២៧. ឧបជ្ឈាយាទិវត្តវិនិច្ឆយកថា

ឧបជ្ឈាយវត្តកថាវណនា

១៨៣. ឯវំ វស្សូបនាយិកវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ ឧបជ្ឈាយវត្តាទិវត្តកថំ កថេតុំ ‘‘វត្តន្តិ ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វត្តេតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ វត្តំ, សទ្ធិវិហារិកាទីហិ ឧបជ្ឈាយាទីសុ បវត្តេតព្ពំ អាភិសមាចារិកសីលំ. តំ កតិវិធន្តិ អាហ ‘‘វត្តំ នាមេតំ…បេ… ពហុវិធ’’ន្តិ. វច្ចកុដិវត្តន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទ្យត្ថោ. តេន សទ្ធិវិហារិកវត្តអន្តេវាសិកវត្តអនុមោទនវត្តានិ សង្គយ្ហន្តិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ តត្ថ អដ្ឋកថាសុ ‘‘ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានី’’តិ. វត្តក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៥៦) ច បាឡិយំ អាគតមេវ, តត្ថ បន អាគន្តុកវត្តតោ បដ្ឋាយ អាគតំ, ឥធ ឧបជ្ឈាយវត្តតោ. ឥតោ អញ្ញានិបិ បញ្ចសត្តតិ សេខិយវត្តានិ ទ្វេអសីតិ មហាវត្តានិ ច វត្តមេវ. តេសុ បន សេខិយវត្តានិ មហាវិភង្គេ អាគតានិ, មហាវត្តានិ កម្មក្ខន្ធកបារិវាសិកក្ខន្ធកេសុ (ចូឡវ. ៧៥ អាទយោ), តស្មា ឥធ ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិយេវ ទស្សិតានិ. តេសុ ឧបជ្ឈាយវត្តំ បឋមំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ ឧបជ្ឈាយវត្តំ តាវ ឯវំ វេទិតព្ព’’ន្ត្យាទិមាហ.

តត្ថ កោ ឧបជ្ឈាយោ, កេនដ្ឋេន ឧបជ្ឈាយោ, កថំ គហិតោ ឧបជ្ឈាយោ, កេន វត្តិតព្ពំ ឧបជ្ឈាយវត្តំ, កតមំ តំ វត្តន្តិ? តត្ថ កោ ឧបជ្ឈាយោតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន ទសវស្សេន វា អតិរេកទសវស្សេន វា ឧបសម្បាទេតុ’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ៧៦) ព្យត្តិពលសម្បន្នោ ឧបសម្បទតោ បដ្ឋាយ ទសវស្សោ វា អតិរេកទសវស្សោ វា ភិក្ខុ ឧបជ្ឈាយោ. កេនដ្ឋេន ឧបជ្ឈាយោតិ វជ្ជាវជ្ជំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ឧបជ្ឈាយោ, សទ្ធិវិហារិកានំ ខុទ្ទកំ វជ្ជំ វា មហន្តំ វជ្ជំ វា ភុសោ ចិន្តេតីតិ អត្ថោ. កថំ គហិតោ ហោតិ ឧបជ្ឈាយោតិ សទ្ធិវិហារិកេន ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘ឧបជ្ឈាយោ មេ, ភន្តេ, ហោហី’’តិ តិក្ខត្តុំ វុត្តេ សចេ ឧបជ្ឈាយោ ‘‘សាហូ’’តិ វា ‘‘លហូ’’តិ វា ‘‘ឱបាយិក’’ន្តិ វា ‘‘បតិរូប’’ន្តិ វា ‘‘បាសាទិកេន សម្បាទេហី’’តិ វា ឥមេសុ បញ្ចសុ បទេសុ យស្ស កស្សចិ បទស្ស វសេន កាយេន វា វាចាយ វា កាយវាចាហិ វា ‘‘គហិតោ តយា ឧបជ្ឈាយោ’’តិ ឧបជ្ឈាយគ្គហណំ វិញ្ញាបេតិ, គហិតោ ហោតិ ឧបជ្ឈាយោ. តត្ថ សាហូតិ សាធុ. លហូតិ អគរុ, សុភរតាតិ អត្ថោ. ឱបាយិកន្តិ ឧបាយបដិសំយុត្តំ, ឯវំ បដិបជ្ជនំ និត្ថរណុបាយោតិ អត្ថោ. បតិរូបន្តិ សាមីចិកម្មមិទន្តិ អត្ថោ. បាសាទិកេនាតិ បសាទាវហេន កាយវចីបយោគេន សម្បាទេហីតិ អត្ថោ.

កេន វត្តិតព្ពំ ឧបជ្ឈាយវត្តន្តិ គហិតឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិវិហារិកេន វត្តិតព្ពំ. កតមំ តំ វត្តន្តិ ឥទំ អាគតមេវ, តត្ថ កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ ឧបាហនា ឱមុញ្ចិត្វាតិ សចស្ស បច្ចូសកាលេ ចង្កមនត្ថាយ វា ធោតបាទបរិហរណត្ថាយ វា បដិមុក្កា ឧបាហនា បាទគតា ហោន្តិ, តា កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយ អបនេត្វា. តាទិសមេវ មុខធោវនោទកំ ទាតព្ពន្តិ ឧតុម្បិ សរីរសភាវេ ច ឯកាការេ តាទិសមេវ ទាតព្ពំ.

សគុណំ កត្វាតិ ឧត្តរាសង្គំ សង្ឃាដិញ្ចាតិ ទ្វេ ចីវរានិ ឯកតោ កត្វា តា ទ្វេបិ សង្ឃាដិយោ ទាតព្ពា. សព្ពញ្ហិ ចីវរំ សង្ឃដិតត្តា សង្ឃាដីតិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សង្ឃាដិយោ ទាតព្ពា’’តិ. បទវីតិហារេហីតិ ឯត្ថ បទំ វីតិហរតិ ឯត្ថាតិ បទវីតិហារោ, បទវីតិហារដ្ឋានំ. ទុតវិលម្ពិតំ អកត្វា សមគមនេន ទ្វិន្នំ បទានំ អន្តរេ មុដ្ឋិរតនមត្តំ. បទានំ វា វីតិហរណំ អភិមុខំ ហរិត្វា និក្ខេបោ បទវីតិហារោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ន ឧបជ្ឈាយស្ស ភណមានស្ស អន្តរន្តរា កថា ឱបាតេតព្ពាតិ អន្តរឃរេ វា អញ្ញត្រ វា ភណមានស្ស អនិដ្ឋិតេ តស្ស វចនេ អញ្ញា កថា ន សមុដ្ឋាបេតព្ពា. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘ន ឧបជ្ឈាយស្ស ភណមានស្សា’’តិ ឯត្ថ ន-ការតោ បដ្ឋាយ. តេន នាតិទូរេតិអាទីសុ ន-ការបដិសិទ្ធេសុ អាបត្តិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. សព្ពត្ថ ទុក្កដាបត្តីតិ អាបទាឧម្មត្តខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដតាទីហិ វិនា បណ្ណត្តិំ អជានិត្វាបិ វទន្តស្ស គិលានស្ស ច ទុក្កដមេវ. អាបទាសុ ហិ អន្តរន្តរា កថា វត្តុំ វដ្ដតិ, ឯវមញ្ញេសុ ន-ការបដិសិទ្ធេសុ ឦទិសេសុ, ឥតរេសុ បន គិលានោបិ ន មុច្ចតិ. សព្ពត្ថ ទុក្កដាបត្តិ វេទិតព្ពាតិ ‘‘ឦទិសេសុ គិលានោបិ ន មុច្ចតី’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អញ្ញម្បិ ហិ យថាវុត្តំ ឧបជ្ឈាយវត្តំ អនាទរិយេន អករោន្តស្ស អគិលានស្ស វត្តភេទេ សព្ពត្ថ ទុក្កដមេវ, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘អគិលានេន ហិ សទ្ធិវិហារិកេន សដ្ឋិវស្សេនបិ សព្ពំ ឧបជ្ឈាយវត្តំ កាតព្ពំ, អនាទរិយេន អករោន្តស្ស វត្តភេទេ ទុក្កដំ. ន-ការបដិសំយុត្តេសុ បន បទេសុ គិលានស្សបិ បដិក្ខិត្តកិរិយំ ករោន្តស្ស ទុក្កដមេវា’’តិ. អាបត្តិសាមន្តា ភណមានោតិ បទសោធម្ម(បាចិ. ៤៤ អាទយោ)-ទុដ្ឋុល្លាទិវសេន (បារា. ២៨៣) អាបត្តិយា អាសន្នវាចំ ភណមានោ. អាបត្តិយា អាសន្នវាចន្តិ ច អាបត្តិជនកមេវ វចនំ សន្ធាយ វទតិ. យាយ ហិ វាចាយ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សា វាចា អាបត្តិយា អាសន្នាតិ វុច្ចតិ.

ចីវរេន បត្តំ វេឋេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘ឧត្តរាសង្គស្ស ឯកេន កណ្ណេន វេឋេត្វា’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. ហេដ្ឋាបីឋំ វា បរាមសិត្វាតិ ឥទំ បុព្ពេ តត្ថ ឋបិតបត្តាទិនា អសង្ឃដ្ដនត្ថាយ វុត្តំ. ចក្ខុនា ឱលោកេត្វាបិ អញ្ញេសំ អភាវំ ញត្វាបិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ ឯវ. ចតុរង្គុលំ កណ្ណំ ឧស្សារេត្វាតិ កណ្ណំ ចតុរង្គុលប្បមាណំ អតិរេកំ កត្វា ឯវំ ចីវរំ សង្ឃរិតព្ពំ. ឱភោគេ កាយពន្ធនំ កាតព្ពន្តិ កាយពន្ធនំ សង្ឃរិត្វា ចីវរភោគេ បក្ខិបិត្វា ឋបេតព្ពំ. សចេ បិណ្ឌបាតោ ហោតីតិ ឯត្ថ យោ គាមេយេវ វា អន្តរឃរេ វា បដិក្កមនេ វា ភុញ្ជិត្វា អាគច្ឆតិ, បិណ្ឌំ វា ន លភតិ, តស្ស បិណ្ឌបាតោ ន ហោតិ, គាមេ អភុត្តស្ស បន លទ្ធភិក្ខស្ស វា ហោតិ, តស្មា ‘‘សចេ បិណ្ឌបាតោ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ គាមេតិ គាមបរិយាបន្នេ តាទិសេ កិស្មិញ្ចិ បទេសេ. អន្តរឃរេតិ អន្តោគេហេ. បដិក្កមនេតិ អាសនសាលាយំ. សចេបិ តស្ស ន ហោតិ, ភុញ្ជិតុកាមោ ច ហោតិ, ឧទកំ ទត្វា អត្តនា លទ្ធតោបិ បិណ្ឌបាតោ ឧបនេតព្ពោ. តិក្ខត្តុំ បានីយេន បុច្ឆិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ, អាទិម្ហិ មជ្ឈេ អន្តេតិ ឯវំ តិក្ខត្តុំ បុច្ឆិតព្ពោតិ អត្ថោ. ឧបកដ្ឋោតិ អាសន្នោ. ធោតវាលិកាយាតិ ឧទកេន គតដ្ឋានេ និរជាយ បរិសុទ្ធវាលិកាយ.

និទ្ធូមេតិ ជន្តាឃរេ ជលមានអគ្គិធូមរហិតេ. ជន្តាឃរញ្ហិ នាម ហិមបាតពហុកេសុ ទេសេសុ តប្បច្ចយរោគបីឡាទិនិវារណត្ថំ សរីរសេទតាបនដ្ឋានំ. តត្ថ កិរ អន្ធការបដិច្ឆន្នតាយ ពហូបិ ឯកតោ បវិសិត្វា ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អគ្គិតាបបរិហារាយ មត្តិកាយ មុខំ លិម្បិត្វា សរីរំ យាវទត្ថំ សេទេត្វា ចុណ្ណាទីហិ ឧព្ពដ្ដេត្វា នហាយន្តិ. តេនេវ បាឡិយំ (មហាវ. ៦៦) ‘‘ចុណ្ណំ សន្នេតព្ព’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. សចេ ឧស្សហតីតិ សចេ បហោតិ. វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘កេនចិ គេលញ្ញេន អនភិភូតោ ហោតី’’តិ. អបដិឃំសន្តេនាតិ ភូមិយំ អបដិឃំសន្តេន. កវាដបីឋន្តិ កវាដបីឋញ្ច បិដ្ឋសង្ឃាតញ្ច អច្ឆុបន្តេន. សន្តានកន្តិ យំ កិញ្ចិ កីដកុលាវកមក្កដកសុត្តាទិ. ឧល្លោកា បឋមំ ឱហារេតព្ពន្តិ ឧល្លោកតោ បឋមំ ឧល្លោកំ អាទិំ កត្វា អវហរិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឧល្លោកន្តិ ច ឧទ្ធំ ឱលោកនដ្ឋានំ, ឧបរិភាគន្តិ អត្ថោ. អាលោកសន្ធិកណ្ណភាគាតិ អាលោកសន្ធិភាគា ច កណ្ណភាគា ច, អព្ភន្តរពាហិរវាតបានកវាដកានិ ច គព្ភស្ស ច ចត្តារោ កោណា សម្មជ្ជិតព្ពាតិ អត្ថោ.

អញ្ញត្ថ នេតព្ពោតិ យត្ថ វិហារតោ សាសនេ អនភិរតិ ឧប្បន្នា, តតោ អញ្ញត្ថ កល្យាណមិត្តាទិសម្បត្តិយុត្តដ្ឋានេ នេតព្ពោ. ន ច អច្ឆិន្នេ ថេវេ បក្កមិតព្ពន្តិ រជិតចីវរតោ យាវ អប្បមត្តកម្បិ រជនំ គឡតិ, ន តាវ បក្កមិតព្ពំ. ន ឧបជ្ឈាយំ អនាបុច្ឆា ឯកច្ចស្ស បត្តោ ទាតព្ពោតិអាទិ សព្ពំ ឧបជ្ឈាយស្ស វិសភាគបុគ្គលានំ វសេន កថិតំ. ឯត្ថ ច វិសភាគបុគ្គលានន្តិ លជ្ជិនោ វា អលជ្ជិនោ វា ឧបជ្ឈាយស្ស អវឌ្ឍិកាមេ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ បន ឧបជ្ឈាយោ អលជ្ជី ឱវាទម្បិ ន គណ្ហាតិ, លជ្ជិនោ ច ឯតស្ស វិសភាគា ហោន្តិ, តត្ថ ឧបជ្ឈាយំ វិហាយ លជ្ជីហេវ សទ្ធិំ អាមិសាទិបរិភោគោ កាតព្ពោ. ឧបជ្ឈាយាទិភាវោ ហេត្ថ នប្បមាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បរិវេណំ គន្ត្វាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស បរិវេណំ គន្ត្វា. សុសានន្តិ ឥទំ ឧបលក្ខណំ. ឧបចារសីមតោ ពហិ គន្តុកាមេន អនាបុច្ឆា គន្តុំ ន វដ្ដតិ. វុដ្ឋានមស្ស អាគមេតព្ពន្តិ គេលញ្ញតោ វុដ្ឋានំ អស្ស អាគមេតព្ពំ.

ឧបជ្ឈាយវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាចរិយវត្តកថាវណ្ណនា

១៨៤. អាចរិយវត្តកថាយំ កោ អាចរិយោ, កេនដ្ឋេន អាចរិយោ, កតិវិធោ អាចរិយោ, កថំ គហិតោ អាចរិយោ, កេន វត្តិតព្ពំ អាចរិយវត្តំ, កតមំ តំ វត្តន្តិ? តត្ថ កោ អាចរិយោតិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសវស្សំ និស្សាយ វត្ថុំ ទសវស្សេន និស្សយំ ទាតុ’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ៧៧) ព្យត្តិពលសម្បន្នោ ទសវស្សោ វា អតិរេកទសវស្សោ វា ភិក្ខុ អាចរិយោ. កេនដ្ឋេន អាចរិយោតិ អន្តេវាសិកេន អាភុសោ ចរិតព្ពោតិ អាចរិយោ, ឧបដ្ឋាតព្ពោតិ អត្ថោ. កតិវិធោ អាចរិយោតិ និស្សយាចរិយបព្ពជ្ជាចរិយឧបសម្បទាចរិយធម្មាចរិយវសេន ចតុព្ពិធោ. តត្ថ និស្សយំ គហេត្វា តំ និស្សាយ វត្ថព្ពោ និស្សយាចរិយោ. បព្ពជិតកាលេ សិក្ខិតព្ពសិក្ខាបកោ បព្ពជ្ជាចរិយោ. ឧបសម្បទកាលេ កម្មវាចានុស្សាវកោ ឧបសម្បទាចរិយោ. ពុទ្ធវចនសិក្ខាបកោ ធម្មាចរិយោ នាម. កថំ គហិតោ ហោតិ អាចរិយោតិ អន្តេវាសិកេន ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘អាចរិយោ មេ, ភន្តេ, ហោហិ, អាយស្មតោ និស្សាយ វច្ឆាមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វុត្តេ អាចរិយោ ‘‘សាហូ’’តិ វា ‘‘លហូ’’តិ វា ‘‘ឱបាយិក’’ន្តិ វា ‘‘បតិរូប’’ន្តិ វា ‘‘បាសាទិកេន សម្បាទេហី’’តិ វា កាយេន វិញ្ញាបេតិ, វាចាយ វិញ្ញាបេតិ, កាយវាចាហិ វិញ្ញាបេតិ, គហិតោ ហោតិ អាចរិយោ.

កេន វត្តិតព្ពំ អាចរិយវត្តន្តិ អន្តេវាសិកេន វត្តិតព្ពំ អាចរិយវត្តំ. ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បញ្ច វស្សានិ និស្សាយ វត្ថព្ពំ, អព្យត្តេន យាវជីវំ. ឯត្ថ សចាយំ ភិក្ខុ វុឌ្ឍតរំ អាចរិយំ ន លភតិ, ឧបសម្បទាយ សដ្ឋិវស្សោ វា សត្តតិវស្សោ វា ហោតិ, នវកតរស្សបិ ព្យត្តស្ស សន្តិកេ ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘អាចរិយោ មេ, អាវុសោ, ហោហិ, អាយស្មតោ និស្សាយ វច្ឆាមី’’តិ ឯវំ តិក្ខត្តុំ វត្វា និស្សយោ គហេតព្ពោ. គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆន្តេនបិ ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ‘‘គាមប្បវេសនំ អាបុច្ឆាមិ អាចរិយា’’តិ វត្តព្ពំ. ឯស នយោ សព្ពអាបុច្ឆនេសុ. កតមំ តំ វត្តន្តិ ឯត្ថ ឧបជ្ឈាយវត្តតោ អញ្ញំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘ឥទមេវ ច…បេ… អាចរិយវត្តន្តិ វុច្ចតី’’តិ. ននុ ឧបជ្ឈាចរិយា ភិន្នបទត្ថា, អថ កស្មា ឥទមេវ ‘‘អាចរិយវត្ត’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អាចរិយស្ស កត្តព្ពត្តា’’តិ. យថា ឯកោបិ ភិក្ខុ មាតុភាតាភូតត្តា ‘‘មាតុលោ’’តិ ច ធម្មេ សិក្ខាបកត្តា ‘‘អាចរិយោ’’តិ ច វុច្ចតិ, ឯវំ ឯកមេវ វត្តំ ឧបជ្ឈាយស្ស កត្តព្ពត្តា ‘‘ឧបជ្ឈាយវត្ត’’ន្តិ ច អាចរិយស្ស កត្តព្ពត្តា ‘‘អាចរិយវត្ត’’ន្តិ ច វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ សន្តេបិ នាមេ ភិន្នេ អត្ថោ ភិន្នោ សិយាតិ អាហ ‘‘នាមមត្តមេវ ហេត្ថ នាន’’ន្តិ. យថា ‘‘ឥន្ទោ សក្កោ’’តិអាទីសុ នាមមត្តមេវ ភិន្នំ, ន អត្ថោ, ឯវមេត្ថាបីតិ ទដ្ឋព្ពោតិ.

ឥទានិ តស្មិំ វត្តេ សទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកានំ វសេន លព្ភមានំ កញ្ចិ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ យាវ ចីវររជន’’ន្ត្យាទិមាហ. តតោ ឧបជ្ឈាយាចរិយានំ វសេន វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបជ្ឈាយេ’’ត្យាទិមាហ. តេសុ វត្តំ សាទិយន្តេសុ អាបត្តិ, អសាទិយន្តេសុ អនាបត្តិ, តេសុ អជានន្តេសុ, ឯកស្ស ភារករណេបិ អនាបត្តីតិ អយមេត្ថ បិណ្ឌត្ថោ. ឥទានិ អន្តេវាសិកវិសេសវសេន លព្ភមានវិសេសំ ទស្សេតុមាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ.

អាចរិយវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សទ្ធិវិហារិកវត្តកថាវណ្ណនា

សទ្ធិវិហារិកវត្តេ កោ សទ្ធិវិហារិកោ, កេនដ្ឋេន សទ្ធិវិហារិកោ, កេន វត្តិតព្ពំ សទ្ធិវិហារិកវត្តំ, កតមំ តំ វត្តន្តិ? តត្ថ កោ សទ្ធិវិហារិកោតិ ឧបសម្បន្នោ វា ហោតុ សាមណេរោ វា, យោ ឧបជ្ឈំ គណ្ហាតិ, សោ សទ្ធិវិហារិកោ នាម. កេនដ្ឋេន សទ្ធិវិហារិកោតិ ឧបជ្ឈាយេន សទ្ធិំ វិហារោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សទ្ធិវិហារិកោតិ អត្ថេន. កេន វត្តិតព្ពំ សទ្ធិវិហារិកវត្តន្តិ ឧបជ្ឈាយេន វត្តិតព្ពំ. តេន វុត្តំ វត្តក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣៧៨) ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, ឧបជ្ឈាយានំ សទ្ធិវិហារិកេសុ វត្តំ បញ្ញបេស្សាមិ, យថា ឧបជ្ឈាយេហិ សទ្ធិវិហារិកេសុ វត្តិតព្ព’’ន្តិ. កតមំ តំ វត្តន្តិ ឥទានិ បករណាគតំ. ឥមស្មិំ បន បករណេ សង្ខេបរុចិត្តា, អាចរិយសទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកវត្តានញ្ច សមានត្តា ទ្វេបិ ឯកតោ វុត្តា, តថាបិ វត្តក្ខន្ធកេ វិសុំ វិសុំ អាគតត្តា វិសុំ វិសុំយេវ កថយាម.

សង្គហេតព្ពោ អនុគ្គហេតព្ពោតិ ឧទ្ទេសាទីហិស្ស សង្គហោ ច អនុគ្គហោ ច កាតព្ពោ. តត្ថ ឧទ្ទេសោតិ បាឡិវចនំ. បរិបុច្ឆាតិ បាឡិយា អត្ថវណ្ណនា. ឱវាទោតិ អនោតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ ‘‘ឥទំ ករោហិ, ឥទំ មា ករិត្ថា’’តិ វចនំ. អនុសាសនីតិ ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ. អបិច ឱតិណ្ណេ វា អនោតិណ្ណេ វា បឋមំ វចនំ ឱវាទោ, បុនប្បុនំ វចនំ អនុសាសនីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តោ ហោតីតិ សចេ អតិរេកបត្តោ ហោតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. បរិក្ខារោតិ អញ្ញោបិ សមណបរិក្ខារោ. ឥធ ឧស្សុក្កំ នាម ធម្មិយេន នយេន ឧប្បជ្ជមានឧបាយបរិយេសនំ. ឥតោ បរំ ទន្តកដ្ឋទានំ អាទិំ កត្វា អាចមនកុម្ភិយា ឧទកសិញ្ចនបរិយោសានំ វត្តំ គិលានស្សេវ សទ្ធិវិហារិកស្ស កាតព្ពំ. អនភិរតិវូបកាសនាទិ បន អគិលានស្សបិ កត្តព្ពមេវ. ចីវរំ រជន្តេនាតិ ‘‘ឯវំ រជេយ្យាសី’’តិ ឧបជ្ឈាយតោ ឧបាយំ សុត្វា រជន្តេន. សេសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សង្គហេតព្ពោ អនុគ្គហេតព្ពោតិអាទីសុ អនាទរិយំ បដិច្ច ធម្មាមិសេហិ អសង្គណ្ហន្តានំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ទុក្កដំ វត្តភេទត្តា. តេនេវ បរិវារេបិ (បរិ. ៣២២) ‘‘ន ទេន្តោ អាបជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សទ្ធិវិហារិកវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អន្តេវាសិកវត្តកថាវណ្ណនា

អន្តេវាសិកវត្តេ កោ អន្តេវាសិកោ, កេនដ្ឋេន អន្តេវាសិកោ, កតិវិធា អន្តេវាសិកា, កេន វត្តិតព្ពំ អន្តេវាសិកវត្តំ, កតមំ តំ វត្តន្តិ? តត្ថ កោ អន្តេវាសិកោតិ ឧបសម្បន្នោ វា ហោតុ សាមណេរោ វា, យោ អាចរិយស្ស សន្តិកេ និស្សយំ គណ្ហាតិ, យោ វា អាចរិយស្ស ឱវាទំ គហេត្វា បព្ពជតិ, យោ វា តេនានុស្សាវិតោ ហុត្វា ឧបសម្បជ្ជតិ, យោ វា តស្ស សន្តិកេ ធម្មំ បរិយាបុណាតិ, សោ សព្ពោ អន្តេវាសិកោតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ បឋមោ និស្សយន្តេវាសិកោ នាម, ទុតិយោ បព្ពជ្ជន្តេវាសិកោ នាម, តតិយោ ឧបសម្បទន្តេវាសិកោ នាម, ចតុត្ថោ ធម្មន្តេវាសិកោ នាម. អញ្ញត្ថ បន សិប្បន្តេវាសិកោបិ អាគតោ, សោ ឥធ នាធិប្បេតោ. កេនដ្ឋេន អន្តេវាសិកោតិ អន្តេ វសតីតិ អន្តេវាសិកោ អលុត្តសមាសវសេន. កតិវិធា អន្តេវាសិកាតិ យថាវុត្តនយេន ចតុព្ពិធា អន្តេវាសិកា.

កេន វត្តិតព្ពំ អន្តេវាសិកវត្តន្តិ ចតុព្ពិធេហិ អាចរិយេហិ អន្តេវាសិកេសុ វត្តិតព្ពំ. យថាហ វត្តក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៨២) ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, អាចរិយានំ អន្តេវាសិកេសុ វត្តំ បញ្ញបេស្សាមិ, យថា អាចរិយេហិ អន្តេវាសិកេសុ វត្តិតព្ព’’ន្តិ. កតមំ តំ វត្តន្តិ យំ ភគវតា វត្តក្ខន្ធកេ វុត្តំ, ឥធ ច សង្ខេបេន ទស្សិតំ, តំ វត្តន្តិ. ឥធ បន អត្ថោ សទ្ធិវិហារិកវត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – ឯតេសុ បព្ពជ្ជន្តេវាសិកោ ច ឧបសម្បទន្តេវាសិកោ ច អាចរិយស្ស យាវជីវំ ភារោ, និស្សយន្តេវាសិកោ ច ធម្មន្តេវាសិកោ ច យាវ សមីបេ វសន្តិ, តាវទេវ, តស្មា អាចរិយេហិបិ តេសុ សម្មា វត្តិតព្ពំ. អាចរិយន្តេវាសិកេសុ ហិ យោ យោ ន សម្មា វត្តតិ, តស្ស តស្ស អាបត្តិ វេទិតព្ពា.

អន្តេវាសិកវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាគន្តុកវត្តកថាវណ្ណនា

១៨៥. អាគន្តុកវត្តេ អាគច្ឆតីតិ អាគន្តុកោ, តេន វត្តិតព្ពន្តិ អាគន្តុកវត្តំ. ‘‘ឥទានិ អារាមំ បវិសិស្សាមី’’តិ ឥមិនា ឧបចារសីមាសមីបំ ទស្សេតិ, តស្មា ឧបចារសីមាសមីបំ បត្វា ឧបាហនាឱមុញ្ចនាទិ សព្ពំ កាតព្ពំ. គហេត្វាតិ ឧបាហនទណ្ឌកេន គហេត្វា. ឧបាហនបុញ្ឆនចោឡកំ បុច្ឆិត្វា ឧបាហនា បុញ្ឆិតព្ពាតិ ‘‘កតរស្មិំ ឋានេ ឧបាហនបុញ្ឆនចោឡក’’ន្តិ អាវាសិកេ ភិក្ខូ បុច្ឆិត្វា. បត្ថរិតព្ពន្តិ សុក្ខាបនត្ថាយ អាតបេ បត្ថរិតព្ពំ. សចេ នវកោ ហោតិ, អភិវាទាបេតព្ពោតិ តស្ស វស្សេ បុច្ឆិតេ យទិ ទហរោ ហោតិ, សយមេវ វន្ទិស្សតិ, តទា ឥមិនា វន្ទាបិតោ ហោតិ. និល្លោកេតព្ពោតិ ឱលោកេតព្ពោ. ពហិ ឋិតេនាតិ ពហិ និក្ខមន្តស្ស អហិនោ វា អមនុស្សស្ស វា មគ្គំ ឋត្វា ឋិតេន និល្លោកេតព្ពោ. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

អាគន្តុកវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាវាសិកវត្តកថាវណ្ណនា

១៨៦. អាវាសិកវត្តេ អាវសតីតិ អាវាសិកោ, តេន វត្តិតព្ពន្តិ អាវាសិកវត្តំ. តត្ថ អាវាសិកេន ភិក្ខុនា អាគន្តុកំ ភិក្ខុំ វុឌ្ឍតរំ ទិស្វា អាសនំ បញ្ញបេតព្ពន្តិអាទិ បាឡិយំ (ចូឡវ. ៣៥៩) អាគតញ្ច អដ្ឋកថាយំ អាគតញ្ច (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣៥៩) គហេតព្ពំ, គហេត្វា វុត្តត្តា បាកដមេវ, ឧបាហនបុញ្ឆនំ បន អត្តនោ រុចិវសេន កាតព្ពំ. តេនេវ ហេត្ថ ‘‘សចេ ឧស្សហតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា ឧបាហនា អបុញ្ឆន្តស្សបិ អនាបត្តិ. សេនាសនំ បញ្ញបេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ‘‘កត្ថ មយ្ហំ សេនាសនំ បាបុណាតី’’តិ បុច្ឆិតេន សេនាសនំ បញ្ញបេតព្ពំ, ‘‘ឯតំ សេនាសនំ តុម្ហាកំ បាបុណាតី’’តិ ឯវំ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ អត្ថោ. បប្ផោដេត្វា បត្ថរិតុំ បន វដ្ដតិយេវ. ឯតេន មញ្ចបីឋាទិំ បប្ផោដេត្វា បត្ថរិត្វា ឧបរិ បច្ចត្ថរណំ ទត្វា ទានម្បិ សេនាសនបញ្ញាបនមេវាតិ ទស្សេតិ. មហាអាវាសេបិ អត្តនោ សន្តិកំ សម្បត្តស្ស អាគន្តុកស្ស វត្តំ អកាតុំ ន លព្ភតិ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

អាវាសិកវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គមិកវត្តកថាវណ្ណនា

១៨៧. គមិកវត្តេ គន្តុំ ភព្ពោតិ គមិកោ, តេន វត្តិតព្ពន្តិ គមិកវត្តំ. តត្រាយំ អនុត្តានបទវណ្ណនា – ទារុភណ្ឌន្តិ សេនាសនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣២២) វុត្តំ មញ្ចបីឋាទិ. មត្តិកាភណ្ឌម្បិ រជនភាជនាទិ សព្ពំ តត្ថ វុត្តប្បភេទមេវ. តំ សព្ពំ អគ្គិសាលាយំ វា អញ្ញតរស្មិំ វា គុត្តដ្ឋានេ បដិសាមេត្វា គន្តព្ពំ, អនោវស្សកេ បព្ភារេបិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ. សេនាសនំ អាបុច្ឆិត្វា បក្កមិតព្ពន្តិ ឯត្ថ យំ បាសាណបិដ្ឋិយំ វា បាសាណត្ថម្ភេសុ វា កតសេនាសនំ, យត្ថ ឧបចិកា នារោហន្តិ, តំ អនាបុច្ឆន្តស្សបិ អនាបត្តិ. ចតូសុ បាសាណេសូតិអាទិ ឧបចិកានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានេ បណ្ណសាលាទិសេនាសនេ កត្តព្ពាការទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អប្បេវ នាម អង្គានិបិ សេសេយ្យុន្តិ អយំ អជ្ឈោកាសេ ឋបិតម្ហិ អានិសំសោ. ឱវស្សកគេហេ បន តិណេសុ ច មត្តិកាបិណ្ឌេសុ ច ឧបរិ បតន្តេសុ មញ្ចបីឋានំ អង្គានិបិ វិនស្សន្តិ.

គមិកវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភត្តគ្គវត្តកថាវណ្ណនា

១៨៨. វត្តក្ខន្ធកេ ឥមស្មិំ ឋានេ អនុមោទនវត្តំ អាគតំ, តតោ ភត្តគ្គវត្តំ. សារត្ថទីបនិយញ្ច (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣៧៣-៣៧៤) ‘‘ឥមស្មិំ វត្តក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៥៦) អាគតានិ អាគន្តុកាវាសិកគមិយានុមោទនភត្តគ្គបិណ្ឌចារិការញ្ញិកសេនាសនជន្តាឃរវច្ចកុដិឧបជ្ឈាយាចរិយសទ្ធិវិហារិកអន្តេវាសិកវត្តានិ ចុទ្ទស មហាវត្តានិ នាមា’’តិ អនុក្កមោ វុត្តោ, ឥធ បន វិនយសង្គហប្បករណេ គមិកវត្តតោ ភត្តគ្គវត្តំ អាគតំ, អនុមោទនវត្តំ បន វិសុំ អវត្វា ភត្តគ្គវត្តេយេវ អន្តោគធំ កត្វា បច្ឆា វុត្តំ ភត្តគ្គំ គន្ត្វា ភត្តេ ភុត្តេយេវ អនុមោទនាករណតោ, បាឡិយញ្ច អញ្ញេសុ វត្តេសុ វិយ ‘‘តេន ហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនា អនុមោទនវត្តំ បញ្ញាបេស្សាមី’’តិ វិសុំ វត្តភាវេន អនាគតត្តា ភត្តគ្គវត្តេយេវ អន្តោគធន្តិ អាចរិយស្ស អធិប្បាយោ សិយា. ឥមស្ស ច វិនយាលង្ការបករណស្ស តស្សា វណ្ណនាភូតត្តា សំវណ្ណេតព្ពក្កមេនេវ សំវណ្ណនំ កថយិស្សាម.

ភុញ្ជិតព្ពន្តិ ភត្តំ. អជតិ គច្ឆតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ អគ្គំ. ‘‘អាទិកោដ្ឋាសកោដីសុ, បុរតោគ្គំ វរេ តីសូ’’តិ អភិធានប្បទីបិកាយំ អាគតេបិ ‘‘រាជគ្គន្តិ រាជារហំ, សលាកគ្គន្តិ សលាកគ្គហណដ្ឋាន’’ន្តិអាទីសុ អញ្ញត្ថេសុបិ បវត្តនតោ ភត្តស្ស អគ្គំ ភត្តគ្គំ, ភត្តបរិវិសនដ្ឋានំ, ភត្តគ្គេ វត្តិតព្ពំ វត្តំ ភត្តគ្គវត្តន្តិ វិគ្គហោ. តត្ថ អារាមេ កាលោ អារោចិតោ ហោតីតិ ‘‘កាលោ ភន្តេ, និដ្ឋិតំ ភត្ត’’ន្តិ អារោចិតោ ហោតិ. តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តេនាតិ ទ្វេ ជាណុមណ្ឌលានិ នាភិមណ្ឌលញ្ច បដិច្ឆាទេន្តេន. បរិមណ្ឌលំ និវាសេត្វាតិ សមន្តតោ មណ្ឌលំ និវាសេត្វា. ឧទ្ធំ នាភិមណ្ឌលំ, អធោ ជាណុមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តេន ជាណុមណ្ឌលស្ស ហេដ្ឋា ជង្ឃដ្ឋិតោ បដ្ឋាយ អដ្ឋង្គុលមត្តំ និវាសនំ ឱតារេត្វា និវាសេតព្ពំ, តតោ បរំ ឱតារេន្តស្ស ទុក្កដន្តិ វុត្តំ, យថានិសិន្នស្ស ជាណុមណ្ឌលតោ ហេដ្ឋា ចតុរង្គុលមត្តំ បដិច្ឆន្នំ ហោតីតិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វាតិ តស្ស និវាសនស្ស ឧបរិ កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អកាយពន្ធនេន គាមោ បវិសិតព្ពោ, យោ បវិសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ២៧៨) វុត្តត្តា. សគុណំ កត្វាតិ ឥទំ ឧបជ្ឈាយវត្តេ វុត្តមេវ. ‘‘គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វាតិ បាសកេ គណ្ឋិកំ បវេសេត្វា អន្តោគាមោ វា ហោតុ វិហារោ វា, មនុស្សានំ បរិវិសនដ្ឋានំ គច្ឆន្តេន ចីវរំ បារុបិត្វា កាយពន្ធនំ ពន្ធិត្វា គមនមេវ វដ្ដតី’’តិ មហាអដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. ឯត្ថ ច មនុស្សានំ បរិវិសនដ្ឋានន្តិ យត្ថ អន្តោវិហារេបិ មនុស្សា សបុត្តទារា អាវសិត្វា ភិក្ខូ នេត្វា ភោជេន្តិ.

សុប្បដិច្ឆន្នេនាតិ ន សសីសំ បារុតេន, អថ ខោ គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វា អនុវាតន្តេន គីវំ បដិច្ឆាទេត្វា ឧភោ កណ្ណេ សមំ កត្វា បដិសំហរិត្វា យាវ មណិពន្ធា បដិច្ឆាទេន្តេន. សុសំវុតេនាតិ ហត្ថំ វា បាទំ វា អកីឡាបេន្តេន, សុវិនីតេនាតិ អត្ថោ. ឱក្ខិត្តចក្ខុនាតិ ហេដ្ឋាខិត្តចក្ខុនា. យោ អនាទរិយំ បដិច្ច តហំ តហំ ឱលោកេន្តោ ភិយ្យោ តំ តំ ទិសាភាគំ បាសាទំ កូដាគារំ វីថិំ ឱលោកេន្តោ គច្ឆតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ឯកស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា ហត្ថិអស្សាទិបរិស្សយាភាវំ ឱលោកេតុំ វដ្ដតិ. អប្បសទ្ទេនាតិ ឯត្ថ កិត្តាវតា អប្បសទ្ទោ ហោតិ? ទ្វាទសហត្ថេ គេហេ អាទិម្ហិ សង្ឃត្ថេរោ មជ្ឈេ ទុតិយត្ថេរោ អន្តេ តតិយត្ថេរោតិ ឯវំ និសិន្នេសុ សង្ឃត្ថេរោ ទុតិយេន សទ្ធិំ មន្តេតិ, ទុតិយត្ថេរោ តស្ស សទ្ទញ្ចេវ សុណាតិ, កថញ្ច វវត្ថបេតិ, តតិយត្ថេរោ បន សទ្ទមេវ សុណាតិ, កថំ ន វវត្ថបេតិ, ឯត្តាវតា អប្បសទ្ទោ ហោតិ. សចេ បន តតិយត្ថេរោ កថំ វវត្ថបេតិ, មហាសទ្ទោ នាម ហោតិ.

ន ឧក្ខិត្តកាយាតិ ន ឧក្ខេបេន, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ, ឯកតោ វា ឧភតោ វា ឧក្ខិត្តចីវរោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. អន្តោឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ ន ឯវំ គន្តព្ពំ. និសិន្នកាលេ បន ធមករណំ នីហរន្តេនបិ ចីវរំ អនុក្ខិបិត្វាវ នីហរិតព្ពំ. ន ឧជ្ជគ្ឃិកាយាតិ ន មហាហសិតំ ហសន្តោ, វុត្តនយេនេវេត្ថ ករណវចនំ. ន កាយប្បចាលកន្តិ កាយំ អចាលេត្វា កាយំ បគ្គហេត្វា និច្ចលំ កត្វា ឧជុកេន កាយេន សមេន ឥរិយាបថេន. ន ពាហុប្បចាលកន្តិ ពាហុំ អចាលេត្វា ពាហុំ បគ្គហេត្វា និច្ចលំ កត្វា. ន សីសប្បចាលកន្តិ សីសំ អចាលេត្វា សីសំ បគ្គហេត្វា និច្ចលំ ឧជុំ ឋបេត្វា. ន ខម្ភកតោតិ ខម្ភកតោ នាម កដិយំ ហត្ថំ ឋបេត្វា កតខម្ភោ. ន ឧក្កុដិកាយាតិ ឯត្ថ ឧក្កុដិកា វុច្ចតិ បណ្ហិយោ ឧក្ខិបិត្វា អគ្គបាទេហិ វា អគ្គបាទេ ឧក្ខិបិត្វា បណ្ហេហិយេវ វា ភូមិំ ផុសន្តស្ស គមនំ. ករណវចនំ បនេត្ថ វុត្តលក្ខណមេវ. ន ឱគុណ្ឋិតេនាតិ សសីសំ បារុតេន. ន បល្លត្ថិកាយាតិ ន ទុស្សបល្លត្ថិកាយ. ឯត្ថ អាយោគបល្លត្ថិកាបិ ទុស្សបល្លត្ថិកា ឯវ. ន ថេរេ ភិក្ខូ អនុបខជ្ជាតិ ថេរេ ភិក្ខូ អតិអល្លីយិត្វា ន និសីទិតព្ពំ. ន សង្ឃាដិំ ឱត្ថរិត្វាតិ ន សង្ឃាដិំ អត្ថរិត្វា និសីទិតព្ពំ.

សក្កច្ចន្តិ សតិំ ឧបដ្ឋាបេត្វា. បត្តសញ្ញីតិ បត្តេ សញ្ញំ កត្វា. សមសូបកោ នាម យត្ថ ភត្តស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណោ សូបោ ហោតិ. សមតិត្ថិកន្តិ សមបុណ្ណំ សមភរិតំ. ថូបីកតំ បិណ្ឌបាតំ បដិគ្គណ្ហាតិ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ ថូបីកតោ នាម បត្តស្ស អន្តោមុខវដ្ដិលេខំ អតិក្កមិត្វា កតោ, បត្តេ បក្ខិត្តោ ភរិតោ បូរិតោតិ អត្ថោ. ឯវំ កតំ អគ្គហេត្វា អន្តោមុខវដ្ដិលេខាសមប្បមាណោ គហេតព្ពោ. ‘‘យំ កញ្ចិ យាគុំ វា ភត្តំ វា ផលាផលំ វា អាមិសជាតិកំ សមតិត្ថិកមេវ គហេតព្ពំ, តញ្ច ខោ អធិដ្ឋានុបគេន បត្តេន, ឥតរេន បន ថូបីកតម្បិ វដ្ដតិ. យាមកាលិកសត្តាហកាលិកយាវជីវិកានិ បន អធិដ្ឋានុបគបត្តេ ថូបីកតានិបិ វដ្ដន្តិ. យំ បន ទ្វីសុ បត្តេសុ ភត្តំ គហេត្វា ឯកស្មិំ បូរេត្វា វិហារំ បេសេតុំ វដ្ដតី’’តិ មហាបច្ចរិយំ វុត្តំ. យំ បត្តេ បក្ខិបិយមានំ បូវឧច្ឆុខណ្ឌផលាផលាទិ ហេដ្ឋា ឱរោហតិ, តំ ថូបីកតំ នាម ន ហោតិ. បូវវដំសកំ ឋបេត្វា បិណ្ឌបាតំ ទេន្តិ, ថូបីកតមេវ ហោតិ. បុប្ផវដំសកតក្កោលកដុកផលាទិវដំសកេ បន ឋបេត្វា ទិន្នំ ថូបីកតំ ន ហោតិ. ភត្តស្ស ឧបរិ ថាលកំ វា បត្តំ វា ឋបេត្វា បូរេត្វា គណ្ហាតិ, ថូបីកតំ នាម ន ហោតិ. កុរុន្ទិយម្បិ វុត្តំ ‘‘ថាលកេ វា បត្តេ វា បក្ខិបិត្វា តំ បត្តមត្ថកេ ឋបេត្វា ទេន្តិ, បាដេក្កភាជនំ វដ្ដតិ. ឥធ អនាបត្តិយំ គិលានោ ន អាគតោ, តស្មា គិលានស្សបិ ថូបីកតំ ន វដ្ដតិ, សព្ពត្ថ បន បដិគ្គហេតុមេវ ន វដ្ដតិ, បដិគ្គហិតំ បន ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ.

‘‘សក្កច្ច’’ន្តិ ច ‘‘បត្តសញ្ញី’’តិ ច ឧភយំ វុត្តនយមេវ. សបទានន្តិ តត្ថ តត្ថ ឱធិំ អកត្វា អនុបដិបាដិយា. សមសូបកេ វត្តព្ពំ វុត្តមេវ. ថូបកតោតិ មត្ថកតោ, វេមជ្ឈតោតិ អត្ថោ. ន សូបំ វា ព្យញ្ជនំ វាតិអាទិ បាកដមេវ. វិញ្ញត្តិយំ វត្តព្ពំ នត្ថិ. ឧជ្ឈានសញ្ញីសិក្ខាបទេបិ គិលានោ ន មុញ្ចតិ. នាតិមហន្តោ កពឡោតិ មយូរណ្ឌំ អតិមហន្តំ, កុក្កុដណ្ឌំ អតិខុទ្ទកំ, តេសំ វេមជ្ឈប្បមាណោ. បរិមណ្ឌលំ អាលោបោតិ នាតិទីឃោ អាលោបោ. អនាហដេតិ អនាហរិតេ, មុខទ្វារំ អសម្បាបិតេតិ អត្ថោ. សព្ពោ ហត្ថោតិ ឯត្ថ ហត្ថសទ្ទោ តទេកទេសេសុ អង្គុលីសុ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘ហត្ថមុទ្ទោ’’តិអាទីសុ វិយ សមុទាយេ បវត្តវោហារស្ស អវយវេ បវត្តនតោ. ឯកង្គុលិម្បិ មុខេ បក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ. ន សកពឡេនាតិ ឯត្ថ ធម្មំ កថេន្តោ ហរីតកំ វា លដ្ឋិមធុកំ វា មុខេ បក្ខិបិត្វា កថេតិ, យត្តកេន វចនំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, តត្តកេ មុខម្ហិ សន្តេ កថេតុំ វដ្ដតិ.

បិណ្ឌុក្ខេបកន្តិ បិណ្ឌំ ឧក្ខិបិត្វា ឧក្ខិបិត្វា. កពឡាវច្ឆេទកន្តិ កពឡំ អវឆិន្ទិត្វា អវឆិន្ទិត្វា. អវគណ្ឌការកន្តិ មក្កដោ វិយ គណ្ឌេ កត្វា កត្វា. ហត្ថនិទ្ធុនកន្តិ ហត្ថំ និទ្ធុនិត្វា និទ្ធុនិត្វា. សិត្ថាវការកន្តិ សិត្ថានិ អវកិរិត្វា អវកិរិត្វា. ជិវ្ហានិច្ឆារកន្តិ ជិវ្ហំ និច្ឆារេត្វា និច្ឆារេត្វា. ចបុចបុការកន្តិ ‘‘ចបុចបូ’’តិ ឯវំ សទ្ទំ កត្វា កត្វា. សុរុសុរុការកន្តិ ‘‘សុរុសុរូ’’តិ ឯវំ សទ្ទំ កត្វា កត្វា. ហត្ថនិល្លេហកន្តិ ហត្ថំ និល្លេហិត្វា និល្លេហិត្វា. ភុញ្ជន្តេន ហិ អង្គុលិមត្តម្បិ និល្លេហិតុំ ន វដ្ដតិ, ឃនយាគុផាណិតបាយាសាទិកេ បន អង្គុលីហិ គហេត្វា អង្គុលិយោ មុខេ បវេសេត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. បត្តនិល្លេហកឱដ្ឋនិល្លេហកេសុបិ ឯសេវ នយោ, តស្មា អង្គុលិយាបិ បត្តោ ន និល្លេហិតព្ពោ, ឯកឱដ្ឋោបិ ជិវ្ហាយ ន និល្លេហិតព្ពោ, ឱដ្ឋមំសេហិ ឯវ បន គហេត្វា អន្តោ បវេសេតុំ វដ្ដតិ.

ន សាមិសេន ហត្ថេន បានីយថាលកោតិ ឯតំ បដិកូលវសេន បដិក្ខិត្តំ, តស្មា សង្ឃិកម្បិ បុគ្គលិកម្បិ គិហិសន្តកម្បិ អត្តនោ សន្តកម្បិ សង្ខម្បិ សរាវម្បិ អាមិសមក្ខិតំ ន គហេតព្ពមេវ, គណ្ហន្តស្ស ទុក្កដំ. សចេ បន ហត្ថស្ស ឯកទេសោ អាមិសមក្ខិតោ ន ហោតិ, តេន បទេសេន គហេតុំ វដ្ដតិ. ន សសិត្ថកំ បត្តធោវនំ អន្តរឃរេ ឆឌ្ឌេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ឧទ្ធរិត្វា វាតិ សិត្ថានិ ឯកតោ ឧទ្ធរិត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ រាសិំ កត្វា ឧទកំ ឆឌ្ឌេតិ. ភិន្ទិត្វា វា ឧទកគតិកានិ កត្វា ឆឌ្ឌេតិ, បដិគ្គហេន សម្បដិច្ឆន្តោ នំ បដិគ្គហេ ឆឌ្ឌេតិ, ពហិ នីហរិត្វា វា ឆឌ្ឌេតិ, ឯវំ ឆឌ្ឌេន្តស្ស អនាបត្តិ. ន តាវ ថេរេន ឧទកន្តិ ឥទំ ហត្ថធោវនឧទកំ សន្ធាយ វុត្តំ. អន្តរា បិបាសិតេន, បន គលេ វិលគ្គាមិសេន វា បានីយំ បិវិត្វា ន ធោវិតព្ពាតិ.

ភត្តគ្គវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនុមោទនវត្តកថាវណ្ណនា

អនុមោទនវត្តេ អនុ បុនប្បុនំ មោទិយតេ បមោទិយតេតិ អនុមោទនា. កា សា? ធម្មកថា. អនុមោទនាយ កត្តព្ពំ វត្តំ អនុមោទនវត្តំ. បញ្ចមេ និសិន្នេតិ អនុមោទនត្ថាយ និសិន្នេ. ឧបនិសិន្នកថា នាម ពហូសុ សន្និបតិតេសុ បរិកថាកថនំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អនុមោទនវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បិណ្ឌចារិកវត្តកថាវណ្ណនា

១៨៩. បិណ្ឌចារិកវត្តេ បិណ្ឌិតព្ពោ សង្ឃរិតព្ពោតិ បិណ្ឌោ, បិណ្ឌបាតោ. បិណ្ឌាយ ចរណំ សីលមស្សាតិ បិណ្ឌចារី, សោ ឯវ បិណ្ឌចារិកោ សកត្ថេ កបច្ចយវសេន. បិណ្ឌចារិកេន វត្តិតព្ពំ វត្តំ បិណ្ឌចារិកវត្តំ. តត្រាយមនុត្តានបទវណ្ណនា – និវេសនំ នាម ឥត្ថិកុមារិកាទីនំ វសនដ្ឋានំ. យស្មា បវិសននិក្ខមនទ្វារំ អសល្លក្ខេត្វា សហសា បវិសន្តោ វិសភាគារម្មណំ វា បស្សេយ្យ, បរិស្សយោ វា ភវេយ្យ, តស្មា ‘‘និវេសនំ…បេ… បវិសិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អតិទូរេ តិដ្ឋន្តោ អបស្សន្តោ វា ភវេយ្យ, ‘‘អញ្ញស្ស គេហេ តិដ្ឋតី’’តិ វា មញ្ញេយ្យ. អច្ចាសន្នេ តិដ្ឋន្តោ អបស្សិតព្ពំ វា បស្សេយ្យ, អសុណិតព្ពំ វា សុណេយ្យ, តេន មនុស្សានំ អគារវោ វា អប្បសាទោ វា ភវេយ្យ, តស្មា ‘‘នាតិទូរេ នាច្ចាសន្នេ ឋាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អតិចិរំ តិដ្ឋន្តោ អទាតុកាមានំ មនោបទោសោ ភវេយ្យ, អញ្ញត្ថ ភិក្ខា ច បរិក្ខយេយ្យ, អតិលហុកំ និវត្តន្តោ ទាតុកាមានំ បុញ្ញហានិ ច ភវេយ្យ, ភិក្ខុនោ ច ភិក្ខាយ អសម្បជ្ជនំ, តស្មា ‘‘នាតិចិរំ ឋាតព្ពំ, នាតិលហុកំ និវត្តិតព្ពំ, ឋិតេន សល្លក្ខេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សល្លក្ខណាការំ ទស្សេតិ ‘‘សចេ កម្មំ វា និក្ខិបតី’’តិអាទិនា. តត្ថ កម្មំ វា និក្ខិបតីតិ កប្បាសំ វា សុប្បំ វា មុសលំ វា យញ្ច គហេត្វា កម្មំ ករោន្តិ, ឋិតា វា និសិន្នា វា ហោន្តិ, តំ និក្ខិបតិ. បរាមសតីតិ គណ្ហាតិ. ឋបេតិ វាតិ ‘‘តិដ្ឋថ ភន្តេ’’តិ វទន្តី ឋបេតិ នាម. អវក្ការបាតីតិ អតិរេកបិណ្ឌបាតំ អបនេត្វា ឋបនត្ថាយ ឯកា សមុគ្គបាតិ. ឯត្ថ ច សមុគ្គបាតិ នាម សមុគ្គបុដសទិសា បាតិ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

បិណ្ឌចារិកវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អារញ្ញិកវត្តកថាវណ្ណនា

១៩០. អារញ្ញិកវត្តេ ន រមន្តិ ជនា ឯត្ថាតិ អរញ្ញំ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘រមណីយានិ អរញ្ញានិ, យត្ថ ន រមតី ជនោ;

វីតរាគា រមិស្សន្តិ, ន តេ កាមគវេសិនោ’’តិ. (ធ. ប. ៩៩);

អរញ្ញេ វសតីតិ អារញ្ញិកោ, តេន វត្តិតព្ពំ វត្តំ អារញ្ញិកវត្តំ. តត្រាយំ វិសេសបទានមត្ថោ – កាលស្សេវ ឧដ្ឋាយាតិ អរញ្ញសេនាសនស្ស គាមតោ ទូរត្តា វុត្តំ, តេនេវ ការណេន ‘‘បត្តំ គហេត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា គច្ឆន្តោ បរិស្សមោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. បត្តំ ថវិកាយ បក្ខិបិត្វា អំសេ លគ្គេត្វា ចីវរំ ខន្ធេ ករិត្វា អរញ្ញមគ្គោ ន ទុស្សោធនោ ហោតិ, តស្មា កណ្ដកសរីសបាទិបរិស្សយវិមោចនត្ថំ ឧបាហនា អារោហិត្វា. អរញ្ញំ នាម យស្មា ចោរាទីនំ វិចរដ្ឋានំ ហោតិ, តស្មា ‘‘ទារុភណ្ឌំ មត្តិកាភណ្ឌំ បដិសាមេត្វា ទ្វារវាតបានំ ថកេត្វា វសនដ្ឋានតោ និក្ខមិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ឥតោ បរានិ ភត្តគ្គវត្តបិណ្ឌចារិកវត្តេសុ វុត្តសទិសានេវ. គាមតោ និក្ខមិត្វា សចេ ពហិគាមេ ឧទកំ នត្ថិ, អន្តោគាមេយេវ ភត្តកិច្ចំ កត្វា, អថ ពហិគាមេ អត្ថិ, ភត្តកិច្ចំ កត្វា បត្តំ ធោវិត្វា វោទកំ កត្វា ថវិកាយ បក្ខិបិត្វា ចីវរំ សង្ឃរិត្វា អំសេ ករិត្វា ឧបាហនា អារោហិត្វា គន្តព្ពំ.

ភាជនំ អលភន្តេនាតិអាទិ អរញ្ញសេនាសនស្ស ទុល្លភទព្ពសម្ភារត្តា វុត្តំ, អគ្គិ ឧបដ្ឋាបេតព្ពោតិអាទិ វាឡមិគសរីសបាទិពាហិរបរិស្សយកាលេ ច វាតបិត្តាទិអជ្ឈត្តបអស្សយកាលេ ច ឥច្ឆិតព្ពត្តា. ពហូនំ បន វសនដ្ឋានេ តាទិសានិ សុលភានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘គណវាសិនោ បន តេន វិនាបិ វដ្ដតី’’តិ. កត្តរទណ្ឌោ នាម បរិស្សយវិនោទនោ ហោតិ, តស្មា អរញ្ញេ វិហរន្តេន អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពោតិ វុត្តំ ‘‘កត្តរទណ្ឌោ ឧបដ្ឋាបេតព្ពោ’’តិ. នក្ខត្តានេវ នក្ខត្តបទានិ. ចោរាទីសុ អាគន្ត្វា ‘‘អជ្ជ, ភន្តេ, កេន នក្ខត្តេន ចន្ទោ យុត្តោ’’តិ បុច្ឆិតេសុ ‘‘ន ជានាមា’’តិ វុត្តេ កុជ្ឈន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘នក្ខត្តបទានិ ឧគ្គហេតព្ពានិ សកលានិ វា ឯកទេសានិ វា’’តិ, តថា ទិសាមូឡ្ហេសុ ‘‘កតមាយំ, ភន្តេ, ទិសា’’តិ បុច្ឆិតេសុ, តស្មា ‘‘ទិសាកុសលេន ភវិតព្ព’’ន្តិ.

អារញ្ញិកវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សេនាសនវត្តកថាវណ្ណនា

១៩១. សេនាសនវត្តេ សយន្តិ ឯត្ថាតិ សេនំ, សយនន្តិ អត្ថោ. អាវសន្តិ ឯត្ថាតិ អាសនំ. សេនញ្ច អាសនញ្ច សេនាសនំ. សេនាសនេសុ កត្តព្ពំ វត្តំ សេនាសនវត្តំ. ឥធ បន យំ វត្តព្ពំ, តំ ឧបជ្ឈាយវត្តកថាយំ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ១៨៣ ) វុត្តមេវ. តត្ថ បន ឧបជ្ឈាយេន វុត្ថវិហារោ វុត្តោ, ឥធ បន អត្តនា វុត្ថវិហារោតិ អយមេវ វិសេសោ. ន វុឌ្ឍំ អនាបុច្ឆាតិ ឯត្ថ តស្ស ឱវរកេ តទុបចារេ ច អាបុច្ឆិតព្ពន្តិ វទន្តិ. ភោជនសាលាទីសុបិ ឯវមេវ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ភោជនសាលាទីសុបិ ឧទ្ទេសទានាទិ អាបុច្ឆិត្វាវ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ.

សេនាសនវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ជន្តាឃរវត្តកថាវណ្ណនា

១៩២. ជន្តាឃរវត្តេ ជាយតីតិ ជំ, កិំ តំ? សរីរំ. ជំ តាយតិ រក្ខតីតិ ជន្តា, កា សា? តិកិច្ឆា. គយ្ហតេតិ ឃរំ, កិំ តំ? និវេសនំ, ជន្តាយ សរីរតិកិច្ឆាយ កតំ ឃរំ ជន្តាឃរំ, ជន្តាឃរេ កត្តព្ពំ វត្តំ ជន្តាឃរវត្តំ. តត្ថ បរិភណ្ឌន្តិ ពហិជគតិ. សេសំ ឧបជ្ឈាយវត្តេ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ជន្តាឃរវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

វច្ចកុដិវត្តកថាវណ្ណនា

១៩៣. វច្ចកុដិវត្តេ វច្ចយតេ ឩហទយតេតិ វច្ចំ, ករីសំ. កុដីយតិ ឆិន្ទីយតិ អាតបោ ឯតាយាតិ កុដិ, វច្ចត្ថាយ កតា កុដិ វច្ចកុដិ, វច្ចកុដិយា វត្តិតព្ពំ វត្តំ វច្ចកុដិវត្តំ, ឥធ ច វត្តក្ខន្ធកេ អាចមនវត្តំ បឋមំ អាគតំ, បច្ឆា វច្ចកុដិវត្តំ. ឥមស្មិំ បន បករណេ បឋមំ វច្ចំ កត្វា បច្ឆា អាចមតីតិ អធិប្បាយេន វច្ចកុដិវត្តំ បឋមំ អាគតំ, តស្មា តទនុក្កមេន កថយិស្សាម. ទន្តកដ្ឋំ ខាទន្តេនាតិ អយំ វច្ចកុដិយាបិ សព្ពត្ថេវ បដិក្ខេបោ. និពទ្ធគមនត្ថាយាតិ អត្តនា និពទ្ធគមនត្ថាយ. បុគ្គលិកដ្ឋានំ វាតិ អត្តនោ វិហារំ សន្ធាយ វុត្តំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

វច្ចកុដិវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

ឧបជ្ឈាយវត្តាទិវត្តវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

សត្តវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.