៣. ភេសជ្ជាទិករណវិនិច្ឆយកថា

១៥. ឯវំ បរិក្ខារវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ ភេសជ្ជករណបរិត្តបដិសន្ថារានំ វិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘ភេសជ្ជា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភិសក្កស្ស ឥទំ កម្មំ ភេសជ្ជំ. កិំ តំ? តិកិច្ឆនំ. ករិយតេ ករណំ, ភេសជ្ជស្ស ករណំ ភេសជ្ជករណំ, វេជ្ជកម្មករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បរិសមន្តតោ តាយតិ រក្ខតីតិ បរិត្តំ, អារក្ខាតិ អត្ថោ. បដិសន្ថរណំ បដិសន្ថារោ, អត្តនា សទ្ធិំ អញ្ញេសំ សម្ពន្ធករណន្តិ អត្ថោ. តត្ថ យោ វិនិច្ឆយោ មាតិកាយំ ‘‘ភេសជ្ជករណម្បិ ច បរិត្តំ, បដិសន្ថារោ’’តិ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា) មយា វុត្តោ, តស្មិំ សមភិនិវិដ្ឋេ ភេសជ្ជករណវិនិច្ឆយេ. សហធម្មោ ឯតេសន្តិ សហធម្មិកា, តេសំ, ឯកស្ស សត្ថុនោ សាសនេ សហសិក្ខមានធម្មានន្តិ អត្ថោ. អថ វា សហធម្មេ និយុត្តា សហធម្មិកា, តេសំ, សហធម្មសង្ខាតេ សិក្ខាបទេ សិក្ខមានភាវេន និយុត្តានន្តិ អត្ថោ. វិវដ្ដនិស្សិតសីលាទិយុត្តភាវេន សមត្តា សមសីលសទ្ធាបញ្ញានំ. ឯតេន ទុស្សីលានំ ភិន្នលទ្ធិកានញ្ច អកាតុម្បិ លព្ភតីតិ ទស្សេតិ.

ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ វាតិ អត្តនោ វា តេសំ វា ញាតកបវារិតដ្ឋានតោ. ន ករិយិត្ថាតិ អកតា, អយុត្តវសេន អកតបុព្ពា វិញ្ញត្តិ អកតវិញ្ញត្តិ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៨៦) បន ‘‘អកតវិញ្ញត្តិយាតិ ន វិញ្ញត្តិយា. សា ហិ អននុញ្ញាតត្តា កតាបិ អកតា វិយាតិ អកតវិញ្ញត្តិ, ‘វទេយ្យាថ ភន្តេ យេនត្ថោ’តិ ឯវំ អកតដ្ឋានេ វិញ្ញត្តិ អកតវិញ្ញត្តីតិ លិខិត’’ន្តិ វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.១៨៥) ‘‘គិលានស្ស អត្ថាយ អប្បវារិតដ្ឋានតោ វិញ្ញត្តិយា អនុញ្ញាតត្តា កតាបិ អកតា វិយាតិ អកតវិញ្ញត្តិ, ‘វទ ភន្តេ បច្ចយេនា’តិ ឯវំ អកតបវារណដ្ឋានេ ច វិញ្ញត្តិ អកតវិញ្ញត្តី’’តិ.

១៦. បដិយាទិយតីតិ សម្បាទេតិ. អកាតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ទុក្កដន្តិ វទន្តិ, អយុត្តតាវសេន បនេត្ថ អករណប្បដិក្ខេបោ វុត្តោ, ន អាបត្តិវសេនាតិ គហេតព្ពំ. សព្ពំ បរិកម្មំ អនាមសន្តេនាតិ មាតុគាមសរីរាទីនំ អនាមាសត្តា វុត្តំ. យាវ ញាតកា ន បស្សន្តីតិ យាវ តស្ស ញាតកា ន បស្សន្តិ. ‘‘តិត្ថិយភូតានំ មាតាបិតូនំ សហត្ថា ទាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៨៦) វុត្តំ.

១៧. បិតុ ភគិនី បិតុច្ឆា. មាតុ ភាតា មាតុលោ. នប្បហោន្តីតិ កាតុំ ន សក្កោន្តីតិ ដីកាសុ វុត្តំ. ‘‘តេសំយេវ សន្តកំ ភេសជ្ជំ គហេត្វា កេវលំ យោជេត្វា ទាតព្ព’’ន្តិ វត្វា ‘‘សចេ បន នប្បហោន្តិ យាចន្តិ ច, ទេថ នោ ភន្តេ, តុម្ហាកំ បដិទស្សាមា’’តិ វុត្តត្តា បន តេសំ ភេសជ្ជស្ស អប្បហោនកត្តា ភេសជ្ជមេវ យាចន្តីតិ អដ្ឋកថាធិប្បាយោ ទិស្សតិ, វីមំសិតព្ពោ. ន យាចន្តីតិ លជ្ជាយ ន យាចន្តិ, គារវេន វា. ‘‘អាភោគំ កត្វា’’តិ វុត្តត្តា អញ្ញថា ទេន្តស្ស អាបត្តិយេវ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.១៨) បន ‘‘អាភោគំ កត្វាតិ ឥទំ កត្តព្ពករណទស្សនវសេន វុត្តំ, អាភោគំ បន អកត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតីតិ តីសុ គណ្ឋិបទេសុ លិខិត’’ន្តិ វុត្តំ. បោរាណដីកាយម្បិ តទេវ គហេត្វា លិខិតំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨៥) បន តំ វចនំ បដិក្ខិត្តំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ កេចិ បន ‘‘អាភោគំ អកត្វាបិ ទាតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ភេសជ្ជករណស្ស, បាឡិយំ ‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ បារាជិកស្ស, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’តិ ឯវំ អន្តរាបត្តិទស្សនវសេន សាមញ្ញតោ បដិក្ខិត្តត្តា, អដ្ឋកថាយំ អវុត្តប្បការេន ករោន្តស្ស សុត្តេនេវ អាបត្តិសិទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពា. តេនេវ អដ្ឋកថាយម្បិ ‘តេសញ្ញេវ សន្តក’ន្តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ.

ឯតេ ទស ញាតកេ ឋបេត្វាតិ តេសំ បុត្តនត្តាទយោបិ តប្បដិពទ្ធត្តា ញាតកា ឯវាតិ តេបិ ឯត្ថេវ សង្គហិតា. តេន អញ្ញេសន្តិ ឥមិនា អញ្ញាតកានំ គហណំ វេទិតព្ពំ. តេនេវាហ ‘‘ឯតេសំ បុត្តបរម្បរាយា’’តិអាទិ. កុលបរិវដ្ដាតិ កុលានំ បដិបាដិ, កុលបរម្បរាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភេសជ្ជំ ករោន្តស្សាតិ យថាវុត្តវិធិនា ករោន្តស្ស, ‘‘តាវកាលិកំ ទស្សាមី’’តិ អាភោគំ អកត្វា ទេន្តស្សបិ បន អន្តរាបត្តិទុក្កដំ វិនា មិច្ឆាជីវនំ វា កុលទូសនំ វា ន ហោតិយេវ. តេនាហ ‘‘វេជ្ជកម្មំ វា កុលទូសកាបត្តិ វា ន ហោតី’’តិ. ញាតកានញ្ហិ សន្តកំ យាចិត្វាបិ គហេតុំ វដ្ដតិ, តស្មា តត្ថ កុលទូសនាទិ ន សិយា. សារត្ថទីបនិយម្បិ (សារត្ថ. ដី. ២.១៨៥) ‘‘មយ្ហំ ទស្សន្តិ ករិស្សន្តីតិ បច្ចាសាយ ករោន្តស្សបិ យាចិត្វា គហេតព្ពដ្ឋានតាយ ញាតកេសុ វេជ្ជកម្មំ វា កុលទូសកាបត្តិ វា ន ហោតីតិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៨៦) បន ‘‘វេជ្ជកម្មំ វា កុលទូសកាបត្តិ វា ន ហោតីតិ វចនតោ យាវ សត្តមោ កុលបរិវដ្ដោ, តាវ ភេសជ្ជំ កាតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. សព្ពបទេសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ ‘‘ចូឡមាតុយា’’តិអាទីសុ សព្ពបទេសុ ចូឡមាតុយា សាមិកោតិអាទិនា យោជេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

ឧបជ្ឈាយស្ស អាហរាមាតិ ឥទំ ឧបជ្ឈាយេន មម ញាតកានំ ភេសជ្ជំ អាហរថាតិ អាណត្តេហិ កត្តព្ពវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឥមិនា ច សាមណេរាទីនំ អបច្ចាសាយបិ បរជនស្ស ភេសជ្ជករណំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. វុត្តនយេនេវ បរិយេសិត្វាតិ ឥមិនា ‘‘ភិក្ខាចារវត្តេន វា’’តិអាទិនា, ‘‘ញាតិសាមណេរេហិ វា’’តិអាទិនា ច វុត្តមត្ថំ អតិទិសតិ. អបច្ចាសីសន្តេនាតិ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨៥) អាគន្តុកចោរាទីនំ ករោន្តេនបិ មនុស្សា នាម ឧបការកា ហោន្តីតិ អត្តនោ តេហិ លាភំ អបត្ថយន្តេន, បច្ចាសាយ ករោន្តស្ស បន វេជ្ជកម្មកុលទូសនាទិនា ទោសោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវញ្ហិ ឧបការេ កតេ សាសនស្ស គុណំ ញត្វា បសីទន្តិ, សង្ឃស្ស វា ឧបការកា ហោន្តីតិ ករណេ បន ទោសោ នត្ថិ. កេចិ បន ‘‘អបច្ចាសីសន្តេន អាគន្តុកាទីនំ បដិក្ខិត្តបុគ្គលានម្បិ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ កត្តព្ពាកត្តព្ពដ្ឋានវិភាគស្ស និរត្ថកត្តប្បសង្គតោ អបច្ចាសីសន្តេន ‘‘សព្ពេសម្បិ ទាតុំ កាតុញ្ច វដ្ដតី’’តិ ឯត្តកមត្តស្សេវ វត្តព្ពតោ. អបច្ចាសីសនញ្ច មិច្ឆាជីវកុលទូសនាទិទោសនិសេធនត្ថមេវ វុត្តំ ន ភេសជ្ជករណសង្ខាតាយ ឥមិស្សា អន្តរាបត្តិយា មុច្ចនត្ថំ អាគន្តុកចោរាទីនំ អនុញ្ញាតានំ ទានេនេវ តាយ អាបត្តិយា មុច្ចនតោតិ គហេតព្ពំ.

១៨. តេនេវ អបច្ចាសីសន្តេនបិ អកាតព្ពដ្ឋានំ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ធំ កុល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ភេសជ្ជំ អាចិក្ខថា’’តិ វុត្តេបិ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ បន កថា កាតព្ពា’’តិ ឥទំ បរិយាយត្តា វដ្ដតិ. ឯវំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន ឥទញ្ចិទញ្ច គហេត្វា ករោន្តីតិ ឥមិនា បរិយាយេន កថេន្តស្សបិ នេវត្ថិ ទោសោតិ អាចរិយា. បុច្ឆន្តីតិ ឥមិនា ទិដ្ឋទិដ្ឋរោគីនំ បរិយាយេនបិ វត្វា វិចរណំ អយុត្តន្តិ ទស្សេតិ. បុច្ឆិតស្សបិ បន បច្ចាសីសន្តស្ស បរិយាយកថាបិ ន វដ្ដតីតិ វទន្តិ. សមុល្លបេសីតិ អបច្ចាសីសន្តោ ឯវ អញ្ញមញ្ញំ កថំ សមុដ្ឋាបេសិ. អាចរិយភាគោតិ វិនយាចារំ អកោបេត្វា ភេសជ្ជាចិក្ខណេន វេជ្ជាចរិយភាគោ អយន្តិ អត្ថោតិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨៥) វុត្តំ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.១៨៥) បន ‘‘វិនយលក្ខណំ អជានន្តស្ស អនាចរិយស្ស តទនុរូបវោហារាសម្ភវតោ ឦទិសស្ស លាភស្ស ឧប្បត្តិ នាម នត្ថីតិ ‘អាចរិយភាគោ នាម អយ’ន្តិ វុត្តំ. វិនយេ បកតញ្ញុនា អាចរិយេន លភិតព្ពភាគោ អយន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘បុប្ផបូជនត្ថាយ ទិន្នេបិ អកប្បិយវោហារេន វិធានស្ស អយុត្តត្តា ‘កប្បិយវសេនា’តិ វុត្តំ, ‘បុប្ផំ អាហរថា’តិអាទិនា កប្បិយវោហារវសេនាតិ អត្ថោ’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.១៨៥) វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨៥) បន ‘‘បុប្ផបូជនត្ថាយបិ សម្បដិច្ឆិយមានំ រូបិយំ អត្តនោ សន្តកត្តភជនេន និស្សគ្គិយមេវាតិ អាហ ‘កប្បិយវសេន គាហាបេត្វា’តិ. ‘អម្ហាកំ រូបិយំ ន វដ្ដតិ, បុប្ផបូជនត្ថំ បុប្ផំ វដ្ដតី’តិអាទិនា បដិក្ខិបិត្វា កប្បិយេន កម្មេន គាហាបេត្វាតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ១៨៦) បន ‘‘កប្បិយវសេនាតិ អម្ហាកំ បុប្ផំ អានេថាតិអាទិនា. ‘បូជំ អកាសី’តិ វុត្តត្តា សយំ គហេតុំ ន វដ្ដតីតិ វទន្តី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. អយមេត្ថ ភេសជ្ជករណវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ.

១៩. ឯវំ ភេសជ្ជករណវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ បរិត្តករណវិនិច្ឆយំ កថេតុមាហ ‘‘បរិត្តេ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ យទិ ‘‘បរិត្តំ ករោថា’’តិ វុត្តេ ករោន្តិ, ភេសជ្ជករណំ វិយ គិហិកម្មំ វិយ ច ហោតីតិ ‘‘ន កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘បរិត្តំ ភណថា’’តិ វុត្តេ បន ធម្មជ្ឈេសនត្តា អនជ្ឈិដ្ឋេនបិ ភណិតព្ពោ ធម្មោ, បគេវ អជ្ឈិដ្ឋេនាតិ ‘‘កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, ចាលេត្វា សុត្តំ បរិមជ្ជិត្វាតិ បរិត្តំ ករោន្តេន កាតព្ពវិធិំ ទស្សេតិ. ចាលេត្វា សុត្តំ បរិមជ្ជិត្វាតិ ឥទំ វា ‘‘បរិត្តាណំ ឯត្ថ បវេសេមី’’តិ ចិត្តេន ឯវំ កតេ បរិត្តាណា ឯត្ថ បវេសិតា នាម ហោតីតិ វុត្តំ. វិហារតោ…បេ… ទុក្កដន្តិ ឥទំ អញ្ញាតកេ គហដ្ឋេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វទន្តិ. បាទេសុ ឧទកំ អាកិរិត្វាតិ ឥទំ តស្មិំ ទេសេ ចារិត្តវសេន វុត្តំ. តត្ថ ហិ បាឡិយា និសិន្នានំ ភិក្ខូនំ បាទេសុ រោគវូបសមនាទិអត្ថាយ ឧទកំ សិញ្ចិត្វា បរិត្តំ កាតុំ សុត្តញ្ច ឋបេត្វា ‘‘បរិត្តំ ភណថា’’តិ វត្វា គច្ឆន្តិ. ឯវញ្ហិ ករិយមានេ យទិ បាទេ អបនេន្តិ, មនុស្សា តំ ‘‘អវមង្គល’’ន្តិ មញ្ញន្តិ ‘‘រោគោ ន វូបសមេស្សតី’’តិ. តេនាហ ‘‘ន បាទា អបនេតព្ពា’’តិ.

មតសរីរទស្សនេ វិយ កេវលេ សុសានទស្សនេបិ ឥទំ ជាតានំ សត្តានំ វយគមនដ្ឋានន្តិ មរណសញ្ញា ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘សីវថិកទស្សនេ…បេ… មរណស្សតិំ បដិលភិស្សាមាតិ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ. លេសកប្បំ អកត្វា សមុប្បន្នសុទ្ធចិត្តេន ‘‘បរិវារត្ថាយ អាគច្ឆន្តូ’’តិ វុត្តេបិ គន្តុំ វដ្ដតីតិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨៥) វុត្តំ. ឯតេន អសុភទស្សនន្តិ វចនមត្តេន លេសកប្បំ កត្វា ឯវំ គតេ មតស្ស ញាតកា បសីទិស្សន្តិ, ទានំ ទស្សន្តិ, មយំ លាភំ លភិស្សាម, ឧបដ្ឋាកំ លភិស្សាមាតិ អសុទ្ធចិត្តេន គន្តុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. កម្មដ្ឋានសីសេន បន ‘‘មរណស្សតិំ លភិស្សាមា’’តិអាទិនា សុទ្ធចិត្តេន បក្កោសិតេបិ អបក្កោសិតេបិ គន្តុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. តាលបណ្ណស្ស បរិត្តលេខនដ្ឋានត្តា បរិត្តសុត្តស្ស បរិត្តករណសញ្ញាណត្តា តានិ ទិស្វា អមនុស្សា បរិត្តសញ្ញាយ អបក្កមន្តីតិ អាហ ‘‘តាលបណ្ណំ បន បរិត្តសុត្តំ វា ហត្ថេ វា បាទេ វា ពន្ធិតព្ព’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘អាដានាដិយបរិត្តំ (ទី. និ. ៣.២៧៥ អាទយោ) វា ភណិតព្ព’’ន្តិ ឯត្តកោយេវ វិនយដ្ឋកថាភតោ បាឡិមុត្តបរិត្តករណវិនិច្ឆយោ, ន បន តតោ បរំ វុត្តោ, តស្មា ‘‘ឥធ បនា’’តិអាទិកោ កថាមគ្គោ សមន្តបាសាទិកាយំ នត្ថិ, តីសុ ដីកាសុបិ តំសំវណ្ណនានយោ នត្ថិ, តថាបិ សោ សុត្តដ្ឋកថាយំ អាគតោវាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥធ បន អាដានាដិយសុត្តស្ស បរិកម្មំ វេទិតព្ព’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឥធាតិ ‘‘អាដានាដិយបរិត្តំ វា ភណិតព្ព’’ន្តិ វចនេ. បនាតិ វិសេសត្ថេ និបាតោ. ទីឃនិកាយេ បាថិកវគ្គេ អាគតស្ស អាដានាដិយបរិត្តស្ស បរិកម្មំ ឯវំ វេទិតព្ពន្តិ យោជនា. យទិ បឋមមេវ ន វត្តព្ពំ, អថ កិំ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘មេត្តសុត្ត’’ន្តិអាទិ. ឯវញ្ហិ លទ្ធាសេវនំ ហុត្វា អតិឱជវន្តំ ហោតិ.

បិដ្ឋំ វា មំសំ វាតិ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ, តេន មច្ឆខណ្ឌបូវខជ្ជកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ឱតារំ លភន្តីតិ អត្តនា បិយាយិតខាទនីយនិពទ្ធវសនដ្ឋានលាភតាយ អវតារណំ លភន្តិ. ហរិតូបលិត្តន្តិ អល្លគោមយលិត្តំ. ឥទញ្ហិ បោរាណកចារិត្តំ ភូមិវិសុទ្ធករណំ. បរិសុទ្ធំ…បេ… និសីទិតព្ពន្តិ ឥមិនា បរិត្តការកស្ស ភិក្ខុនោ មេត្តាករុណាវសេន ចិត្តវិសុទ្ធិបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហិ សតិ ឧបរិ វក្ខមានឧភយតោ រក្ខាសំវិធានេន សមេតិ. ដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ៣.២៨២) បន ‘‘សរីរសុទ្ធិបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ ទស្សេតី’’តិ វុត្តំ. តទេតំ វិចារេតព្ពំ. ន ហិ ‘‘កាយសុទ្ធិមត្តេន អមនុស្សានំ បិយោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, មេត្តាវសេនេវ បន វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘មេត្តាយ, ភិក្ខវេ, ចេតោវិមុត្តិយា…បេ… ឯកាទសានិសំសា បាដិកង្ខា. កតមេ ឯកាទស? សុខំ សុបតិ, សុខំ បដិពុជ្ឈតិ, ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតិ, មនុស្សានំ បិយោ ហោតិ, អមនុស្សានំ បិយោ ហោតី’’តិអាទិ (អ. និ. ១១.១៥; បរិ. ៣៣១; មិ. ប. ៤.៤.៦).

បរិត្តការកោ…បេ… សម្បរិវារិតេនាតិ ឥទំ បរិត្តករណោ ពាហិរតោ អារក្ខាសំវិធានំ, ‘‘មេត្ត…បេ… វត្តព្ព’’ន្តិ អព្ភន្តរតោ អារក្ខាសំវិធានំ, ឯវំ ឧភយតោ រក្ខាសំវិធានំ ហោតិ. ឯវញ្ហិ អមនុស្សា បរិត្តការកស្ស អន្តរាយំ កាតុំ ន វិសហន្តិ. មង្គលកថា វត្តព្ពាតិ អមនុស្សានំ តោសនត្ថាយ បណ្ណាការំ កត្វា មហាមង្គលកថា កថេតព្ពា. ឯវំ ឧបរិ វក្ខមានេន ‘‘តុយ្ហំ បណ្ណាការត្ថាយ មហាមង្គលកថា វុត្តា’’តិ វចនេន សមេតិ. ដីកាយំ បន ‘‘បុព្ពុបចារវសេន វត្តព្ពា’’តិ វុត្តំ. សព្ពសន្និបាតោតិ តស្មិំ វិហារេ តស្មិំ គាមក្ខេត្តេ សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ សន្និបាតោ ឃោសេតព្ពោ ‘‘ចេតិយង្គណេ សព្ពេហិ សន្និបតិតព្ព’’ន្តិ. អនាគន្តុំនាម ន លភតីតិ អមនុស្សោ ពុទ្ធាណាភយេន រាជាណាភយេន អនាគន្តុំ ន លភតិ ចតុន្នំ មហារាជូនំ អាណាដ្ឋានិយត្តា. គហិតកាបទេសេន អមនុស្សោវ បុច្ឆិតោ ហោតីតិ ‘‘អមនុស្សគហិតកោ ‘ត្វំ កោ នាមោ’តិ បុច្ឆិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. មាលាគន្ធាទីសូតិ មាលាគន្ធាទិបូជាសុ. អាសនបូជាយាតិ ចេតិយេ ពុទ្ធាសនបូជាយ. បិណ្ឌបាតេតិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស បិណ្ឌបាតទានេ. ឯវំ វត្ថុប្បទេសេន ចេតនា វុត្តា, តស្មា បត្តិទានំ សម្ភវតិ.

ទេវតានន្តិ យក្ខសេនាបតីនំ. វុត្តញ្ហិ អាដានាដិយសុត្តេ (ទី. និ. ៣.២៨៣, ២៩៣) ‘‘ឥមេសំ យក្ខានំ មហាយក្ខានំ សេនាបតីនំ មហាសេនាបតីនំ ឧជ្ឈាបេតព្ព’’ន្តិអាទិ. អាដាតិ ទព្ពិមុខសកុណា. តេ អាដា នទន្តិ ឯត្ថាតិ អាដានាទំ, ទេវនគរំ, អាដានាទេ កតំ អាដានាទិយំ, សុត្តំ. ដីកាយំ (ទី. និ. ដី. ៣.២៨២) ‘‘បរិត្តំ ភណិតព្ពន្តិ ឯត្ថាបិ ‘មេត្តចិត្តំ បុរេចារិកំ កត្វា’តិ ច ‘មង្គលកថា វត្តព្ពា’តិ ច ‘វិហារស្ស ឧបវនេ’តិ ច ឯវមាទិ សព្ពំ គិហីនំ បរិត្តករណេ វុត្តំ បរិកម្មំ កាតព្ពមេវា’’តិ វុត្តំ, ឯវំ សតិ អដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.២៨២) ‘‘ឯតំ តាវ គិហីនំ បរិកម្ម’’ន្តិ វត្វា ‘‘សចេ បន ភិក្ខូ’’តិអាទិនា វិសេសត្ថជោតកេន បន-សទ្ទេន សហ វុច្ចមានំ ‘‘ឥទំ ភិក្ខូនំ បរិកម្ម’’ន្តិ វចនំ និរត្ថកំ វិយ ហោតិ. អវិសេសេ ហិ សតិ ភេទោ កាតព្ពោ ន សិយា. ភិក្ខូនញ្ច យថាវុត្តាវ ពាហិរារក្ខា ទុក្ករា ហោតិ, តស្មា គិហីនំ បរិត្តករណេ វុត្តបរិកម្មេ អសម្បជ្ជមានេបិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ កាតុំ វដ្ដតីតិ នោ មតិ.

ឥទំ បន ឥធ អាគតំ អាដានាដិយសុត្តបរិកម្មំ សុត្វា ‘‘ឥទំ សុត្តំ អមនុស្សានំ អមនាបំ, សជ្ឈាយន្តស្ស បរិត្តំ ករោន្តស្ស អមនុស្សា អន្តរាយំ ករេយ្យុ’’ន្តិ មញ្ញមានា បោរាណា ចតូហិ មហារាជេហិ អារោចិតំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន ទេសិតំ មូលភូតំ ទីឃនិកាយេ អាគតំ អាដានាដិយសុត្តំ (ទី. និ. ៣.២៧៥ អាទយោ) បហាយ មូលសុត្តតោ គាថាឆក្កមេវ គហេត្វា អវសេសំ សព្ពំ សុត្តំ ឋបេត្វា អញ្ញគាថាយោ បក្ខិបិត្វា ‘‘អាដានាដិយបរិត្ត’’ន្តិ ឋបេសុំ, តម្បិ បរិត្តំ អមូលភូតត្តា ឯកេនាការេន ធារេតុំ អសក្កោន្តា កេចិ សំខិត្តេន ធារេន្តិ, កេចិ វិត្ថារេន, កេចិ ឯកច្ចា គាថាយោ បក្ខិបន្តិ, កេចិ និក្ខិបន្តិ, កេចិ ភិក្ខូ តំមិស្សកបរិត្តម្បិ មង្គលករណកាលាទីសុ វត្តុមវិសហន្តា តំ ឋបេត្វា អញ្ញសុត្តានិយេវ ភណន្តិ, សព្ពមេតំ អយុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. កស្មា? ចត្តារោបិ មហារាជានោ ឥមំ អាដានាដិយំ រក្ខំ សំវិទហមានា ពុទ្ធសាសនេ អមនុស្សានំ បសាទាយ, ចតស្សន្នំ បរិសានំ អវិហេឋនាយ ឯវ សំវិទហិំសុ, ន អញ្ញេន ការណេន. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘តត្ថ សន្តិ ឧឡារា យក្ខានិវាសិនោ, យេ ឥមស្មិំ ភគវតោ បាវចនេ អប្បសន្នា, តេសំ បសាទាយ ឧគ្គណ្ហាតុ ភន្តេ ភគវា អាដានាដិយំ រក្ខំ ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ គុត្តិយា រក្ខាយ អវិហិំសាយ ផាសុវិហារាយា’’តិ (ទី. និ. ៣.២៧៦).

សម្មាសម្ពុទ្ធេនបិ ឥមស្ស សុត្តស្ស និគមនេ ‘‘ឧគ្គណ្ហាថ ភិក្ខវេ អាដានាដិយំ រក្ខំ, បរិយាបុណាថ ភិក្ខវេ អាដានាដិយំ រក្ខំ, ធារេថ ភិក្ខវេ អាដានាដិយំ រក្ខំ, អត្ថសំហិតា ភិក្ខវេ អាដានាដិយា រក្ខា ភិក្ខូនំ ភិក្ខុនីនំ ឧបាសកានំ ឧបាសិកានំ គុត្តិយា រក្ខាយ អវិហិំសាយ ផាសុវិហារាយា’’តិ (ទី. និ. ៣.២៩៥) ភិក្ខូនំ ធារណំ ឧយ្យោជិតំ អានិសំសញ្ច បកាសិតំ. អដ្ឋកថាចរិយេហិ ច ‘‘ពុទ្ធភាសិតេ ឯកក្ខរម្បិ ឯកបទម្បិ អបនេតព្ពំ នាម នត្ថី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ចតូហិ មហារាជេហិ សំវិទហិតំ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អាហច្ចភាសិតំ តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហំ បកតិអាដានាដិយសុត្តមេវ ធារេតុំ សជ្ឈាយិតុញ្ច យុត្តំ, ន ភគវតា អភាសិតំ តិស្សោ សង្គីតិយោ អនារុឡ្ហំ មិស្សកសុត្តន្តិ. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.២៨២) អាគតំ ឥទំ អាដានាដិយបរិត្តបរិកម្មំ បន បកតិសជ្ឈាយនវាចនាទិំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ន វុត្តំ, អថ ខោ គហដ្ឋំ វា បព្ពជិតំ វា អមនុស្សេហិ គហិតកាលេ មោចាបនត្ថាយ លោកិយេហិ មន្តំ វិយ ភណនំ សន្ធាយ វុត្តំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘អមនុស្សគហិតកោ ត្វំ កោ នាមោសីតិ បុច្ឆិតព្ពោ’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.២៨២).

អាដានាដិយា រក្ខា ច នាម ន សកលសុត្តំ, អថ ខោ ‘‘វិបស្សិស្ស ច នមត្ថូ’’តិ បទំ អាទិំ កត្វា ចតុន្នំ មហារាជូនំ វសេន ចតុក្ខត្តុំ អាគតំ ‘‘ជិនំ វន្ទាម គោតម’’ន្តិ បទំ បរិយោសានំ កត្វា វុត្តសុត្តេកទេសោយេវ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘អថ ខោ វេស្សវណោ មហារាជា ភគវតោ អធិវាសនំ វិទិត្វា ឥមំ អាដានាដិយំ រក្ខំ អភាសី’’តិ អារភិត្វា យថាវុត្តសុត្តេកទេសស្ស អវសានេ ‘‘អយំ ខោ មារិសា អាដានាដិយា រក្ខា’’តិ និយ្យាតិតត្តា. តស្មា យថា នាម ព្យគ្ឃាទយោ អត្តនោ ភក្ខំ វិលុម្បន្តានំ ពលវទុដ្ឋចិត្តា ភវន្តិ, ឯវំ អត្តនា គហិតមនុស្សំ មោចាបេន្តានំ អមនុស្សា បទុដ្ឋចិត្តា ហោន្តិ. ឥតិ តថា មោចាបេតុំ អារទ្ធកាលេ ភិក្ខូនំ បរិស្សយវិនោទនត្ថំ ឥមំ អាដានាដិយបរិត្តបរិកម្មំ អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អយំ បរិត្តករណវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ.

២០. អនាមដ្ឋបិណ្ឌបាតោតិ (វិ. វិ. ដី. ១.១៨៥) ឯត្ថ អមសិយិត្ថាតិ អាមដ្ឋោ, ន អាមដ្ឋោ អនាមដ្ឋោ. បិណ្ឌំ បិណ្ឌំ ហុត្វា បតតីតិ បិណ្ឌបាតោ. អនាមដ្ឋោ ច សោ បិណ្ឌបាតោ ចាតិ តថា, អគ្គហិតអគ្គោ, អបរិភុត្តោ បិណ្ឌបាតោតិ អត្ថោ. សចេបិ កហាបណគ្ឃនកោ ហោតីតិ ឥមិនា ទាយកេហិ ពហុព្យញ្ជនេន សម្បាទេត្វា សក្កច្ចំ ទិន្នភាវំ ទីបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនំ នត្ថី’’តិ, ឯវំ សក្កច្ចំ សទ្ធាយ ទិន្នំ មហគ្ឃភោជនម្បិ មាតាបិតូនំ ទត្វា សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនំ នាម ន ហោតិ, បគេវ អប្បគ្ឃភោជនេតិ អធិប្បាយោ. មាតាទិបញ្ចកំយេវ វត្វា ភេសជ្ជករណេ វិយ អបរេសម្បិ ទសន្នំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ អវុត្តត្តា អញ្ញេសំ ញាតកានម្បិ បេសេត្វា ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ, ‘‘វិហារំ សម្បត្តស្ស បន យស្ស កស្សចិ អាគន្តុកស្ស វា’’ឥច្ចាទិវក្ខមានត្តា វិហារំ សម្បត្តានំ ញាតកានម្បិ អាគន្តុកសាមញ្ញេន ទាតុំ វដ្ដតីតិ ច. ថាលកេតិ សង្ឃិកេ កំសាទិមយេ ថាលកេ. បត្តោបិ ឯត្ថ សង្គយ្ហតិ. ន វដ្ដតីតិ ឥមិនា ទុក្កដន្តិ ទស្សេតិ. ទាមរិកចោរស្សាតិ រជ្ជំ បត្ថេន្តស្ស បាកដចោរស្ស. អទីយមានេបិ ‘‘ន ទេន្តី’’តិ កុជ្ឈន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

អាមិសស្ស ធម្មស្ស ច អលាភេន អត្តនោ បរស្ស ច អន្តរេ សម្ភវន្តស្ស ឆិទ្ទស្ស វិវរស្ស បដិសន្ថរណំ បិទហនំ បដិសន្ថារោ. សោ បន ធម្មាមិសវសេន ទុវិធោ. តត្ថ អាមិសបដិសន្ថារំ សន្ធាយ ‘‘កស្ស កាតព្ពោ, កស្ស ន កាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. អាគន្តុកស្ស វា…បេ… កាតព្ពោយេវាតិ វុត្តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘អាគន្តុកំ តាវា’’តិអាទិមាហ. ខីណបរិព្ពយន្តិ ឥមិនា អគតិភាវំ ករុណាដ្ឋានតញ្ច ទស្សេតិ. តេន ច តព្ពិធុរានំ សមិទ្ធានំ អាគន្តុកត្តេបិ ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ‘‘អបច្ចាសីសន្តេនា’’តិ វត្វា បច្ចាសីសនប្បការំ ទស្សេតុំ ‘‘មនុស្សា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. អននុញ្ញាតានំ បន អបច្ចាសីសន្តេនបិ ទាតុំ ន វដ្ដតិ សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតត្តា, បច្ចាសាយ បន សតិ កុលទូសនម្បិ ហោតិ. ឧព្ពាសេត្វាតិ សមន្តតោ តិយោជនំ វិលុម្បន្តេ មនុស្សេ បលាបេត្វា. វរបោត្ថកចិត្តត្ថរណន្តិ អនេកប្បការំ ឥត្ថិបុរិសាទិឧត្តមរូបវិចិត្តំ អត្ថរណំ. អយំ បដិសន្ថារវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

ភេសជ្ជាទិវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

តតិយោ បរិច្ឆេទោ.