា បរិសសម្បត្តិ ហោតិ, ឯវំ បញ្ច វិបត្តិយោ សោធេត្វា បញ្ច សម្បត្តិយោ សម្បាទេត្វា កាតុំ សក្កុណេយ្យតោ បឋមកាលេ បុនប្បុនំ ភណនតោបិ អបរភាគេ ភណនំ មហប្ផលំ ហោតិ មហានិសំសន្តិ វេទិតព្ពំ.

យទិ ឯវំ ឧបសម្បទសិក្ខាយ ទហរោ ភវេយ្យាតិ? ន ភវេយ្យ. កស្មា? បោរាណសិក្ខំ អប្បច្ចក្ខិត្វា តាយ ឯវ បតិដ្ឋិតត្តាតិ. ឯវំ សន្តេបិ បុរេកតកម្មស្ស សម្បជ្ជនភាវេន តិដ្ឋន្តេ សតិ តាយ ឋិតត្តា អទហរោ សិយា. បុរិមកម្មស្ស អសម្បជ្ជនភាវេន ឥទានិ កតកម្មេយេវ ឧបសម្បទភាវេន តិដ្ឋន្តេ សតិ កស្មា ទហរោ ន ភវេយ្យាតិ? ឯវំ សន្តេ ទហរោ ភវេយ្យ. ឯវំ ទហរោ សមានោ បុរិមសិក្ខាយ វស្សំ គណេត្វា យថាវុឌ្ឍំ វន្ទនាទីនិ សម្បដិច្ឆន្តោ មហាសាវជ្ជោ ភវេយ្យាតិ? ឯវំ បុរិមសិក្ខាយ អដ្ឋិតភាវំ បច្ឆិមសិក្ខាយ ឯវ លទ្ធុបសម្បទភាវំ តថតោ ជានន្តោ ឯវំ ករោន្តោ សាវជ្ជោ ហោតិ, ឯវំ បន អជានន្តោ ‘‘បុរិមសិក្ខាយមេវ ឋិតោ’’តិ មញ្ញិត្វា ឯវំ ករោន្តោ អនវជ្ជោតិ វេទិតព្ពោ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘អនាបត្តិ ឩនវីសតិវស្សំ បរិបុណ្ណសញ្ញីតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ឧបសម្បាទេន្តស្ស អនាបត្តិ, បុគ្គលោ បន អនុបសម្បន្នោវ ហោតិ. សចេ បន សោ ទសវស្សច្ចយេន អញ្ញំ ឧបសម្បាទេតិ, តំ ចេ មុញ្ចិត្វា គណោ បូរតិ, សូបសម្បន្នោ. សោបិ ច យាវ ន ជានាតិ, តាវស្ស នេវ សគ្គន្តរាយោ, ន មោក្ខន្តរាយោ. ញត្វា បន បុន ឧបសម្បជ្ជិតព្ព’’ន្តិ សមន្តបាសាទិកាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤០៦) អាគតត្តា វិញ្ញាយតិ. ឯវំ វត្ថុវិបន្នត្តា កម្មកោបតោ អនុបសម្បន្នស្ស បុគ្គលស្ស ឧបជ្ឈាយោ ភវិតុំ យុត្តកាលេ បុន ឧបសម្បជ្ជនេន ឧបសម្បន្នភូតភាវស្ស អដ្ឋកថាយំ អាគតត្តា ឥមិនា នយេន សីមវិបន្នបអសវិបន្នញត្តិវិបន្នអនុស្សាវនវិបន្នភូតត្តា កម្មកោបតោ បុព្ពេ អនុបសម្បន្នភូតំ បុគ្គលម្បិ អបរភាគេ វុឌ្ឍិប្បត្តិកាលេបិ បញ្ច វិបត្តិទោសានិ សោធេត្វា បុន ឧបសម្បទកម្មវាចាករណេន ឧបសម្បាទេតុំ វដ្ដតិ. សោបិ បុគ្គលោ បុព្ពកម្មកាលេ អនុបសម្បន្នោ ហុត្វាបិ អបរកម្មកាលេ ឧបសម្បន្នោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯកច្ចេ បន ភិក្ខូ បោរាណសិក្ខំ បច្ចក្ខាយ នវសិក្ខមេវ គណ្ហិំសុ, តេ បន ភិក្ខូ នវសិក្ខាវសេន ទហរាវ ភវន្តិ, ឯវំ ករណញ្ច អតិវិយ គុណវិសិដ្ឋំ អត្តនោ នវកតរំ ភិក្ខុំ ទិស្វា តស្មិំ បុគ្គលេ បយិរុបាសិតុកាមោ តំ បុគ្គលំ អត្តនា វុឌ្ឍតរំ កាតុកាមោ អត្តានំ ទហរំ កាតុកាមោ ហុត្វា ធម្មគារវេន ករោន្តោ យុត្តោ ភវេយ្យ. អថ បន សិក្ខាសម្បន្នំ កត្តុកាមោ ឯវំ ករេយ្យ, សិក្ខា នាម បញ្ចង្គសមន្នាគតេ សតិ សម្បជ្ជតិ, សីលវិសុទ្ធិយេវ ការណំ ហោតិ, តស្មា យទិ បុរិមសិក្ខា អដ្ឋិតា ភវេយ្យ, បច្ចក្ខានកិច្ចំ នត្ថិ, សយមេវ បតិតា ហោតិ. បុរិមសិក្ខាយ ឋិតាយ សតិ វិព្ភមិតុកាមោយេវ បច្ចក្ខានំ ករេយ្យ, ន ភិក្ខុភវិតុកាមោ, សោ បន ចតុបារិសុទ្ធិសីលមេវ បរិសុទ្ធំ ករេយ្យ, តស្មា បោរាណសិក្ខាយ បច្ចក្ខានំ អយុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. តតោ បោរាណសិក្ខំ បច្ចក្ខាយ នវសិក្ខាគហណតោ បុនប្បុនំ ករណំយេវ យុត្តតរំ ទិស្សតិ. កស្មា? បោរាណសិក្ខំ បច្ចក្ខាយ នវសិក្ខាគហណេ បុរិមកម្មំ អសម្បជ្ជិត្វា បច្ឆិមកម្មសម្បជ្ជនេ សតិ កិញ្ចាបិ បុរិមសិក្ខា នត្ថិ, យា បច្ចក្ខាតព្ពា, តថាបិ នវសិក្ខាយ សម្បជ្ជិតត្តា ទោសោ នត្ថិ, ទហរភាវំ បត្តោបិ យុត្តរូបោយេវ.

យទិ បុរិមកម្មម្បិ បច្ឆិមកម្មម្បិ សម្បជ្ជតិយេវ, ឯវំ សតិ បុរិមសិក្ខាយ បច្ចក្ខានំ និរត្ថកំ. បច្ឆិមសិក្ខាយ ឋិតោបិ ទហរភាវំ បត្តត្តា អយុត្តរូបោ. យទិ បន បុរិមកម្មមេវ សម្បជ្ជតិ, ន បច្ឆិមកម្មំ, ឯវំ សតិ បុព្ពេ ឋិតបោរាណសិក្ខាបិ បច្ចក្ខានេន បតិតា. បច្ឆិមសិក្ខាបិ បច្ឆិមកម្មស្ស បញ្ចន្នំ វិបត្តីនំ អញ្ញតរេន យោគតោ ន សម្បជ្ជតិ, តស្មា បុរិមសិក្ខាយ ច បតិតត្តា បច្ឆិមសិក្ខាយ ច អលទ្ធត្តា ឧភតោ ភដ្ឋត្តា អយុត្តោវ ហោតិ. បោរាណសិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ នវសិក្ខាគហណេ បន សតិ បុរិមកម្មំ សម្បន្នំ ហុត្វា បច្ឆិមកម្មំ អសម្បន្នំ ហោន្តម្បិ បុរិមសិក្ខាយ បតិដ្ឋិតោយេវ, បុរិមំ អសម្បន្នំ ហុត្វា បច្ឆិមំ សម្បន្នម្បិ បច្ឆិមសិក្ខាយ ឋិតោ ឯវ. បុរិមបច្ឆិមកម្មទ្វយម្បិ បញ្ចហង្គេហិ សម្បន្នម្បិ ទឡ្ហិកម្មថិរតរភូតាយ បុរិមសិក្ខាយ ឋិតោយេវ សោ ភិក្ខុ ហោតិ, តស្មា បុរិមសិក្ខំ បច្ចក្ខាយ នវសិក្ខាគហណតោ បុរិមសិក្ខំ អប្បច្ចក្ខាយ បុនប្បុនំ នវសិក្ខាគហណំ យុត្តតរំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥមំ បន បុនប្បុនំ ករោន្តានំ អាចរិយានំ វាទំ អមនសិករោន្តា អញ្ញេ អាចរិយា អនេកប្បការំ អនិច្ឆិតកថំ កថេន្តិ. កថំ? ឯកច្ចេ ថេរា ឯវំ វទន្តិ ‘‘កិំ ឥមេ ភិក្ខូ ឯវំ ករោន្តា បារាជិកប្បត្តំ ភិក្ខុំ បុន សិក្ខាយ បតិដ្ឋាបេស្សាមាតិ មញ្ញន្តី’’តិ. តេ ថេរា បុនប្បុនំ កម្មវាចំ ភណន្តេ ភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ ឥមិនា ការណេន ឯវំ ករោន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហំសុ. ឯកច្ចេ បន ថេរា ‘‘កស្មា ឥមេ ភិក្ខូ បុនប្បុនំ ករោន្តិ, យថា នាម អសនិ ឯកវារមេវ បតន្តី សត្តេ ជីវិតក្ខយំ បាបេតិ, ឯវមេវ ភគវតោ អាណាភូតា កម្មវាចា ឯកវារំ ភណមានា កម្មំ សិជ្ឈាបេតិ, ន អនេកវារ’’ន្តិ, តេបិ ‘‘កម្មសិជ្ឈនត្ថាយ បុនប្បុនំ ភណន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា ឯវមាហំសុ. ពហវោ បន ភិក្ខូ បុនប្បុនំ ករោន្តេ ទិស្វា ឯវំ វទន្តិ ‘‘ឥមេ ភិក្ខូ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ ទិន្នសិក្ខំ អសទ្ទហន្តា ឯវំ ករោន្តិ, អាចរិយុបជ្ឈាយគុណាបរាធកា ឯតេ សមណា’’តិ. តេ ‘‘បុព្ពសិក្ខំ អសទ្ទហិត្វា បុនប្បុនំ ករោន្តី’’តិ មញ្ញន្តា ឯវមាហំសុ.

អបរេ បន ថេរា ‘‘បឋមំ ឧបសម្បទកម្មវាចាភណនកាលេយេវ បុនប្បុនំ វត្តព្ពំ, ន អបរភាគេ’’តិ, តត្ថ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អញ្ញេ ឯវមាហំសុ ‘‘ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយមេវ បុនប្បុនំ វត្តព្ពន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, ន ញត្តិចតុត្ថកម្មេ, អថ ច បនិមេ ភិក្ខូ ញត្តិចតុត្ថកម្មភូតាយ ឧបសម្បទកម្មវាចាយ បុនប្បុនំ ករោន្តិ, ឯតំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតី’’តិ, តំ នីតត្ថមេវ គហេត្វា វទិំសុ. នេយ្យត្ថតោ បន ឥមិនា នយេន ចតូសុបិ កម្មេសុ បុនប្បុនំ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កម្មសង្ករមេវ ហិ ញត្តិទុតិយកម្មេ វិសេសតោ វទតិ, បុនប្បុនំ វត្តព្ពភាវោ បន សព្ពេសូតិ ទដ្ឋព្ពោ. តេនេវ ហិ ញត្តិចតុត្ថកម្មវាចាយ ឧបសម្បន្នដ្ឋានេយេវ បុព្ពេ អនុបសម្បន្នស្ស បុគ្គលស្ស បច្ឆា ឧបសម្បជ្ជិតព្ពភាវោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ.

បដិបុច្ឆាករណីយាទីសុបីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន បដិំញ្ញាយ ករណីយាទយោ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ បដិបុច្ឆាយ ករណីយំ អប្បដិបុច្ឆា ករោតីតិ បុច្ឆិត្វា ចោទេត្វា សារេត្វា កាតព្ពំ អបុច្ឆិត្វា អចោទេត្វា អសារេត្វា ករោតិ. បដិញ្ញាយ ករណីយំ អប្បដិញ្ញាយ ករោតីតិ បដិញ្ញំ អារោបេត្វា យថាទិន្នាយ បដិញ្ញាយ កាតព្ពំ អបដិញ្ញាយ បដិញ្ញំ អករោន្តស្ស វិលបន្តស្ស ពលក្ការេន ករោតិ. សតិវិនយារហស្សាតិ ទព្ពមល្លបុត្តត្ថេរសទិសស្ស ខីណាសវស្ស. អមូឡ្ហវិនយារហស្សាតិ គគ្គភិក្ខុសទិសស្ស ឧម្មត្តកស្ស. តស្សបាបិយសិកកម្មារហស្សាតិ ឧបវាឡភិក្ខុសទិសស្ស ឧស្សន្នបាបស្ស. តជ្ជនីយកម្មារហស្សាតិ បណ្ឌកលោហិតកភិក្ខុសទិសស្ស ភណ្ឌនការកស្ស. និយសកម្មារហស្សាតិ សេយ្យសកភិក្ខុសទិសស្ស អភិណ្ហាបត្តិកស្ស. បព្ពាជនីយកម្មារហស្សាតិ អស្សជិបុនព្ពសុកភិក្ខុសទិសស្ស កុលទូសកស្ស. បដិសារណីយកម្មារហស្សាតិ សុធម្មភិក្ខុសអសស្ស ឧបាសកេ ជាតិអាទីហិ ទូសេន្តស្ស. ឧក្ខេបនីយកម្មារហស្សាតិ ឆន្នភិក្ខុសទិសស្ស អាបត្តិំ អបស្សន្តស្ស អាបត្តិំ អទេសេន្តស្ស អរិដ្ឋភិក្ខុសទិសស្ស មិច្ឆាទិដ្ឋិំ អវិស្សជ្ជេន្តស្ស. បរិវាសារហស្សាតិ បដិច្ឆន្នសង្ឃាទិសេសាបត្តិកស្ស. មូលាយបដិកស្សនារហស្សាតិ អន្តរាបត្តិំ អាបន្នស្ស. មានត្តារហន្តិ អប្បដិច្ឆន្នសង្ឃាទិសេសាបត្តិកំ. អព្ភានារហន្តិ ចិណ្ណមានត្តំ ភិក្ខុំ. ឧបសម្បាទេតីតិ ឧបសម្បទកម្មំ ករោតិ.

អនុបោសថេ ឧបោសថំ ករោតីតិ អនុបោសថទិវសេ ឧបោសថំ ករោតិ. ឧបោសថទិវសោ នាម ឋបេត្វា កត្តិកមាសំ អវសេសេសុ ឯកាទសសុ មាសេសុ ភិន្នស្ស សង្ឃស្ស សាមគ្គិទិវសោ ច យថាវុត្តា ចាតុទ្ទសបន្នរសា ច, ឯតំ តិប្បការម្បិ ឧបោសថទិវសំ ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ ទិវសេ ឧបោសថំ ករោន្តោ អនុបោសថេ ឧបោសថំ ករោតិ នាម. យត្រ ហិ បត្តចីវរាទិអត្ថាយ អប្បមត្តកេន ការណេន វិវទន្តា ឧបោសថំ វា បវារណំ វា ឋបេន្តិ, តត្ថ តស្មិំ អធិករណេ វិនិច្ឆិតេ ‘‘សមគ្គា ជាតម្ហា’’តិ អន្តរា សាមគ្គីឧបោសថំ កាតុំ ន លភន្តិ, ករោន្តេហិ អនុបោសថេ ឧបោសថោ កតោ នាម ហោតិ.

អប្បវារណាយ បវារេតីតិ អប្បវារណទិវសេ បវារេតិ. បវារណទិវសោ នាម ឯកស្មិំ កត្តិកមាសេ ភិន្នស្ស សង្ឃស្ស សាមគ្គិទិវសោ ច បច្ចុក្កឌ្ឍិត្វា ឋបិតទិវសោ ច ទ្វេ ច បុណ្ណមាសិយោ, ឯតំ ចតុព្ពិធំ បវារណទិវសំ ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ ទិវសេ បវារេន្តោ អប្បវារណាយ បវារេតិ នាម. ឥធាបិ អប្បមត្តកស្ស វិវាទស្ស វូបសមេ សាមគ្គីបវារណំ កាតុំ ន លភន្តិ. ករោន្តេហិ អប្បវារណាយ បវារណា កតា ហោតីតិ អយំ អដ្ឋកថាបាឋោ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨៣).

‘‘ឧម្មត្តកស្ស ភិក្ខុនោ ឧម្មត្តកសម្មុតិ ឧម្មត្តកេន យាចិត្វា កតេ អសម្មុខាបិ ទាតុំ វដ្ដតិ, តត្ថ និសិន្នេបិ ន កុប្បតិ និយមាភាវតោ. អសម្មុខា កតេ បន ទោសាភាវំ ទស្សេតុំ ‘អសម្មុខា កតំ សុកតំ ហោតី’តិ វុត្តំ. ទូតេន ឧបសម្បទា បន សម្មុខា កាតុំ ន សក្កា កម្មវាចានានត្តសម្ភវតោ. បត្តនិក្កុជ្ជនាទយោ ហត្ថបាសតោ អបនីតមត្តេបិ កាតុំ វដ្ដន្តិ. សង្ឃសម្មុខតាតិអាទីសុ យាវតិកា ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា, តេ អាគតា ហោន្តិ, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទោ អាហតោ ហោតិ, សម្មុខីភូតា ន បដិក្កោសន្តិ, អយំ សង្ឃសម្មុខតា. យេន ធម្មេន យេន វិនយេន យេន សត្ថុសាសនេន សង្ឃោ កម្មំ ករោតិ, អយំ ធម្មសម្មុខតា វិនយសម្មុខតា. តត្ថ ធម្មោតិ ភូតំ វត្ថុ. វិនយោតិ ចោទនា ចេវ សារណា ច. សត្ថុសាសនំ នាម ញត្តិសម្បទា ចេវ អនុស្សាវនសម្បទា ច. យស្ស សង្ឃោ កម្មំ ករោតិ, តស្ស សម្មុខាភាវោ បុគ្គលសម្មុខតា. កត្តិកមាសស្ស បវារណមាសត្តា ‘ឋបេត្វា កត្តិកមាស’ន្តិ វុត្តំ. បច្ចុក្កឌ្ឍិត្វា ឋបិតទិវសោ ចាតិ កាឡបក្ខេ ចាតុទ្ទសិំ បន្នរសិំ វា សន្ធាយ វុត្តំ. ទ្វេ បុណ្ណមាសិយោតិ បឋមបច្ឆិមវស្សូបគតានំ វសេន វុត្ត’’ន្តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.៤៨៣) អាគតំ.

‘‘ឋបិតឧបោសថបវារណានំ កត្តិកមាសេ សាមគ្គិយា កតាយ សាមគ្គីបវារណំ មុញ្ចិត្វា ឧបោសថំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘ឋបេត្វា កត្តិកមាស’ន្តិ. សចេ បន តេសំ នានាសីមាសុ មហាបវារណាយ វិសុំ បវារិតានំ កត្តិកមាសព្ភន្តរេ សាមគ្គី ហោតិ, សាមគ្គីឧបោសថោ ឯវ តេហិ កាតព្ពោ, ន បវារណា ឯកស្មិំ វស្សេ កតបវារណានំ បុន បវារណាយ អវិហិតត្តា. សាមគ្គីទិវសោ ហោតីតិ អនុបោសថទិវសេ សាមគ្គីករណំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ បន ចាតុទ្ទសិយំ បន្នរសិយំ វា សង្ឃោ សាមគ្គិំ ករោតិ, តទា សាមគ្គីឧបោសថទិវសោ ន ហោតិ, ចាតុទ្ទសីបន្នរសីឧបោសថោវ ហោតិ. ឧបរិ បវារណាយបិ ឯសេវ នយោ. បច្ចុក្កឌ្ឍិត្វា ឋបិតទិវសោ ចាតិ ភណ្ឌនការកេហិ ឧបទ្ទុតា វា កេនចិទេវ ករណីយេន បវារណសង្គហំ វា កត្វា ឋបិតោ កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីទិវសោ ច. ទ្វេ ច បុណ្ណមាសិយោតិ បុព្ពកត្តិកបុណ្ណមា បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា ចាតិ ទ្វេ បុណ្ណមាសិយោ. ឯតំ ចតុព្ពិធន្តិ បុណ្ណមាសិទ្វយេន សទ្ធិំ សាមគ្គីបវារណំ ចាតុទ្ទសីបវារណញ្ច សម្បិណ្ឌេត្វា, ឥទញ្ច បកតិចារិត្តវសេន វុត្តំ. តថារូបបច្ចយេ បន សតិ ឧភិន្នំ បុណ្ណមាសីនំ បុរិមា ទ្វេ ចាតុទ្ទសិយោ, កាឡបក្ខចាតុទ្ទសិយា អនន្តរា បន្នរសីបីតិ ឥមេបិ តយោ ទិវសា បវារណាទិវសា ឯវាតិ ឥមំ សត្តវិធម្បិ បវារណាទិវសំ ឋបេត្វា អញ្ញស្មិំ ទិវសេ បវារេតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បរិវារ ២.៤៨៣) អាគតំ.

ឯវំ វត្ថុវិបត្តិវិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ញត្តិវិបត្តិវិនិច្ឆយំ អនុស្សាវនវិបត្តិវិនិច្ឆយញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘ញត្តិតោ វិបត្តិយំ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បញ្ចមញត្តិវិបត្តិយំ ‘‘បច្ឆា វា ញត្តិំ ឋបេតី’’តិ ឯតស្ស សំវណ្ណនាយំ អនុស្សាវនកម្មំ កត្វាតិ បឋមំ អនុស្សាវនំ សាវេត្វា ‘‘ឯសា ញត្តី’’តិ អនុស្សាវនានន្តរមេវ សកលំ ញត្តិំ វត្វា, បរិយោសានេ ‘‘ឯសា ញត្តី’’តិ វត្វាតិ អធិប្បាយោ.

២៥២. ចតុត្ថអនុស្សាវនវិបត្តិសំវណ្ណនាយំ ‘‘យ្វាយន្តិ ព្យញ្ជនប្បភេទោ អធិប្បេតោ. ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោតិ ឯត្ថ ទសធា ទសវិធេន ព្យញ្ជនានំ បភេទោតិ យោជេតព្ពំ. កេនាយំ បភេទោតិ អាហ ‘ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា’តិ. យថាធិប្បេតត្ថព្យញ្ជនតោ ព្យញ្ជនសង្ខាតានំ អក្ខរានំ ជនិកា ពុទ្ធិ ព្យញ្ជនពុទ្ធិ, តាយ ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា, អក្ខរសមុដ្ឋាបកចិត្តភេទេនេវាតិ អត្ថោ. យំ វា សំយោគបរំ កត្វា វុច្ចតិ, ឥទម្បិ គរុកន្តិ យោជនា’’តិ វិមតិវិនោទនិយំ វុត្តំ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.៤៨៥) បន ‘‘ឋានករណានិ សិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពមក្ខរំ សិថិលំ, តានិយេវ ធនិតានិ អសិថិលានិ កត្វា ឧច្ចារេតព្ពមក្ខរំ ធនិតំ. ទ្វិមត្តកាលំ ទីឃំ, ឯកមត្តកាលំ រស្សំ. ទសធា ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា បភេទោតិ ឯវំ សិថិលាទិវសេន ព្យញ្ជនពុទ្ធិយា អក្ខរុប្បាទកចិត្តស្ស ទសប្បការេន បភេទោ. សព្ពានិ ហិ អក្ខរានិ ចិត្តសមុដ្ឋានានិ យថាធិប្បេតត្ថព្យញ្ជនតោ ព្យញ្ជនានិ ច. សំយោគោ បរោ ឯតស្មាតិ សំយោគបរោ. ន សំយោគបរោ អសំយោគបរោ ‘អាយស្មតោ ពុទ្ធរក្ខិតថេរស្ស យស្ស ន ខមតី’តិ ឯត្ថ ត-ការ ន-ការសហិតារោ អសំយោគបរោ. ករណានីតិ កណ្ឋាទីនិ’’ ឥតិ ឯត្តកំ វុត្តំ.

បុន វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បរិវារ ២.៤៨៥) ‘‘តត្ថ អាយស្មតោតិអាទីសុ សរានន្តរិតានិ ស-ការ ម-ការាទិព្យញ្ជនានិ ‘សំយោគោ’តិ វុច្ចន្តិ. យោ សំយោគោ បរោ យស្ស អ-ការាទិនោ, សោ សំយោគបរោ នាម. រស្សន្តិ អ-ការាទិព្យញ្ជនរហិតំ បទំ. អសំយោគបរន្តិ ‘យស្ស ន ខមតី’តិអាទីសុ ស-ការ ន-ការាទិព្យញ្ជនសហិតំ បទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ត-ការស្ស ថ-ការំ អកត្វា ‘សុណាតុ មេ’តិអាទិំ អវត្វា វគ្គន្តរេ សិថិលមេវ កត្វា ‘សុណាដុ មេ’តិអាទិំ វទន្តោបិ ទុរុត្តំ ករោតិយេវ ឋបេត្វា អនុរូបំ អាទេសំ. យញ្ហិ ‘សច្ចិកត្ថបរមត្ថេនា’តិ វត្តព្ពេ ‘សច្ចិកដ្ឋបរមដ្ឋេនា’តិ ច ‘អត្ថកថា’តិ ច វត្តព្ពេ ‘អដ្ឋកថា’តិ ច តត្ថ តត្ថ វុច្ចតិ, តាទិសំ បាឡិអដ្ឋកថាទីសុ ទិដ្ឋបយោគំ តទនុរូបញ្ច វត្តុំ វដ្ដតិ, តតោ អញ្ញំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ ‘អនុក្កមាគតំ បវេណិំ អវិនាសេន្តេនា’តិអាទិ. ‘ទីឃេ វត្តព្ពេ រស្ស’ន្តិអាទីសុ ‘ភិក្ខូន’ន្តិ វត្តព្ពេ ‘ភិក្ខុន’ន្តិ វា ‘ពហូសូ’តិ វត្តព្ពេ ‘ពហុសូ’តិ វា ‘នក្ខមតី’តិ វត្តព្ពេ ‘ន ខមតី’តិ វា ‘ឧបសម្បទាបេក្ខោ’តិ វត្តព្ពេ ‘ឧបសម្បទាបេខោ’តិ វា ឯវំ អនុរូបដ្ឋានេសុ ឯវ ទីឃរស្សាទិរស្សទីឃាទិវសេន បរិវត្តេតុំ វដ្ដតិ, ន បន ‘នាគោ’តិ វត្តព្ពេ ‘នគោ’តិ វា ‘សង្ឃោ’តិ វត្តព្ពេ ‘សឃោ’តិ វា ‘តិស្សោ’តិ វត្តព្ពេ ‘តិសោ’តិ វា ‘យាចតី’តិ វត្តព្ពេ ‘យាចន្តី’តិ វា ឯវំ អននុរូបដ្ឋានេសុ វត្តុំ. សម្ពន្ធំ បន វវត្ថានញ្ច សព្ពថាបិ វដ្ដតីតិ គហេតព្ព’’ន្តិ អាគតំ. សេសានិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ សុដ្ឋុ សល្លក្ខេតព្ពានិ.

២៥៣. សីមវិបត្តិវិនិច្ឆយោ បន ហេដ្ឋា សីមកថាយំ សព្ពេន កថិតោ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ គហេតព្ពោ.

បរិសវិបត្តិកថាយ ចតុវគ្គករណេតិ ចតុវគ្គេន សង្ឃេន កត្តព្ពេ. អនិស្សារិតាតិ ឧបោសថដ្ឋបនាទិនា វា លទ្ធិនានាសំវាសកភាវេន វា ន ពហិកតា. អដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘អបកតត្តស្សាតិ ឧក្ខិត្តកស្ស វា យស្ស វា ឧបោសថបវារណា ឋបិតា ហោន្តី’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤២៥) វុត្តត្តា ឋបិតឧបោសថបវារណោ ភិក្ខុ អបកតត្តោ ឯវាតិ គហេតព្ពំ. បរិសុទ្ធសីលាតិ បារាជិកំ អនាបន្នា អធិប្បេតា. បរិវាសាទិកម្មេសុ បន គរុកដ្ឋាបិ អបកតត្តា ឯវាតិ គហេតព្ពំ. អវសេសា…បេ… ឆន្ទារហាវ ហោន្តីតិ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតេ សន្ធាយ វុត្តំ, អវិជហិត្វា ឋិតា បន ឆន្ទារហា ន ហោន្តិ, តេបិ ចតុវគ្គាទិតោ អធិកា ហត្ថបាសំ វិជហិត្វាវ ឆន្ទារហា ហោន្តិ, តស្មា សង្ឃតោ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតេនេវ ឆន្ទោ វា បារិសុទ្ធិ វា ទាតព្ពា.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.៤៨៨) បន ‘‘អនុក្ខិត្តា បារាជិកំ អនាបន្នា ច បកតត្តាតិ អាហ ‘បកតត្តា អនុក្ខិត្តា’តិអាទិ. តត្ថ អនិស្សារិតាតិ បុរិមបទស្សេវ វេវចនំ. បរិសុទ្ធសីលាតិ បារាជិកំ អនាបន្នា. ន តេសំ ឆន្ទោ វា បារិសុទ្ធិ វា ឯតីតិ តីសុ ទ្វីសុ វា និសិន្នេសុ ឯកស្ស វា ទ្វិន្នំ វា ឆន្ទបារិសុទ្ធិ អាហដាបិ អនាហដាវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ’’តិ អាគតោ. ឯវំ បាឡិយញ្ច អដ្ឋកថាយ ច ចតុន្នម្បិ កម្មានំ សម្បត្តិ ច វិបត្តិ ច អាគតា, ដីកាចរិយេហិ ច វិនិច្ឆិតា, តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ ចត្តារិ កម្មានិ កត្តព្ពានិ, ន អវុត្តនយេន. វុត្តញ្ហិ សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១. គន្ថារម្ភកថា; ២.៤៣១) –

‘‘ពុទ្ធេន ធម្មោ វិនយោ ច វុត្តោ;

យោ តស្ស បុត្តេហិ តថេវ ញាតោ;

សោ យេហិ តេសំ មតិមច្ចជន្តា;

យស្មា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសុ.

‘‘តស្មា ហិ យំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ;

តំ វជ្ជយិត្វាន បមាទលេខំ;

សព្ពម្បិ សិក្ខាសុ សគារវានំ;

យស្មា បមាណំ ឥធ បណ្ឌិតាន’’ន្តិ.

ឥមស្មិញ្ហិ កម្មវគ្គេ អបលោកនាទីនំ ចតុន្នំ កម្មានំ ករណដ្ឋានំ ឯកាទសវិបត្តិសីមវិមុត្តំ ពទ្ធសីមភូតំយេវ វុត្តំ, ‘‘ឯកាទសហិ អាការេហិ សីមតោ កម្មានិ វិបជ្ជន្តី’’តិ (បរិ. ៤៨៦) វចនតោ ន អពទ្ធឧបចារសីមភូតំ. ន ហិ តត្ថ ឯកាទសវិបត្តិ អត្ថិ. អដ្ឋកថាយម្បិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨២) ‘‘អបលោកនកម្មំ នាម សីមដ្ឋកសង្ឃំ សោធេត្វា ឆន្ទារហានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា កត្តព្ពំ កម្ម’’ន្តិ អបលោកនកម្មស្សាបិ ពទ្ធសីមាយមេវ កត្តព្ពភាវោ វុត្តោ, ន ឧបចារសីមាយំ. ន ហិ តត្ថ សីមដ្ឋកសង្ឃសោធនញ្ច ឆន្ទារហានញ្ច អត្ថិ, អន្តោសីមំ បវិដ្ឋបវិដ្ឋានំ សង្ឃលាភោ ទាតព្ពោយេវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ញត្តិកម្មភូតំ ឧបោសថបវារណាកម្មំ អពទ្ធសីមវិហារេបិ កត្តព្ព’’ន្តិ គណ្ហន្តានំ អាចរិយានំ វាទោបិ ‘‘ញត្តិទុតិយកម្មភូតំ កថិនទានកម្មំ ឧបចារសីមាយមេវ កត្តព្ព’’ន្តិ គណ្ហន្តានំ អាចរិយានំ វាទោបិ បាឡិវិរោធោ អដ្ឋកថាវិរោធោ ច ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. យមេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ឧបោសថបវារណកថាវណ្ណនាយញ្ច កថិនកថាវណ្ណនាយញ្ច វុត្តំ, អត្ថិកេហិ តត្ថ សុដ្ឋុ ឱលោកេត្វា សំសយោ វិនោទេតព្ពោ.

ឥទានិ សព្ពេ ភិក្ខូ លេខការេហិ បរិចយវសេន សព្ពគន្ថានំ អាទិម្ហិ លិខិតំ មហានមក្ការបាឋំ សរណគមនស្ស, កម្មវាចាយ ច អារម្ភកាលេ មហតា ឧស្សាហេន ភណន្តិ, សោ បន បាឋោ នេវ សរណគមនបរិយាបន្នោ, ន កម្មវាចាបរិយាបន្នោ, នាបិ កម្មវាចាយ បុព្ពករណបរិយាបន្នោ, តស្មិំ អភណិតេបិ ន សរណគមនស្ស វា កម្មវាចាយ វា ហានិ អត្ថិ, ន ភណិតេ វឌ្ឍិ, តស្មា បករណាចរិយា សរណគមនារម្ភេបិ កម្មវាចារម្ភេបិ តស្ស មហានមក្ការបាឋស្ស វណ្ណនំ ន វទន្តិ, វទន្តោ បន ‘‘ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស’’ ឥតិ បទានំ អត្ថោ វិសុទ្ធិមគ្គសមន្តបាសាទិកាសារត្ថទីបនីអាទិប្បករណេសុ ‘‘ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’ ឥតិបទានំ អត្ថោ វិយ វិត្ថារេន វត្តព្ពោ សិយា, ឯវំ សន្តេបិ ភគវតោ យថាភូតគុណទីបនវសេន បវត្តត្តា សព្ពេបិ អាចរិយា សព្ពេសុ គន្ថារម្ភេសុ តិក្ខត្តុំ មង្គលត្ថំ ភណន្តិ. ភណន្តេហិ ច បន ន-ការ មោ-ការាទីនំ ឋានករណាទិសម្បទំ អហាបេន្តេន សិថិលធនិតទីឃរស្សាទិវិសេសំ មនសិ ករោន្តេន សមណសារុប្បេន បរិមណ្ឌលេន បទព្យញ្ជនេន ភណិតព្ពោ ហោតិ, ន អតិអាយតកេន គីតសទ្ទសទិសេន សទ្ទេន. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អាយតកេន គីតស្សរេន ធម្មោ គាយិតព្ពោ, យោ គាយេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៤៩).

‘‘ឯកមត្តោ ភវេ រស្សោ, ទ្វិមត្តោ ទីឃមុច្ចតេ;

តិមត្តោ តុ ប្លុតោ ញេយ្យោ, ព្យញ្ជនញ្ចឌ្ឍមត្តិក’’ន្តិ. –

សទ្ទប្បករណាចរិយេហិ វុត្តំ សទ្ទលក្ខណំ និស្សាយ ន-ការាទីសុ រស្សភូតេ អសរេ ឯកមត្តំ, ន-ព្យញ្ជនេ អឌ្ឍមត្តំ សម្បិណ្ឌេត្វា ទិយឌ្ឍមត្តកាលំ បមាណំ កត្វា ឧច្ចារីយតេ. មោ-ការាទីសុ ទីឃភូតេ ឱ-ការាទិសរេ ទ្វិមត្តំ, ម-ការាទិព្យញ្ជនេ អឌ្ឍមត្តំ សម្បិណ្ឌេត្វា អឌ្ឍតេយ្យមត្តាកាលំ បមាណំ កត្វា ឧច្ចារីយតេ, ន តតោ ឧទ្ធន្តិ. ននុ ‘‘ប្លុតោ តិមត្តោ ញេយ្យោ’’តិ វុត្តន្តិ? សច្ចំ, សា បន ទូរតោ អវ្ហាយនាទីសុយេវ លព្ភតិ, នាញ្ញត្ថ. វុត្តញ្ហិ ការិកាយំ –

‘‘ទូរតោ អវ្ហានេ គីតេ, តថេវ រោទនេបិ ច;

ប្លុតា តិមត្តិកា វុត្តា, សព្ពេតេ នេត្ថ គយ្ហរេ’’តិ. –

កិត្តកេន បន កាលេន ឯកមត្តា វិញ្ញេយ្យាតិ? អក្ខិនិមិសឧម្មិសមត្តកាលេនាតិ អាចរិយា. ឯកេ បន អាចរិយា ‘‘អង្គុលិផោដនកាលប្បមាណេនា’’តិ វទន្តិ. វុត្តញ្ហិ អាចរិយធម្មសេនាបតិត្ថេរេន –

‘‘បមាណំ ឯកមត្តស្ស, និមិសុម្មិសតោព្រវុំ;

អង្គុលិផោដកាលស្ស, បមាណេនាបិ អព្រវុ’’ន្តិ.

ឯវំ សទ្ទសត្ថាចរិយេហិ វចនតោ សុទ្ធរស្សសរដ្ឋានេ ឯកមត្តាបមាណំ, សព្យញ្ជនរស្សសរដ្ឋានេ ទិយឌ្ឍមត្តាបមាណំ, សុទ្ធទីឃសរដ្ឋានេ ទ្វិមត្តាបមាណំ, សព្យញ្ជនទីឃសរដ្ឋានេ អឌ្ឍតេយ្យមត្តាបមាណំ កាលំ សល្លក្ខេត្វា ឧច្ចារីយតេ.

ឥទានិ បន ភិក្ខូ មហានមក្ការភណនេ ពលវឧស្សាហំ កត្វា ភណន្តា រស្សដ្ឋានេសុ ទ្វិតិមត្តាកាលំ ទីឃដ្ឋានេសុ ចតុបញ្ចមត្តាកាលំ សរំ បឋបេត្វា ភណន្តិ, តទយុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. អបរេ បឋមវារេ ភណិត្វា ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្សា’’តិ បរិយោសានបទំ បត្វាបិ តត្ថ អដ្ឋបេត្វា បុន ‘‘នមោ តស្សា’’តិ ភណិត្វា ស-ការេ ឋបេត្វា ថោកំ វិស្សមិត្វា ទុតិយវារេ ‘‘ភគវតោ’’តិ ឥទំ អាទិំ កត្វា យាវ បរិយោសានំ ភណិត្វា ឋបេន្តិ. តតិយវារេ បន អាទិតោ បដ្ឋាយ បរិយោសានេ ឋបេន្តិ. ឯវំ ភណន្តញ្ច ពហូ បសំសន្តិ, ឯវំ បន កាតព្ពន្តិ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ វិជ្ជតិ. យថា ញត្តិចតុត្ថកម្មេ ករិយមានេ តីណិ អនុស្សាវនានិ សទ្ទតោ ច អត្ថតោ ច អភិន្នានិ អញ្ញមញ្ញំ សង្ករវិរហិតានិ កត្វា ភណិតព្ពានិ, ឯវំ មហានមក្ការបាឋេ តិក្ខត្តុំ ភញ្ញមានេ តយោ វារា សទ្ទតោ ច អត្ថតោ ច អភិន្នេ កត្វា សង្ករវិរហិតេ កត្វា អាទិតោ អារភិត្វា បរិយោសានេ ឋបេតព្ពា ហោន្តីតិ.

តត្រាយមេកេឯវំ វទន្តិ – យថា នាម ជវេន គច្ឆន្តស្ស ឋាតព្ពដ្ឋានំ បត្វាបិ សហសា ឋាតុំ ន សក្កោតិ, ឯកបាទមត្តំ គន្ត្វា តិដ្ឋតិ, ឯវំ អាទិតោ ភណន្តស្ស ពលវឧស្សាហត្តា បរិយោសានេ បត្តេបិ ឋបេតុំ ន សក្កោតិ, ‘‘នមោ តស្សា’’តិ ទ្វិបទមត្តំ ភណិត្វា សក្កោតីតិ. ឯវំ សន្តេ ទុតិយតតិយវារេសុ កស្មា សក្កោតីតិ? តទា បន ទុតិយវារេ ថោកំ វិស្សមិតត្តា លទ្ធស្សាសោ ហុត្វា សក្កោតីតិ. ឯវំ តេ អាយស្មន្តោ សយមេវ អត្តានំ វិឃាតំ បាបេន្តិ. ន ហិ ‘‘មហានមក្ការំ ភណន្តេន បឋមវារេ ពលវឧស្សាហេន ភណិតព្ពោ’’តិ ភគវតា បញ្ញត្តោ, ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ វា ឋបិតោ អត្ថិ. ឯវំ សន្តេ យថា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសន្តេន យត្តកា ភិក្ខូ បាតិមោក្ខំ សុណន្តិ, តេសំ សវនប្បមាណេន យាវ បរិយោសានា ឧទ្ទិសិតុំ អត្តនោ សរប្បមាណំ គហេត្វា បាតិមោក្ខោ ឧទ្ទិសិតព្ពោ, ឯវំ កម្មវាចំ ភណន្តេនបិ សីមមណ្ឌលេ និសិន្នភិក្ខូនំ សវនប្បមាណេន យាវ បរិយោសានា អត្តនោ សរប្បមាណំ គហេត្វា ភណិតព្ពាតិ.

អបរេ បន អាចរិយា មោ-ការាទីសុ ឱ-ការន្តបទេសុ អញ្ញេសំ បទានំ អតិរេកេន សរេន ទ្វត្តិក្ខត្តុំ អនុករណសទ្ទំ អនុពន្ធាបយមានា ភណន្តិ, តេសំ អាចរិយានំ តាទិសំ ភណនំ សុត្វា បរិចយប្បត្តា អញ្ញេ ភិក្ខូ វា គហដ្ឋា វា អញ្ញេសំ អាចរិយានំ កម្មវាចំ ន គរុំ ករោន្តិ, តាយ កម្មវាចាយ ឧបសម្បទា អលភិតព្ពា វិយ មញ្ញន្តិ, តាទិសំ បន ភណនំ តេសំ អាចរិយានំ សិស្សានុសិស្សា ឯវ តថា ភណន្តិ, ន អញ្ញេ អាចរិយា. តេ បន បោរាណាចរិយានំ សរសម្បន្នានំ អនុករណសទ្ទរហិតម្បិ សហិតំ វិយ ខាយមានំ សុណន្តានំ អតិមនោរថំ សទ្ទំ សុត្វា ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជន្តា ឯវំ ករោន្តិ មញ្ញេ. ន ហិ វិនយេ វា សទ្ទសត្ថេសុ វា តថា ភណិតព្ពន្តិ អត្ថិ, តស្មា វិចារេតព្ពមេតន្តិ.

ពហូ បន ភិក្ខូ ‘‘សិថិលំ ធនិតញ្ច ទីឃរស្ស’’ន្តិអាទិនា វិនយេ កថិតវិនិច្ឆយញ្ច ‘‘ឯត្ថ បញ្ចសុ វគ្គេសូ’’តិអាទិនា សទ្ទសត្ថេសុ កតវិនិច្ឆយញ្ច អជានន្តា បិដកត្តយកោវិទានំ វិនយធរពហុស្សុតត្ថេរានំ សន្តិកា អលទ្ធោបទេសា ហុត្វា តត្ថ តត្ថ ឧបសម្បទំ ករោន្តានំ ភិក្ខូនំ វចនមេវ គហេត្វា ហេយ្យោបាទេយ្យំ អជានន្តា បុព្ពេ បរទេសតោ អាគតានំ បុញ្ញវន្តានំ សរសម្បន្នានំ មហាថេរានំ អនោសរេន ភណមានានំ សរំ សុត្វា តេសំ ថេរវរានំ មតិំ អបុច្ឆិត្វាវ យថាទិដ្ឋំ យថាសុតំ លិខិត្វា ឋបេន្តា អនុក្កមេន បណ្ឌិតេហិ ហសិតព្ពំ អយុត្តំ កថំ ទីបេន្តា ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ ព្យគ្ឃិយា សទ្ទសទិសំ សទ្ទំ ករោន្តិ, ឥមស្មិំ ឋានេ សកុណិយា សទ្ទសទិសំ សទ្ទំ ករោន្តិ, ឥមស្មិំ ឋានេ តម្ពុលកសដបាតំ ករោន្តិ, ឥមស្មិំ ឋានេ ទក្ខិណតោ នមន្តា ភណន្តិ, ឥមស្មិំ ឋានេ វាមតោ នមន្តា ភណន្តិ, ឥមស្មិំ ឋានេ វិលាសំ កុរុមានា ភណន្តី’’តិអាទីនិ វត្វា តទេវ សទ្ទហន្តា រុក្ខមូលឧមង្គលេណាទីសុ និសីទិត្វា តមេវ វចនំ អនុសិក្ខន្តា តទនុរូបំ កម្មវាចំ ភណន្តា ‘‘អហំ កម្មវាចាកុសលោ’’តិ វត្វា ពាលជនេ សញ្ញាបេត្វា តេសំ តេសំ ឧបសម្បទាបេក្ខានំ កម្មវាចំ ភណន្តិ, ឥមេ ភិក្ខូ ភគវតោ អាណំ អតិក្កាមេន្តិ, សាសនំ ឱសក្កាបេន្តីតិ ទដ្ឋព្ពា.

អថាបរេបិ ភិក្ខូ គាមកាវាសាទីសុ វសន្តា បណ្ឌិតានំ សន្តិកេ អបយិរុបាសមានា វត្ថុសម្បត្តិម្បិ វត្ថុវិបត្តិម្បិ ញត្តិអនុស្សាវនសីមបរិសសម្បត្តិម្បិ វិបត្តិម្បិ តថតោ អជានន្តា ពហវោ សិស្សេ ឋបេត្វា បព្ពជ្ជញ្ច ឧបសម្បទញ្ច ករោន្តា បរិសំ វឌ្ឍាបេន្តិ, តេបិ ភគវតោ សាសនំ ឱសក្កាបេន្តិ, តស្មា ភគវតោ អាណំ ករោន្តេហិ លជ្ជីបេសលេហិ ពហុស្សុតេហិ សិក្ខាកាមេហិ សប្បុរិសភិក្ខូហិ ឯវរូបានំ ភិក្ខូនំ សហាយកេហិ ឧបត្ថម្ភកេហិ ឯកសម្ភោគសំវាសករេហិ ន ភវិតព្ពំ. ឥទានិ ភិក្ខូ –

‘‘ច-ការន្តំ ស-ការន្តំ, ត-ការន្តសមំ វទេ;

ញ-ការន្តំ ល-ការន្តំ, ន-ការន្តសមំ វទេ’’តិ. –

ឥមំ សិលោកំ ឧបនិស្សាយ សរណគមនេបិ ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ បាឋំ ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ បឋន្តិ. កម្មវាចាយម្បិ ‘‘បឋមំ ឧបជ្ឈំ គាហាបេតព្ពោ’’តិអាទិបាឋំ ‘‘បឋមំ ឧបជ្ឈំ គាហាបេតព្ពោ’’តិអាទិនា បឋន្តិ. ឯត្ថ យុត្តិតោបិ អាគមតោបិ ការណំ ចិន្តេតព្ពំ.

តត្រាយំ យុត្តិចិន្តា – ‘‘ច-ការន្តំ ស-ការន្តំ, ត-ការន្តសមំ វទេ’’តិ ឯត្ថ ច-ការោ តាលុជោ, ត-ការោ ទន្តជោ, ឯវមេតេ អក្ខរា ឋានតោបិ អសមានា. ច-ការោ ជិវ្ហាមជ្ឈករណោ, ត-ការោ ជិវ្ហគ្គករណោ, ឯវំ ករណតោបិ អសមានា. ច-ការោ ទុតិយវគ្គបរិយាបន្នោ, ត-ការោ ចតុត្ថវគ្គបរិយាបន្នោ, ឯវំ វគ្គតោបិ អសមានា. សំយោគក្ខរវសេន ន បុព្ពក្ខរា សុតិំ លភន្តា សរវិសេសំ បាបុណន្តិ, តេនេវ ច-ការេន សទ្ទសត្ថការាចរិយា ‘‘សំយោគេ បរេ រស្សត្ត’’ន្តិ ច ‘‘សំយោគបុព្ពា ឯ-ការោ-ការា រស្សាឥវ វត្តព្ពា’’តិ ច វទន្តិ. ឯវំ សន្តេ កថំ អសមានដ្ឋានិកេន អសមានករណេន អសមានវគ្គេន សំយោគក្ខរេន លទ្ធសុតិកា អក្ខរា តតោ អញ្ញេន អសមានដ្ឋានិកេន អសមានករណេន អសមានវគ្គេន សំយោគក្ខរេន លទ្ធសមានសុតិកា ភវេយ្យុំ. ន កេវលញ្ច ឯតេ អក្ខរា អសមានដ្ឋានិកា អសមានករណា អសមានវគ្គាវ ហោន្តិ, អថ ខោ អនាសន្នដ្ឋានិកា អនាសន្នករណា អនាសន្នវគ្គា ច ហោន្តិ. យថា ច វីណំ វាទេន្តានំ ទូរេ តន្តិស្សរេន តតោ ទូរេ តន្តិស្សរោ អសមានោ ហោតិ, ឯវំ ទូរដ្ឋានិកេន អក្ខរេន ទូរករណេន តតោ ទូរដ្ឋានិកោ ទូរករណោ សមានសុតិកោ កថំ ភវេយ្យ, វគ្គក្ខរានញ្ច អញ្ញមញ្ញំ អសង្ករវសេន អសមានសុតិវសេន បវត្តនតោ ‘‘វគ្គន្តំ វា វគ្គេ’’តិ សុត្តេ និគ្គហិតស្ស វគ្គន្តករណេ សតិ អញ្ញវគ្គស្មិំ បរេ អញ្ញវគ្គន្តំ ន បាបុណាតិ, ‘‘វគ្គេ ឃោសាឃោសានំ តតិយបឋមា’’តិ សុត្តេន ច អសទិសទ្វេភាវករណេ អញ្ញវគ្គេ អញ្ញវគ្គទ្វេភាវោ ន ហោតិ.

យទិ ច ច-ការន្តក្ខរោ ត-ការន្តក្ខរេន សមានសុតិកោ សិយា, ឯវំ សតិ កិំ ច-ការន្តក្ខរលេខនេន សព្ពត្ថ ត-ការន្តមេវ លិខេយ្យ, តថា បន អលិខិត្វា បយោគានុរូបំ បឋមក្ខរស្ស សទិសទ្វេភាវដ្ឋានេ ‘‘កច្ចោ កច្ចាយនោ’’តិ, អសទិសទ្វេភាវដ្ឋានេ ‘‘វច្ឆោ វច្ឆាយនោ’’តិ តតិយក្ខរស្ស សទិសទ្វេភាវដ្ឋានេ ‘‘មជ្ជំ សម្មជ្ជ’’ន្តិ, អសទិសទ្វេភាវដ្ឋានេ ‘‘ឧបជ្ឈា ឧបជ្ឈាយោ’’តិ សមានដ្ឋានសមានករណសមានវគ្គក្ខរានមេវ ទ្វេភាវោ លិខីយតិ, នោ ឥតរេសំ, តស្មា បយោគានុរូបំ ច-ការន្ត ជ-ការន្តដ្ឋានេសុ សកវគ្គសុតិវសេនេវ វត្តព្ពំ, ន អញ្ញវគ្គសុតិវសេន. ស-ការន្តេ បន ស-ការស្ស ត-ការេន សមានដ្ឋានិកត្តា សមានករណត្តា ច វគ្គអវគ្គវសេន ភិន្នេបិ អវគ្គក្ខរានំ វគ្គក្ខរេហិ សាធារណត្តា ច អវគ្គក្ខរានំ វគ្គក្ខរានំ វិយ វិសុំ សុតិយា អភាវតោ ច ស-ការន្តស្ស ត-ការន្តភណនំ យុត្តំ សិយា. ស-ការោបិ ហិ ទន្តជោ, ត-ការោបិ, ស-ការោបិ ជិវ្ហគ្គករណោ, ត-ការោបិ, តស្មា សមានដ្ឋានិកានំ សមានករណានំ អក្ខរានំ សមានសុតិភាវោ យុត្តោ. ញ-ការន្ត ល-ការន្តានំ ន-ការន្តភណនេបិ ឥមិនា នយេន ញ-ការន្ត ន-ការន្តានំ អសមានសុតិភាវោ ល-ការន្ត ន-ការន្តានំ សមានសុតិភាវោ ទដ្ឋព្ពោតិ. អយមេត្ថ យុត្តិចិន្តា.

អាគមចិន្តា បន ឯវំ កាតព្ពា –

‘‘ច-ការន្តំ ស-ការន្តំ, ត-ការន្តសមំ វទេ;

ញ-ការន្តំ ល-ការន្តំ, ន-ការន្តសមំ វទេ’’តិ. –

អយំ សិលោកោ កុតោ បភវោ, កត្ថ អាគតោ, កេន ការិតោតិ? តត្ថ កុតោ បភវោតិ ភគវន្តស្មា វា ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ វា អដ្ឋកថាចរិយេហិ វា បភវោ. កត្ថ អាគតោតិ វិនយេ វា សុត្តន្តេ វា អភិធម្មេ វា បាឡិយំ វា អដ្ឋកថាយ វា ដីកាទីសុ វា អាគតោ. កេន ការិតោតិ នេត្តិនិរុត្តិបេដកោបទេសកច្ចាយនប្បករណការកេន អាយស្មតា មហាកច្ចាយនត្ថេរេន វា មុខមត្តទីបនិការកេន វជិរពុទ្ធាចរិយេន វា បទរូបសិទ្ធិការកេន ពុទ្ធបិយាចរិយេន វា សទ្ទនីតិប្បករណការកេន អគ្គវំសាចរិយេន វា តទញ្ញសត្ថការកេហិ មហាថេរេហិ វា ការិតោតិ ឯវំ អាគមចិន្តាយំ សតិ អយំ សិលោកោ ភគវន្តស្មា បភវោ ធម្មសង្គាហកត្ថេរេហិ វា អដ្ឋកថាចរិយេហិ វាតិ ន បញ្ញាយតិ. ‘‘វិនយេ វា សុត្តន្តេ វា អភិធម្មេ វា បាឡិយំ វា អដ្ឋកថាយ វា ដីកាសុ វា អាគតោ’’តិ ហិ ន សក្កា វត្តុំ. កច្ចាយនាចរិយាទីហិ សទ្ទសត្ថការកេហិ អាចរិយេហិ កតោតិបិ ន ទិស្សតិ. ឯវំ សន្តេ អប្បាដិហីរកតំ ឥទំ វចនំ អាបជ្ជតិ.

ឯវំ បន មយំ ចិន្តយិម្ហា – រាមញ្ញទេសេ កិរ សកភាសាយំ ច-ការន្ត ញ-ការន្តា ន សន្តិ, តេនេវ រាមញ្ញទេសិយា ភិក្ខូ ‘‘សច្ច’’ឥតិ ឥមំ បាឋំ វទន្តា ‘‘សត្ច’’ឥតិ វទន្តិ, ‘‘បញ្ចង្គ’’ឥតិ បាឋំ វទន្តា ‘‘បន្ចង្គ’’ឥតិ វទន្តិ, តស្មា អត្តនោ វិសយេ អវិជ្ជមានំ ច-ការន្ត ញ-ការន្តំ យថាបាឋំ វត្តុមសក្កោន្តេហិ តេហិ ភិក្ខូហិ សកភាសានុរូបតោ អយំ សិលោកោ ការិតោ ភវិស្សតីតិ. ឯវំ សន្តេបិ មរម្មភាសាយ ច-ការន្ត ញ-ការន្តបទានំ សុតិវិសេសវសេន វិសុំ បញ្ញាយនតោ មរម្មទេសិយា ភិក្ខូ តំ សិលោកំ អនុវត្តិត្វា ‘‘ពុទ្ធំ សរណំ គច្ឆាមី’’តិ វា ‘‘បឋមំ ឧបត្ឈំ គាហាបេតព្ពោ’’តិ វា ‘‘ហេតុបត្ចយោ អារម្មណបត្ចយោ’’តិ វា វត្តុំ ន អរហន្តិ. រាមញ្ញទេសិយាបិ សកភាសាយ វិសុំ អវិជ្ជមានម្បិ ច-ការន្ត ញ-ការន្តបទំ សកភាសាកថនកាលេយេវ ភាសានុរូបំ ត-ការន្ត ន-ការន្តភាវេន កថេតព្ពំ, មាគធភាសាកថនកាលេ បន មាគធភាសាយ ច-ការន្ត ញ-ការន្តបទានំ វិសុំ បយោគទស្សនតោ មាគធភាសានុរូបំ ច-ការន្ត ញ-ការន្តបទានំ វិសុំ សុតិវសេន យថាបាឋមេវ កថេតព្ពានីតិ នោ មតិ. អយមេត្ថ អាគមចិន្តា.

ជិនសាសនមារព្ភ, កថាយំ កថិតា មយា;

យុត្តាយុត្តំ ចិន្តយន្តុ, បណ្ឌិតា ជិនសាវកា.

យុត្តាយុត្តំ ចិន្តយិត្វា, យុត្តញ្ចេ ធារយន្តុ តំ;

អយុត្តញ្ចេ បជហន្តុ, មានទោសវិវជ្ជិតាតិ.

២៥៤. ឯវំ ចតុន្នំ កម្មានំ សម្បត្តិវិបត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសំ កម្មានំ ឋានប្បភេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបលោកនកម្មំ កតមានិ បញ្ច ឋានានិ គច្ឆតី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិនិច្ឆយោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អនុត្តានបទត្ថមេវ ទស្សយិស្សាម. ‘‘ឯតរហិ សចេបិ សាមណេរោ’’តិអាទីសុ ពុទ្ធាទីនំ អវណ្ណភាសនម្បិ អកប្បិយាទិំ កប្បិយាទិភាវេន ទីបនម្បិ ទិដ្ឋិវិបត្តិយំយេវ បវិសតិ, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘តំ លទ្ធិំ វិស្សជ្ជាបេតព្ពោ’’តិ. ភិក្ខូនម្បិ ឯសេវ នយោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិកោតិ ពុទ្ធវចនាធិប្បាយំ វិបរីតតោ គណ្ហន្តោ, សោ ឯវ ‘‘អន្តគ្គាហិកាយ ទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ’’តិ វុត្តោ. កេចិ បន ‘‘សស្សតុច្ឆេទានំ អញ្ញតរទិដ្ឋិយា សមន្នាគតោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. សស្សតុច្ឆេទគាហស្ស សាមណេរានំ លិង្គនាសនាយ ការណត្តេន ហេដ្ឋា អដ្ឋកថាយមេវ វុត្តត្តា ឥធ ច ទណ្ឌកម្មនាសនាយ ឯវ អធិប្បេតត្តា. កាយសម្ភោគសាមគ្គីតិ សហសេយ្យបដិគ្គហណាទិ. សោរតោតិ សុភេ រតោ, សុដ្ឋុ ឱរតោតិ វា សោរតោ. និវាតវុត្តីតិ នីចវុត្តិ.

តស្សាបិ ទាតព្ពោតិ វិជ្ជមានំ មុខរាទិភាវំ និស្សាយ អប្បដិបុច្ឆិត្វាបិ បដិញ្ញំ អគ្គហេត្វាបិ អាបត្តិំ អនារោបេត្វាបិ ទេសិតាយបិ អាបត្តិយា ខុំសនាទិតោ អនោរមន្តស្ស ទាតព្ពោវ. ឱរមន្តស្ស បន ខមាបេន្តស្ស ន ទាតព្ពោ. ព្រហ្មទណ្ឌស្ស ទានន្តិ ខរទណ្ឌស្ស ឧក្កដ្ឋទណ្ឌស្ស ទានំ. តជ្ជនីយាទិកម្មេ ហិ កតេ ឱវាទានុសាសនិប្បទានបដិក្ខេបោ នត្ថិ, ទិន្នព្រហ្មទណ្ឌេ បន តស្មិំ សទ្ធិំ តជ្ជនីយកម្មាទិកតេហិ បដិក្ខិត្តម្បិ កាតុំ ន វដ្ដតិ ‘‘នេវ វត្តព្ពោ’’តិអាទិនា អាលាបសល្លាបមត្តស្សបិ ន-ការេន បដិក្ខិតត្តា. តញ្ហិ ទិស្វា ភិក្ខូ គីវំ បរិវត្តេត្វា ឱលោកនមត្តម្បិ ន ករោន្តិ, ឯវំ វិវជ្ជេតព្ពំ និម្មទនករណត្ថមេវ តស្ស ទណ្ឌស្ស អនុញ្ញាតត្តា. តេនេវ ឆន្នត្ថេរោបិ ឧក្ខេបនីយាទិកម្មកតោបិ អភាយិត្វា ព្រហ្មទណ្ឌេ ទិន្នេ ‘‘សង្ឃេនាហំ សព្ពថា វិវជ្ជិតោ’’តិ មុច្ឆិតោ បបតិ. យោ បន ព្រហ្មទណ្ឌកតេន សទ្ធិំ ញត្វា សំសដ្ឋោ អវិវជ្ជេត្វា វិហរតិ, តស្ស ទុក្កដមេវាតិ គហេតព្ពំ. អញ្ញថា ព្រហ្មទណ្ឌវិធានស្ស និរត្ថកតាបសង្គតោ. តេនាតិ ព្រហ្មទណ្ឌកតេន. យថា តជ្ជនីយាទិកម្មកតេហិ, ឯវមេវ តតោ អធិកម្បិ សង្ឃំ អារាធេន្តេន សម្មា វត្តិតព្ពំ, តញ្ច ‘‘សោរតោ និវាតវុត្តី’’តិអាទិនា សរូបតោ ទស្សិតមេវ. តេនាហ ‘‘សម្មា វត្តិត្វា ខមាបេន្តស្ស ព្រហ្មទណ្ឌោ បដិប្បស្សម្ភេតព្ពោ’’តិ. បដិសង្ខាតិ បដិសង្ខាយ, ញាណេន ឧបបរិក្ខិត្វា.

យំ តំ ភគវតា អវន្ទិយកម្មំ អនុញ្ញាតន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តស្ស ភិក្ខុនោ ទណ្ឌកម្មំ កាតុ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ អនុញ្ញាតប្បការំ ទស្សេត្វា បុន វិសេសតោ អនុញ្ញាតប្បការំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិ បាឡិឧទ្ធដាតិ វេទិតព្ពំ. ឥមស្ស អបលោកនកម្មស្ស ឋានំ ហោតីតិ អបលោកនកម្មសាមញ្ញស្ស បវត្តិដ្ឋានំ ហោតិ. វិសេសព្យតិរេកេន អវិជ្ជមានម្បិ តទញ្ញត្ថ អប្បវត្តិំ ទស្សេតុំ វិសេសនិស្សិតំ វិយ វោហរីយតិ. ‘‘កម្មញ្ញេវ លក្ខណ’’ន្តិ ឥមិនា ឱសារណាទិវសេន គហិតាវសេសានំ សព្ពេសំ អបលោកនកម្មសាមញ្ញលក្ខណវសេន គហិតត្តា ‘‘កម្មញ្ញេវ លក្ខណមស្សាតិ កម្មលក្ខណ’’ន្តិ និព្ពចនំ ទស្សេតិ, ឥទញ្ច វុត្តាវសេសានំ កម្មានំ និដ្ឋានដ្ឋានំ សង្ខារក្ខន្ធធម្មាយតនាទីនិ វិយ វុត្តាវសេសខន្ធាយតនានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘អយំ បនេត្ថ បាឡិមុត្តកោបិ កម្មលក្ខណវិនិច្ឆយោ’’តិអាទិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបរិ ញត្តិកម្មាទីសុបិ កម្មលក្ខណំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.៤៩៥-៤៩៦) បន ‘‘កម្មមេវ លក្ខណន្តិ កម្មលក្ខណំ. ឱសារណនិស្សារណភណ្ឌុកម្មាទយោ វិយ កម្មញ្ច ហុត្វា អញ្ញញ្ច នាមំ ន លភតិ, កម្មមេវ ហុត្វា ឧបលក្ខីយតីតិ កម្មលក្ខណន្តិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បរិវារ ៤៩៥-៤៩៦) បន ‘‘ឥមស្ស អបលោកនកម្មស្ស ឋានំ ហោតីតិ ឯវម្បិ អបលោកនកម្មំ បវត្តតីតិ អត្ថោ. កម្មញ្ញេវ លក្ខណន្តិ កម្មលក្ខណំ. ឱសារណនិស្សារណភណ្ឌុកម្មាទយោ វិយ កម្មញ្ច ហុត្វា អញ្ញញ្ច នាមំ ន លភតិ, កម្មមេវ ហុត្វា ឧបលក្ខីយតីតិ កម្មលក្ខណំ ឧបនិស្សយោ វិយ. ហេតុបច្ចយាទិលក្ខណវិមុត្តោ ហិ សព្ពោ បច្ចយវិសេសោ តត្ថ សង្គយ្ហតី’’តិ វុត្តំ. តស្ស ករណន្តិ អវន្ទិយកម្មស្ស ករណវិធានំ. ន វន្ទិតព្ពោតិ, ឥមិនា វន្ទន្តិយា ទុក្កដន្តិ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្ឃេន កតំ កតិកំ ញត្វា មទ្ទនំ វិយ ហិ សង្ឃសម្មុតិំ អនាទរេន អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ ឯវ ហោតិ.

២៥៥. ភិក្ខុសង្ឃស្សបិ បនេតំ លព្ភតិយេវាតិ អវន្ទិយកម្មស្ស ឧបលក្ខណមត្តេន គហិតត្តា ភិក្ខុសង្ឃស្សបិ កម្មលក្ខណំ លព្ភតិ ឯវ. សលាកទានដ្ឋានំ សលាកគ្គំ នាម, យាគុភត្តានំ ភាជនដ្ឋានានិ យាគគ្គភត្តគ្គានិ នាម. ឯតេសុបិ ហិ ឋានេសុ សព្ពោ សង្ឃោ ឧបោសថេ វិយ សន្និបតិតោ, កម្មញ្ច វគ្គកម្មំ ន ហោតិ, ‘‘មយមេតំ ន ជានិម្ហា’’តិ បច្ឆា ខីយន្តាបិ ន ហោន្តិ, ខណ្ឌសីមាយ បន កតេ ខីយន្តិ. សង្ឃិកបច្ចយញ្ហិ អច្ឆិន្នចីវរាទីនំ ទាតុំ អបលោកេន្តេហិ ឧបចារសីមដ្ឋានំ សព្ពេសំ អនុមតិំ គហេត្វាវ កាតព្ពំ. យោ បន វិសភាគបុគ្គលោ ធម្មិកំ អបលោកនំ បដិពាហតិ, តំ ឧបាយេន ពហិឧបចារសីមគតំ វា កត្វា ខណ្ឌសីមំ វា បវិសិត្វា កាតុំ វដ្ដតិ. យំ សន្ធាយ ‘‘អបលោកនកម្មំ ករោតី’’តិ សាមញ្ញតោ ទស្សេតិ, តំ អបលោកនកម្មំ សរូបតោ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘អច្ឆិន្នចីវរំ’’ឥច្ចាទិ. យទិ អបលោកេត្វាវ ចីវរំ ទាតព្ពំ, កិំ បន អប្បមត្តកវិស្សជ្ជកសម្មុតិយាតិ អាហ ‘‘អប្បមត្តកវិស្សជ្ជកេន បនា’’តិអាទិ. នាឡិ វា ឧបឌ្ឍនាឡិ វាតិ ទិវសេ ទិវសេ អបលោកេត្វា ទាតព្ពស្ស បមាណទស្សនំ. តេន យាបនមត្តមេវ អបលោកេតព្ពំ, ន អធិកន្តិ ទស្សេតិ. ឯកទិវសំយេវ វាតិអាទិ ទសវីសតិទិវសានំ ឯកស្មិំ ទិវសេយេវ ទាតព្ពបរិច្ឆេទទស្សនំ. តេន ‘‘យាវជីវ’’ន្តិ វា ‘‘យាវរោគា វុដ្ឋហតី’’តិ វា ឯវំ អបលោកេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឥណបលិពោធន្តិ ឥណវត្ថុំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. តញ្ច ឥណាយិកេហិ បលិពុទ្ធស្ស លជ្ជីបេសលស្ស សាសនុបការកស្ស បមាណយុត្តមេវ កប្បិយភណ្ឌំ និយមេត្វា ភិក្ខូហិ អបលោកេត្វា ទាតព្ពំ, ន បន សហស្សំ វា សតសហស្សំ វា មហាឥណំ. តាទិសញ្ហិ ភិក្ខាចរិយវត្តេន សព្ពេហិ ភិក្ខូហិ តាទិសស្ស ភិក្ខុនោ បរិយេសិត្វា ទាតព្ពំ.

‘‘ឆត្តំ វា វេទិកំ វាតិ ឯត្ថ វេទិកាតិ ចេតិយស្ស ឧបរិ ចតុរស្សចយោ វុច្ចតិ. ឆត្តន្តិ តតោ ឧទ្ធំ វលយានិ ទស្សេត្វា កតោ អគ្គចយោ វុច្ចតី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បរិវារ ៣.៤៩៥-៤៩៦) វុត្តំ. ចេតិយស្ស ឧបនិក្ខេបតោតិ ចេតិយស្ស បដិជគ្គនត្ថាយ វឌ្ឍិយា បយោជេត្វា កប្បិយការកេហិ ឋបិតវត្ថុតោ. សង្ឃិកេនបីតិ ន កេវលញ្ច តត្រុប្បាទតោ បច្ចយទាយកេហិ ចតុបច្ចយត្ថាយ សង្ឃស្ស ទិន្នវត្ថុនាបីតិ អត្ថោ. សង្ឃភត្តំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ មហាទានំ ទទន្តេហិបិ ករិយមានំ សង្ឃភត្តំ វិយ ការេតុំ ន វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យថាសុខំ បរិភុញ្ជិតុំ រុច្ចតី’’តិ វុត្តត្តា អត្តនោ អត្តនោ បរិភោគបហោនកំ អប្បំ វា ពហុំ វា គហេតព្ពំ, អធិកំ បន គហេតុំ ន លភតិ.

ឧបោសថទិវសេតិ និទស្សនមត្តំ, យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ទិវសេបិ កតំ សុកតមេវ ហោតិ. ករោន្តេន ‘‘យំ ឥមស្មិំ វិហារេ អន្តោសីមាយ សង្ឃសន្តកំ…បេ… យថាសុខំ បរិភុញ្ជិតុំ មយ្ហំ រុច្ចតី’’តិ ឯវំ កតិកា កាតព្ពា. តថា ទ្វីហិ តីហិបិ ‘‘អាយស្មន្តានំ រុច្ចតី’’តិ វចនមេវ ហេត្ថ វិសេសោ. តេសម្បីតិ រុក្ខានំ. សា ឯវ កតិកាតិ វិសុំ កតិកា ន កាតព្ពាតិ អត្ថោ.

តេសន្តិ រុក្ខានំ, សង្ឃោ សាមីតិ សម្ពន្ធោ. បុរិមវិហារេតិ បុរិមេ យថាសុខំ បរិភោគត្ថាយ កតកតិកេ វិហារេ. បរិវេណានិ កត្វា ជគ្គន្តីតិ យត្ថ អរក្ខិយមានេ ផលាផលានិ រុក្ខា ច វិនស្សន្តិ, តាទិសំ ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, តត្ថ សង្ឃស្ស កតិកា ន បវត្តតីតិ អធិប្បាយោ. យេហិ បន រុក្ខពីជានិ រោបេត្វា អាទិតោ បដ្ឋាយ បដិជគ្គិតា, តេបិ ទសមភាគំ ទត្វា រោបកេហេវ បរិភុញ្ជិតព្ពានិ. តេហីតិ ជគ្គិតេហិ.

តត្ថាតិ តស្មិំ វិហារេ. មូលេតិអាទិកាលេ, បុព្ពេតិ អត្ថោ. ទីឃា កតិកាតិ អបរិច្ឆិន្នកាលា យថាសុខំ បរិភោគត្ថាយ កតិកា. និក្កុក្កុច្ចេនាតិ ‘‘អភាជិតមិទ’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ អកត្វាតិ អត្ថោ. ខីយនមត្តមេវ តន្តិ តេន ខីយនេន ពហុំ ខាទន្តានំ ទោសោ នត្ថិ អត្តនោ បរិភោគប្បមាណស្សេវ គហិតត្តា, ខីយន្តេបិ អត្តនោ បហោនកំ គហេត្វា ខាទិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

គណ្ហថាតិ ន វត្តព្ពាតិ តថា វុត្តេ តេនេវ ភិក្ខុនា ទិន្នំ វិយ មញ្ញេយ្យុំ. តំ និស្សាយ មិច្ឆាជីវសម្ភវោ ហោតីតិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អនុវិចរិត្វា’’តិអាទិ. ឧបឌ្ឍភាគោតិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ បដិវីសតោ ឧបឌ្ឍភាគោ, ទេន្តេន ច ‘‘ឯត្តកំ ទាតុំ សង្ឃោ អនុញ្ញាសី’’តិ ឯវំ អត្តានំ បរិមោចេត្វា យថា តេ សង្ឃេ ឯវ បសីទន្តិ, ឯវំ វត្វា ទាតព្ពំ. អបច្ចាសីសន្តេនាតិ គិលានគមិកិស្សរាទីនំ អនុញ្ញាតបុគ្គលានម្បិ អត្តនោ សន្តកំ ទេន្តេន អបច្ចាសីសន្តេនេវ ទាតព្ពំ. អននុញ្ញាតបុគ្គលានំ បន អបច្ចាសីសន្តេនបិ ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ. សង្ឃិកមេវ យថាកតិកាយ ទាបេតព្ពំ. អត្តនោ សន្តកម្បិ បច្ចយទាយកាទយោ សយមេវ វិស្សាសេន គណ្ហន្តិ, ន វារេតព្ពា, ‘‘លទ្ធកប្បិយ’’ន្តិ តុណ្ហី ភវិតព្ពំ. បុព្ពេ វុត្តមេវាតិ ‘‘កុទ្ធោ ហិ សោ រុក្ខេបិ ឆិន្ទេយ្យា’’តិអាទិនា តុណ្ហីភាវេ ការណំ បុព្ពេ វុត្តមេវ, តេហិ កតអនត្ថាភាវេបិ ការុញ្ញេន តុណ្ហី ភវិតុំ វដ្ដតិ, ‘‘គណ្ហថា’’តិអាទិ បន វត្តុំ ន វដ្ដតិ.

គរុភណ្ឌត្តា…បេ… ន ទាតព្ពន្តិ ជីវរុក្ខានំ អារាមដ្ឋានិយត្តា ទារូនញ្ច គេហសម្ភារានុបគតត្តា ‘‘សព្ពំ ត្វមេវ គណ្ហាតិ ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អកតាវាសំ វា កត្វាតិ បុព្ពេ អវិជ្ជមានំ សេនាសនំ កត្វា. ជគ្គិតកាលេតិ ផលវារេ សម្បត្តេ. ជគ្គនកាលេតិ ជគ្គិតុំ អារទ្ធកាលេ.

២៥៦. ញត្តិកម្មដ្ឋានភេទេតិ ញត្តិកម្មស្ស ឋានភេទេ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

កម្មាកម្មវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

តេត្តិំសតិមោ បរិច្ឆេទោ.