២៨. ចតុបច្ចយភាជនីយវិនិច្ឆយកថា

ចីវរភាជនកថាវណ្ណនា

១៩៤. ឯវំ ឧបជ្ឈាយាទិវត្តសង្ខាតានិ ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិ កថេត្វា ឥទានិ ចតុន្នំ បច្ចយានំ ភាជនំ កថេន្តោ ‘‘ចតុបច្ចយភាជន’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ចតូតិ សង្ខ្យាសព្ពនាមបទំ. បដិច្ច ឯតិ សីតបដិឃាតាទិកំ ផលំ ឯតស្មាតិ បច្ចយោ, ចីវរាទិ, បច្ចយោ ច បច្ចយោ ច បច្ចយា, ចត្តារោ បច្ចយា ចតុបច្ចយំ, ភាជីយតេ វិភាជីយតេ ភាជនំ. ចតុបច្ចយស្ស ភាជនំ ចតុបច្ចយភាជនំ. តេនាហ ‘‘ចីវរាទីនំ ចតុន្នំ បច្ចយានំ ភាជន’’ន្តិ. តត្ថ តស្មិំ ចតុបច្ចយភាជនេ សមភិនិវិដ្ឋេ ចីវរភាជនេ តាវ បឋមំ ចីវរបដិគ្គាហកោ…បេ… វេទិតព្ពោ. កស្មា? សង្ឃិកចីវរស្ស ទុក្ករភាជនត្តាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អាគតាគតំ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាតិ, បដិគ្គហណមត្តមេវស្ស ភារោតិ ចីវរបដិគ្គាហកោ. ចីវរបដិគ្គាហកេន បដិគ្គហិតំ ចីវរំ និទហតិ, និទហនមត្តមេវស្ស ភារោតិ ចីវរនិទហកោ. ភណ្ឌាគារេ និយុត្តោ ភណ្ឌាគារិកោ. ចីវរាទិកស្ស ភណ្ឌស្ស ឋបនដ្ឋានភូតំ អគារំ ភណ្ឌាគារំ. ចីវរំ ភាជេតិ ភាគំ ករោតីតិ ចីវរភាជកោ. ចីវរស្ស ភាជនំ វិភាគករណំ ចីវរភាជនំ, វិភជនកិរិយា.

តត្ថ ‘‘ចីវរបដិគ្គាហកោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តោ, សោ កុតោ លព្ភតេតិ អាហ ‘‘បញ្ចហង្គេហិ…បេ… សម្មន្និតព្ពោ’’តិ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘អនុជានាមិ…បេ… វចនតោ’’តិ. ឆន្ទនំ ឆន្ទោ, ឥច្ឆនំ បិហនន្តិ អត្ថោ. គមនំ ករណំ គតិ, កិរិយា. គារេយ្ហា គតិ អគតិ, ឆន្ទេន អគតិ ឆន្ទាគតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. កថំ ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘តត្ថ បច្ឆា អាគតានម្បី’’តិអាទិ. ឯវមិតរេសុបិ. បញ្ចមង្គំ បន សតិសម្បជញ្ញយុត្តាភាវំ ទស្សេតិ. សុក្កបក្ខេបិ ឥតោ បដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

ឥមាយ កម្មវាចាយ វា អបលោកនេន វាតិ ឥទំ ឥមស្ស សម្មុតិកម្មស្ស លហុកកម្មត្តា វុត្តំ. តថា ហិ វុត្តំ បរិវារដ្ឋកថាយំ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨២) ‘‘អវសេសា តេរស សម្មុតិយោ សេនាសនគ្គាហមតកចីវរទានាទិសម្មុតិយោ ចាតិ ឯតានិ លហុកកម្មានិ អបលោកេត្វាបិ កាតុំ វដ្ដន្តី’’តិ. អន្តោវិហារេ សព្ពសង្ឃមជ្ឈេបិ ខណ្ឌសីមាយម្បិ សម្មន្និតុំ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ អន្តោវិហារេតិ ពទ្ធសីមវិហារំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ អពទ្ធសីមវិហារេ អបលោកនាទិចតុព្ពិធកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ ទុព្ពិសោធនត្តា. ធុរវិហារដ្ឋានេតិ វិហារទ្វារស្ស សម្មុខដ្ឋានេ.

១៩៧. ភណ្ឌាគារសម្មុតិយំ វិហារមជ្ឈេយេវាតិ អវិប្បវាសសីមាសង្ខាតមហាសីមា វិហារស្ស មជ្ឈេយេវ សម្មន្និតព្ពា. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឥមំ បន ភណ្ឌាគារំ ខណ្ឌសីមំ គន្ត្វា ខណ្ឌសីមាយំ និសិន្នេហិ សម្មន្និតុំ ន វដ្ដតិ, វិហារមជ្ឈេយេវ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ វិហារំ ភណ្ឌាគារំ សម្មន្នេយ្យា’’តិអាទិនា នយេន ‘‘កម្មវាចាយ វា អបលោកនេន វា សម្មន្និតព្ព’’ន្តិ វចនំ និស្សាយ ញត្តិទុតិយកម្មំ ឧបចារសីមាយំ កាតុំ វដ្ដតីតិ គហេត្វា កថិនទានកម្មម្បិ អពទ្ធសីមាភូតេ វិហារេ ឧបចារសីមាយំ ករោន្តិ, ឯកច្ចេ ញត្តិកម្មម្បិ តថេវ គហេត្វា អពទ្ធសីមវិហារេ ឧបចារសីមាមត្តេយេវ ឧបោសថបវារណំ ករោន្តិ, តទយុត្តំ, ការណំ បនេត្ថ កថិនវិនិច្ឆយកថាយំ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២២៦) អាវិ ភវិស្សតិ.

១៩៨. តុលាភូតោតិ តុលាសទិសោ. ឥទន្តិ សាមណេរានំ ឧបឌ្ឍបដិវីសទានំ. ឥមំ កិរ បាឋំ អមនសិករោន្តា ឥទានិ កាលចីវរម្បិ សាមណេរានំ ឧបឌ្ឍបដិវីសំ ទេន្តិ. ផាតិកម្មន្តិ បហោនកកម្មំ, យត្តកេន វិនយាគតេន សម្មុញ្ជនីពន្ធនាទិហត្ថកម្មេន វិហារស្ស ឩនតា ន ហោតិ, តត្តកំ កត្វាតិ អត្ថោ. សព្ពេសន្តិ តត្រុប្បាទវស្សាវាសិកំ គណ្ហន្តានំ សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ សាមណេរានញ្ច. ភណ្ឌាគារចីវរេបីតិ អកាលចីវរំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តីតិ មហាសទ្ទំ ករោន្តិ. ឯតន្តិ ឧក្កុដ្ឋិយា កតាយ សមភាគទានំ. វិរជ្ឈិត្វា ករោន្តីតិ កត្តព្ពកាលេសុ អកត្វា យថារុចិតក្ខណេ ករោន្តិ. សមបដិវីសោ ទាតព្ពោតិ ករិស្សាមាតិ យាចន្តានំ បដិញ្ញាមត្តេនបិ សមកោ កោដ្ឋាសោ ទាតព្ពោ.

អតិរេកភាគេនាតិ ទស ភិក្ខូ ហោន្តិ, សាដកាបិ ទសេវ, តេសុ ឯកោ ទ្វាទស អគ្ឃតិ, សេសា ទសគ្ឃនកា. សព្ពេសុ ទសគ្ឃនកវសេន កុសេ បាតិតេ យស្ស ភិក្ខុនោ ទ្វាទសគ្ឃនកោ កុសោ បាតិតោ, សោ ‘‘ឯត្តកេន មម ចីវរំ បហោតី’’តិ តេន អតិរេកភាគេន គន្តុកាមោ ហោតិ. ឯត្ថ ច ឯត្តកេន មម ចីវរំ បហោតីតិ ទ្វាទសគ្ឃនកេន មម ចីវរំ បរិបុណ្ណំ ហោតិ, ន តតោ ឩនេនាតិ សព្ពំ គហេតុកាមោតិ អត្ថោ. ភិក្ខូ ‘‘អតិរេកំ អាវុសោ សង្ឃស្ស សន្តក’’ន្តិ វទន្តិ, តំ សុត្វា ភគវា ‘‘សង្ឃិកេ ច គណសន្តកេ ច អប្បកំ នាម នត្ថិ, សព្ពត្ថ សំយមោ កាតព្ពោ, គណ្ហន្តេនបិ កុក្កុច្ចាយិតព្ព’’ន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អនុក្ខេបេ ទិន្នេ’’តិ អាហ. តត្ថ អនុក្ខេបោ នាម យំ កិញ្ចិ អនុក្ខិបិតព្ពំ អនុប្បទាតព្ពំ កប្បិយភណ្ឌំ, យត្តកំ តស្ស បដិវីសេ អធិកំ, តត្តកេ អគ្ឃនកេ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌេ ទិន្នេតិ អត្ថោតិ ឥមមត្ថំ សង្ខេបេន ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ទស ភិក្ខូ ហោន្តិ’’ត្យាទិ វុត្តំ.

វិកលកេ តោសេត្វាតិ ឯត្ថ ចីវរវិកលកំ បុគ្គលវិកលកន្តិ ទ្វេ វិកលកា. តត្ថ ចីវរវិកលកំ នាម សព្ពេសំ បញ្ច បញ្ច វត្ថានិ បត្តានិ, សេសានិបិ អត្ថិ, ឯកេកំ បន ន បាបុណាតិ, ឆិន្ទិត្វា ទាតព្ពានិ. ឆិន្ទន្តេហិ ច អឌ្ឍមណ្ឌលាទីនំ វា ឧបាហនថវិកាទីនំ វា បហោនកានិ ខណ្ឌានិ កត្វា ទាតព្ពានិ, ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ចតុរង្គុលវិត្ថារម្បិ អនុវាតប្បហោនកាយាមំ ខណ្ឌំ កត្វា ទាតុំ វដ្ដតិ. អបរិភោគំ បន ន កាតព្ពន្តិ ឯវមេត្ថ ចីវរស្ស អប្បហោនកភាវោ ចីវរវិកលកំ. ឆិន្ទិត្វា ទិន្នេ បនេតំ តោសិតំ ហោតិ. អថ កុសបាតោ កាតព្ពោ, សចេបិ ឯកស្ស ភិក្ខុនោ កោដ្ឋាសេ ឯកំ វា ទ្វេ វា វត្ថានិ នប្បហោន្តិ, តត្ថ អញ្ញំ សាមណកំ បរិក្ខារំ ឋបេត្វា យោ តេន តុស្សតិ, តស្ស តំ ភាគំ ទត្វា បច្ឆា កុសបាតោ កាតព្ពោ. ឥទម្បិ ចីវរវិកលកន្តិ អន្ធដ្ឋកថាយំ វុត្តំ.

បុគ្គលវិកលកំ នាម ទស ទស ភិក្ខូ គណេត្វា វគ្គំ ករោន្តានំ ឯកោ វគ្គោ ន បូរតិ, អដ្ឋ វា នវ វា ហោន្តិ, តេសំ អដ្ឋ វា នវ វា កោដ្ឋាសា ‘‘តុម្ហេ ឥមេ គហេត្វា វិសុំ ភាជេថា’’តិ ទាតព្ពា. ឯវមយំ បុគ្គលានំ អប្បហោនកភាវោ បុគ្គលវិកលកំ នាម. វិសុំ ទិន្នេ បន តំ តោសិតំ ហោតិ, ឯវំ តោសេត្វា កុសបាតោ កាតព្ពោតិ. អថ វា វិកលកេ តោសេត្វាតិ យោ ចីវរវិភាគោ ឩនកោ, តំ អញ្ញេន បរិក្ខារេន សមំ កត្វា កុសបាតោ កាតព្ពោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សចេ សព្ពេសំ បញ្ច បញ្ច វត្ថានី’’តិអាទិនា.

១៩៩. ឥតោ បរំ តេសុ តេសុ វត្ថូសុ អាគតវសេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តេសុ វិនិច្ឆយេសុ សន្តេសុបិ តេសំ វិនិច្ឆយានំ អដ្ឋមាតិកាវិនិច្ឆយតោ អវិមុត្តត្តា អដ្ឋមាតិកាវិនិច្ឆយេស្វេវ បក្ខិបិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឥទានិ អដ្ឋិមា, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. យា តា អដ្ឋ មាតិកា ភគវតា វុត្តា, តាសំ អដ្ឋន្នំ មាតិកានំ វសេន វិនិច្ឆយោ ឥទានិ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. បរិក្ខេបារហដ្ឋានេន បរិច្ឆិន្នាតិ ឥមិនា អបរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស ធុវសន្និបាតដ្ឋានាទិតោ បឋមលេឌ្ឌុបាតស្ស អន្តោ ឧបចារសីមាតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ ទុតិយលេឌ្ឌុបាតស្ស អន្តោបិ ឧបចារសីមាយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ធុវសន្និបាតដ្ឋានម្បិ បរិយន្តគតមេវ គហេតព្ពំ. ‘‘ឯវំ សន្តេ តិយោជនេ ឋិតា លាភំ គណ្ហិស្សន្តី’’តិអាទិនា ឥមេ លាភគ្គហណាទយោ ឧបចារសីមាវសេនេវ ហោតិ, ន អវិប្បវាសសីមាវសេនាតិ ទស្សេតិ, តេន ច ឥមានិ លាភគ្គហណាទីនិយេវ ឧបចារសីមាយំ កត្តព្ពានិ, ន អបលោកនកម្មាទីនិ ចត្តារិ កម្មានិ, តានិ បន អវិប្បវាសសីមាទីសុយេវ កត្តព្ពានីតិ បកាសេតិ. តថា ហិ វុត្តំ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៣៧៩) ‘‘ភិក្ខុនីនំ អារាមប្បវេសនសេនាសនបុច្ឆនាទិ បរិវាសមានត្តារោចនវស្សច្ឆេទនិស្សយសេនាសនគ្គាហាទិ វិធានន្តិ ឥទំ សព្ពំ ឥមិស្សាយេវ ឧបចារសីមាយ វសេន វេទិតព្ព’’ន្តិ.

លាភត្ថាយ ឋបិតា សីមា លាភសីមា. លោកេ គាមសីមាទយោ វិយ លាភសីមា នាម វិសុំ បសិទ្ធា នត្ថិ, កេនាយំ អនុញ្ញាតាតិ អាហ ‘‘នេវ សម្មាសម្ពុទ្ធេនា’’តិអាទិ. ឯតេន នាយំ សាសនវោហារសិទ្ធា, លោកវោហារសិទ្ធា ឯវាតិ ទស្សេតិ. ជនបទបរិច្ឆេទោតិ ឥទំ លោកបសិទ្ធសីមាសទ្ទត្ថវសេន វុត្តំ, បរិច្ឆេទព្ភន្តរម្បិ សព្ពំ ជនបទសីមាតិ គហេតព្ពំ. ជនបទោ ឯវ ជនបទសីមា, ឯវំ រដ្ឋសីមាទីសុបិ. តេនាហ ‘‘អាណាបវត្តិដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ. បថវីវេមជ្ឈគតស្សាតិ យាវ ឧទកបរិយន្តា ខណ្ឌសីមត្តា វុត្តំ. ឧបចារសីមាទីសុ បន អពទ្ធសីមាសុ ហេដ្ឋាបថវិយំ សព្ពត្ថ ឋិតានំ ន បាបុណាតិ, កូបាទិបវេសារហដ្ឋានេ ឋិតានញ្ញេវ បាបុណាតីតិ ហេដ្ឋា សីមកថាយំ វុត្តនយេនេវ តំតំសីមដ្ឋភាវោ វេទិតព្ពោ. ចក្កវាឡសីមាយ ទិន្នំ បថវីសន្ធារកឧទកដ្ឋានេបិ ឋិតានំ បាបុណាតិ សព្ពត្ថ ចក្កវាឡវោហារត្តាតិ. សមានសំវាសអវិប្បវាសសីមាសុ ទិន្នស្ស ឥទំ នានត្តំ – ‘‘អវិប្បវាសសីមាយ ទម្មី’’តិ ទិន្នំ គាមដ្ឋានំ ន បាបុណាតិ. កស្មា? ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វុត្តត្តា. ‘‘សមានសំវាសកសីមាយទម្មី’’តិ ទិន្នំ បន គាមេ ឋិតានម្បិ បាបុណាតីតិ.

២០០-១. ពុទ្ធាធិវុត្ថោតិ ពុទ្ធេន ភគវតា អធិវុត្ថោ. ឯកស្មិន្តិ ឯកស្មិំ វិហារេ. បាកវត្តន្តិ និពទ្ធទានំ. វត្តតីតិ បវត្តតិ. តេហិ វត្តព្ពន្តិ យេសំ សម្មុខេ ឯស ទេតិ, តេហិ ភិក្ខូហិ វត្តព្ពំ.

២០២. ទុតិយភាគេ បន ថេរាសនំ អារុឡ្ហេតិ យាវ សង្ឃនវកំ ឯកវារំ សព្ពេសំ ភាគំ ទត្វា ចីវរេ អបរិក្ខីណេ បុន សព្ពេសំ ទាតុំ ទុតិយភាគេ ថេរស្ស ទិន្នេតិ អត្ថោ. បុព្ពេ វុត្តនយេនាតិ ‘‘តុយ្ហេវ ភិក្ខុ តានិ ចីវរានី’’តិ (មហាវ. ៣៦៣) ភគវតា វុត្តនយេន. បំសុកូលិកានម្បិ វដ្ដតីតិ ‘‘តុយ្ហំ ទេមា’’តិ អវត្វា, ‘ភិក្ខូនំ ទេម, ថេរានំ ទេមា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘បំសុកូលិកានម្បិ វដ្ដតី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៣៧៩) វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៣៧៩) បន បំសុកូលិកានម្បិ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘តុយ្ហំ ទេមា’’តិ អវុត្តត្តាតិ ការណំ វទន្តិ. យទិ ឯវំ ‘‘សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វុត្តេបិ វដ្ដេយ្យ, ‘‘ភិក្ខូនំ ទេម, ថេរានំ ទេម, សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វចនតោ ភេទោ ន ទិស្សតិ, វីមំសិតព្ពមេត្ថ ការណន្តិ. បារុបិតុំ វដ្ដតីតិ បំសុកូលិកានំ វដ្ដតិ. សាមិកេហិ វិចារិតមេវាតិ ឧបាហនត្ថវិកាទីនមត្ថាយ វិចារិតមេវ.

២០៣. ឧបឌ្ឍំ ទាតព្ពន្តិ យំ ឧភតោសង្ឃស្ស ទិន្នំ, តតោ ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខូនំ ឧបឌ្ឍំ ភិក្ខុនីនំ ទាតព្ពំ. សចេបិ ឯកោ ភិក្ខុ ហោតិ, ឯកា វា ភិក្ខុនី, អន្តមសោ អនុបសម្បន្នស្សបិ ឧបឌ្ឍមេវ ទាតព្ពំ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ច ទម្មី’’តិ វុត្តេ បន ន មជ្ឈេ ភិន្ទិត្វា ទាតព្ពន្តិ ឯត្ថ យស្មា ភិក្ខុនិបក្ខេ សង្ឃស្ស បច្ចេកំ អបរាមដ្ឋត្តា ភិក្ខុនីនំ គណនាយ ភាគោ ទាតព្ពោតិ ទាយកស្ស អធិប្បាយោតិ សិជ្ឈតិ, តថា ទានញ្ច ភិក្ខូបិ គណេត្វា ទិន្នេ ឯវ យុជ្ជតិ. ឥតរថា ហិ ‘‘កិត្តកំ ភិក្ខូនំ ទាតព្ពំ, កិត្តកំ ភិក្ខុនីន’’ន្តិ ន វិញ្ញាយតិ, តស្មា ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្សា’’តិ វុត្តវចនម្បិ ‘‘ភិក្ខូន’’ន្តិ វុត្តវចនសទិសមេវាតិ អាហ ‘‘ភិក្ខូ ច ភិក្ខុនិយោ ច គណេត្វា ទាតព្ព’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘បុគ្គលោ…បេ… ភិក្ខុសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា’’តិ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តេ បន បុគ្គលោ វិសុំ ន លភតីតិ ឥទំ អដ្ឋកថាបមាណេនេវ គហេតព្ពំ, ន ហេត្ថ វិសេសការណំ ឧបលព្ភតិ. តថា ហិ ‘‘ឧភតោសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ច ទម្មី’’តិ វុត្តេ សាមញ្ញវិសេសវចនេហិ សង្គហិតត្តា យថា បុគ្គលោ វិសុំ លភតិ, ឯវមិធាបិ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ សាមញ្ញវិសេសវចនសព្ភាវតោ ភវិតព្ពមេវ វិសុំ បុគ្គលបដិវីសេនាតិ វិញ្ញាយតិ, តស្មា អដ្ឋកថាវចនមេវេត្ថ បមាណំ. បាបុណនដ្ឋានតោ ឯកមេវ លភតីតិ អត្តនោ វស្សគ្គេន បត្តដ្ឋានតោ ឯកមេវ កោដ្ឋាសំ លភតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘កស្មា? ភិក្ខុសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា’’តិ, ភិក្ខុសង្ឃគ្គហណេនេវ បុគ្គលស្សបិ គហិតត្តាតិ អធិប្បាយោតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៣៧៩) វុត្តំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៣៧៩) បន ភិក្ខុសង្ឃសទ្ទេន ភិក្ខូនញ្ញេវ គហិតត្តា, បុគ្គលស្ស បន ‘‘តុយ្ហញ្ចា’’តិ វិសុំ គហិតត្តា ច តត្ថស្ស អគ្គហិតត្តា ទដ្ឋព្ពា, ‘‘ភិក្ខូនញ្ច ភិក្ខុនីនញ្ច តុយ្ហញ្ចា’’តិ វុត្តដ្ឋានសទិសត្តាតិ អធិប្បាយោ. បុគ្គលប្បធានោ ហេត្ថ សង្ឃ-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. កេចិ បន ‘‘ភិក្ខុសង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា’’តិ បាឋំ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ តស្ស វិសុំ លាភគ្គហណេ ការណវចនត្តា. តថា ហិ ‘‘វិសុំ សង្ឃគ្គហណេន គហិតត្តា’’តិ វិសុំ បុគ្គលស្សបិ ភាគគ្គហណេ ការណំ វុត្តំ. យថា ចេត្ថ បុគ្គលស្ស អគ្គហណំ, ឯវំ ឧបរិ ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច តុយ្ហញ្ចា’’តិអាទីសុបិ វិសុំ សង្ឃាទិសទ្ទេហិ បុគ្គលស្ស អគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ហិ គហណំ សិយា, សង្ឃតោបិ វិសុម្បីតិ ភាគទ្វយំ លភេយ្យ ឧភយត្ថ គហិតត្តាតិ វុត្តំ. បូជេតព្ពន្តិអាទិ គិហិកម្មំ ន ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ភិក្ខុសង្ឃស្ស ហរាតិ ឥទំ បិណ្ឌបាតហរណំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ហរា’’តិ វុត្តេបិ ហរិតព្ពន្តិ ឦទិសំ គិហិវេយ្យាវច្ចំ ន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ.

២០៤. អន្តោហេមន្តេតិ ឥមិនា អនត្ថតេ កថិនេ វស្សានំ បច្ឆិមេ មាសេ ទិន្នំ បុរិមវស្សំវុត្ថានញ្ញេវ បាបុណាតិ, តតោ បរំ ហេមន្តេ ទិន្នំ បច្ឆិមវស្សំវុត្ថានម្បិ វុត្ថវស្សត្តា បាបុណាតិ, ហេមន្តតោ បន បរំ បិដ្ឋិសមយេ ‘‘វស្សំវុត្ថសង្ឃស្សា’’តិ ឯវំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទិន្នំ អនន្តរេ វស្សេ វា តតោ បរេសុ វា យត្ថ កត្ថចិ តស្មិំ ភិក្ខុភាវេ វុត្ថវស្សានំ សព្ពេសំ បាបុណាតិ. យេ បន សព្ពថា អវុត្ថវស្សា, តេសំ ន បាបុណាតីតិ ទស្សេតិ. លក្ខណញ្ញូ វទន្តីតិ វិនយលក្ខណញ្ញុនោ អាចរិយា វទន្តិ. លក្ខណញ្ញូ វទន្តីតិ ឥទំ សន្និដ្ឋានវចនំ, អដ្ឋកថាសុ អនាគតត្តា បន ឯវំ វុត្តំ. ពហិឧបចារសីមាយំ…បេ… សព្ពេសំ បាបុណាតីតិ យត្ថ កត្ថចិ វុត្ថវស្សានំ សព្ពេសំ បាបុណាតីតិ អធិប្បាយោ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខ. អដ្ឋ. អកាលចីវរសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘សចេ បន ពហិឧបចារសីមាយំ ឋិតោ ‘វស្សំវុត្ថសង្ឃស្ស ទម្មី’តិ វទតិ, យត្ថ កត្ថចិ វុត្ថវស្សានំ សព្ពេសំ សម្បត្តានំ បាបុណាតី’’តិ វុត្តំ. គណ្ឋិបទេសុ បន ‘‘វស្សាវាសស្ស អននុរូបេ បទេសេ ឋត្វា វុត្តត្តា វស្សំវុត្ថានញ្ច អវុត្ថានញ្ច សព្ពេសំ បាបុណាតី’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ ‘‘វស្សំវុត្ថសង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វុត្តេ អវុត្ថវស្សានំ បាបុណាតិ. សព្ពេសម្បីតិ តស្មិំ ភិក្ខុភាវេ វុត្ថវស្សានំ សព្ពេសម្បីតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ ‘‘វស្សំវុត្ថសង្ឃស្សា’’តិ វុត្តត្តា. សម្មុខីភូតានំ សព្ពេសម្បីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ វទតីតិ វស្សំវុត្ថសង្ឃស្ស ទម្មីតិ វទតិ. អតីតវស្សន្តិ អនន្តរាតីតវស្សំ.

២០៥. ឥទានិ ‘‘អាទិស្ស ទេតី’’តិ បទំ វិភជន្តោ ‘‘អាទិស្ស ទេតីតិ ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យាគុយា វា…បេ… ភេសជ្ជេ វា អាទិសិត្វា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទេន្តោ ទាយកោ អាទិស្ស ទេតិ នាមាតិ យោជនា. សេសំ បាកដមេវ.

២០៦. ឥទានិ ‘‘បុគ្គលស្ស ទេតី’’តិ បទំ វិភជន្តោ អាហ ‘‘បុគ្គលស្ស ទេតិ ឯត្ថា’’តិអាទិ. សង្ឃតោ ច គណតោ ច វិនិមុត្តស្ស អត្តនោ កុលូបកាទិបុគ្គលស្ស ទេន្តោ ទាយកោ បុគ្គលស្ស ទេតិ នាម. តំ បន បុគ្គលិកទានំ បរម្មុខា វា ហោតិ សម្មុខា វា. តត្ថ បរម្មុខា ទេន្តោ ‘‘ឥទំ ចីវរំ ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មី’’តិ នាមំ ឧទ្ធរិត្វា ទេតិ, សម្មុខា ទេន្តោ ច ភិក្ខុនោ បាទមូលេ ចីវរំ ឋបេត្វា ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, តុម្ហាកំ ទម្មី’’តិ វត្វា ទេតិ, តទុភយថាបិ ទេន្តោ បុគ្គលស្ស ទេតិ នាមាតិ អត្ថោ. ន កេវលំ ឯកស្សេវ ទេន្តោ បុគ្គលស្ស ទេតិ នាម, អថ ខោ អន្តេវាសិកាទីហិ សទ្ធិំ ទេន្តោបិ បុគ្គលស្ស ទេតិ នាមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧទ្ទេសំ គហេតុំ អាគតោតិ តស្ស សន្តិកេ ឧទ្ទេសំ អគ្គហិតបុព្ពស្សបិ ឧទ្ទេសំ គណ្ហិស្សាមីតិ អាគតកាលតោ បដ្ឋាយ អន្តេវាសិកភាវូបគមនតោ វុត្តំ. គហេត្វា គច្ឆន្តោតិ បរិនិដ្ឋិតឧទ្ទេសោ ហុត្វា គច្ឆន្តោ. វត្តំ កត្វា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនិ គហេត្វា វិចរន្តានន្តិ ឥទំ ‘‘ឧទ្ទេសន្តេវាសិកាន’’ន្តិ ឥមស្សេវ វិសេសនំ. តេន ឧទ្ទេសកាលេ អាគន្ត្វា ឧទ្ទេសំ គហេត្វា គន្ត្វា អញ្ញត្ថ និវសន្តេ អនិពទ្ធចារិកេ និវត្តេតិ.

ឯវំ ចីវរក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣៧៩) អាគតអដ្ឋមាតិកាវសេន ចីវរវិភជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្មិំយេវ ចីវរក្ខន្ធកេ មជ្ឈេ អាគតេសុ វត្ថូសុ អាគតនយំ និវត្តេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ កោចិ ភិក្ខូ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ បុច្ឆាយ តស្សេវ តានិ ចីវរានីតិ វិស្សជ្ជនា, សេសានិ ញាបកាទិវសេន វុត្តានិ. បញ្ច មាសេតិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ. វឌ្ឍិំ បយោជេត្វា ឋបិតឧបនិក្ខេបតោតិ វស្សាវាសិកត្ថាយ វេយ្យាវច្ចករេហិ វឌ្ឍិំ បយោជេត្វា ឋបិតឧបនិក្ខេបតោ. តត្រុប្បាទតោតិ នាឡិកេរារាមាទិតត្រុប្បាទតោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥទំ ឥធ វស្សំវុត្ថសង្ឃស្ស ទេមាតិ វា វស្សាវាសិកំ ទេមាតិ វា វត្វា ទិន្នំ តំ អនត្ថតកថិនស្សបិ បញ្ច មាសេ បាបុណាតី’’តិ វុត្តំ, តំ វស្សាវាសិកលាភវសេន ឧប្បន្នេ លព្ភមានវិសេសំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ ឥធាតិ អភិលាបមត្តមេវេតំ, ឥធ-សទ្ទំ វិនា ‘‘វស្សំវុត្ថសង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វុត្តេបិ សោ ឯវ នយោ. អនត្ថតកថិនស្សបិ បញ្ច មាសេ បាបុណាតីតិ វស្សាវាសិកលាភវសេន ឧប្បន្នត្តា អនត្ថតកថិនស្សបិ វុត្ថវស្សស្ស បញ្ច មាសេ បាបុណាតិ, តតោ បរំ បន ឧប្បន្នវស្សាវាសិកំ បុច្ឆិតព្ពំ ‘‘កិំ អតីតវស្សេ ឥទំ វស្សាវាសិកំ, ឧទាហុ អនាគតវស្សេ’’តិ. តត្ថ តតោ បរន្តិ បញ្ចមាសតោ បរំ, គិម្ហានស្ស បឋមទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ.

ឋិតិកា បន ន តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ អដ្ឋិតាយ ឋិតិកាយ បុន អញ្ញស្មិំ ចីវរេ ឧប្បន្នេ សចេ ឯកោ ភិក្ខុ អាគច្ឆតិ, មជ្ឈេ ឆិន្ទិត្វា ទ្វីហិបិ គហេតព្ពំ. ឋិតាយ បន ឋិតិកាយ បុន អញ្ញស្មិំ ចីវរេ ឧប្បន្នេ សចេ នវកតរោ អាគច្ឆតិ, ឋិតិកា ហេដ្ឋា គច្ឆតិ. សចេ វុឌ្ឍតរោ អាគច្ឆតិ, ឋិតិកា ឧទ្ធំ អារោហតិ. អថ អញ្ញោ នត្ថិ, បុន អត្តនោ បាបេត្វា គហេតព្ពំ. ទុគ្គហិតានីតិ អគ្គហិតានិ, សង្ឃិកានេវ ហោន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘បាតិតេ កុសេ’’តិ ឯកកោដ្ឋាសេ កុសទណ្ឌកេ បាតិតមត្តេ សចេបិ ភិក្ខុសហស្សំ ហោតិ, គហិតមេវ នាម ចីវរំ. ‘‘នាកាមា ភាគោ ទាតព្ពោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦៣), តត្ថ គហិតមេវ នាមាតិ ‘‘ឥមស្ស ឥទំ បត្ត’’ន្តិ កិញ្ចាបិ ន វិទិតំ, តេ បន ភាគា អត្ថតោ តេសំ បត្តាយេវាតិ អធិប្បាយោ.

សត្តាហវារេន អរុណមេវ ឧដ្ឋាបេតីតិ ឥទំ នានាសីមវិហារេសុ កត្តព្ពនយេន ឯកស្មិម្បិ វិហារេ ទ្វីសុ សេនាសនេសុ និវុត្ថភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ, អរុណុដ្ឋាបនេនេវ តត្ថ វុត្ថោ ហោតិ, ន បន វស្សច្ឆេទបរិហារាយ. អន្តោឧបចារសីមាយ ហិ យត្ថ កត្ថចិ អរុណំ ឧដ្ឋាបេន្តោ អត្តនា គហិតសេនាសនំ អប្បវិដ្ឋោបិ វុត្ថវស្សោ ឯវ ហោតិ. គហិតសេនាសនេ បន និវុត្ថោ នាម ន ហោតិ, តត្ថ អរុណុដ្ឋាបនេ សតិ ហោតិ. តេនាហ ‘‘បុរិមស្មិំ ពហុតរំ និវសតិ នាមា’’តិ. ឯតេន ច ឥតរស្មិំ សត្តាហវារេនបិ អរុណុដ្ឋាបនេ សតិ ឯវ អប្បតរំ និវសតិ នាម ហោតិ, នាសតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. ឥទន្តិ ឯកាធិប្បាយទានំ. នានាលាភេហីតិអាទីសុ នានា វិសុំ វិសុំ លាភោ ឯតេសូតិ នានាលាភា, ទ្វេ វិហារា, តេហិ នានាលាភេហិ. នានា វិសុំ វិសុំ បាការាទីហិ បរិច្ឆិន្នោ ឧបចារោ ឯតេសន្តិ នានូបចារា, តេហិ នានូបចារេហិ. ឯកសីមវិហារេហីតិ ឯកសីមាយំ ទ្វីហិ វិហារេហីតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៣៦៤) វុត្តំ. នានាលាភេហីតិ វិសុំ វិសុំ និពទ្ធវស្សាវាសិកលាភេហិ. នានូបចារេហីតិ នានាបរិក្ខេបនានាទ្វារេហិ. ឯកសីមវិហារេហីតិ ទ្វិន្នំ វិហារានំ ឯកេន បាការេន បរិក្ខិត្តត្តា ឯកាយ ឧបចារសីមាយ អន្តោគតេហិ ទ្វីហិ វិហារេហីតិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៣៦៤). សេនាសនគ្គាហោ បដិប្បស្សម្ភតីតិ បឋមំ គហិតោ បដិប្បស្សម្ភតិ. តត្ថាតិ យត្ថ សេនាសនគ្គាហោ បដិប្បស្សម្ភតិ, តត្ថ.

២០៧. ភិក្ខុស្ស កាលកតេតិ ឯត្ថ កាលកត-សទ្ទោ ភាវសាធនោតិ អាហ ‘‘កាលកិរិយាយា’’តិ. បាឡិយំ គិលានុបដ្ឋាកានំ ចីវរទានេ សាមណេរានំ តិចីវរាធិដ្ឋានាភាវា ‘‘ចីវរញ្ច បត្តញ្ចា’’តិអាទិ សព្ពត្ថ វុត្តំ.

២០៨. សចេបិ សហស្សំ អគ្ឃតិ, គិលានុបដ្ឋាកានញ្ញេវ ទាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញន្តិ តិចីវរបត្តតោ អញ្ញំ. អប្បគ្ឃន្តិ អតិជិណ្ណាទិភាវេន និហីនំ. តតោតិ អវសេសបរិក្ខារតោ. សព្ពន្តិ បត្តំ ចីវរញ្ច. តត្ថ តត្ថ សង្ឃស្សេវាតិ តស្មិំ តស្មិំ វិហារេ សង្ឃស្សេវ. ភិក្ខុនោ កាលកតដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘ឥធា’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘តត្ថា’’តិ វុត្តត្តា វិច្ឆាវចនត្តា ច បរិក្ខារស្ស ឋបិតដ្ឋានំ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ. បាឡិយំ អវិស្សជ្ជិកំ អវេភង្គិកន្តិ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្សេវ សន្តកំ ហុត្វា កស្សចិ អវិស្សជ្ជិកំ អវេភង្គិកញ្ច ភវិតុំ អនុជានាមីតិ អត្ថោ. ‘‘សន្តេ បតិរូបេ គាហកេ’’តិ វុត្តត្តា គាហកេ អសតិ អទត្វា ភាជិតេបិ សុភាជិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទក្ខិណោទកំ បមាណន្តិ ឯត្ថ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.៣៧៦) តាវ ‘‘យត្ថ បន ទក្ខិណោទកំ បមាណន្តិ ភិក្ខូ យស្មិំ រដ្ឋេ ទក្ខិណោទកបដិគ្គហណមត្តេនបិ ទេយ្យធម្មស្ស សាមិនោ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ’’តិ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.៣៧៦) បន ‘‘ទក្ខិណោទកំ បមាណន្តិ ឯត្តកានិ ចីវរានិ ទស្សាមីតិ បឋមំ ឧទកំ បាតេត្វា បច្ឆា ទេន្តិ, តំ យេហិ គហិតំ, តេ ភាគិនោវ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ’’តិ វុត្តំ. បរសមុទ្ទេតិ ជម្ពុទីបេ. តម្ពបណ្ណិទីបញ្ហិ ឧបាទាយេស ឯវំ វុត្តោ.

‘‘មតកចីវរំ អធិដ្ឋាតី’’តិ ឯត្ថ មគ្គំ គច្ឆន្តោ តស្ស កាលកិរិយំ សុត្វា អវិហារដ្ឋានេ ចេ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរេ អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ អភាវំ ញត្វា ‘‘ឥទំ ចីវរំ មយ្ហំ បាបុណាតី’’តិ អធិដ្ឋាតិ, ស្វាធិដ្ឋិតំ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ ពហុភណ្ឌោ ពហុបរិក្ខារោ កាលកតោ ហោតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ, ‘‘ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខវេ, កាលកតេ សង្ឃោ សាមី បត្តចីវរេ. អបិច គិលានុបដ្ឋាកា ពហុបការា, អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិចីវរញ្ច បត្តញ្ច គិលានុបដ្ឋាកានំ ទាតុំ. យំ តត្ថ លហុភណ្ឌំ លហុបរិក្ខារំ, តំ សម្មុខីភូតេន សង្ឃេន ភាជេតុំ. យំ តត្ថ គរុភណ្ឌំ គរុបរិក្ខារំ, តំ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស អវិស្សជ្ជិកំ អវេភង្គិក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦៩) ឥមិនា បាឋេន ភគវា សព្ពញ្ញូ ភិក្ខូនំ អាមិសទាយជ្ជំ វិចារេសិ.

តត្ថ តិចីវរបត្តអវសេសលហុភណ្ឌគរុភណ្ឌវសេន អាមិសទាយជ្ជំ តិវិធំ ហោតិ. តេសុ តិចីវរបត្តំ គិលានុបដ្ឋាកស្ស ភាគោ ហោតិ, អវសេសលហុភណ្ឌំ សម្មុខីភូតសង្ឃស្ស, បញ្ចវីសតិវិធ គរុភណ្ឌំ ចាតុទ្ទិសសង្ឃស្ស. ឥមិនា ឥតោ តិវិធភណ្ឌតោ អញ្ញំ ភិក្ខុភណ្ឌំ នាម នត្ថិ, ឥមេហិ តិវិធេហិ បុគ្គលេហិ អញ្ញោ ទាយាទោ នាម នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ បន វិនយធរា ‘‘ភិក្ខូនំ អកប្បិយភណ្ឌំ គិហិភូតា ញាតកា លភន្តី’’តិ វទន្តិ, តំ កស្មាតិ ចេ? ‘‘យេ តស្ស ធនេ ឥស្សរា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា, តេសំ ទាតព្ព’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ អាគតត្តាតិ. សច្ចំ អាគតោ, សោ បន បាឋោ វិស្សាសគ្គាហវិសយេ អាគតោ, ន ទាយជ្ជគហណដ្ឋានេ. ‘‘គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា’’ឥច្ចេវ អាគតោ, ន ‘‘ញាតកា អញ្ញាតកា វា’’តិ, តស្មា ញាតកា វា ហោន្តុ អញ្ញាតកា វា, យេ តំ គិលានំ ឧបដ្ឋហន្តិ, តេ គិលានុបដ្ឋាកភាគភូតស្ស ធនស្ស ឥស្សរា គហដ្ឋបព្ពជិតា, អន្តមសោ មាតុគាមាបិ. តេ សន្ធាយ ‘‘តេសំ ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន យេ គិលានំ នុបដ្ឋហន្តិ, តេ សន្ធាយ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦៩) ‘‘គិលានុបដ្ឋាកោ នាម គិហី វា ហោតុ បព្ពជិតោ វា, អន្តមសោ មាតុគាមោបិ, សព្ពេ ភាគំ លភន្តី’’តិ.

អថ វា យោ ភិក្ខុ អត្តនោ ជីវមានកាលេយេវ សព្ពំ អត្តនោ បរិក្ខារំ និស្សជ្ជិត្វា កស្សចិ ញាតកស្ស វា អញ្ញាតកស្ស វា គហដ្ឋស្ស វា បព្ពជិតស្ស វា អទាសិ, កោចិ ច ញាតកោ វា អញ្ញាតកោ វា គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា វិស្សាសំ អគ្គហេសិ, តាទិសេ សន្ធាយ ‘‘យេ តស្ស ធនស្ស ឥស្សរា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា, តេសំ ទាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ, ន បន អតាទិសេ ញាតកេ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦៩) ‘‘សចេ បន សោ ជីវមានោយេវ សព្ពំ អត្តនោ បរិក្ខារំ និស្សជ្ជិត្វា កស្សចិ អទាសិ, កោចិ វា វិស្សាសំ អគ្គហេសិ, យស្ស ទិន្នំ, យេន ច គហិតំ, តស្សេវ ហោតិ, តស្ស រុចិយា ឯវ គិលានុបដ្ឋាកា លភន្តី’’តិ. ឯវំ ហោតុ, កប្បិយភណ្ឌេ បន កថន្តិ? តម្បិ ‘‘គិហិញាតកានំ ទាតព្ព’’ន្តិ បាឡិយំ វា អដ្ឋកថាយំ វា ដីកាសុ វា នត្ថិ, តស្មា វិចារេតព្ពមេតំ.

ចីវរភាជនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បិណ្ឌបាតភាជនកថាវណ្ណនា

២០៩. ឥទានិ បិណ្ឌបាតភាជនវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘បិណ្ឌបាតភាជនេ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សេនាសនក្ខន្ធកេ សេនាសនភាជនេយេវ បឋមំ អាគតេបិ ចតុបច្ចយភាជនវិនិច្ឆយត្តា បច្ចយានុក្កមេន បិណ្ឌបាតភាជនំ បឋមំ ទស្សេតិ. បិណ្ឌបាតភាជនេ បន សង្ឃភត្តាទីសុ អយំ វិនិច្ឆយោតិ សម្ពន្ធោ. កថំ ឯតានិ សង្ឃភត្តាទីនិ ភគវតា អនុញ្ញាតានីតិ អាហ ‘‘អនុជានាមិ…បេ… អនុញ្ញាតេសូ’’តិ. សង្ឃស្ស អត្ថាយ អាភតំ ភត្តំ សង្ឃភត្តំ យថា ‘‘អាគន្តុកស្ស អាភតំ ភត្តំ អាគន្តុកភត្ត’’ន្តិ. សង្ឃតោ ឧទ្ទិស្ស ឧទ្ទិសិត្វា ទាតព្ពំ ភត្តំ ឧទ្ទេសភត្តំ. និមន្តេត្វា ទាតព្ពំ ភត្តំ និមន្តនភត្តំ. សលាកំ បាតេត្វា គាហេតព្ពំ ភត្តំ សលាកភត្តំ. បក្ខេ បក្ខទិវសេ ទាតព្ពំ ភត្តំ បក្ខភត្តំ. ឧបោសថេ ឧបោសថទិវសេ ទាតព្ពំ ភត្តំ ឧបោសថភត្តំ. បាដិបទេ ឧបោសថទិវសតោ ទុតិយទិវសេ ទាតព្ពំ ភត្តំ បាដិបទភត្តន្តិ វិគ្គហោ. ឋិតិកា នាម នត្ថីតិ សង្ឃត្ថេរតោ បដ្ឋាយ វស្សគ្គេន គាហណំ ឋិតិកា នាម.

អត្តនោ វិហារទ្វារេតិ វិហារស្ស ទ្វារកោដ្ឋកសមីបំ សន្ធាយ វុត្តំ. ភោជនសាលាយាតិ ភត្តុទ្ទេសដ្ឋានភូតាយ ភោជនសាលាយំ. វស្សគ្គេនាតិ វស្សកោដ្ឋាសេន. ទិន្នំ បនាតិ វត្វា យថា សោ ទាយកោ វទតិ, តំ វិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ឃតោ ភន្តេ’’តិអាទិមាហ. អន្តរឃរេតិ អន្តោគេហេ. អន្តោឧបចារគតានន្តិ ឯត្ថ គាមទ្វារវីថិចតុក្កេសុ ទ្វាទសហត្ថព្ភន្តរំ ឧបចារោ នាម.

អន្តរឃរស្ស ឧបចារេ បន លព្ភមានវិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឃរូបចារោ ចេត្ថា’’តិអាទិមាហ. ឯកវឡញ្ជន្តិ ឯកេន ទ្វារេន វឡញ្ជិតព្ពំ. នានានិវេសនេសូតិ នានាកុលស្ស នានូបចារេសុ និវេសនេសុ. លជ្ជី បេសលោ អគតិគមនំ វជ្ជេត្វា មេធាវី ច ឧបបរិក្ខិត្វា ឧទ្ទិសតីតិ អាហ ‘‘បេសលោ លជ្ជី មេធាវី ឥច្ឆិតព្ពោ’’តិ. និសិន្នស្សបិ និទ្ទាយន្តស្សបីតិ អនាទរេ សាមិវចនំ, វុឌ្ឍតរេ និទ្ទាយន្តេ នវកស្ស គាហិតំ សុគ្គាហិតន្តិ អត្ថោ. តិចីវរបរិវារំ វាតិ ឯត្ថ ‘‘ឧទកមត្តលាភី វិយ អញ្ញោបិ ឧទ្ទេសភត្តំ អលភិត្វា វត្ថាទិអនេកប្បការកំ លភតិ ចេ, តស្សេវ ត’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អត្តនោ រុចិវសេន យំ កិញ្ចិ វត្វា អាហរិតុំ វិស្សជ្ជិតត្តា វិស្សដ្ឋទូតោ នាម. យំ ឥច្ឆតីតិ ‘‘ឧទ្ទេសភត្តំ ទេថា’’តិអាទីនិ វទន្តោ យំ ឥច្ឆតិ. បុច្ឆាសភាគេនាតិ បុច្ឆាសទិសេន.

‘‘ឯកា កូដដ្ឋិតិកា នាម ហោតី’’តិ វត្វា តមេវ ឋិតិកំ វិភាវេន្តោ ‘‘រញ្ញោ វា ហី’’តិអាទិមាហ. អញ្ញេហិ ឧទ្ទេសភត្តាទីហិ អមិស្សេត្វា វិសុំយេវ ឋិតិកាយ គហេតព្ពត្តា ‘‘ឯកចារិកភត្តានី’’តិ វុត្តំ. ថេយ្យាយ ហរន្តីតិ បត្តហារកា ហរន្តិ. គីវា ហោតីតិ អាណាបកស្ស គីវា ហោតិ. សព្ពំ បត្តស្សាមិកស្ស ហោតីតិ ចីវរាទិកម្បិ សព្ពំ បត្តស្សាមិកស្សេវ ហោតិ, ‘‘មយា ភត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ចីវរាទិ’’ន្តិ វត្វា គហេតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. មនុស្សានំ វចនំ កាតុំ វដ្ដតីតិ វុត្តា គច្ឆន្តីតិ មនុស្សានំ វចនំ កាតុំ វដ្ដតីតិ តេន ភិក្ខុនា វុត្តា គច្ឆន្តិ. អកតភាគោ នាមាតិ អាគន្តុកភាគោ នាម, អទិន្នបុព្ពភាគោតិ អត្ថោ. សព្ពោ សង្ឃោ បរិភូញ្ជតូតិ វុត្តេតិ ឯត្ថ ‘‘បឋមមេវ ‘សព្ពសង្ឃិកភត្តំ ទេថា’តិ វត្វា បច្ឆា ‘សព្ពោ សង្ឃោ បរិភុញ្ជតូ’តិ អវុត្តេបិ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កិំ អាហរីយតីតិ អវត្វាតិ ‘‘កតរភត្តំ តយា អាហរីយតី’’តិ ទាយកំ អបុច្ឆិត្វា. បកតិឋិតិកាយាតិ ឧទ្ទេសភត្តឋិតិកាយ.

បិណ្ឌបាតភាជនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និមន្តនភត្តកថាវណ្ណនា

២១០. ‘‘ឯត្តកេ ភិក្ខូ សង្ឃតោ ឧទ្ទិសិត្វា ទេថា’’តិអាទីនិ អវត្វា ‘‘ឯត្តកានំ ភិក្ខូនំ ភត្តំ ទេថា’’តិ វត្វា ទិន្នំ សង្ឃិកំ និមន្តនំ នាម. បិណ្ឌបាតិកានម្បិ វដ្ដតីតិ ភិក្ខាបរិយាយេន វុត្តត្តា វដ្ដតិ. បដិបាដិយាតិ លទ្ធបដិបាដិយា. វិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ បទំ អវត្វា. តេនេវាហ ‘‘ភត្តន្តិ អវទន្តេនា’’តិ. អាលោបសង្ខេបេនាតិ ឯកេកបិណ្ឌវសេន. អយញ្ច នយោ និមន្តនេយេវ, ន ឧទ្ទេសភត្តេ. តស្ស ហិ ឯកស្ស បហោនកប្បមាណំយេវ ភាជេតព្ពំ, តស្មា ឧទ្ទេសភត្តេ អាលោបដ្ឋិតិកា នាម នត្ថិ.

អារុឡ្ហាយេវ មាតិកំ. សង្ឃតោ អដ្ឋ ភិក្ខូតិ ឯត្ថ យេ មាតិកំ អារុឡ្ហា, តេ អដ្ឋ ភិក្ខូតិ យោជេតព្ពំ. ឧទ្ទេសភត្តនិមន្តនភត្តាទិសង្ឃិកភត្តមាតិកាសុ និមន្តនភត្តមាតិកាយ ឋិតិកាវសេន អារុឡ្ហេ ភត្តុទ្ទេសកេន វា សយំ វា សង្ឃតោ ឧទ្ទិសាបេត្វា គហេត្វា គន្តព្ពំ, ន អត្តនា រុចិតេ គហេត្វាតិ អធិប្បាយោ. មាតិកំ អារោបេត្វាតិ ‘‘សង្ឃតោ គណ្ហាមី’’តិអាទិនា វុត្តមាតិកាភេទំ ទាយកស្ស វិញ្ញាបេត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឯកវារន្តិ យាវ តស្មិំ អាវាសេ វសន្តិ ភិក្ខូ, សព្ពេ លភន្តី’’តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – ឯកវារន្តិ ន ឯកទិវសំ សន្ធាយ វុត្តំ, យត្តកា បន ភិក្ខូ តស្មិំ អាវាសេ វសន្តិ, តេ សព្ពេ. ឯកស្មិំ ទិវសេ គហិតភិក្ខូ អញ្ញទា អគ្គហេត្វា យាវ ឯកវារំ សព្ពេ ភិក្ខូ ភោជិតា ហោន្តីតិ ជានាតិ ចេ, យេ ជានន្តិ, តេ គហេត្វា គន្តព្ពន្តិ. បដិពទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយាតិ តត្ថេវ វាសស្ស និពទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ.

និមន្តនភត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សលាកភត្តកថាវណ្ណនា

២១១. ឧបនិពន្ធិត្វាតិ លិខិត្វា. គាមវសេនបីតិ យេភុយ្យេន សមលាភគាមវសេនបិ. ពហូនិ សលាកភត្តានីតិ តិំសំ វា ចត្តារីសំ វា ភត្តានិ. សចេ ហោន្តីតិ អជ្ឈាហរិត្វា យោជេតព្ពំ. សល្លក្ខេត្វាតិ តានិ ភត្តានិ បមាណវសេន សល្លក្ខេត្វា. និគ្គហេន ទត្វាតិ ទូរំ គន្តុំ អនិច្ឆន្តស្ស និគ្គហេន សម្បដិច្ឆាបេត្វា. បុន វិហារំ អាគន្ត្វាតិ ឯត្ថ វិហារំ អនាគន្ត្វា ភត្តំ គហេត្វា បច្ឆា វិហារេ អត្តនោ បាបេត្វា ភុញ្ជិតុម្បិ វដ្ដតិ. ឯកគេហវសេនាតិ វីថិយម្បិ ឯកបស្សេ ឃរបាឡិយា វសេន. ឧទ្ទិសិត្វាបីតិ ‘‘អសុកកុលេ សលាកភត្តានិ តុយ្ហំ បាបុណន្តី’’តិ វត្វា.

២១២. វារគាមេតិ អតិទូរត្តា វារេន គន្តព្ពគាមេ. សដ្ឋិតោ វា បណ្ណាសតោ វាតិ ទណ្ឌកម្មត្ថាយ ឧទកឃដំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិហារវារោតិ សព្ពភិក្ខូសុ ភិក្ខាយ គតេសុ វិហាររក្ខណវារោ. នេសន្តិ វិហារវារិកានំ. ផាតិកម្មមេវាតិ វិហាររក្ខណកិច្ចស្ស បហោនកបដិបាទនមេវ. ទូរត្តា និគ្គហេត្វាបិ វារេន គហេតព្ពោ គាមោ វារគាមោ. វិហារវារេ និយុត្តា វិហារវារិកា, វារេន វិហាររក្ខណកា. អញ្ញថត្តន្តិ បសាទញ្ញថត្តំ. ផាតិកម្មមេវ ភវន្តីតិ វិហាររក្ខណត្ថាយ សង្ឃេន ទាតព្ពា អតិរេកលាភា ហោន្តិ. ឯកស្សេវ បាបុណន្តីតិ ទិវសេ ទិវសេ ឯកេកស្សេវ បាបិតានីតិ អត្ថោ. សង្ឃនវកេន លទ្ធកាលេតិ ទិវសេ ទិវសេ ឯកេកស្ស បាបិតានិ ទ្វេ តីណិ ឯកចារិកភត្តានិ តេនេវ និយាមេន អត្តនោ បាបុណនដ្ឋានេ សង្ឃនវកេន លទ្ធកាលេ.

យស្ស កស្សចិ សម្មុខីភូតស្ស បាបេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘យេភុយ្យេន ចេ ភិក្ខូ ពហិសីមគតា ហោន្តិ, សម្មុខីភូតស្ស យស្ស កស្សចិ បាបេតព្ពំ សភាគត្តា ឯកេន លទ្ធំ សព្ពេសំ ហោតិ, តស្មិម្បិ អសតិ អត្តនោ បាបេត្វា ទាតព្ព’’ន្តិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. រសសលាកន្តិ ឧច្ឆុរសសលាកំ. សលាកវសេន បន គាហិតត្តា ន សាទិតព្ពាតិ ឥទំ អសារុប្បវសេន វុត្តំ, ន ធុតង្គភេទវសេន. ‘‘សង្ឃតោ និរាមិសសលាកា…បេ… វដ្ដតិយេវា’’តិ ហិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៦) វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយម្បិ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣២៥) – សង្ឃតោ និរាមិសសលាកាបិ វិហារេ បក្កភត្តម្បិ វដ្ដតិយេវាតិ សាធារណំ កត្វា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៦) វុត្តត្តា, ‘‘ឯវំ គាហិតេ សាទិតព្ពំ, ឯវំ ន សាទិតព្ព’’ន្តិ វិសេសេត្វា អវុត្តត្តា ច ‘‘ភេសជ្ជាទិសលាកាយោ ចេត្ថ កិញ្ចាបិ បិណ្ឌបាតិកានម្បិ វដ្ដន្តិ, សលាកវសេន បន គាហិតត្តា ន សាទិតព្ពា’’តិ ឯត្ថ អធិប្បាយោ វីមំសិតព្ពោ. យទិ ហិ ភេសជ្ជាទិសលាកា សលាកវសេន គាហិតា ន សាទិតព្ពា សិយា, ‘‘សង្ឃតោ និរាមិសសលាកា វដ្ដតិយេវា’’តិ ន វទេយ្យ, ‘‘អតិរេកលាភោ សង្ឃភត្តំ ឧទ្ទេសភត្ត’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ១២៨) ច ‘‘អតិរេកលាភំ បដិក្ខិបាមី’’តិ សលាកវសេន គាហេតព្ពំ ភត្តមេវ បដិក្ខិត្តំ, ន ភេសជ្ជំ. សង្ឃភត្តាទីនិ ហិ ចុទ្ទស ភត្តានិយេវ តេន ន សាទិតព្ពានីតិ វុត្តានិ. ខន្ធកភាណកានំ វា មតេន ឥធ ឯវំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពន្តិ វុត្តំ. អគ្គតោ ទាតព្ពា ភិក្ខា អគ្គភិក្ខា. អគ្គភិក្ខាមត្តន្តិ ឯកកដច្ឆុភិក្ខាមត្តំ. លទ្ធា វា អលទ្ធា វា ស្វេបិ គណ្ហេយ្យាសីតិ លទ្ធេបិ អប្បមត្តតាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘យាវទត្ថំ លភតិ…បេ… អលភិត្វា ស្វេ គណ្ហេយ្យាសីតិ វត្តព្ពោ’’តិ. អគ្គភិក្ខមត្តន្តិ ហិ ឯត្ថ មត្ត-សទ្ទោ ពហុភាវំ និវត្តេតិ.

សលាកភត្តំ នាម វិហារេយេវ ឧទ្ទិសីយតិ វិហារមេវ សន្ធាយ ទីយមានត្តាតិ អាហ ‘‘វិហារេ អបាបិតំ បនា’’តិអាទិ. តត្រ អាសនសាលាយាតិ តស្មិំ គាមេ អាសនសាលាយ. វិហារំ អានេត្វា គាហេតព្ពន្តិ តថា វត្វា តស្មិំ ទិវសេ ទិន្នភត្តំ វិហារមេវ អានេត្វា ឋិតិកាយ គាហេតព្ពំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ទិសាភាគេ. តំ គហេត្វាតិ តំ វារគាមសលាកំ អត្តនា គហេត្វា. តេនាតិ យោ អត្តនោ បត្តវារគាមេ សលាកំ ទិសាគមិកស្ស អទាសិ, តេន. អនតិក្កមន្តេយេវ តស្មិំ តស្ស សលាកា គាហេតព្ពាតិ យស្មា ឧបចារសីមដ្ឋស្សេវ សលាកា បាបុណាតិ, តស្មា តស្មិំ ទិសំគមិកេ ឧបចារសីមំ អនតិក្កន្តេយេវ តស្ស ទិសំគមិកស្ស បត្តសលាកា អត្តនោ បាបេត្វា គាហេតព្ពា.

ទេវសិកំ បាបេតព្ពាតិ ឧបចារសីមាយំ ឋិតស្ស យស្ស កស្សចិ វស្សគ្គេន បាបេតព្ពា. ឯវំ ឯតេសុ អនាគតេសុ អាសន្នវិហារេ ភិក្ខូនំ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ, ឥតរថា សង្ឃិកំ ហោតិ. អនាគតទិវសេតិ ឯត្ថ កថំ តេសំ ភិក្ខូនំ អាគតានាគតភាវោ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? យស្មា តតោ តតោ អាគតា ភិក្ខូ តស្មិំ គាមេ អាសនសាលាយ សន្និបតន្តិ, តស្មា តេសំ អាគតានាគតភាវោ សក្កា វិញ្ញាតុំ. អម្ហាកំ គោចរគាមេតិ សលាកភត្តទាយកានំ គាមេ. ភុញ្ជិតុំ អាគច្ឆន្តីតិ ‘‘មហាថេរោ ឯកកោវ វិហារេ ឱហីនោ អវស្សំ សព្ពសលាកា អត្តនោ បាបេត្វា ឋិតោ’’តិ មញ្ញមានា អាគច្ឆន្តិ.

សលាកភត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បក្ខិកភត្តាទិកថាវណ្ណនា

២១៣. អភិលក្ខិតេសុ ចតូសុ បក្ខទិវសេសុ ទាតព្ពំ ភត្តំ បក្ខិកំ. អភិលក្ខិតេសូតិ ឯត្ថ អភីតិ ឧបសារមត្តំ, លក្ខណិយេសុឥច្ចេវត្ថោ, ឧបោសថសមាទានធម្មស្សវនបូជាសក្ការាទិករណត្ថំ លក្ខិតព្ពេសុ សល្លក្ខេតព្ពេសុ ឧបលក្ខេតព្ពេសូតិ វុត្តំ ហោតិ. ស្វេ បក្ខោតិ អជ្ជបក្ខិកំ ន គាហេតព្ពន្តិ អដ្ឋមិយា ភុញ្ជិតព្ពំ, សត្តមិយា ភុញ្ជនត្ថាយ ន គាហេតព្ពំ, ទាយកេហិ និយមិតទិវសេនេវ គាហេតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. ស្វេ លូខន្តិ អជ្ជ អាវាហមង្គលាទិករណតោ អតិបណីតំ ភោជនំ ករីយតិ, ស្វេ តថា ន ភវិស្សតិ, អជ្ជេវ ភិក្ខូ ភោជេស្សាមាតិ អធិប្បាយោ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.៣២៥) បន អញ្ញថា វុត្តំ. បក្ខិកភត្តតោ ឧបោសថិកភត្តស្ស ភេទំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបោសថង្គានិ សមាទិយិត្វា’’តិអាទិ. ឧបោសថេ ទាតព្ពំ ភត្តំ ឧបោសថិកំ.

បក្ខិកភត្តាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាគន្តុកភត្តាទិកថាវណ្ណនា

២១៤. និពន្ធាបិតន្តិ ‘‘អសុកវិហារេ អាគន្តុកា ភុញ្ជន្តូ’’តិ និយមិតំ. គមិកោ អាគន្តុកភត្តម្បីតិ គាមន្តរតោ អាគន្ត្វា អវូបសន្តេន គមិកចិត្តេន វសិត្វា បុន អញ្ញត្ថ គច្ឆន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, អាវាសិកស្ស បន គន្តុកាមស្ស គមិកភត្តមេវ លព្ភតិ. ‘‘លេសំ ឱឌ្ឌេត្វា’’តិ វុត្តត្តា លេសាភាវេន យាវ គមនបរិពន្ធោ វិគច្ឆតិ, តាវ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ញាបិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ធុរភត្តាទិកថាវណ្ណនា

២១៥. តណ្ឌុលាទីនិ បេសេន្តិ…បេ… វដ្ដតីតិ អភិហដភិក្ខត្តា វដ្ដតិ.

២១៦. តថា បដិគ្គហិតត្តាតិ ភិក្ខានាមេន បដិគ្គហិតត្តា. បត្តំ បូរេត្វា ថកេត្វា ទិន្នន្តិ ‘‘គុឡកភត្តំ ទេមា’’តិ ទិន្នំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បិណ្ឌបាតភាជនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គិលានបច្ចយភាជនកថាវណ្ណនា

២១៧. ឥតោ បរំ បច្ចយានុក្កមេន សេនាសនភាជនកថាយ វត្តព្ពាយបិ តស្សា មហាវិសយត្តា, គិលានបច្ចយភាជនីយកថាយ បន អប្បវិសយត្តា, បិណ្ឌបាតភាជនីយកថាយ អនុលោមត្តា ច តទនន្តរំ តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘គិលានបច្ចយភាជនីយំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ រាជរាជមហាមត្តាតិ ឧបលក្ខណមត្តមេវេតំ. ព្រាហ្មណមហាសាលគហបតិមហាសាលាទយោបិ ឯវំ ករោន្តិយេវ. ឃណ្ដិំ បហរិត្វាតិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ច បាកដត្តា ច សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ឧបចារសីមំ…បេ… ភាជេតព្ពន្តិ ឥទំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នត្តា វុត្តំ. កុម្ភំ បន អាវជ្ជេត្វាតិ កុម្ភំ ទិសាមុខំ កត្វា. សចេ ថិនំ សប្បិ ហោតីតិ កក្ខឡំ សប្បិ ហោតិ. ថោកំ ថោកម្បិ បាបេតុំ វដ្ដតីតិ ឯវំ កតេ ឋិតិកាបិ តិដ្ឋតិ. សិង្គិវេរមរិចាទិភេសជ្ជម្បិ អវសេសបត្តថាលកាទិសមណបរិក្ខារោបីតិ ឥមិនា ន កេវលំ ភេសជ្ជមេវ គិលានបច្ចយោ ហោតិ, អថ ខោ អវសេសបរិក្ខារោបិ គិលានបច្ចយេ អន្តោគធោយេវាតិ ទស្សេតិ.

គិលានបច្ចយភាជនកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សេនាសនគ្គាហកថាវណ្ណនា

២១៨. សេនាសនភាជនកថាយំ សេនាសនគ្គាហេ វិនិច្ឆយោតិ សេនាសនភាជនមេវាហ. តត្ថ ឧតុកាលេ សេនាសនគ្គាហោ ច វស្សាវាសេ សេនាសនគ្គាហោ ចាតិ កាលវសេន សេនាសនគ្គាហោ នាម ទុវិធោ ហោតីតិ យោជនា. តត្ថ ឧតុកាលេតិ ហេមន្តគិម្ហានឧតុកាលេ. វស្សាវាសេតិ វស្សានកាលេ. ភិក្ខុំ ឧដ្ឋាបេត្វា សេនាសនំ ទាតព្ពំ, អកាលោ នាម នត្ថិ ទាយកេហិ ‘‘អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នសង្ឃិកសេនាសនត្តា. ឯកេកំ បរិវេណន្តិ ឯកេកស្ស ភិក្ខុស្ស ឯកេកំ បរិវេណំ. តត្ថាតិ តស្មិំ លទ្ធបរិវេណេ. ទីឃសាលាតិ ចង្កមនសាលា. មណ្ឌលមាឡោតិ ឧបដ្ឋានសាលា. អនុទហតីតិ បីឡេតិ. អទាតុំ ន លភតីតិ ឥមិនា សញ្ចិច្ច អទេន្តស្ស បដិពាហនេ បវិសនតោ ទុក្កដន្តិ ទីបេតិ. ជម្ពុទីបេ បនាតិ អរិយទេសេ ភិក្ខូ សន្ធាយ វុត្តំ. តេ កិរ តថា បញ្ញាបេន្តិ.

២១៩. ន គោចរគាមោ ឃដ្ដេតព្ពោតិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘ន តត្ថ មនុស្សា វត្តព្ពា’’តិអាទិនា. វិតក្កំ ឆិន្ទិត្វាតិ ‘‘ឥមិនា នីហារេន គច្ឆន្តំ ទិស្វា និវារេត្វា បច្ចយេ ទស្សន្តី’’តិ ឯវរូបំ វិតក្កំ អនុប្បាទេត្វា. តេសុ ចេ ឯកោតិ តេសុ មនុស្សេសុ ឯកោ បណ្ឌិតបុរិសោ. ភណ្ឌបដិច្ឆាទនន្តិ បដិច្ឆាទនភណ្ឌំ, សរីរបដិច្ឆាទនំ ចីវរន្តិ អត្ថោ. សុទ្ធចិត្តត្តាវ អនវជ្ជន្តិ ឥទំ បុច្ឆិតក្ខណេ ការណាចិក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តំ ន ហោតិ អសុទ្ធចិត្តស្សបិ បុច្ឆិតបញ្ហវិស្សជ្ជនេ ទោសាភាវា. ឯវំ បន គតេ មំ បុច្ឆិស្សន្តីតិ សញ្ញាយ អគមនំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បដិជគ្គិតព្ពានីតិ ខណ្ឌផុល្លាភិសង្ខរណសម្មជ្ជនាទីហិ បដិជគ្គិតព្ពានិ. មុណ្ឌវេទិកាយាតិ ចេតិយស្ស ហម្មិយវេទិកាយ ឃដាការស្ស ឧបរិ ចតុរស្សវេទិកាយ. កត្ថ បុច្ឆិតព្ពន្តិ បុច្ឆាយ យតោ បកតិយា លព្ភតិ, តត្ថ បុច្ឆិតព្ពន្តិ វិស្សជ្ជនា. កស្មា បុច្ឆិតព្ពន្តិអាទិ យតោ បកតិយា លព្ភតិ, តត្ថាបិ បុច្ឆនស្ស ការណសន្ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បដិក្កម្មាតិ វិហារតោ អបសក្កិត្វា. តមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យោជនទ្វិយោជនន្តរេ ហោតី’’តិ អាហ. ឧបនិក្ខេបន្តិ ខេត្តំ វា នាឡិកេរាទិអារាមំ វា កហាបណាទីនិ វា អារាមិកានំ និយ្យាតេត្វា ‘‘ឥតោ ឧប្បន្នា វឌ្ឍិ វស្សាវាសិកត្ថាយ ហោតូ’’តិ ទិន្នំ. វត្តំ កត្វាតិ តស្មិំ សេនាសនេ កត្តព្ពវត្តំ កត្វា. ឥតិ សទ្ធាទេយ្យេតិ ឯវំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សទ្ធាយ ទាតព្ពេ វស្សាវាសិកលាភវិសយេតិ អត្ថោ.

វត្ថុ បនាតិ តត្រុប្បាទេ ឧប្បន្នរូបិយំ, តញ្ច ‘‘តតោ ចតុបច្ចយំ បរិភុញ្ជថា’’តិ ទិន្នខេត្តាទិតោ ឧប្បន្នត្តា កប្បិយការកានំ ហត្ថេ ‘‘កប្បិយភណ្ឌំ បរិភុញ្ជថា’’តិ ទាយកេហិ ទិន្នវត្ថុសទិសំ ហោតីតិ អាហ ‘‘កប្បិយការកានញ្ហី’’តិអាទិ. សង្ឃសុដ្ឋុតាយាតិ សង្ឃស្ស ហិតាយ. បុគ្គលវសេនេវ កាតព្ពន្តិ បរតោ វក្ខមាននយេន ភិក្ខូ ចីវរេន កិលមន្តិ, ឯត្តកំ នាម តណ្ឌុលភាគំ ភិក្ខូនំ ចីវរំ កាតុំ រុច្ចតីតិអាទិនា បុគ្គលបរាមាសវសេនេវ កាតព្ពំ, ‘‘សង្ឃោ ចីវរេន កិលមតី’’តិអាទិនា បន សង្ឃបរាមាសវសេន ន កាតព្ពំ. កប្បិយភណ្ឌវសេនាតិ សាមញ្ញតោ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘ចីវរតណ្ឌុលាទិវសេនេវ ចា’’តិ វុត្តំ. ច-ការោ ចេត្ថ បនសទ្ទត្ថេ វត្តតិ, ន សមុច្ចយត្ថេតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុគ្គលវសេនេវ កប្បិយភណ្ឌវសេន ច អបលោកនប្បការំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ បន ឯវំ កត្តព្ព’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ចីវរបច្ចយំ សល្លក្ខេត្វាតិ សទ្ធាទេយ្យតត្រុប្បាទវសេន តស្មិំ វស្សាវាសេ លព្ភមានចីវរសង្ខាតំ បច្ចយំ ‘‘ឯត្តក’’ន្តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. សេនាសនស្សាតិ សេនាសនគ្គាហាបណស្ស. វុត្តន្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. កស្មា ឯវំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯវញ្ហី’’តិអាទិ, សេនាសនគ្គាហាបកស្ស អត្តនាវ អត្តនោ គហណំ អសារុប្បំ, តស្មា ឧភោ អញ្ញមញ្ញំ គាហេស្សន្តីតិ អធិប្បាយោ. សម្មតសេនាសនគ្គាហាបកស្ស អាណត្តិយា អញ្ញេន គហិតោបិ គាហោ រុហតិយេវាតិ វេទិតព្ពំ. អដ្ឋបិ សោឡសបិ ជនេ សម្មន្និតុំ វដ្ដតីតិ វិសុំ វិសុំ សម្មន្និតុំ វដ្ដតិ, ឧទាហុ ឯកតោតិ? ឯកតោបិ វដ្ដតិ. ឯកកម្មវាចាយ សព្ពេបិ ឯកតោ សម្មន្និតុំ វដ្ដតិ. និគ្គហកម្មមេវ ហិ សង្ឃោ សង្ឃស្ស ន ករោតិ. សម្មុតិទានំ បន ពហូនម្បិ ឯកតោ កាតុំ វដ្ដតិ. តេនេវ សត្តសតិកក្ខន្ធកេ ឧព្ពាហិកសម្មុតិយំ អដ្ឋបិ ជនា ឯកតោ សម្មតាតិ. អាសនឃរន្តិ បដិមាឃរំ. មគ្គោតិ ឧបចារសីមព្ភន្តរគតេ គាមាភិមុខមគ្គេ កតសាលា វុច្ចតិ, ឯវំ បោក្ខរណិរុក្ខមូលាទីសុបិ. រុក្ខមូលាទយោ ឆន្នា កវាដពទ្ធាវ សេនាសនំ. ឥតោ បរានិ សុវិញ្ញេយ្យានិ.

២២០. មហាលាភបរិវេណកថាយំ លភន្តីតិ តត្រ វាសិនោ ភិក្ខូ លភន្តិ. វិជដេត្វាតិ ឯកេកស្ស បហោនកប្បមាណេន វិយោជេត្វា. អាវាសេសូតិ សេនាសនេសុ. បក្ខិបិត្វាតិ ឯត្ថ បក្ខិបនំ នាម តេសុ វសន្តានំ ឥតោ ឧប្បន្នវស្សាវាសិកទានំ. បវិសិតព្ពន្តិ អញ្ញេហិ ភិក្ខូហិ តស្មិំ មហាលាភេ បរិវេណេ វសិត្វា ចេតិយេ វត្តំ កត្វាវ លាភោ គហេតព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

២២១. បច្ចយំ វិស្សជ្ជេតីតិ ចីវរបច្ចយំ នាធិវាសេតិ. អយម្បីតិ តេន វិស្សជ្ជិតបច្ចយោបិ. បាទមូលេ ឋបេត្វា សាដកំ ទេន្តីតិ បច្ចយទាយកា ទេន្តិ. ឯតេន គហដ្ឋេហិ បាទមូលេ ឋបេត្វា ទិន្នម្បិ បំសុកូលិកានម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. អថ វស្សាវាសិកំ ទេមាតិ វទន្តីតិ ឯត្ថ ‘‘បំសុកូលិកានំ ន វដ្ដតី’’តិ អជ្ឈាហរិត្វា យោជេតព្ពំ. វស្សំ វុត្ថភិក្ខូនន្តិ បំសុកូលិកតោ អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ. ឧបនិពន្ធិត្វា គាហេតព្ពន្តិ ‘‘ឥមស្មិំ រុក្ខេ វា មណ្ឌបេ វា វសិត្វា ចេតិយេ វត្តំ កត្វា គណ្ហថា’’តិ ឯវំ ឧបនិពន្ធិត្វា គាហេតព្ពំ.

បាដិបទអរុណតោតិអាទិ វស្សូបនាយិកទិវសំ សន្ធាយ វុត្តំ. អន្តរាមុត្តកំ បន បាដិបទំ អតិក្កមិត្វាបិ គាហេតុំ វដ្ដតិ. ‘‘កត្ថ នុ ខោ វសិស្សាមិ, កត្ថ វសន្តស្ស ផាសុ ភវិស្សតិ, កត្ថ វា បច្ចយេ លភិស្សាមី’’តិ ឯវំ ឧប្បន្នេន វិតក្កេន ចរតីតិ វិតក្កចារិកោ. ឥទានិ យំ ទាយកា បច្ឆិមវស្សំវុត្ថានំ វស្សាវាសិកំ ទេតិ, តត្ថ បដិបជ្ជនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘បច្ឆិមវស្សូបនាយិកទិវសេ បនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អាគន្តុកោ ចេ ភិក្ខូតិ ចីវរេ គាហិតេ បច្ឆា អាគតោ អាគន្តុកោ ភិក្ខុ. បត្តដ្ឋានេតិ វស្សគ្គេន អាគន្តុកភិក្ខុនោ បត្តដ្ឋានេ. បឋមវស្សូបគតាតិ អាគន្តុកស្ស អាគមនតោ បុរេតរមេវ បច្ឆិមិកាយ វស្សូបនាយិកាយ វស្សូបគតា. លទ្ធំ លទ្ធន្តិ បុនប្បុនំ ទាយកានំ សន្តិកា អាគតាគតសាដកំ.

សាទិយន្តាបិ ហិ តេនេវ វស្សាវាសិកស្ស សាមិនោតិ ឆិន្នវស្សត្តា វុត្តំ. បឋមមេវ កតិកាយ កតត្តា ‘‘នេវ អទាតុំ លភន្តី’’តិ វុត្តំ, ទាតព្ពំ វារេន្តានំ គីវា ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តេសមេវ ទាតព្ពន្តិ វស្សូបគតេសុ អលទ្ធវស្សាវាសិកានំ ឯកច្ចានមេវ ទាតព្ពំ. ភតិនិវិដ្ឋន្តិ ភតិំ កត្វា វិយ និវិដ្ឋំ បរិយិដ្ឋំ. ភតិនិវិដ្ឋន្តិ វា បានីយុបដ្ឋានាទិភតិំ កត្វា លទ្ធំ. សង្ឃិកំ បនាតិអាទិ កេសញ្ចិ វាទទស្សនំ. តត្ថ សង្ឃិកំ បន អបលោកនកម្មំ កត្វា គាហិតន្តិ តត្រុប្បាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថ អបលោកនកម្មំ កត្វា គាហិតន្តិ ‘‘ឆិន្នវស្សាវាសិកញ្ច ឥទានិ ឧប្បជ្ជនកវស្សាវាសិកញ្ច ឥមេសំ ទាតុំ រុច្ចតី’’តិ អនន្តរេ វុត្តនយេន អបលោកនំ កត្វា គាហិតំ សង្ឃេន ទិន្នត្តា វិព្ភន្តោបិ លភតេវ, បគេវ ឆិន្នវស្សោ. បច្ចយវសេន គាហិតំ បន តេមាសំ វសិត្វា គហេតុំ អត្តនា ទាយកេហិ ច អនុមតត្តា ភតិនិវិដ្ឋម្បិ ឆិន្នវស្សោបិ វិព្ភន្តោបិ ន លភតីតិ កេចិ អាចរិយា វទន្តិ. ឥទញ្ច បច្ឆា វុត្តត្តា បមាណំ, តេនេវ វស្សូបនាយិកទិវសេ ឯវំ ទាយកេហិ ទិន្នំ វស្សាវាសិកំ គហិតភិក្ខុនោ វស្សច្ឆេទំ អកត្វា វាសោវ ហេដ្ឋា វិហិតោ, ន បានីយុបដ្ឋានាទិភតិករណមត្តំ. យទិ ហិ តំ ភតិនិវិដ្ឋមេវ សិយា, ភតិករណមេវ វិធាតព្ពំ, តស្មា វស្សគ្គេន គាហិតំ ឆិន្នវស្សាទយោ ន លភន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, វស្សំវុត្ថោ ភិក្ខុ វិព្ភមតិ, សង្ឃស្សេវ ត’’ន្តិ (មហាវ. ៣៧៤-៣៧៥) វចនតោ ‘‘វតដ្ឋានេ…បេ… សង្ឃិកំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. សង្ឃិកំ ហោតីតិ ឯតេន វុត្ថវស្សានម្បិ វស្សាវាសិកភាគោ សង្ឃិកតោ អមោចិតោ តេសំ វិព្ភមេន សង្ឃិកោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. មនុស្សេតិ ទាយកមនុស្សេ. លភតីតិ ‘‘មម បត្តភាវំ ឯតស្ស ទេថា’’តិ ទាយកេ សម្បដិច្ឆាបេន្តេនេវ សង្ឃិកតោ វិយោជិតំ ហោតីតិ វុត្តំ. វរភាគំ សាមណេរស្សាតិ តស្ស បឋមគាហត្តា, ថេរេន បុព្ពេ បឋមភាគស្ស គហិតត្តា, ឥទានិ គយ្ហមានស្ស ទុតិយភាគត្តា ច វុត្តំ.

២២២. ឥទានិ អន្តរាមុត្តសេនាសនគ្គាហំ ទស្សេតុំ ‘‘អយមបរោបី’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ អបរោបីតិ បុព្ពេ វុត្តសេនាសនគ្គាហទ្វយតោ អញ្ញោបីតិ អត្ថោ. ននុ ច ‘‘អយំ សេនាសនគ្គាហោ នាម ទុវិធោ ហោតិ ឧតុកាលេ ច វស្សាវាសេ ចា’’តិ វុត្តោ, អថ កស្មា ‘‘អយមបរោបី’’ត្យាទិ វុត្តោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ទិវសវសេន ហី’’តិអាទិ. អបរជ្ជុគតាយ អាសាឡ្ហិយាតិ បឋមវស្សូបនាយិកទិវសភូតំ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមិយា បាដិបទំ សន្ធាយ វុត្តំ, មាសគតាយ អាសាឡ្ហិយាតិ ទុតិយវស្សូបនាយិកទិវសភូតសាវណបុណ្ណមិយា បាដិបទំ. អបរជ្ជុគតាយ បវារណាតិ អស្សយុជបុណ្ណមិយា បាដិបទំ.

២២៣. ឧតុកាលេ បដិពាហិតុំ ន លភតីតិ ហេមន្តគិម្ហេសុ អញ្ញេ សម្បត្តភិក្ខូ បដិពាហិតុំ ន លភតិ. នវកម្មន្តិ នវកម្មសម្មុតិ. អកតន្តិ អបរិសង្ខតំ. វិប្បកតន្តិ អនិដ្ឋិតំ. ឯកំ មញ្ចដ្ឋានំ ទត្វាតិ ឯកំ មញ្ចដ្ឋានំ បុគ្គលិកំ ទត្វា. តិភាគន្តិ តតិយភាគំ. ឯវំ វិស្សជ្ជនម្បិ ថាវរេន ថាវរំ បរិវត្តនដ្ឋានេយេវ បវិសតិ, ន ឥតរថា សព្ពសេនាសនវិស្សជ្ជនតោ. សចេ សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ទាតុកាមោ ហោតីតិ សចេ សោ សង្ឃស្ស ភណ្ឌឋបនដ្ឋានំ វា អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ វសនដ្ឋានំ វា ទាតុំ ន ឥច្ឆតិ, អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកាទីនញ្ញេវ ទាតុកាមោ ហោតិ, តាទិសស្ស ‘‘តុយ្ហំ បុគ្គលិកមេវ កត្វា ជគ្គាហី’’តិ ន សព្ពំ ទាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. តត្ថស្ស កត្តព្ពវិធិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កម្ម’’ន្តិអាទិ. ឯវញ្ហីតិអាទិម្ហិ ចយានុរូបំ តតិយភាគេ វា ឧបឌ្ឍភាគេ វា គហិតេ តំ ភាគំ ទាតុំ លភតីតិ អត្ថោ. យេនាតិ តេសុ ទ្វីសុ តីសុ ភិក្ខូសុ យេន. សោ សាមីតិ តស្សា ភូមិយា វិហារករណេ សោវ សាមី, តំ បដិពាហិត្វា ឥតរេន ន កាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

២២៤. អកតដ្ឋានេតិ សេនាសនតោ ពហិ ចយាទីនំ អកតដ្ឋានេ. ចយំ វា បមុខំ វាតិ សង្ឃិកសេនាសនំ និស្សាយ តតោ ពហិ ពន្ធិត្វា ឯកំ សេនាសនំ វា. ពហិកុដ្ដេតិ កុដ្ដតោ ពហិ, អត្តនោ កតដ្ឋានេតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សេនាសនគ្គាហកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុបច្ចយសាធារណកថាវណ្ណនា

២២៥. ចតុបច្ចយសាធារណកថាយំ សម្មតេន អប្បមត្តកវិស្សជ្ជកេនាតិ ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយ វា អបលោកនកម្មេន វា សម្មតេន អប្បមត្តកវិស្សជ្ជកសម្មុតិលទ្ធេន. អវិភត្តំ សង្ឃិកភណ្ឌន្តិ បុច្ឆិតព្ពកិច្ចំ នត្ថីតិ ឯត្ថ អវិភត្តំ សង្ឃិកភណ្ឌន្តិ កុក្កុច្ចុប្បត្តិអាការទស្សនំ, ឯវំ កុក្កុច្ចំ កត្វា បុច្ឆិតព្ពកិច្ចំ នត្ថិ, អបុច្ឆិត្វាវ ទាតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កស្មាតិ ចេ? ឯត្តកស្ស សង្ឃិកភណ្ឌស្ស វិស្សជ្ជនត្ថាយេវ សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា កតសម្មុតិកម្មត្តា. គុឡបិណ្ឌេ…បេ… ទាតព្ពោតិ ឯត្ថ គុឡបិណ្ឌំ តាលបក្កប្បមាណន្តិ វេទិតព្ពំ. បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋស្សបីតិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ. អញ្ញេន ការណេន ពហិសីមគតស្សបិ ឯសេវ នយោ. ឱទនបដិវីសោតិ សង្ឃភត្តាទិសង្ឃិកឱទនបដិវីសោ. អន្តោឧបចារសីមាយំ ឋិតស្សាតិ អនាទរេ សាមិវចនំ, អន្តោឧបចារសីមាយំ ឋិតស្សេវ គាហេតុំ វដ្ដតិ, ន ពហិឧបចារសីមំ បត្តស្សាតិ អត្ថោ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២៥) ‘‘ពហិឧបចារសីមាយ ឋិតានំ គាហេថាតិ វទន្តិ, ន គាហេតព្ព’’ន្តិ. អន្តោគាមដ្ឋានម្បីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទោ អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថោ, អន្តោគាមដ្ឋានម្បិ ពហិគាមដ្ឋានម្បិ គាហេតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. សម្ភាវនត្ថោ វា, តេន អន្តោគាមដ្ឋានម្បិ គាហេតុំ វដ្ដតិ, បគេវ ពហិគាមដ្ឋានន្តិ.

ចតុបច្ចយសាធារណកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

ចតុបច្ចយភាជនីយវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

អដ្ឋវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.

វិហារវិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា

ឥទានិ ចតុបច្ចយន្តោគធត្តា វិហារស្ស ចតុបច្ចយភាជនកថានន្តរំ វិហារវិនិច្ឆយកថា អារភីយតេ. តត្រិទំ វុច្ចតិ –

‘‘កោ វិហារោ កេនដ្ឋេន;

វិហារោ សោ កតិវិធោ;

កេន សោ កស្ស ទាតព្ពោ;

កថំ កោ តស្ស ឥស្សរោ.

‘‘កេន សោ គាហិតោ កស្ស;

អនុដ្ឋាបនិយា កតិ;

កតិហង្គេហិ យុត្តស្ស;

ធុវវាសាយ ទីយតេ’’តិ.

តត្ថ កោ វិហារោតិ ចតូសុ បច្ចយេសុ សេនាសនសង្ខាតោ ចតូសុ សេនាសនេសុ វិហារសេនាសនសង្ខាតោ ភិក្ខូនំ និវាសភូតោ បតិស្សយវិសេសោ. កេនដ្ឋេន វិហារោតិ វិហរន្តិ ឯត្ថាតិ វិហារោ, ឥរិយាបថទិព្ពព្រហ្មអរិយសង្ខាតេហិ ចតូហិ វិហារេហិ អរិយា ឯត្ថ វិហរន្តីត្យត្ថោ. សោ កតិវិធោតិ សង្ឃិកវិហារគណសន្តកវិហារបុគ្គលិកវិហារវសេន តិព្ពិធោ. វុត្តញ្ហេតំ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ភិក្ខូនំ ទិន្នំ វិហារំ វា បរិវេណំ វា អាវាសំ វា មហន្តម្បិ ខុទ្ទកម្បិ អភិយុញ្ជតោ អភិយោគោ ន រុហតិ, អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហិតុម្បិ ន សក្កោតិ. កស្មា? សព្ពេសំ ធុរនិក្ខេបាភាវតោ. ន ហេត្ថ សព្ពេ ចាតុទ្ទិសា ភិក្ខូ ធុរនិក្ខេបំ ករោន្តីតិ. ទីឃភាណកាទិភេទស្ស បន គណស្ស, ឯកបុគ្គលស្ស វា សន្តកំ អភិយុញ្ជិត្វា គណ្ហន្តោ សក្កោតិ តេ ធុរំ និក្ខិបាបេតុំ, តស្មា តត្ថ អារាមេ វុត្តនយេនេវ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ’’តិ. ឥមិនា ទាយកសន្តកោ វិហារោ នាម នត្ថីតិ ទីបេតិ.

កេន សោ ទាតព្ពោតិ ខត្តិយេន វា ព្រាហ្មណេន វា យេន កេនចិ សោ វិហារោ ទាតព្ពោ. កស្ស ទាតព្ពោតិ សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា ទាតព្ពោ. កថំ ទាតព្ពោតិ យទិ សង្ឃស្ស ទេតិ, ‘‘ឥមំ វិហារំ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ, យទិ គណស្ស, ‘‘ឥមំ វិហារំ អាយស្មន្តានំ ទម្មី’’តិ, យទិ បុគ្គលស្ស, ‘‘ឥមំ វិហារំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ ទាតព្ពោ. កោ តស្ស ឥស្សរោតិ យទិ សង្ឃស្ស ទេតិ, សង្ឃោ តស្ស វិហារស្ស ឥស្សរោ. យទិ គណស្ស ទេតិ, គណោ តស្ស ឥស្សរោ. យទិ បុគ្គលស្ស ទេតិ, បុគ្គលោ តស្ស ឥស្សរោតិ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ទីឃភាណកាទិកស្ស បន គណស្ស ឯកបុគ្គលស្ស វា សន្តក’’ន្តិ.

កេន សោ គាហិតោតិ សេនាសនគ្គាហាបកេន សោ វិហារោ គាហិតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្និតុំ, យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន មោហាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ឯវញ្ច, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ, បឋមំ ភិក្ខុ យាចិតព្ពោ, យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្នេយ្យ, ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ, សង្ឃោ ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្នតិ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ សេនាសនគ្គាហាបកស្ស សម្មុតិ, សោ តុណ្ហស្ស. យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ.

‘‘សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ សេនាសនគ្គាហាបកោ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (ចូឡវ. ៣១៧).

កស្ស សោ គាហិតោតិ ភិក្ខូនំ សោ វិហារោ គាហិតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បឋមំ ភិក្ខូ គណេតុំ, ភិក្ខូ គណេត្វា សេយ្យា គណេតុំ, សេយ្យា គណេត្វា សេយ្យគ្គេន គាហេតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣១៨). អនុដ្ឋាបនិយា កតីតិ ចត្តារោ អនុដ្ឋាបនីយា វុឌ្ឍតរោ គិលានោ ភណ្ឌាគារិកោ សង្ឃតោ លទ្ធសេនាសនោតិ. វុត្តញ្ហេតំ កង្ខាវិតរណិយំ (កងខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘វុឌ្ឍោ ហិ អត្តនោ វុឌ្ឍតាយ អនុដ្ឋាបនីយោ, គិលានោ គិលានតាយ, សង្ឃោ បន ភណ្ឌាគារិកស្ស វា ធម្មកថិកវិនយធរគណវាចកាចរិយានំ វា ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេត្វា ធុវវាសត្ថាយ វិហារំ សល្លក្ខេត្វា សម្មន្និត្វា ទេតិ, តស្មា យស្ស សង្ឃេន ទិន្នោ, សោបិ អនុដ្ឋាបនីយោ’’តិ.

កតិហង្គេហិ យុត្តស្ស ធុវវាសាយ ទីយតេតិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន ទ្វីហិ អង្គេហិ យុត្តស្ស ធុវវាសត្ថាយ វិហារោ ទីយតេ. កតមេហិ ទ្វីហិ? ពហូបការតាយ គុណវិសិដ្ឋតាយ ចេតិ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘ពហូបការតន្តិ ភណ្ឌាគារិកតាទិពហុឧបការភាវំ, ន កេវលំ ឥទមេវាតិ អាហ ‘គុណវិសិដ្ឋតញ្ចា’តិ. តេន ពហូបការត្តេបិ គុណវិសិដ្ឋត្តាភាវេ គុណវិសិដ្ឋត្តេបិ ពហូបការត្តាភាវេ ទាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតី’’តិ វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ (កងខា. អភិ. ដី. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) វចនតោ. ឱមកបរិច្ឆេទេន ឯកេន អង្គេន យុត្តស្សបិ. កតមេន ឯកេន អង្គេន? ពហូបការតាយ វា គុណវិសិដ្ឋតាយ វា. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេន្តោតិ ភណ្ឌាគារិកស្ស ពហូបការតំ, ធម្មកថិកាទីនំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេន្តោ’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.១១៩-១២១) វចនតោ.

សេនាសនគ្គាហោ បន ទុវិធោ ឧតុកាលេ ច វស្សាវាសេ ចាតិ កាលវសេន. អថ វា តយោ សេនាសនគ្គាហា បុរិមកោ បច្ឆិមកោ អន្តរាមុត្តកោតិ. តេសំ វិសេសោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ. ‘‘ឧតុកាលេ សេនាសនគ្គាហោ អន្តរាមុត្តកោ ច តង្ខណបដិសល្លានោ ចាតិ ទុព្ពិធោ. វស្សាវាសេ សេនាសនគ្គាហោ បុរិមកោ ច បច្ឆិមកោ ចាតិ ទុព្ពិធោតិ ចត្តារោ សេនាសនគ្គាហា’’តិ អាចរិយា វទន្តិ, តំ វចនំ បាឡិយម្បិ អដ្ឋកថាយម្បិ ន អាគតំ. បាឡិយំ (ចូឡវ. ៣១៨) បន ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, សេនាសនគ្គាហា បុរិមកោ បច្ឆិមកោ អន្តរាមុត្តកោ’’ឥច្ចេវ អាគតោ, អដ្ឋកថាយម្បិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣១៨) ‘‘តីសុ សេនាសនគ្គាហេសុ បុរិមកោ ច បច្ឆិមកោ ចាតិ ឥមេ ទ្វេ គាហា ថាវរា, អន្តរាមុត្តកេ អយំ វិនិច្ឆយោ’’តិ អាគតោ.

ឥទានិ បន ឯកច្ចេ អាចរិយា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ សព្ពេ វិហារា សង្ឃិកាវ, បុគ្គលិកវិហារោ នាម នត្ថិ. កស្មា? វិហារទាយកានំ វិហារទានកាលេ កុលូបកា ‘ឥមំ វិហារំ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស ទេមា’តិ វចីភេទំ ការាបេន្តិ, តស្មា នវវិហារាបិ សង្ឃិកា ឯវ. ឯកច្ចេសុ វិហារេសុ ឯវំ អវត្វា ទេន្តេសុបិ ‘តស្មិំ ជីវន្តេ បុគ្គលិកោ ហោតិ, មតេ សង្ឃិកោយេវា’តិ វុត្តត្តា បោរាណកវិហារាបិ សង្ឃិកាវ ហោន្តី’’តិ វទន្តិ. តត្រេវំ វិចារេតព្ពោ – វចីភេទំ ការាបេត្វា ទិន្នវិហារេសុបិ ទាយកា សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ករោន្តា នាម អប្បកា, ‘‘ឥមំ នាម ភិក្ខុំ ឥមំ នាម ថេរំ វសាបេស្សាមី’’តិ ចិន្តេត្វា បុត្តទារមិត្តាមច្ចាទីហិ សម្មន្តេត្វា បតិដ្ឋាបេន្តិ, បតិដ្ឋានកាលេ អវទន្តាបិ ទានកាលេ យេភុយ្យេន វទន្តិ. អថ បន កុលូបកា ទានកាលេ សិក្ខាបេត្វា វទាបេន្តិ, ឯវំ វទន្តាបិ ទាយកា អប្បកា សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទេន្តិ, ពហុតរា អត្តនោ កុលូបកមេវ ឧទ្ទិស្ស ទេន្តិ. ឯវំ សន្តេ កុលូបកានំ វចនំ នវសុ អធម្មិកទានេសុ ‘‘បុគ្គលស្ស បរិណតំ សង្ឃស្ស បរិណាមេតី’’តិ (បារា. ៦៦០; បាចិ. ៤៩២) វុត្តំ ឯកំ អធម្មិកទានំ អាបជ្ជតិ. ‘‘តស្មិំ ជីវន្តេ បុគ្គលិកោ, មតេ សង្ឃិកោ’’តិ អយំ បាឋោ មូលបុគ្គលិកវិសយេ ន អាគតោ, មូលសង្ឃិកវិហារំ ជគ្គាបេតុំ បុគ្គលិកការាបនដ្ឋានេ អាគតោ, តស្មា នវវិហារាបិ បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស ទិន្នា សន្តិយេវ. បោរាណកវិហារាបិ មូលេ បុគ្គលិកវសេន ទិន្នា សទ្ធិវិហារិកាទីនំ បុគ្គលិកវសេនេវ ទីយមានាបិ តស្មិំ ជីវន្តេយេវ វិស្សាសវសេន គយ្ហមានាបិ បុគ្គលិកា ហោន្តិយេវ, តស្មា សព្ពសោ បុគ្គលិកវិហារស្ស អភាវវាទោ វិចារេតព្ពោវ.

អញ្ញេ បន អាចរិយា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ សង្ឃិកវិហារា នាម ន សន្តិ, សព្ពេ បុគ្គលិកាវ. កស្មា? នវវិហារាបិ បតិដ្ឋាបនកាលេ ទានកាលេ ច កុលូបកភិក្ខុំយេវ ឧទ្ទិស្ស កតត្តា បុគ្គលិកាវ, បោរាណកវិហារាបិ សិស្សានុសិស្សេហិ វា អញ្ញេហិ វា បុគ្គលេហិ ឯវ បរិគ្គហិតត្តា, ន កទាចិ សង្ឃេន បរិគ្គហិតត្តា បុគ្គលិកាវ ហោន្តិ, ន សង្ឃិកា’’តិ វទន្តិ. តត្រាប្យេវំ វិចារេតព្ពំ – នវវិហារេបិ បតិដ្ឋានកាលេបិ ទានកាលេបិ ឯកច្ចេ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ករោន្តិ, ឯកច្ចេ បុគ្គលំ. បុព្ពេវ បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស កតេបិ អត្ថកាមានំ បណ្ឌិតានំ វចនំ សុត្វា បុគ្គលិកទានតោ សង្ឃិកទានមេវ មហប្ផលតរន្តិ សទ្ទហិត្វា សង្ឃិកេ ករោន្តាបិ ទាយកា សន្តិ, បុគ្គលិកវសេន បដិគ្គហិតេ បោរាណកវិហារេបិ កេចិ ភិក្ខូ មរណកាលេ សង្ឃស្ស និយ្យាតេន្តិ. កេចិ កស្សចិ អទត្វា មរន្តិ, តទា សោ វិហារោ សង្ឃិកោ ហោតិ. សវត្ថុកមហាវិហារេ បន ករោន្តា រាជរាជមហាមត្តាទយោ ‘‘បញ្ចវស្សសហស្សបរិមាណំ សាសនំ យាវ តិដ្ឋតិ, តាវ មម វិហារេ វសិត្វា សង្ឃោ ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតូ’’តិ បណិធាយ ចិរកាលំ សង្ឃស្ស បច្ចយុប្បាទករំ គាមខេត្តាទិកំ ‘‘អម្ហាកំ វិហារស្ស ទេមា’’តិ ទេន្តិ, វិហារស្សាតិ ច វិហារេ វសនកសង្ឃស្ស ឧទ្ទិស្ស ទេន្តិ, ន កុលូបកភូតស្ស ឯកបុគ្គលស្ស ឯវ, តស្មា យេភុយ្យេន សង្ឃិកា ទិស្សន្តិ, បាសាណេសុ អក្ខរំ លិខិត្វាបិ ឋបេន្តិ, តស្មា សព្ពសោ សង្ឃិកវិហារាភាវវាទោបិ វិចារេតព្ពោវ.

អបរេ បន អាចរិយា ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ វិហារទាយកសន្តកាវ, តស្មា ទាយកាយេវ វិចារេតុំ ឥស្សរា, ន សង្ឃោ, ន បុគ្គលោ. វិហារទាយកេ អសន្តេបិ តស្ស បុត្តធីតុនត្តបនត្តាទយោ យាវ កុលបរម្បរា តស្ស វិហារស្ស ឥស្សរាវ ហោន្តិ. កស្មាតិ ចេ? ‘យេន វិហារោ ការិតោ, សោ វិហារសាមិកោ’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) អាគតត្តា ច ‘តស្ស វា កុលេ យោ កោចិ អាបុច្ឆិតព្ពោ’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) ច វចនតោ វិហារស្សាមិភូតោ ទាយកោ វា តស្ស វំសេ ឧប្បន្នោ វា វិចារេតុំ ឥស្សរោ. ‘បច្ឆិន្នេ កុលវំសេ យោ តស្ស ជនបទស្ស សាមិកោ, សោ អច្ឆិន្ទិត្វា បុន ទេតិ ចិត្តលបព្ពតេ ភិក្ខុនា នីហដំ ឧទកវាហកំ អឡនាគរាជមហេសី វិយ, ឯវម្បិ វដ្ដតី’តិ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) វចនតោ វិហារទាយកស្ស កុលវំសេ បច្ឆិន្នេបិ តស្ស ជនបទស្ស ឥស្សរោ រាជា វា រាជមហាមត្តោ វា យោ កោចិ ឥស្សរោ វា វិហារំ វិចារេតុំ យថាជ្ឈាសយំ ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តម្បិ អញ្ញេ បណ្ឌិតា នានុជានន្តិ.

កថំ? ‘‘យេន វិហារោ ការិតោ, សោ វិហារសាមិកោ’’តិ វចនំ បុព្ពវោហារវសេន វុត្តំ, ន ឥទានិ ឥស្សរវសេន យថា ជេតវនំ, បត្តស្សាមិកោត្យាទិ. យថា ហិ ជេតស្ស រាជកុមារស្ស វនំ ឧយ្យានំ ជេតវនន្តិ វិគ្គហេ កតេ យទិបិ អនាថបិណ្ឌិកេន កិណិត្វា វិហារបតិដ្ឋាបនកាលតោ បដ្ឋាយ រាជកុមារោ តស្ស ឧយ្យានស្ស ឥស្សរោ ន ហោតិ, តថាបិ អនាថបិណ្ឌិកេន កិណិតកាលតោ បុព្ពេ ឥស្សរភូតបុព្ពត្តា បុព្ពវោហារវសេន សព្ពទាបិ ជេតវនន្ត្វេវ វោហរីយតិ. យថា ច បត្តស្ស សាមិកោ បត្តស្សាមិកោតិ វិគ្គហេ កតេ យទិបិ ទាយកេហិ កិណិត្វា ភិក្ខុស្ស ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ កម្មារោ បត្តស្ស ឥស្សរោ ន ហោតិ, តថាបិ ទាយកេន កិណិតកាលតោ បុព្ពេ ឥស្សរភូតបុព្ពត្តា បុព្ពវោហារវសេន បត្តស្សាមិកោត្វេវ វោហរីយតិ, ឯវំ យទិបិ ភិក្ខុស្ស ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ ទាយកោ វិហារស្ស ឥស្សរោ ន ហោតិ វត្ថុបរិច្ចាគលក្ខណត្តា ទានស្ស, តថាបិ ទានកាលតោ បុព្ពេ ឥស្សរភូតបុព្ពត្តា បុព្ពវោហារវសេន វិហារស្សាមិកោត្វេវ វោហរីយតិ, ន មុខ្យតោ ឥស្សរភាវតោតិ វិញ្ញាយតិ, តស្មា សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ សង្ឃាទយោ បដិគ្គាហកា ឯវ វិចារេតុំ ឥស្សរា, ន ទាយកោ.

កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? សន្តេសុបិ អនាថបិណ្ឌិកាទីសុ វិហារទាយកេសុ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្និតុ’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ៣១៧) សង្ឃេន សម្មតំ សេនាសនគ្គាហាបកំ អនុជានិត្វា, ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ…បេ… សេយ្យគ្គេន គាហេតុ’’ន្តិអាទិនា (ចូឡវ. ៣១៨) សេនាសនគ្គាហាបកស្សេវ វិចារេតុំ ឥស្សរភាវស្ស វចនតោ ច ‘‘ទ្វេ ភិក្ខូ សង្ឃិកំ ភូមិំ គហេត្វា សោធេត្វា សង្ឃិកំ សេនាសនំ ករោន្តិ, យេន សា ភូមិ បឋមំ គហិតា, សោ សាមី’’តិ ច ‘‘ឧភោបិ បុគ្គលិកំ ករោន្តិ, សោយេវ សាមី’’តិ ច ‘‘យោ បន សង្ឃិកំ វល្លិមត្តម្បិ អគ្គហេត្វា អាហរិមេន ឧបករណេន សង្ឃិកាយ ភូមិយា បុគ្គលិកវិហារំ ការេតិ, ឧបឌ្ឍំ សង្ឃិកំ ឧបឌ្ឍំ បុគ្គលិក’’ន្តិ ច សង្ឃបុគ្គលានំយេវ សាមិភាវស្ស អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ច វិញ្ញាយតិ.

‘‘តស្ស វា កុលេ យោ កោចិ អាបុច្ឆិតព្ពោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនម្បិ តេសំ វិហារស្ស ឥស្សរភាវទីបកំ ន ហោតិ, អថ ខោ គមិកោ ភិក្ខុ ទិសំ គន្តុកាមោ វិហារេ អាបុច្ឆិតព្ពភិក្ខុសាមណេរអារាមិកេសុ អសន្តេសុ តេ អាបុច្ឆិត្វា គន្តព្ពភាវមេវ ទីបេតិ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឥមំ បន ទសវិធម្បិ សេយ្យំ សង្ឃិកេ វិហារេ សន្ថរិត្វា វា សន្ថរាបេត្វា វា បក្កមន្តេន អាបុច្ឆិត្វា បក្កមិតព្ពំ, អាបុច្ឆន្តេន ច ភិក្ខុម្ហិ សតិ ភិក្ខុ អាបុច្ឆិតព្ពោ…បេ… តស្មិំ អសតិ អារាមិកោ, តស្មិម្បិ អសតិ យេន វិហារោ ការិតោ, សោ វិហារស្សាមិកោ, តស្ស វា កុលេ យោ កោចិ អាបុច្ឆិតព្ពោ’’តិ. ឯវំ អារាមិកស្សបិ អាបុច្ឆិតព្ពតោ ឱលោកនត្ថាយ វត្តសីសេនេវ អាបុច្ឆិតព្ពោ, ន តេសំ សង្ឃិកសេនាសនស្ស ឥស្សរភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘បច្ឆិន្នេ កុលវំសេ’’ត្យាទិវចនញ្ច អកប្បិយវសេន កតានំ អកប្បិយវោហារេន បដិគ្គហិតានំ ខេត្តវត្ថុតឡាកាទីនំ អកប្បិយត្តា ភិក្ខូហិ បរិច្ចត្តានំ កប្បិយករណត្ថាយ រាជាទីហិ គហេត្វា បុន តេសំយេវ ភិក្ខូនំ ទានមេវ ទីបេតិ, ន តេសំ រាជាទីនំ តេហិ ភិក្ខូហិ អញ្ញេសំ សង្ឃគណបុគ្គលចេតិយានំ ទានំ. យទិ ទទេយ្យុំ, អធម្មិកទានអធម្មិកបអគ្គហអធម្មិកបរិភោគា សិយុំ. វុត្តញ្ហេតំ បរិវារេ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៩) ‘‘នវ អធម្មិកានិ ទានានិ សង្ឃស្ស បរិណតំ អញ្ញសង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា បុគ្គលស្ស វា បរិណាមេតិ, ចេតិយស្ស បរិណតំ អញ្ញចេតិយស្ស វា សង្ឃស្ស វា បុគ្គលស្ស វា បរិណាមេតិ, បុគ្គលស្ស បរិណតំ អញ្ញបុគ្គលស្ស វា សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា បរិណាមេតី’’តិ. អដ្ឋកថាយញ្ច (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៩) ‘‘នវ អធម្មិកានិ ទានានីតិ…បេ… ឯវំ វុត្តានិ. នវ បដិគ្គហបរិភោគាតិ ឯតេសំយេវ ទានានំ បដិគ្គហា ច បរិភោគា ចា’’តិ វុត្តំ. តស្មា យទិ រាជាទយោ ឥស្សរាតិ គហេត្វា អញ្ញស្ស ទេយ្យុំ, តម្បិ ទានំ អធម្មិកទានំ ហោតិ, តំ ទានំ បដិគ្គហា ច អធម្មិកបដិគ្គហា ហោន្តិ, តំ ទានំ បរិភុញ្ជន្តា ច អធម្មិកបរិភោគា ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អថាបិ ឯវំ វទេយ្យុំ ‘‘វិហារទានំ សង្ឃស្ស, អគ្គំ ពុទ្ធេន វណ្ណិតន្តិអាទីសុ (ចូឡវ. ២៩៥, ៣១៥) ‘សង្ឃស្សា’តិ អយំ សទ្ទោ ‘ទាន’ន្តិ ឯត្ថ សាមិសម្ពន្ធោ ន ហោតិ, អថ ខោ សម្បទានមេវ, ‘ទាយកស្សា’តិ បន សាមិសម្ពន្ធោ អជ្ឈាហរិតព្ពោ, តស្មា សាមិភូតោ ទាយកោវ ឥស្សរោ, ន សម្បទានភូតោ សង្ឃោ’’តិ. តេ ឯវំ វត្តព្ពា – ‘‘វិហារទានំ សង្ឃស្សា’’តិ ឥទំ ទានសមយេ បវត្តវសេន វុត្តំ, ន ទិន្នសមយេ បវត្តវសេន. ទានកាលេ ហិ ទាយកោ អត្តនោ វត្ថុភូតំ វិហារំ សង្ឃស្ស បរិច្ចជិត្វា ទេតិ, តស្មា តស្មិំ សមយេ ទាយកោ សាមី ហោតិ, សង្ឃោ សម្បទានំ, ទិន្នកាលេ បន សង្ឃោវ សាមី ហោតិ វិហារស្ស បដិគ្គហិតត្តា, ន ទាយកោ បរិច្ចត្តត្តា, តស្មា សង្ឃោ វិចារេតុំ ឥស្សរោ. តេនាហ ភគវា ‘‘បរិច្ចត្តំ តំ, ភិក្ខវេ, ទាយកេហី’’តិ (ចូឡវ. ២៧៣). ឥទំ បន សទ្ទលក្ខណគរុកា សទ្ទហិស្សន្តីតិ វុត្តំ, អត្ថតោ បន ចីវរាទីនំ ចតុន្នំ បច្ចយានំ ទានកាលេយេវ ទាយកសន្តកភាវោ ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ បដិគ្គាហកសន្តកភាវោ សព្ពេសំ បាកដោ, តស្មា ឥទម្បិ វចនំ ទាយកសន្តកភាវសាធកំ ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ហោតុ, តថាបិ ‘‘សចេ ភិក្ខូហិ បរិច្ចត្តភាវំ ញត្វា សាមិកោ វា តស្ស បុត្តធីតរោ វា អញ្ញោ វា កោចិ វំសេ ឧប្បន្នោ បុន កប្បិយវោហារេន ទេតិ, វដ្ដតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៣៨-៥៣៩) វុត្តត្តា វិហារស្សាមិកភូតទាយកស្ស វា តស្ស បុត្តធីតាទីនំ វំសេ ឧប្បន្នានំ វា ទាតុំ ឥស្សរភាវោ សិទ្ធោយេវាតិ. ន សិទ្ធោ. កស្មាតិ ចេ? ននុ វុត្តំ ‘‘ភិក្ខូហិ បរិច្ចត្តភាវំ ញត្វា’’តិ, តស្មា អកប្បិយត្តា ភិក្ខូហិ បរិច្ចត្តមេវ កប្បិយករណត្ថាយ ទាយកាទីហិ បុន កប្បិយវោហារេន ទេតិ, វដ្ដតិ. យថា អប្បដិគ្គហិតត្តា ភិក្ខូហិ អបរិភុត្តមេវ ខាទនីយភោជនីយំ ភិក្ខុសន្តកំយេវ អាបត្តិមោចនត្ថំ ទាយកាទយោ បដិគ្គហាបេតិ, ន បរិភុត្តំ, យថា ច ពីជគាមបរិយាបន្នំយេវ ភិក្ខុសន្តកំ ពីជគាមភូតគាមភាវតោ បរិមោចនត្ថំ កប្បិយការកាទយោ កប្បិយំ ករោន្តិ, ន អបរិយាបន្នំ, ឯវំ អកប្បិយំ ភិក្ខូហិ បរិច្ចត្តំយេវ តឡាកាទិកំ កប្បិយករណត្ថំ ទាយកាទយោ បុន ទេន្តិ, ន អបរិច្ចត្តំ, តស្មា ឥទម្បិ វចនំ កប្បិយករណត្តំយេវ សាធេតិ, ន ឥស្សរត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ.

តថាបិ ឯវំ វទេយ្យុំ ‘‘ជាតិភូមិយំ ជាតិភូមិកា ឧបាសកា អាយស្មន្តំ ធម្មិកត្ថេរំ សត្តហិ ជាតិភូមិកវិហារេហិ បព្ពាជយិំសូតិ វចនតោ ទាយកោ វិហារស្ស ឥស្សរោតិ វិញ្ញាយតិ. ឥស្សរត្តាយេវ ហិ តេ ថេរំ បព្ពាជេតុំ សក្កា, នោ អនិស្សរា’’តិ, ន ខោ បនេវំ ទដ្ឋព្ពំ. កស្មា? ‘‘ជាតិភូមិកា ឧបាសកា’’ឥច្ចេវ ហិ វុត្តំ, ន ‘‘វិហារទាយកា’’តិ, តស្មា តស្មិំ ទេសេ វសន្តា ពហវោ ឧបាសកា អាយស្មន្តំ ធម្មិកត្ថេរំ អយុត្តចារិត្តា សកលសត្តវិហារតោ បព្ពាជយិំសុ, ន អត្តនោ វិហារទាយកភាវេន ឥស្សរត្តា, តស្មា ឥទម្បិ ឧទាហរណំ ន ឥស្សរភាវទីបកំ, អថ ខោ អបរាធានុរូបករណភាវទីបកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ យទា ទាយកោ វិហារំ បតិដ្ឋាបេត្វា ទេតិ, តស្ស មុញ្ចចេតនំ បត្វា ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ សោ វា តស្ស វំសេ ឧប្បន្នោ វា ជនបទស្សាមិករាជាទយោ វា ឥស្សរា ភវិតុំ វា វិចារេតុំ វា ន លភន្តិ, បដិគ្គាហកភូតោ សង្ឃោ វា គណោ វា បុគ្គលោ វា សោយេវ ឥស្សរោ ភវិតុំ វា វិចារេតុំ វា លភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្ថ ទាយកាទីនំ ឥស្សរោ ភវិតុំ អលភនភាវោ កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘វត្ថុបរិច្ចាគលក្ខណត្តា ទានស្ស, បថវាទិវត្ថុបរិច្ចាគេន ច បុន គហណស្ស អយុត្តត្តា’’តិ វិមតិវិនោទនិយំ វចនតោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យំ ទីយមានំ បតតិ, តំ សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ, បរិច្ចត្តំ តំ, ភិក្ខវេ, ទាយកេហី’’តិ (ចូឡវ. ២៧៣) ភគវតា វុត្តត្តា ច ‘‘បរិច្ចត្តំ តំ, ភិក្ខវេ, ទាយកេហីតិ វចនេន បនេត្ថ បរសន្តកាភាវោ ទីបិតោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ច វិញ្ញាយតិ. សង្ឃាទីនំ ឥស្សរោ ភវិតុំ លភនភាវោ កថំ ញាតព្ពោតិ ចេ? សង្ឃិកោ នាម វិហារោ សង្ឃស្ស ទិន្នោ ហោតិ បរិច្ចត្តោ, ‘‘បុគ្គលិកេ បុគ្គលិកសញ្ញី អញ្ញស្ស បុគ្គលិកេ អាបត្តិ ទុក្កដស្ស, អត្តនោ បុគ្គលិកេ អនាបត្តី’’តិ បាចិត្តិយបាឡិយំ (បាចិ. ១១៧, ១២៧) អាគមនតោ ច ‘‘អន្តមសោ ចតុរង្គុលបាទកំ គាមទារកេហិ បំស្វាគារកេសុ កីឡន្តេហិ កតម្បិ សង្ឃស្ស ទិន្នតោ បដ្ឋាយ គរុភណ្ឌំ ហោតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) សមន្តបាសាទិកាយំ វចនតោ ច ‘‘អភិយោគេបិ ចេត្ថ ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ភិក្ខូនំ ទិន្នំ វិហារំ វា បរិវេណំ វា អាវាសំ វា មហន្តម្បិ ខុទ្ទកម្បិ អភិយុញ្ជតោ អភិយោគោ ន រុហតិ, អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហិតុម្បិ ន សក្កោតិ. កស្មា? សព្ពេសំ ធុរនិក្ខេបាភាវតោ. ន ហេត្ថ សព្ពេ ចាតុទ្ទិសា ភិក្ខូ ធុរនិក្ខេបំ ករោន្តីតិ. ទីឃភាណកាទិភេទស្ស បន គណស្ស ឯកបុគ្គលស្ស វា សន្តកំ អភិយុញ្ជិត្វា គណ្ហន្តោ សក្កោតិ តេ ធុរំ និក្ខិបាបេតុ’’ន្តិ ទុតិយបារាជិកវណ្ណនាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.១០២) វចនតោ ច វិញ្ញាយតិ.

កថំ ទាយកាទីនំ វិចារេតុំ អលភនភាវោ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? សន្តេសុបិ វេឡុវនវិហារាទិទាយកេសុ តេសំ វិចារណំ អននុជានិត្វា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ ភិក្ខុស្សេវ សេនាសនគ្គាហាបកសម្មុតិអនុជានតោ ច ភណ្ឌនការកេសុ កោសម្ពកភិក្ខូសុ សាវត្ថិំ អាគតេសុ អនាថបិណ្ឌិកេន ច វិសាខាយ មហាឧបាសិកាយ ច ‘‘កថាហំ, ភន្តេ, តេសុ ភិក្ខូសុ បដិបជ្ជាមី’’តិ (មហាវ. ៤៦៨) ឯវំ ជេតវនវិហារទាយកបុព្ពារាមវិហារទាយកភូតេសុ អារោចិតេសុបិ តេសំ សេនាសនវិចារណំ អវត្វា អាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេន ‘‘កថំ នុ ខោ, ភន្តេ, តេសុ ភិក្ខូសុ សេនាសនេ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ អារោចិតេ ‘‘តេន ហិ, សារិបុត្ត, វិវិត្តំ សេនាសនំ ទាតព្ព’’ន្តិ វត្វា ‘‘សចេ បន, ភន្តេ, វិវិត្តំ ន ហោតិ, កថំ បដិបជ្ជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តេ ‘‘តេន ហិ វិវិត្តំ កត្វាបិ ទាតព្ពំ, ន ត្វេវាហំ, សារិបុត្ត, កេនចិ បរិយាយេន វុឌ្ឍតរស្ស ភិក្ខុនោ សេនាសនំ បដិពាហិតព្ពន្តិ វទាមិ, យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ៤៧៣) ថេរស្សេវ សេនាសនស្ស វិចារណស្ស អនុញ្ញាតត្តា ច វិញ្ញាយតិ.

កថំ បន សង្ឃាទីនំ សេនាសនំ វិចារេតុំ លភនភាវោ វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘ឯវញ្ច, ភិក្ខវេ, សម្មន្និតព្ពោ – បឋមំ ភិក្ខុ យាចិតព្ពោ, យាចិត្វា ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន សង្ឃោ ញាបេតព្ពោ –

សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… សម្មតោ សង្ឃេន ឥត្ថន្នាមោ ភិក្ខុ សេនាសនគ្គាហាបកោ, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី, ឯវមេតំ ធារយាមីតិ (ចូឡវ. ៣១៧).

ឯវំ សង្ឃេន សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្នាបេត្វា បុន តេន សង្ឃសម្មតេន សេនាសនគ្គាហាបកេន សេនាសនគ្គាហកវិធានំ អនុជានិតុំ អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បឋមំ ភិក្ខូ គណេតុំ, ភិក្ខូ គណេត្វា សេយ្យា គណេតុំ, សេយ្យា គណេត្វា សេយ្យគ្គេន គាហេតុ’’ន្តិ វចនតោ សង្ឃិកសេនាសនស្ស សង្ឃេន វិចារេតុំ លភនភាវោ វិញ្ញាយតិ.

‘‘ទីឃភាណកាទិភេទស្ស បន គណស្ស ឯកបុគ្គលស្ស វា ទិន្នវិហារាទិំ អច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តេ ធុរនិក្ខេបសម្ភវា បារាជិក’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.១០២) អាគមនតោ ច ‘‘អត្តនោ បុគ្គលិកេ អនាបត្តី’’តិ បាឡិយំ (បាចិ. ១១៧) អាគមនតោ ច ‘‘យស្មិំ បន វិស្សាសោ រុហតិ, តស្ស សន្តកំ អត្តនោ បុគ្គលិកមិវ ហោតីតិ មហាបច្ចរិអាទីសុ វុត្ត’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១២) វចនតោ ច គណស្ស ទិន្នោ គណសន្តកវិហារោ គណេនេវ វិចារីយតេ, នោ ទាយកាទីហិ. បុគ្គលស្ស ទិន្នោ បុគ្គលិកវិហារោបិ បដិគ្គាហកបុគ្គលេនេវ វិចារីយតេ, នោ ទាយកាទីហីតិ វិញ្ញាយតិ. ឯវំ វិនយបាឡិយំ អដ្ឋកថាដីកាសុ ច វិហារស្ស សង្ឃិកគណសន្តកបុគ្គលិកវសេន តិវិធស្សេវ វចនតោ ច តេសំយេវ សង្ឃគណបុគ្គលានំ វិហារវិចារណស្ស អនុញ្ញាតត្តា ច ទាយកសន្តកស្ស វិហារស្ស វិសុំ អវុត្តត្តា ច ទាយកានំ វិហារវិចារណស្ស អននុញ្ញាតត្តា ច សង្ឃាទយោ ឯវ វិហារស្ស ឥស្សរា ហោន្តិ, តេយេវ ច វិចារេតុំ លភន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ហោតុ, តេសុ បដិគ្គាហកភូតេសុ សង្ឃគណបុគ្គលេសុ សោ វិហារោ កស្ស សន្តកោ ហោតិ, កេន ច វិចារេតព្ពោតិ? វុច្ចតេ – សង្ឃិកវិហារេ តាវ ‘‘អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ ទិន្នត្តា បដិគ្គាហកេសុ កាលកតេសុបិ តទញ្ញោ ចាតុទ្ទិសសង្ឃោ ច អនាគតសង្ឃោ ច ឥស្សរោ, តស្ស សន្តកោ, តេន វិចារេតព្ពោ. គណសន្តកេ បន តស្មិំ គណេ យាវ ឯកោបិ អត្ថិ, តាវ គណសន្តកោវ, តេន អវសិដ្ឋេន ភិក្ខុនា វិចារេតព្ពោ. សព្ពេសុ កាលកតេសុ យទិ សកលគណោ វា តំគណបរិយាបន្នអវសិដ្ឋបុគ្គលោ វា ជីវមានកាលេយេវ យស្ស កស្សចិ ទិន្នោ, យេន ច វិស្សាសគ្គាហវសេន គហិតោ, សោ ឥស្សរោ. សចេបិ សកលគណោ ជីវមានកាលេយេវ អញ្ញគណស្ស វា សង្ឃស្ស វា បុគ្គលស្ស វា ទេតិ, តេ អញ្ញគណសង្ឃបុគ្គលា ឥស្សរា ហោន្តិ. បុគ្គលិកវិហារេ បន សោ វិហារស្សាមិកោ អត្តនោ ជីវមានកាលេយេវ សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា ទេតិ, តេ ឥស្សរា ហោន្តិ. យោ វា បន តស្ស ជីវមានស្សេវ វិស្សាសគ្គាហវសេន គណ្ហាតិ, សោវ ឥស្សរោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? សង្ឃិកេ វិហារស្ស គរុភណ្ឌត្តា អវិស្សជ្ជិយំ អវេភង្គិកំ ហោតិ, ន កស្សចិ ទាតព្ពំ. គណសន្តកបុគ្គលិកេសុ បន តេសំ សាមិកត្តា ទានវិស្សាសគ្គាហា រុហន្តិ, ‘‘តស្មា សោ ជីវមានោយេវ សព្ពំ អត្តនោ បរិក្ខារំ និស្សជ្ជិត្វា កស្សចិ អទាសិ, កោចិ វា វិស្សាសំ អគ្គហេសិ. យស្ស ទិន្នំ, យេន ច គហិតំ, តស្សេវ ហោតី’’តិ ច ‘‘ទ្វិន្នំ សន្តកំ ហោតិ អវិភត្តំ, ឯកស្មិំ កាលកតេ ឥតរោ សាមី, ពហូនម្បិ សន្តកេ ឯសេវ នយោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦៩) ច អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា វិញ្ញាយតិ.

ឯវំ បន វិស្សជ្ជេត្វា អទិន្នំ ‘‘មមច្ចយេន អសុកស្ស ហោតូ’’តិ ទានំ អច្ចយទានត្តា ន រុហតិ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៤១៩) ‘‘សចេ ហិ បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ យោ កោចិ កាលំ ករោន្តោ ‘មមច្ចយេន មយ្ហំ បរិក្ខារោ ឧបជ្ឈាយស្ស ហោតុ, អាចរិយស្ស ហោតុ, សទ្ធិវិហារិកស្ស ហោតុ, អន្តេវាសិកស្ស ហោតុ, មាតុ ហោតុ, បិតុ ហោតុ, អញ្ញស្ស វា កស្សចិ ហោតូ’តិ វទតិ, តេសំ ន ហោតិ, សង្ឃស្សេវ ហោតិ. ន ហិ បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ អច្ចយទានំ រុហតិ, គិហីនំ បន រុហតី’’តិ. ឯត្ថ ច ឯកច្ចេ បន វិនយធរា ‘‘គិហីនន្តិ បទំ សម្បទានន្តិ គហេត្វា ភិក្ខូនំ សន្តកំ អច្ចយទានវសេន គិហីនំ ទទន្តេ រុហតិ, បញ្ចន្នំ បន សហធម្មិកានំ ទេន្តោ ន រុហតី’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សន្តេ មាតាបិតូនំ ទទន្តោបិ រុហេយ្យ តេសំ គិហិភូតត្តា. ‘‘អថ ច បន ‘មាតុ ហោតុ, បិតុ ហោតុ, អញ្ញស្ស វា កស្សចិ ហោតូ’តិ វទតិ, តេសំ ន ហោតី’’តិ វចនតោ ន រុហតីតិ វិញ្ញាយតិ, តស្មា ‘‘គិហីនំ បនា’’តិ ឥទំ ន សម្បទានវចនំ, អថ ខោ សាមិវចនមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន គិហីនំ បន សន្តកំ អច្ចយទានំ រុហតីតិ សម្ពន្ធោ កាតព្ពោ.

កិញ្ច ភិយ្យោ – ‘‘សចេ ហិ បញ្ចសុ សហធម្មិកេសុ យោ កោចិ កាលំ ករោន្តោ មមច្ចយេន មយ្ហំ បរិក្ខារោ’’តិ អារភិត្វា ‘‘ន ហិ បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានំ អច្ចយទានំ រុហតិ, គិហីនំ បន រុហតី’’តិ វុត្តត្តា សាម្យត្ថេ ឆដ្ឋីពហុវចនំ សមត្ថិតំ ភវតិ. យទិ ឯវំ ‘‘គិហីន’’ន្តិ បទស្ស អសម្បទានត្តេ សតិ កតមំ សម្បទានំ ហោតីតិ? ‘‘យស្ស កស្សចី’’តិ បទំ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៤១៩) ‘‘មាតុ ហោតុ, បិតុ ហោតុ, អញ្ញស្ស វា កស្សចិ ហោតូ’’តិ. អយមត្ថោ អជ្ជុកវត្ថុនា (បារា. ១៥៨) ទីបេតព្ពោ. ឯវំ ជីវមានកាលេយេវ ទត្វា មតេសុ វិនិច្ឆយោ អម្ហេហិ ញាតោ, កស្សចិ អទត្វា មតេសុ វិនិច្ឆយោ កថំ ញាតព្ពោតិ? តត្ថាបិ សង្ឃិកេ តាវ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សង្ឃោវ ឥស្សរោ, គណសន្តកេ បន ឯកច្ចេសុ អវសេសា ឥស្សរា, សព្ពេសុ មតេសុ សង្ឃោវ ឥស្សរោ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦៩) ‘‘សព្ពេសុ មតេសុ សង្ឃិកំ ហោតី’’តិ. បុគ្គលិកេ បន វិហារស្ស គរុភណ្ឌត្តា អវិស្សជ្ជិយំ អវេភង្គិកំ សង្ឃិកមេវ ហោតិ.

កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខវេ, កាលកតេ សង្ឃោ សាមី បត្តចីវរេ, អបិច គិលានុបដ្ឋាកា ពហូបការា, អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃេន តិចីវរញ្ច បត្តញ្ច គិលានុបដ្ឋាកានំ ទាតុំ. យំ តត្ថ លហុភណ្ឌំ លហុបរិក្ខារំ, តំ សម្មុខីភូតេន សង្ឃេន ភាជេតុំ. យំ តត្ថ គរុភណ្ឌំ គរុបរិក្ខារំ, តំ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស អវិស្សជ្ជិយំ អវេភង្គិក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦៩) តេន ភគវតា ជានតា បស្សតា អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធេន វុត្តត្តា វិញ្ញាយតិ. ឯវម្បិ ‘‘គរុភណ្ឌំ គរុបរិក្ខារំ’’ឥច្ចេវ ភគវតា វុត្តំ, ន ‘‘វិហារ’’ន្តិ, តស្មា កថំ វិហារស្ស គរុភណ្ឌភាវោតិ វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘វិហារោ វិហារវត្ថុ, ឥទំ ទុតិយំ អវេភង្គិក’’ន្តិ បាឡិយំ,

‘‘ទ្វិសង្គហានិ ទ្វេ ហោន្តិ, តតិយំ ចតុសង្គហំ;

ចតុត្ថំ នវកោដ្ឋាសំ, បញ្ចមំ អដ្ឋភេទនំ.

‘‘ឥតិ បញ្ចហិ រាសីហិ, បញ្ចនិម្មលលោចនោ;

បញ្ចវីសវិធំ នាថោ, គរុភណ្ឌំ បកាសយី’’តិ. (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) –

អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តត្តា វិញ្ញាយតិ.

ឥតិ ទាយកោ វិហារំ កត្វា កុលូបកភិក្ខុស្ស ទេតិ, តស្ស មុញ្ចចេតនុប្បត្តិតោ បុព្ពកាលេ ទាយកោ វិហារស្សាមិកោ ហោតិ, ទាតុំ វា វិចារេតុំ វា ឥស្សរោ, មុញ្ចចេតនុប្បត្តិតោ បដ្ឋាយ បដិគ្គាហកភិក្ខុ សាមិកោ ហោតិ, បរិភុញ្ជិតុំ វា អញ្ញេសំ ទាតុំ វា ឥស្សរោ. សោ បុគ្គលោ អត្តនោ ជីវមានក្ខណេយេវ សទ្ធិវិហារិកាទីនំ និស្សជ្ជិត្វា ទេតិ, តទា តេ សទ្ធិវិហារិកាទយោ សាមិកា ហោន្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ វា អញ្ញស្ស វា ទាតុំ ឥស្សរា. យទិ បន កស្សចិ អទត្វាវ កាលំ ករោតិ, តទា សង្ឃោវ តស្ស វិហារស្ស សាមិកោ ហោតិ, ន ទាយកោ វា បុគ្គលោ វា, សង្ឃានុមតិយា ឯវ បុគ្គលោ បរិភុញ្ជិតុំ លភតិ, ន អត្តនោ ឥស្សរវតាយាតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯវំ មូលតោយេវ សង្ឃស្ស ទិន្នត្តា សង្ឃិកភូតវិហារោ វា មូលេ គណបុគ្គលានំ ទិន្នត្តា គណសន្តកបុគ្គលិកភូតោបិ តេសំ គណបុគ្គលានំ អញ្ញស្ស និស្សជ្ជនវសេន អទត្វា កាលកតត្តា បច្ឆា សង្ឃិកភាវំ បត្តវិហារោ វា សង្ឃេន វិចារេតព្ពោ ហោតិ. សង្ឃេនបិ ភគវតោ អនុមតិយា សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្និត្វា គាហាបេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ សេនាសនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣១៧) ‘‘អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ ‘កេន នុ ខោ សេនាសនំ គាហេតព្ព’ន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – ‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្និតុ’ន្តិ’’អាទិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘សេនាសនគ្គាហោ នាម វស្សកាលវសេន សេនាសនគ្គាហោ, ឧតុកាលវសេន សេនាសនគ្គាហោ, ធុវវាសវសេន សេនាសនគ្គាហោតិ តិវិធោ ហោតិ. តេសុ វស្សកាលវសេន សេនាសនគ្គាហោ បុរិមវស្សវសេន សេនាសនគ្គាហោ, បច្ឆិមវស្សវសេន សេនាសនគ្គាហោតិ ទុវិធោ. ឧតុកាលវសេន សេនាសនគ្គាហោបិ អន្តរាមុត្តកវសេន សេនាសនគ្គាហោ, តង្ខណបដិសល្លានវសេន សេនាសនគ្គាហោតិ ទុវិធោ’’តិ អាចរិយា វទន្តិ, ឯតំ បាឡិយា ច អដ្ឋកថាយ ច អសមេន្តំ វិយ ទិស្សតិ. បាឡិយញ្ហិ (ចូឡវ. ៣១៨) ‘‘អថ ខោ ភិក្ខូនំ ឯតទហោសិ ‘កតិ នុ ខោ សេនាសនគ្គាហោ’តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ – តយោមេ, ភិក្ខវេ, សេនាសនគ្គាហា បុរិមកោ បច្ឆិមកោ អន្តរាមុត្តកោ. អបរជ្ជុគតាយ អាសាឡ្ហិយា បុរិមកោ គាហេតព្ពោ, មាសគតាយ អាសាឡ្ហិយា បច្ឆិមកោ គាហេតព្ពោ, អបរជ្ជុគតាយ បវារណាយ អាយតិំ វស្សាវាសត្ថាយ អន្តរាមុត្តកោ គាហេតព្ពោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, តយោ សេនាសនគ្គាហា’’តិ ឯវំ អាគតោ, អដ្ឋកថាយម្បិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣១៨) ‘‘តីសុ សេនាសនគ្គាហេសុ បុរិមកោ ច បច្ឆិមកោ ចាតិ ឥមេ ទ្វេ គាហា ថាវរា. អន្តរាមុត្តកេ អយំ វិនិច្ឆយោ…បេ… អយំ តាវ អន្តោវស្សេ វស្សូបនាយិកាទិវសេន បាឡិយំ អាគតសេនាសនគ្គាហកថា, អយំ បន សេនាសនគ្គាហោ នាម ទុវិធោ ហោតិ ឧតុកាលេ ច វស្សាវាសេ ចា’’តិ ឯវំ អាគតោ, តស្មា សង្ឃេន សម្មតសេនាសនគ្គាហាបកេន វិចារេតព្ពា.

សេនាសនគ្គាហោ នាម ឧតុកាលេ សេនាសនគ្គាហោ, វស្សាវាសេ សេនាសនគ្គាហោតិ ទុវិធោ. តត្ថ ឧតុកាលោ នាម ហេមន្តឧតុគិម្ហឧតុវសេន អដ្ឋ មាសា, តស្មិំ កាលេ ភិក្ខូ អនិយតាវាសា ហោន្តិ, តស្មា យេ យទា អាគច្ឆន្តិ, តេសំ តទា ភិក្ខូ ឧដ្ឋាបេត្វា សេនាសនំ ទាតព្ពំ, អកាលោ នាម នត្ថិ. អយំ ឧតុកាលេ សេនាសនគ្គាហោ នាម. វស្សាវាសេ សេនាសនគ្គាហោ បន ‘‘បុរិមកោ បច្ឆិមកោ អន្តរាមុត្តកោ’’តិ បាឡិយំ អាគតនយេន តិវិធោ ហោតិ. អន្តរាមុត្តកោបិ ហិ អាយតិំ វស្សាវាសត្ថាយ គាហិតត្តា វស្សាវាសេ សេនាសនគ្គាហមេវ បវិសតិ, ន ឧតុកាលេ សេនាសនគ្គាហោ. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘អបរជ្ជុគតាយ បវារណាយ អាយតិំ វស្សាវាសត្ថាយ អន្តរាមុត្តកោ គាហេតព្ពោ’’តិ. តង្ខណបដិសល្លានវសេន សេនាសនគ្គាហោតិ ច នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាយំ វិសុំ អាគតោ, ឧតុកាលេ សេនាសនគ្គាហោយេវ តទង្គសេនាសនគ្គាហោតិបិ តង្ខណបដិសល្លានវសេន សេនាសនគ្គាហោតិបិ វទន្តិ, តស្មា ឧតុកាលវសេន សេនាសនគ្គាហោបិ ‘‘អន្តរាមុត្តកវសេន សេនាសនគ្គាហោ តង្ខណបដិសល្លានវសេន សេនាសនគ្គាហោតិ ទុព្ពិធោ’’តិ ន វត្តព្ពោ.

អថាបិ វទន្តិ ‘‘យថាវុត្តេសុ បញ្ចសុ សេនាសនគ្គាហេសុ ចត្តារោ សេនាសនគ្គាហា បញ្ចង្គសមន្នាគតេន សេនាសនគ្គាហាបកសម្មុតិលទ្ធេន ភិក្ខុនា អន្តោឧបចារសីមដ្ឋេន ហុត្វា អន្តោសីមដ្ឋានំ ភិក្ខូនំ យថាវិនយំ វិចារេតព្ពា ហោន្តិ, តេ បន វិចារណា យាវជ្ជកាលា ថាវរា ហុត្វា ន តិដ្ឋន្តិ, ធុវវាសវសេន វិចារណមេវ យាវជ្ជកាលា ថាវរំ ហុត្វា តិដ្ឋតី’’តិ, តម្បិ តថា ន សក្កា វត្តុំ. កស្មា? សេនាសនគ្គាហាបកភេទេ ‘‘ធុវវាសវសេន សេនាសនគ្គាហោ’’តិ បាឡិយំ អដ្ឋកថាយញ្ច នត្ថិ. ធុវវាសវសេន វិចារណញ្ច សម្មុតិលទ្ធេន សេនាសនគ្គាហាបកេន វិចារេតព្ពំ ន ហោតិ, អថ ខោ សមគ្គេន សង្ឃេន អបលោកនកម្មវសេន ទុវង្គសមន្នាគតស្ស ភិក្ខុស្ស អនុដ្ឋាបនីយំ កត្វា ទានមេវ, តស្មា សមគ្គោ សង្ឃោ ពហូបការតាគុណវិសិដ្ឋតាសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ អង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ អបលោកនកម្មវសេន សម្មន្និត្វា តស្ស ផាសុកំ អាវាសំ ធុវវាសវសេន អនុដ្ឋាបនីយំ កត្វា ទេតិ, តំ យាវជ្ជកាលា ថាវរំ ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ វត្តព្ពំ.

សមគ្គោ សង្ឃោវ ធុវវាសវសេន ទេតិ, ន សេនាសនគ្គាហាបកោតិ អយមត្ថោ កថំ ញាតព្ពោតិ ចេ? ‘‘សង្ឃោ បន ភណ្ឌាគារិកស្ស វា ធម្មកថិកវិនយធរាទីនំ វា គណវាចកអាចរិយស្ស វា ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេន្តោ ធុវវាសត្ថាយ វិហារំ សម្មន្និត្វា ទេតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២០; កង្ខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘សង្ឃោ បន ពហុស្សុតស្ស ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ ពហូបការស្ស ភារនិត្ថារកស្ស ផាសុកំ អាវាសំ អនុដ្ឋាបនីយំ កត្វា ទេតី’’តិ ច ‘‘សង្ឃោ បន ភណ្ឌាគារិកស្ស វា ធម្មកថិកវិនយធរគណវាចកាចរិយានំ វា ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេត្វា ធុវវាសត្ថាយ វិហារំ សល្លក្ខេត្វា សម្មន្និត្វា ទេតី’’តិ ច ‘‘ពហុស្សុតស្ស សង្ឃភារនិត្ថារកស្ស ភិក្ខុនោ អនុដ្ឋាបនីយសេនាសនម្បី’’តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦) ច ‘‘អបលោកនកម្មំ នាម សីមដ្ឋកំ សង្ឃំ សោធេត្វា ឆន្ទារហានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា កត្តព្ពំ កម្ម’’ន្តិ ច អដ្ឋកថាសុ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨២) វចនតោ សាធុកំ និស្សំសយេន ញាតព្ពោតិ.

កថំ បន អបលោកនកម្មេន ទាតព្ពភាវោ វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘ពហុស្សុតស្ស សង្ឃភារនិត្ថារកស្ស ភិក្ខុនោ អនុដ្ឋាបនីយសេនាសនម្បិ សង្ឃកិច្ចំ ករោន្តានំ កប្បិយការកាទីនំ ភត្តវេតនម្បិ អបលោកនកម្មេន ទាតុំ វដ្ដតី’’តិ បរិវារដ្ឋកថាយំ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦) កម្មវគ្គេ អាគតត្តា វិញ្ញាយតិ. កថំ បន ទុវង្គសមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោយេវ ទាតព្ពភាវោ វិញ្ញាយតីតិ? ‘‘ពហូបការតន្តិ ភណ្ឌាគារិកតាទិពហុឧបការភាវំ. ន កេវលំ ឥទមេវាតិ អាហ ‘គុណវិសិដ្ឋតញ្ចា’តិអាទិ. តេន ពហូបការត្តេបិ គុណវិសិដ្ឋត្តាភាវេ, គុណវិសិដ្ឋត្តេបិ ពហូបការត្តាភាវេ ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតី’’តិ វិនយត្ថមញ្ជូសាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ដី. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តត្តា វិញ្ញាយតិ.

កស្មា បន សេនាសនគ្គាហាបកេន វិចារេតព្ពោ សេនាសនគ្គាហោ យាវជ្ជកាលា ន តិដ្ឋតីតិ? បញ្ចង្គសមន្នាគតស្ស សេនាសនគ្គាហាបកស្ស ភិក្ខុនោ ទុល្លភត្តា, នានាទេសវាសីនំ នានាចរិយកុលសម្ភវានំ ភិក្ខូនំ ឯកសម្ភោគបរិភោគស្ស ទុក្ករត្តា ច ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ ន តិដ្ឋតិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ចហង្គេហិ សមន្នាគតំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្និតុំ, យោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន មោហាគតិំ គច្ឆេយ្យ, ន ភយាគតិំ គច្ឆេយ្យ, គហិតាគហិតញ្ច ជានេយ្យា’’តិ (ចូឡវ. ៣១៧). អដ្ឋកថាយម្បិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២២) ‘‘ឯវរូបេន ហិ សភាគបុគ្គលេន ឯកវិហារេ វា ឯកបរិវេណេ វា វសន្តេន អត្ថោ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. កស្មា បន ធុវវាសត្ថាយ ទានវិចារោ យាវជ្ជកាលា តិដ្ឋតីតិ? បញ្ចង្គសមន្នាគតាភាវេបិ សីមដ្ឋកស្ស សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា កត្តព្ពត្តា. វុត្តញ្ហិ ‘‘អបលោកនកម្មំ នាម សីមដ្ឋកំ សង្ឃំ សោធេត្វា ឆន្ទារហានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា សមគ្គស្ស សង្ឃស្ស អនុមតិយា តិក្ខត្តុំ សាវេត្វា កត្តព្ពំ កម្ម’’ន្តិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨២).

ឧតុកាលេ សង្ឃិកសេនាសនេ វសន្តេន អាគតោ ភិក្ខុ ន បដិពាហេតព្ពោ អញ្ញត្រ អនុដ្ឋាបនីយា. វុត្តញ្ហិ ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, វស្សានំ តេមាសំ បដិពាហិតុំ, ឧតុកាលំ បន ន បដិពាហិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ៣១៨). ‘‘អញ្ញត្រ អនុដ្ឋាបនីយា’’តិ វុត្តំ, កតមេ អនុដ្ឋាបនីយាតិ? ចត្តារោ អនុដ្ឋាបនីយា វុឌ្ឍតរោ, ភណ្ឌាគារិកោ, គិលានោ, សង្ឃតោ លទ្ធសេនាសនោ ច. តត្ថ វុឌ្ឍតរោ ភិក្ខុ តស្មិំ វិហារេ អន្តោសីមដ្ឋកភិក្ខូសុ អត្តនា វុឌ្ឍតរស្ស អញ្ញស្ស អភាវា យថាវុឌ្ឍំ កេនចិ អនុដ្ឋាបនីយោ. ភណ្ឌាគារិកោ សង្ឃេន សម្មន្និត្វា ភណ្ឌាគារស្ស ទិន្នតាយ សង្ឃស្ស ភណ្ឌំ រក្ខន្តោ គោបេន្តោ វសតិ, តស្មា សោ ភណ្ឌាគារិកោ កេនចិ អនុដ្ឋាបនីយោ. គិលានោ គេលញ្ញាភិភូតោ អត្តនោ លទ្ធសេនាសនេ វសន្តោ កេនចិ អនុដ្ឋាបនីយោ. សង្ឃតោ លទ្ធសេនាសនោ សមគ្គេន សង្ឃេន ទិន្នសេនាសនត្តា កេនចិ អនុដ្ឋាបនីយោ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៣) ‘‘ចត្តារោ ហិ ន វុដ្ឋាបេតព្ពា វុឌ្ឍតរោ, ភណ្ឌាគារិកោ, គិលានោ, សង្ឃតោ លទ្ធសេនាសនោតិ. តត្ថ វុឌ្ឍតរោ អត្តនោ វុឌ្ឍតាយ នវកតរេន ន វុដ្ឋាបេតព្ពោ, ភណ្ឌាគារិកោ សង្ឃេន សម្មន្និត្វា ភណ្ឌាគារស្ស ទិន្នតាយ, គិលានោ អត្តនោ គិលានតាយ, សង្ឃោ បន ពហុស្សុតស្ស ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ ពហូបការស្ស ភារនិត្ថារកស្ស ផាសុកំ អាវាសំ អនុដ្ឋាបនីយំ កត្វា ទេតិ, តស្មា សោ ឧបការកតាយ ច សង្ឃតោ លទ្ធតាយ ច ន វុដ្ឋាបេតព្ពោ’’តិ. ឋបេត្វា ឥមេ ចត្តារោ អវសេសា វុដ្ឋាបនីយាវ ហោន្តិ.

អបរស្មិំ ភិក្ខុម្ហិ អាគតេ វុដ្ឋាបេត្វា សេនាសនំ ទាបេតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣១៨) ‘‘ឧតុកាលេ តាវ កេចិ អាគន្តុកា ភិក្ខូ បុរេភត្តំ អាគច្ឆន្តិ, កេចិ បច្ឆាភត្តំ បឋមយាមំ វា មជ្ឈិមយាមំ វា បច្ឆិមយាមំ វា, យេ យទា អាគច្ឆន្តិ, តេសំ តទាវ ភិក្ខូ ឧដ្ឋាបេត្វា សេនាសនំ ទាតព្ពំ, អកាលោ នាម នត្ថី’’តិ. ឯតរហិ បន សទ្ធា បសន្នា មនុស្សា វិហារំ កត្វា អប្បេកច្ចេ បណ្ឌិតានំ វចនំ សុត្វា ‘‘សង្ឃេ ទិន្នំ មហប្ផល’’ន្តិ ញត្វា ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ អារព្ភ ‘‘ឥមំ វិហារំ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស ទេមា’’តិ វត្វា ទេន្តិ, អប្បេកច្ចេ អត្តនា បសន្នំ ភិក្ខុំ អារព្ភ វិហារំ កត្វាបិ ទានកាលេ តេន ឧយ្យោជិតា ហុត្វា ចាតុទ្ទិសំ សង្ឃំ អារព្ភ វុត្តនយេន ទេន្តិ, អប្បេកច្ចេ ករណកាលេបិ ទានកាលេបិ អត្តនោ កុលូបកភិក្ខុមេវ អារព្ភ បរិច្ចជន្តិ, តថាបិ ទក្ខិណោទកបាតនកាលេ តេន សិក្ខាបិតា យថាវុត្តបាឋំ វចីភេទំ ករោន្តិ, ចិត្តេន បន កុលូបកស្សេវ ទេន្តិ, ន សព្ពសង្ឃសាធារណត្ថំ ឥច្ឆន្តិ.

ឥមេសុ តីសុ ទានេសុ បឋមំ បុព្ពកាលេបិ ទានកាលេបិ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តត្តា សព្ពសង្ឃិកំ ហោតិ. ទុតិយំ បុព្ពកាលេ បុគ្គលំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តមានម្បិ ទានកាលេ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស បវត្តត្តា សង្ឃិកមេវ. តតិយំ បន បុព្ពកាលេបិ ទានកាលេបិ កុលូបកបុគ្គលមេវ ឧទ្ទិស្ស បវត្តតិ, ន សង្ឃំ, កេវលំ ភិក្ខុនា វុត្តានុសារេនេវ វចីភេទំ ករោន្តិ. ឯវំ សន្តេ ‘‘កិំ អយំ វិហារោ ចិត្តវសេន បុគ្គលិកោ ហោតិ, វចីភេទវសេន សង្ឃិកោ’’តិ ចិន្តាយំ ឯកច្ចេ ឯវំ វទេយ្យុំ –

‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បសន្នេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ សុខមន្វេតិ, ឆាយាវ អនបាយិនីតិ. (ធ. ប. ២) –

វចនតោ ចិត្តវសេន បុគ្គលិកោ ហោតី’’តិ. អញ្ញេ ‘‘យថា ទាយកា វទន្តិ, តថា បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២៥) វចនតោ វចីភេទវសេន សង្ឃិកោ ហោតី’’តិ.

តត្រាយំ វិចារណា – ឥទំ ទានំ បុព្ពេ បុគ្គលស្ស បរិណតំ បច្ឆា សង្ឃស្ស បរិណាមិតំ, តស្មា ‘‘សង្ឃិកោ’’តិ វុត្តេ នវសុ អធម្មិកទានេសុ ‘‘បុគ្គលស្ស បរិណតំ សង្ឃស្ស បរិណាមេតី’’តិ (បារា. ៦៦០) វុត្តំ អដ្ឋមំ អធម្មិកទានំ ហោតិ, តស្ស ទានស្ស បដិគ្គហាបិ បរិភោគាបិ អធម្មិកបដិគ្គហា អធម្មិកបរិភោគា ហោន្តិ. ‘‘បុគ្គលិកោ’’តិ វុត្តេ តីសុ ធម្មិកទានេសុ ‘‘បុគ្គលស្ស ទិន្នំ បុគ្គលស្សេវ ទេតី’’តិ វុត្តំ តតិយធម្មិកទានំ ហោតិ, តស្ស បដិគ្គហាបិ បរិភោគាបិ ធម្មិកបដិគ្គហា ធម្មិកបរិភោគា ហោន្តិ, តស្មា បុគ្គលិកបក្ខំ ភជតិ. អប្បេកច្ចេ សុត្តន្តិកាទិគណេ បសីទិត្វា វិហារំ ការេត្វា គណស្ស ទេន្តិ ‘‘ឥមំ វិហារំ អាយស្មន្តានំ ទម្មី’’តិ. អប្បេកច្ចេ បុគ្គលេ បសីទិត្វា វិហារំ កត្វា បុគ្គលស្ស ទេន្តិ ‘‘ឥមំ វិហារំ អាយស្មតោ ទម្មី’’តិ. ឯតេ បន គណសន្តកបុគ្គលិកា វិហារា ទានកាលតោ បដ្ឋាយ បដិគ្គាហកសន្តកាវ ហោន្តិ, ន ទាយកសន្តកា. តេសុ គណសន្តកោ តាវ ឯកច្ចេសុ មតេសុ អវសេសានំ សន្តកោ, តេសុ ធរមានេសុយេវ កស្សចិ ទេន្តិ, តស្ស សន្តកោ. កស្សចិ អទត្វា សព្ពេសុ មតេសុ សង្ឃិកោ ហោតិ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦៩) ‘‘ទ្វិន្នំ សន្តកំ ហោតិ អវិភត្តំ, ឯកស្មិំ កាលកតេ ឥតរោ សាមី, ពហូនំ សន្តកេបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពេសុ មតេសុ សង្ឃិកំវ ហោតី’’តិ.

បុគ្គលិកវិហារោបិ យទិ សោ បដិគ្គាហកបុគ្គលោ អត្តនោ ជីវមានកាលេយេវ សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ទេតិ, កោចិ វា តស្ស វិស្សាសេន តំ វិហារំ អគ្គហេសិ, តស្ស សន្តកោ ហោតិ. កស្សចិ អទត្វា កាលកតេ សង្ឃិកោ ហោតិ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សោ ជីវមានោយេវ សព្ពំ អត្តនោ បរិក្ខារំ និស្សជ្ជិត្វា កស្សចិ អទាសិ, កោចិ វា វិស្សាសំ អគ្គហេសិ. យស្ស ទិន្នោ, យេន ច គហិតោ, តស្សេវ ហោតី’’តិ. បាឡិយញ្ច (មហាវ. ៣៦៩) ‘‘ភិក្ខុស្ស, ភិក្ខវេ, កាលកតេ សង្ឃោ សាមី បត្តចីវរេ, អបិច គិលានុបដ្ឋាកា ពហូបការា. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃេន តិចីវរញ្ច បត្តញ្ច គិលានុបដ្ឋាកានំ ទាតុំ, យំ តត្ថ លហុភណ្ឌំ លហុបរិក្ខារំ, តំ សម្មុខីភូតេន សង្ឃេន ភាជេតុំ, យំ តត្ថ គរុភណ្ឌំ គរុបរិក្ខារំ, តំ អាគតានាគតស្ស ចាតុទ្ទិសស្ស សង្ឃស្ស អវិស្សជ្ជិយំ អវេភង្គិក’’ន្តិ (មហាវ. ៣៦៩) វុត្តំ, តស្មា ឥមិនា នយេន វិនិច្ឆយោ កាតព្ពោ.

សង្ឃិកេ បន បាឡិយំ អាគតានំ ‘‘បុរិមកោ បច្ឆិមកោ អន្តរាមុត្តកោ ចា’’តិ (ចូឡវ. ៣១៨) វុត្តានំ តិណ្ណំ សេនាសនគ្គាហានញ្ច អដ្ឋកថាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣១៨) អាគតានំ ‘‘ឧតុកាលេ ច វស្សាវាសេ ចា’’តិ វុត្តានំ ទ្វិន្នំ សេនាសនគ្គាហានញ្ច ឯតរហិ អសម្បជ្ជនតោ អនុដ្ឋាបនីយបាឡិយំ អាគតស្ស អត្តនោ សភាវេន អនុដ្ឋាបនីយស្ស ធុវវាសត្ថាយ សង្ឃេន ទិន្នតាយ អនុដ្ឋាបនីយស្ស វសេនេវ វិនិច្ឆយោ ហោតិ. វុឌ្ឍតរគិលានា ហិ អត្តនោ សភាវេន អនុដ្ឋាបនីយា ហោន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៣) ‘‘វុឌ្ឍតរោ អត្តនោ វុឌ្ឍតាយ នវកតរេន ន វុដ្ឋាបេតព្ពោ, គិលានោ អត្តនោ គិលានតាយា’’តិ. ភណ្ឌាគារិកធម្មកថិកាទយោ ធុវវាសត្ថាយ សង្ឃេន ទិន្នតាយ អនុដ្ឋាបនីយា ហោន្តិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘សង្ឃោ បន ភណ្ឌាគារិកស្ស វា ធម្មកថិកវិនយធរាទីនំ វា…បេ… ធុវវាសត្ថាយ វិហារំ សម្មន្និត្វា ទេតិ, តស្មា យស្ស សង្ឃេន ទិន្នោ, សោបិ អនុដ្ឋាបនីយោ’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២០; កង្ខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា). សោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – ឯតរហិ សង្ឃិកវិហារេសុ សង្ឃត្ថេរេសុ យថាកម្មង្គតេសុ តស្មិំ វិហារេ យោ ភិក្ខុ វុឌ្ឍតរោ, សោបិ ‘‘អយំ វិហារោ មយា វសិតព្ពោ’’តិ វទតិ. យោ តត្ថ ព្យត្តោ បដិពលោ, សោបិ តថេវ វទតិ. យេន សោ វិហារោ ការិតោ, សោបិ ‘‘មយា បសីទិតបុគ្គលោ អារោបេតព្ពោ’’តិ វទតិ. សង្ឃោបិ ‘‘មយមេវ ឥស្សរា, តស្មា អម្ហេហិ ឥច្ឆិតបុគ្គលោ អារោបេតព្ពោ’’តិ វទតិ. ឯវំទ្វិធា វា តិធា វា ចតុធា វា ភិន្នេសុ មហន្តំ អធិករណំ ហោតិ.

តេសុ វុឌ្ឍតរោ ‘‘ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេន វុឌ្ឍតរស្ស អាសនំ បដិពាហិតព្ពន្តិ វទាមិ, យោ បដិពាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ បាឡិបាឋញ្ច (មហាវ. ៤៧៣; ចូឡវ. ៣១៦), ‘‘វុឌ្ឍតរោ អត្តនោ វុឌ្ឍតាយ នវកតរេន ន វុដ្ឋាបេតព្ពោ’’តិ អដ្ឋកថាវចនញ្ច (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៩ អាទយោ; កង្ខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) គហេត្វា ‘‘អហមេវ ឯត្ថ វុឌ្ឍតរោ, មយា វុឌ្ឍតរោ អញ្ញោ នត្ថិ, តស្មា អហមេវ ឥមស្មិំ វិហារេ វសិតុមនុច្ឆវិកោ’’តិ សញ្ញី ហោតិ. ព្យត្តោបិ ‘‘ពហុស្សុតស្ស សង្ឃភារនិត្ថារកស្ស ភិក្ខុនោ អនុដ្ឋាបនីយសេនាសនម្បី’’តិ បរិវារដ្ឋកថាវចនញ្ច (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦), ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេន ទសវស្សេន វា អតិរេកទសវស្សេន វា ឧបសម្បាទេតុំ, និស្សយំ ទាតុ’’ន្តិអាទិបាឡិវចនញ្ច (មហាវ. ៧៦, ៨២) គហេត្វា ‘‘អហមេវ ឯត្ថ ព្យត្តោ បដិពលោ, ន មយា អញ្ញោ ព្យត្តតរោ អត្ថិ, តស្មា អហមេវ ឥមស្ស វិហារស្ស អនុច្ឆវិកោ’’តិ សញ្ញី. វិហារការកោបិ ‘‘យេន វិហារោ ការិតោ, សោ វិហារសាមិកោតិ វិនយបាឋោ (បាចិ. អដ្ឋ. ១១៦) អត្ថិ, មយា ច ពហុំ ធនំ ចជិត្វា អយំ វិហារោ ការិតោ, តស្មា មយា បសន្នបុគ្គលោ អារោបេតព្ពោ, ន អញ្ញោ’’តិ សញ្ញី. សង្ឃោបិ ‘‘សង្ឃិកោ នាម វិហារោ សង្ឃស្ស ទិន្នោ ហោតិ បរិច្ចត្តោ’’តិអាទិបាឡិវចនញ្ច (បាចិ. ១១៦, ១២១, ១២៦, ១៣១), អន្តមសោ ចតុរង្គុលបាទកំ គាមទារកេហិ បំស្វាគារកេសុ កីឡន្តេហិ កតម្បិ សង្ឃស្ស ទិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ គរុភណ្ឌំ ហោតី’’តិអាទិអដ្ឋកថាវចនញ្ច (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣២១) គហេត្វា ‘‘អយំ វិហារោ សង្ឃិកោ សង្ឃសន្តកោ, តស្មា អម្ហេហិ អភិរុចិតបុគ្គលោវ អារោបេតព្ពោ, ន អញ្ញោ’’តិ សញ្ញី.

តត្ថ វុឌ្ឍតរស្ស វចនេបិ ‘‘ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ’’ត្យាទិវចនំ (ចូឡវ. ៣១៦) តេសុ តេសុ អាសនសាលាទីសុ អគ្គាសនស្ស វុឌ្ឍតរារហត្តា ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា និសិន្នោបិ ភិក្ខុ វុឌ្ឍតរេ អាគតេ វុដ្ឋាយ អាសនំ ទាតព្ពំ សន្ធាយ ភគវតា វុត្តំ, ន ធុវវាសំ សន្ធាយ. ‘‘វុឌ្ឍតរោ អត្តនោ វុឌ្ឍតាយ’’ត្យាទិវចនញ្ច (បាចិ. អដ្ឋ. ១២០; កង្ខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) យថាវុឌ្ឍំ សេនាសនេ ទីយមានេ វុឌ្ឍតរេ អាគតេ នវកតរោ វុដ្ឋាបេតព្ពោ, វុដ្ឋាបេត្វា វុឌ្ឍតរស្ស សេនាសនំ ទាតព្ពំ, វុឌ្ឍតរោ បន នវកតរេន ន វុដ្ឋាបេតព្ពោ. កស្មា? ‘‘អត្តនោ វុឌ្ឍតរតាយា’’តិ ឧតុកាលេ យថាវុឌ្ឍំ សេនាសនទានំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ធុវវាសត្ថាយ ទានំ សន្ធាយ, តស្មា ឥទម្បិ វចនំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ, ន សីឃំ អនុជានិតព្ពំ.

ព្យត្តវចនេបិ ‘‘ពហុស្សុតស្ស សង្ឃភារនិត្ថារកស្ស’’ត្យាទិវចនញ្ច (បរិ. អដ្ឋ. ៤៤៥-៤៩៦) ន ពហុស្សុតមត្តេន សង្ឃិកវិហារស្ស ឥស្សរភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ តស្ស ភិក្ខុស្ស ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេត្វា សង្ឃេន ផាសុកំ អាវាសំ អនុដ្ឋាបនីយំ កត្វា ទិន្នេ សោ ភិក្ខុ កេនចិ តម្ហា វិហារា អនុដ្ឋាបនីយោ ហោតិ, ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ’’ត្យាទិវចនញ្ច (មហាវ. ៨២) និស្សយាចរិយានំ លក្ខណំ បកាសេតុំ ភគវតា វុត្តំ, ន សង្ឃិកវិហារស្ស ឥស្សរត្តំ, តស្មា ឥទម្បិ វចនំ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ, ន សីឃំ អនុជានិតព្ពំ.

ទាយកវចនំ បន នានុជានិតព្ពំ បដិពាហិតព្ពំ. កស្មា? ‘‘យេន វិហារោ ការិតោ’’ត្យាទិបាឋស្ស អមុខ្យវោហារត្តា. យថា ហិ បុថុជ្ជនកាលេ រូបាទីសុ សញ្ជនស្ស ភូតបុព្ពត្តា ភូតបុព្ពគតិយា អរហាបិ ‘‘សត្តោ’’តិ, ឯវំ ទានកាលតោ បុព្ពេ តស្ស វិហារស្ស សាមិភូតបុព្ពត្តា ទាយកោ ‘‘វិហារសាមិកោ’’តិ វុច្ចតិ, ន ឥស្សរត្តា. ន ហិ សកលេ វិនយបិដកេ អដ្ឋកថាដីកាសុ ច ‘‘វិស្សជ្ជេត្វា ទិន្នស្ស វិហារស្ស ទាយកោ ឥស្សរោ’’តិ វា ‘‘ទាយកេន វិចារេតព្ពោ’’តិ វា ‘‘ទាយកសន្តកវិហារោ’’តិ វា បាឋោ អត្ថិ, ‘‘សង្ឃិកោ, គណសន្តកោ, បុគ្គលិកោ’’ឥច្ចេវ អត្ថិ, តស្មា តស្ស វចនំ នានុជានិតព្ពំ.

សង្ឃស្ស វចនេបិ ‘‘សង្ឃិកោ នាម វិហារោ’’ត្យាទិវចនំ (បាចិ. ១១៦, ១២១, ១២៦, ១៣១) សង្ឃសន្តកភាវំ សង្ឃេន វិចារេតព្ពភាវំ ទីបេតិ, សង្ឃោ បន វិចារេន្តោ បញ្ចង្គសមន្នាគតំ ភិក្ខុំ សេនាសនគ្គាហាបកំ សម្មន្និត្វា តេន យថាវុឌ្ឍំ វិចារេតព្ពោ វា ហោតិ, សមគ្គេន សង្ឃេន ទុវង្គសមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ អបលោកនកម្មេន ធុវវាសត្ថាយ ទាតព្ពោ វា. តេសុ បញ្ចង្គសមន្នាគតស្ស ភិក្ខុនោ ទុល្លភត្តា សេនាសនគ្គាហាបកសម្មុតិយា អភាវេ សតិ ទុវង្គសមន្នាគតោ ភិក្ខុ បរិយេសិតព្ពោ. ឯវំ បន អបរិយេសិត្វា ភណ្ឌាគារិកតាទិពហឩបការតាយុត្តស្ស ពហុស្សុតតាទិគុណវិសិដ្ឋតាវិរហស្ស ភិក្ខុនោ អាមិសគរុកតាទិវសេន សង្ឃេន វិហារោ ទាតព្ពោ ន ហោតិ, តស្មា សង្ឃវចនម្បិ ឧបបរិក្ខិតព្ពំ, ន តាវ អនុជានិតព្ពំ.

អថ តីណិបិ វចនានិ សំសន្ទេតព្ពានិ. តត្ថ សង្ឃស្ស ឥស្សរត្តា សង្ឃោ បុច្ឆិតព្ពោ ‘‘កោ បុគ្គលោ តុម្ហេហិ អភិរុចិតោ’’តិ, បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯសោ’’តិ វុត្តេ ‘‘កស្មា អភិរុចិតោ’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘ឯសោ បុគ្គលោ អម្ហេ ចីវរាទិបច្ចយេហិ អនុគ្គហេតា, អម្ហាកំ ញាតិសាលោហិតោ, ឧបជ្ឈាយោ, អាចរិយោ, សទ្ធិវិហារិកោ, អន្តេវាសិកោ, សមានុបជ្ឈាយកោ, សមានាចរិយកោ, បិយសហាយោ, លាភី, យសស្សី, តស្មា អម្ហេហិ អភិរុចិតោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ឯត្តាវតា ធុវវាសត្ថាយ វិហារោ ទាតព្ពោ’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពោ. អថ ‘‘ឯសោ បុគ្គលោ សព្ពេហិ អម្ហេហិ វុឌ្ឍតរោ អគ្គាសនំ អគ្គោទកំ អគ្គបិណ្ឌំ អរហតិ, ធុវវាសត្ថាយ វិហារោ បន តស្ស ទាតព្ពោតិ អដ្ឋកថាចរិយេហិ ន វុត្តោ’’តិ វត្វា បដិក្ខិបិតព្ពោ. អថ ‘‘ធម្មកថិកោ, វិនយធរោ, គណវាចកអាចរិយោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឯសោ ធុវវាសត្ថាយ ទិន្នវិហារស្ស អនុច្ឆវិកោ, ឯតស្ស ទាតព្ពោ’’តិ អនុមោទិតព្ពោ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘សង្ឃោ បន ភណ្ឌាគារិកស្ស វា ធម្មកថិកវិនយធរាទីនំ វា គណវាចកអាចរិយស្ស វា ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេន្តោ ធុវវាសត្ថាយ វិហារំ សម្មន្និត្វា ទេតី’’តិ វចនតោ វិញ្ញាយតិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២៩; កង្ខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា).

ឥធ បន សាធកបាឋេ ‘‘ភណ្ឌាគារិកស្ស វា’’តិ វិជ្ជមានេ កស្មា សាធ្យវចនេ ភណ្ឌាគារិកោ ន វុត្តោតិ? ឯតរហិ ភណ្ឌាគារស្ស អភាវា. យទិ កេសុចិ វិហារេសុ ភណ្ឌាគារំ សម្មន្នេយ្យ, សោ ភណ្ឌាគារវិហារេ និសិន្នោ សង្ឃស្ស បត្តចីវររក្ខណាទិកំ ឧបការំ ករេយ្យ, តស្ស ពហូបការតំ សល្លក្ខេន្តោ សង្ឃោ ភណ្ឌាគារិកស្ស ផាសុកំ អាវាសំ ឯតរហិបិ ធុវវាសត្ថាយ ទទេយ្យ, សោ តស្ស វិសុំ ធុវវាសវិហារោតិ. ឯត្ថ សាធកបាឋេ ‘‘ធម្មកថិកវិនយធរាទីនំ វា’’តិអាទិសទ្ទេន ពហុស្សុតោ អាគតាគមោ ធម្មធរោ វិនយធរោ មាតិកាធរោ បណ្ឌិតោ ព្យត្តោ មេធាវី លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោតិ វុត្តគុណវន្តេ សង្គណ្ហាតិ. អថាបិ ‘‘ឯសោ បុគ្គលោ ពហុស្សុតោ ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ ភិក្ខូនំ ពហូបការោ សង្ឃភារនិត្ថារកោ’’តិ វទតិ, ‘‘សាធុ ឯសោបិ ផាសុកាវាសស្ស អរហោ, អនុដ្ឋាបនីយំ កត្វា ធុវវាសត្ថាយ វិហារោ ឯតស្សបិ ទាតព្ពោ’’តិ វត្វា អនុមោទិតព្ពោ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘សង្ឃោ បន ពហុស្សុតស្ស ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីហិ ពហូបការស្ស ភារនិត្ថារកស្ស ផាសុកំ អាវាសំ អនុដ្ឋាបនីយំ កត្វា ទេតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៤៣) វចនតោ វិញ្ញាយតិ.

អថាបិ ‘‘អយំ បុគ្គលោ ធម្មកថិកោ វិនយធរោ គណវាចកាចរិយោ សង្ឃស្ស ពហូបការោ វិសិដ្ឋគុណយុត្តោ’’តិ វទតិ, ‘‘សាធុ ឯតស្សបិ បុគ្គលស្ស ធុវវាសត្ថាយ វិហារំ សល្លក្ខេត្វា សម្មន្និត្វាវ ទាតព្ពោ’’តិ វត្វា អនុមោទិតព្ពោ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘សង្ឃោ បន ភណ្ឌាគារិកស្ស វា ធម្មកថិកវិនយធរាទីនំ វា គណវាចកាចរិយស្ស វា ពហូបការតំ គុណវិសិដ្ឋតញ្ច សល្លក្ខេត្វា ធុវវាសត្ថាយ វិហារំ សម្មន្និត្វា ទេតី’’តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ១២០; កង្ខា. អដ្ឋ. អនុបខជ្ជសិក្ខាបទវណ្ណនា) វចនតោ វិញ្ញាយតិ.

អថាបិ ‘‘ឯសោ បុគ្គលោ ពហុស្សុតោ សង្ឃភារនិត្ថារកោ’’តិ វទតិ, ‘‘សាធុ ឯតស្សបិ អនុដ្ឋាបនីយំ កត្វា ទាតព្ពោ’’តិ វត្វា អនុមោទិតព្ពោ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘ពហុស្សុតស្ស សង្ឃភារនិត្ថារកស្ស ភិក្ខុនោ អនុដ្ឋាបនីយសេនាសនម្បី’’តិ បរិវារដ្ឋកថាយំ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៩៥-៤៩៦) វុត្តត្តា វិញ្ញាយតិ. តតោ ‘‘ឯវំ ទុវង្គសម្បន្នោ បុគ្គលោ អន្តោសីមដ្ឋោ វា ពហិសីមដ្ឋោ វា’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អន្តោសីមដ្ឋោ’’តិ វុត្តេ ‘‘សាធុ សុដ្ឋុ តស្ស ទាតព្ពោ’’តិ សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. ‘‘ពហិសីមដ្ឋោ’’តិ វុត្តេ ‘‘ន ទាតព្ពោ’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពំ. កស្មាតិ ចេ? ‘‘ន, ភិក្ខវេ, និស្សីមេ ឋិតស្ស សេនាសនំ គាហេតព្ពំ, យោ គាហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (ចូឡវ. ៣១៨) វចនតោតិ.