២៦. វស្សូបនាយិកវិនិច្ឆយកថា

១៧៩. ឯវំ ឧបោសថបវារណាវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ វស្សូបនាយិកវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘វស្សូបនាយិកាតិ ឯត្ថ’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ វសនំ វស្សំ. កិំ តំ? វសនកិរិយា ភាវត្ថេ ណ្យ-បច្ចយវសេន. ឧបនយនំ ឧបនយោ. កោ សោ? ឧបគមនកិរិយា, វស្សស្ស ឧបនយោ វស្សូបនយោ, សោ ឯតិស្សា បញ្ញត្តិយា អត្ថិ, តស្មិំ វា វិជ្ជតីតិ វស្សូបនាយិកា. កា សា? វស្សូបនាយិកបញ្ញត្តិ. អថ វា ឧបនយតិ ឯតាយាតិ ឧបនាយិកា មជ្ឈេ ទីឃវសេន. វស្សស្ស ឧបនាយិកា វស្សូបនាយិកា, សា ឯវ បុរេ ភវា បុរិមា ភវត្ថេ ឥម-បច្ចយវសេន, សា ឯវ បុរិមិកា សកត្ថេ ក-បច្ចយវសេន, តស្មិំ បរេ ឥត្ថិលិង្គេ អ-ការស្ស ឥ-ការាទេសោ. បច្ឆា ភវា បច្ឆិមា, សាវ បច្ឆិមិកា.

អស្សតិយា បន វស្សំ ន ឧបេតីតិ ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ ឥមំ តេមាសំ វស្សំ ឧបេមី’’តិ វចីភេទំ កត្វា ន ឧបេតិ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ពំ, យោ ឧបគច្ឆេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ២០៤) វចីភេទំ កត្វា វស្សូបគមនំ សន្ធាយ បដិក្ខេបោ, ន អាលយករណវសេន ឧបគមនំ សន្ធាយាតិ វទន្តិ. បាឡិយំ បន អវិសេសេន វុត្តត្តា អដ្ឋកថាយញ្ច ទុតិយបារាជិកសំវណ្ណនាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.៨៤) ‘‘វស្សំ ឧបគច្ឆន្តេន ហិ នាលកបដិបទំ បដិបន្នេនបិ បញ្ចន្នំ ឆទនានំ អញ្ញតរេន ឆន្នេយេវ សទ្វារពន្ធេ សេនាសនេ ឧបគន្តព្ពំ, តស្មា វស្សកាលេ សចេ សេនាសនំ លភតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ លភតិ, ហត្ថកម្មំ បរិយេសិត្វាបិ កាតព្ពំ. ហត្ថកម្មំ អលភន្តេន សាមម្បិ កាតព្ពំ, ន ត្វេវ អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ២០៤) ទឡ្ហំ កត្វា វុត្តត្តា អសេនាសនិកស្ស នាវាទិំ វិនា អញ្ញត្ថ អាលយមត្តេន ឧបគន្តុំ ន វដ្ដតីតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. នាវាសត្ថវជេសុយេវ ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, នាវាយ វស្សំ ឧបគន្តុ’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ២០៣) សតិ, អសតិ វា សេនាសនេ វស្សូបគមនស្ស វិសុំ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អសេនាសនិកេន វស្សំ ឧបគន្តព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ២០៤) អយំ បដិក្ខេបោ. តត្ថ ន លភតីតិ អសតិ សេនាសនេ អាលយវសេនបិ នាវាទីសុ ឧបគមនំ វុត្តំ. ចតូសុ ហិ សេនាសនេសុ វិហារសេនាសនំ ឥធាធិប្បេតំ, ន ឥតរត្តយំ.

ដង្កិតមញ្ចាទិភេទា កុដីតិ ឯត្ថ ដង្កិតមញ្ចោ នាម ទីឃេ មញ្ចបាទេ មជ្ឈេ វិជ្ឈិត្វា អដនិយោ បវេសេត្វា កតោ មញ្ចោ, តស្ស ឥទំ ឧបរិ, ឥទំ ហេដ្ឋាតិ នត្ថិ. បរិវត្តេត្វា អត្ថតោបិ តាទិសោវ ហោតិ, តំ សុសានេ ទេវដ្ឋានេ ច ឋបេន្តិ, ចតុន្នំ បាសាណានំ ឧបរិ បាសាណំ អត្ថរិត្វា កតំ គេហម្បិ ‘‘ដង្កិតមញ្ចោ’’តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឥធ វស្សំ ឧបេមី’’តិ តិក្ខត្តុំ វត្តព្ពន្តិ សត្ថស្ស អវិហារត្តា ‘‘ឥមស្មិំ វិហារេ’’តិ អវត្វា ‘‘ឥធ វស្សំ ឧបេមី’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ. សត្ថេ បន វស្សំ ឧបគន្តុំ ន វដ្ដតីតិ កុដិកាទីនំ អភាវេន ‘‘ឥធ វស្សំ ឧបេមី’’តិ វចីភេទំ កត្វា ឧបគន្តុំ ន វដ្ដតិ, អាលយករណមត្តេនេវ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. វិប្បកិរតីតិ វិសុំ វិសុំ គច្ឆតិ. តីសុ ឋានេសុ នត្ថិ វស្សច្ឆេទេ អាបត្តីតិ តេហិ សទ្ធិំ គច្ឆន្តស្សេវ នត្ថិ អាបត្តិ, តេហិ វិយុជ្ជិត្វា គមនេ បន អាបត្តិយេវ, បវារេតុញ្ច ន លភតិ.

បវិសនទ្វារំ យោជេត្វាតិ សកវាដពទ្ធមេវ យោជេត្វា. បុរិមិកាយ…បេ… ន បក្កមិតព្ពាតិ ឥមិនា អាសាឡ្ហីបុណ្ណមាយ អនន្តរេ បាដិបទទិវសេ បុរិមវស្សំ ឧបគន្ត្វា វស្សានឧតុនោ ចតូសុ មាសេសុ សព្ពបច្ឆិមមាសំ ឋបេត្វា បុរិមំ តេមាសំ វសិតព្ពំ. សាវណបុណ្ណមិយា អនន្តរេ បាដិបទទិវសេ បច្ឆិមវស្សំ ឧបគន្ត្វា សព្ពបឋមមាសំ ឋបេត្វា បច្ឆិមំ តេមាសំ វសិតព្ពំ. ឯវំ អវសិត្វា បុរិមិកាយ វស្សំ ឧបគតេន ភិក្ខុនា មហាបវារណាយ អន្តោ អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា បច្ឆិមិកាយ ឧបគតេន ចាតុមាសិនិបវារណាយ អន្តោ អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា អន្តរា ចារិកំ បក្កមេយ្យ, ឧបចារសីមាតិក្កមេយេវ តស្ស ភិក្ខុនោ ទុក្កដាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ឥមមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតុំ ‘‘ន ភិក្ខវេ…បេ… វចនតោ’’តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ វស្សំ ឧបគន្ត្វា សតិ ករណីយេ បក្កមន្តស្ស សព្ពថាបិ អាបត្តិយេវ សិយាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘វស្សំ ឧបគន្ត្វា បនា’’តិអាទិ. ឯវំ សន្តេ តទហេវ សត្តាហករណីយេន បក្កមន្តស្សេវ អនាបត្តិ សិយា, ន ទ្វីហតីហំ វសិត្វា បក្កមន្តស្សាតិ អាហ ‘‘កោ បន វាទោ’’តិអាទិ.

១៨០. ឥទានិ សត្តាហករណីយលក្ខណំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សត្តន្នំ សត្តាហករណីយេន បហិតេ គន្តុំ, ន ត្វេវ អប្បហិតេ, ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុនិយា សិក្ខមានាយ សាមណេរស្ស សាមណេរិយា ឧបាសកស្ស ឧបាសិកាយា’’តិ (មហាវ. ១៨៧) ឯកំ, ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សត្តន្នំ សត្តាហករណីយេន អប្បហិតេបិ គន្តុំ, បគេវ បហិតេ, ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុនិយា សិក្ខមានាយ សាមណេរស្ស សាមណេរិយា មាតុយា ច បិតុស្ស ចា’’តិ (មហាវ. ១៩៨) ឯកំ, ‘‘សចេ បន ភិក្ខុនោ ភាតា វា អញ្ញោ វា ញាតកោ គិលានោ ហោតី’’តិ ឯកំ, ‘‘ឯកស្មិំ វិហារេ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ វសន្តោ ភិក្ខុភត្តិកោ’’តិ ឯកំ, ‘‘សចេ ភិក្ខុស្ស…បេ… អនភិរតិ វា កុក្កុច្ចំ វា ទិដ្ឋិគតំ វា ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ ឯកំ, ‘‘កោចិ ភិក្ខុ គរុធម្មំ អជ្ឈាបន្នោ ហោតិ បរិវាសារហោ’’តិ ឯកំ, ‘‘ភិក្ខុនិយាបិ មានត្តារហាយា’’តិ ឯកំ, ‘‘សាមណេរោ ឧបសម្បជ្ជិតុកាមោ…បេ… សិក្ខមានា វា…បេ… សាមណេរី វា’’តិ ឯកំ, ‘‘ភិក្ខុស្ស ភិក្ខុនិយា វា សង្ឃោ កម្មំ កត្តុកាមោ តជ្ជនីយំ វា’’តិ ឯកំ, ‘‘សចេបិ កតំយេវ ហោតិ កម្ម’’ន្តិ ឯកំ, ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សង្ឃករណីយេន គន្តុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៩៩) ឯកន្តិ ឯកាទស ឋានានិ ហោន្តិ. តត្ថ បឋមតតិយចតុត្ថវសេន តីសុ ឋានេសុ បហិតេ ឯវ គន្តព្ពំ, នោ អប្បហិតេ. សេសេសុ អដ្ឋសុ អប្បហិតេបិ គន្តព្ពំ, បគេវ បហិតេ. វុត្តញ្ហិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៩៩) ‘‘គន្តព្ពន្តិ សង្ឃករណីយេន អប្បហិតេបិ គន្តព្ព’’ន្តិ. ឯត្ថ ច អនុបាសកេហិបិ សាសនភាវំ ញាតុកាមេហិ បហិតេ តេសំ បសាទវឌ្ឍិសម្បត្តេហិបិ សត្តាហករណីយេន គន្តុំ វដ្ដតីតិ គហេតព្ពំ. ភិក្ខុភត្តិកោតិ ភិក្ខុនិស្សិតកោ. សោ បន យស្មា ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ វសតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ វសន្តោ’’តិ.

១៨១. អបិចេត្ថាតិ អបិច ឯត្ថាតិ ឆេទោ, ឯត្ថ ឯតស្មិំ សត្តាហករណីយវិនិច្ឆយេ អបិច អបរោ អយំ ឦទិសោ បាឡិមុត្តកនយោ វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកបាឡិតោ មុត្តោ នយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៩៩) បន ‘‘បាឡិមុត្តករត្តិច្ឆេទវិនិច្ឆយោ’’តិ ទិស្សតិ. តថា ហិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៩៩) ‘‘រត្តិច្ឆេទវិនិច្ឆយោតិ សត្តាហករណីយេន គន្ត្វា ពហិទ្ធា អរុណុដ្ឋាបនសង្ខាតស្ស រត្តិច្ឆេទស្ស វិនិច្ឆយោ’’តិ. សារត្ថទីបនិយម្បិ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៩៩) ‘‘សត្តាហករណីយេន គន្ត្វា ពហិទ្ធា អរុណុដ្ឋាបនំ រត្តិច្ឆេទោ’’តិ. អនិមន្តិតេន គន្តុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ អនិមន្តិតត្តា សត្តាហកិច្ចំ អធិដ្ឋហិត្វា គច្ឆន្តស្សបិ វស្សច្ឆេទោ ចេវ ទុក្កដញ្ច ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. យថាវុត្តញ្ហិ រត្តិច្ឆេទការណំ វិនា តិរោវិហារេ វសិត្វា អាគមិស្សាមីតិ គច្ឆតោ វស្សច្ឆេទំ វទន្តិ. គន្តុំ វដ្ដតីតិ អន្តោឧបចារសីមាយំ ឋិតេនេវ សត្តាហករណីយនិមិត្តំ សល្លក្ខេត្វា ឥមិនា និមិត្តេន គន្ត្វា ‘‘សត្តាហព្ភន្តរេ អាគច្ឆិស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា គន្តុំ វដ្ដតិ. បុរិមក្ខណេ អាភោគំ កត្វា គមនក្ខណេ វិសរិត្វា គតេបិ ទោសោ នត្ថិ, ‘‘សករណីយោ បក្កមតី’’តិ (មហាវ. ២០៧) វុត្តត្តា សព្ពថា អាភោគំ អកត្វា គតស្ស វស្សច្ឆេទោតិ វទន្តិ. យោ បន សត្តាហករណីយនិមិត្តាភាវេបិ ‘‘សត្តាហព្ភន្តរេ អាគមិស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា គន្ត្វា សត្តាហព្ភន្តរេ អាគច្ឆតិ, តស្ស អាបត្តិយេវ, វស្សច្ឆេទោ នត្ថិ សត្តាហស្ស សន្និវត្តត្តាតិ វទន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

ភណ្ឌកន្តិ ចីវរភណ្ឌំ. បហិណន្តីតិ ចីវរធោវនាទិកម្មេន បហិណន្តិ. សម្បាបុណិតុំ ន សក្កោតិ, វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘អជ្ជេវ អាគមិស្សាមី’’តិ សាមន្តវិហារំ គន្ត្វា បុន អាគច្ឆន្តស្ស អន្តរាមគ្គេ សចេ អរុណុគ្គមនំ ហោតិ, វស្សច្ឆេទោបិ ន ហោតិ, រត្តិច្ឆេទទុក្កដញ្ច នត្ថីតិ វទន្តិ, តទហេវ អាគមនេ សឧស្សាហត្តា វស្សច្ឆេទោ វា អាបត្តិ វា ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អាចរិយំ បស្សិស្សាមីតិ បន គន្តុំ លភតីតិ ‘‘អគិលានម្បិ អាចរិយំ, ឧបជ្ឈាយំ វា បស្សិស្សាមី’’តិ សត្តាហករណីយេន គន្តុំ លភតិ, និស្សយាចរិយំ ធម្មាចរិយញ្ច, បគេវ ឧបសម្បទាចរិយឧបជ្ឈាយេ. សចេ នំ អាចរិយោ ‘‘អជ្ជ មា គច្ឆា’’តិ វទតិ, វដ្ដតីតិ ឯវំ សត្តាហករណីយេន អាគតានំ អន្តោសត្តាហេយេវ បុន អាគច្ឆន្តំ សចេ អាចរិយោ, ឧបជ្ឈាយោ វា ‘‘អជ្ជ មា គច្ឆា’’តិ វទតិ, វដ្ដតិ, សត្តាហាតិក្កមេបិ អនាបត្តីតិ អធិប្បាយោ. វស្សច្ឆេទោ បន ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ សត្តាហស្ស ពហិទ្ធា វីតិនាមិតត្តា.

សចេ ទូរំ គតោ សត្តាហវារេន អរុណោ ឧដ្ឋាបេតព្ពោតិ ឥមិនា វស្សច្ឆេទការណេ សតិ សត្តាហករណីយេន គន្តុម្បិ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ឯត្ថ ឆ ទិវសានិ ពហិទ្ធា វីតិនាមេត្វា សត្តមេ ទិវសេ បុរារុណា ឯវ អន្តោឧបចារសីមាយំ បវិសិត្វា អរុណំ ឧដ្ឋាបេត្វា បុនទិវសេ សត្តាហំ អធិដ្ឋាយ គន្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘សត្តមេ ទិវសេ អាគន្ត្វា អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា តទហេវ ទិវសភាគេបិ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ ‘‘អរុណោ ឧដ្ឋាបេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា. សត្តមេ ទិវសេ តត្ថ អរុណុដ្ឋាបនមេវ ហិ សន្ធាយ បាឡិយំ (មហាវ. ១៩៩) ‘‘សត្តាហំ សន្និវត្តោ កាតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា គច្ឆន្តោ ច អន្តោ អប្បវិសិត្វា ពហិទ្ធាវ សត្តាហំ វីតិនាមេន្តោ ច សមុច្ឆិន្នវស្សោ ឯវ ភវិស្សតិ អរុណស្ស ពហិ ឯវ ឧដ្ឋាបិតត្តា. ឥតរថា ‘‘អរុណោ ឧដ្ឋាបេតព្ពោ’’តិ វចនំ និរត្ថកំ សិយា. ‘‘សត្តាហវារេន អន្តោវិហារេ បវិសិត្វា អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា គន្តព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពតោ អញ្ញេសុ ច ឋានេសុ អរុណុដ្ឋាបនមេវ វុច្ចតិ. វក្ខតិ ហិ ចីវរក្ខន្ធកេ (មហាវ. អដ្ឋ. ៣៦៤) ‘‘ឯកស្មិំ វិហារេ វសន្តោ ឥតរស្មិំ សត្តាហវារេន អរុណមេវ ឧដ្ឋាបេតី’’តិ.

អថាបិ យំ តេ វទេយ្យុំ ‘‘សត្តមេ ទិវសេ យទា កទាចិ បវិដ្ឋេន តំទិវសនិស្សិតោ អតីតារុណោ ឧដ្ឋាបិតោ នាម ហោតីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ អដ្ឋកថាយំ វុត្ត’’ន្តិ, តំ សទ្ទគតិយាបិ ន សមេតិ. ន ហិ ឧដ្ឋិតេ អរុណេ បច្ឆា បវិដ្ឋោ តស្ស បយោជកោ ឧដ្ឋាបកោ ភវិតុមរហតិ. យទិ ភវេយ្យ, ‘‘វស្សំ ឧបគន្ត្វា បន អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា តទហេវ សត្តាហករណីយេន បក្កមន្តស្សា’’បីតិ (មហាវ. អដ្ឋ. ២០៧) ឯត្ថ ‘‘អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា’’តិ វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យ. តេនបិ តំទិវសនិស្សិតស្ស អរុណស្ស ឧដ្ឋាបិតត្តា អារញ្ញកស្សបិ ភិក្ខុនោ សាយន្ហសមយេ អង្គយុត្តំ អរញ្ញំ គន្ត្វា តទា ឯវ និវត្តន្តស្ស អរុណោ ឧដ្ឋាបិតោ ធុតង្គញ្ច វិសោធិតំ សិយា, ន ចេតំ យុត្តំ អរុណុគ្គមនកាលេ ឯវ អរុណុដ្ឋាបនស្ស វុត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ ‘‘កាលស្សេវ បន និក្ខមិត្វា អង្គយុត្តេ ឋានេ អរុណំ ឧដ្ឋាបេតព្ពំ. សចេ អរុណុដ្ឋានវេលាយំ តេសំ អាពាធោ វឌ្ឍតិ, តេសំ ឯវ កិច្ចំ កាតព្ពំ, ន ធុតង្គវិសុទ្ធិកេន ភវិតព្ព’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១). តថា បារិវាសិកាទីនម្បិ អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា វត្តំ និក្ខិបន្តានំ រត្តិច្ឆេទោ វុត្តោ. ‘‘ឧគ្គតេ អរុណេ និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៩៧) ហិ វុត្តំ. សហសេយ្យសិក្ខាបទេបិ អនុបសម្បន្នេហិ សហ និវុត្ថភាវបរិមោចនត្ថំ ‘‘បុរារុណា និក្ខមិត្វា’’តិអាទិ (បាចិ. ៥៤) វុត្តំ. ឯវំ ចីវរវិប្បវាសាទីសុ ច សព្ពត្ថ រត្តិបរិយោសានេ អាគាមិអរុណវសេនេវ អរុណុដ្ឋានំ ទស្សិតំ, ន អតីតារុណវសេន, តស្មា វុត្តនយេនេវេត្ថ អរុណុដ្ឋាបនំ វេទិតព្ពំ អញ្ញថា វស្សច្ឆេទត្តា.

យំ បន វស្សំ ឧបគតស្ស តទហេវ អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា សករណីយស្ស បក្កមនវចនំ, តំ វស្សំ ឧបគតកាលតោ បដ្ឋាយ យទា កទាចិ និមិត្តេ សតិ គមនស្ស អនុញ្ញាតត្តា យុត្តំ, ន បន សត្តាហវារេន គតស្ស អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា តទហេវគមនំ ‘‘អរុណោ ឧដ្ឋាបេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា. យថា វា ‘‘សត្តាហានាគតាយ បវារណាយ សករណីយោ បក្កមតិ, អាគច្ឆេយ្យ វា សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តំ អាវាសំ ន វា អាគច្ឆេយ្យា’’តិអាទិនា (មហាវ. ២០៧) បច្ឆិមសត្តាហេ អនាគមនេ អនុញ្ញាតេបិ អញ្ញសត្តាហេសុ តំ ន វដ្ដតិ. ឯវំ បឋមសត្តាហេ អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា គមនេ អនុញ្ញាតេបិ តតោ បរេសុ សត្តាហេសុ អាគតស្ស អរុណំ អនុដ្ឋាបេត្វា គមនំ ន វដ្ដតិ ឯវាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

សចេ បវារិតកាលេ វស្សាវាសិកំ ទេន្តីតិអាទិនា វស្សាវាសិកចីវរម្បិ កថិនចីវរំ វិយ វស្សំវុត្ថវិហារបដិពទ្ធន្តិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘យទិ សត្តាហវារេន អរុណំ ឧដ្ឋាបយិំសុ, គហេតព្ព’’ន្តិ បន វុត្តត្តា សត្តាហករណីយេន គន្ត្វា សត្តាហព្ភន្តរេ អាគតា លភន្តិ. កថិនានិសំសចីវរំ បន សង្ឃំ អនាបុច្ឆា តេ ន លភន្តិ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សត្តាហករណីយេន គតាបិ ភាជនីយភណ្ឌំ លភន្តូតិ វា ឯវរូបំ អធម្មិកវត្តំ ន កាតព្ព’’ន្តិ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ១៨២). ឥធ អាហដន្តិ វិហារតោ ពហិ អាគតដ្ឋានេ អានីតំ.

វាឡេហិ ឧព្ពាឡ្ហា ហោន្តិ, គណ្ហន្តិបិ បរិបាតេន្តិបីតិ ឯត្ថ គណ្ហន្តីតិ គហេត្វា ខាទន្តិ. បរិបាតេន្តីតិ បលាបេន្តិ, អនុពន្ធន្តីតិ អត្ថោ. ឥមេសុ ‘‘គាឡេហិ ឧព្ពាឡ្ហា ហោន្តី’’តិអាទីសុ សង្ឃភេទបរិយន្តេសុ វត្ថូសុ កេវលំ អនាបត្តិ ហោតិ, បវារេតុំ បន ន លភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សចេ បនាតិអាទីសុ យស្មា នានាសីមាយំ ទ្វីសុ អាវាសេសុ វស្សំ ឧបគច្ឆន្តស្ស ‘‘ទុតិយេ វសិស្សាមី’’តិ ឧបចារតោ និក្ខន្តមត្តេ បឋមោ សេនាសនគ្គាហោ បដិប្បស្សម្ភតិ, តស្មា បាឡិយំ (មហាវ. ២០៧) ‘‘តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បុរិមិកា ច ន បញ្ញាយតី’’តិ បឋមំ សេនាសនគ្គាហំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទុតិយសេនាសនគ្គាហេ បន បុរិមិកា បញ្ញាយតេវ, តត្ថេវ តេមាសំ វសន្តោ បុរិមវស្សំវុត្ថោ ឯវ ហោតិ. តតោ វា បន ទុតិយទិវសាទីសុ ‘‘បឋមសេនាសនេ វសិស្សាមី’’តិ ឧបចារាតិក្កមេ បុរិមិកាបិ ន បញ្ញាយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បដិស្សវស្ស វិសំវាទនបច្ចយា ហោន្តម្បិ ទុក្កដំ សតិយេវ បដិស្សវេ ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្ស តស្ស បដិស្សវស្ស វិសំវាទេ ទុក្កដ’’ន្តិ. តេនេវាហ ‘‘តញ្ច ខោ…បេ… វិសំវាទនបច្ចយា’’តិ. បាឡិយំ (មហាវ. ២០៧) ‘‘សោ សត្តាហានាគតាយ បវារណាយ សករណីយោ បក្កមតី’’តិ វុត្តត្តា បវារណាទិវសេបិ សត្តាហករណីយំ វិនា គន្តុំ ន វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមស្មិំ ឋានេ ‘‘នវមិតោ បដ្ឋាយ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ អដ្ឋកថាវចនំ កច្ចិ ឧបោសថទិវសតោ ឧបនិធាយ នវមី ឥច្ឆិតព្ពា, ឧទាហុ លោកិយតិថិវសេនាតិ អាសង្កន្តិ. តត្រេវំ វិនិច្ឆិតព្ពំ – បុរិមភទ្ទបទមាសកាឡបក្ខឧបោសថទិវសំ ឧបនិធាយ ឥច្ឆិតព្ពា, ន លោកិយតិថិវសេន. ភទ្ទបទមាសស្ស ហិ កាឡបក្ខឧបោសថទិវសំ មរិយាទំ កត្វា តទនន្តរបាដិបទទិវសតោ បដ្ឋាយ គណិយមានេ សតិ យោ ទិវសោ នវមោ ហោតិ, តតោ បដ្ឋាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. តិថិបេក្ខាយ បន ឥត្ថិលិង្គវោហារោ, តតោ នវមិតោ បដ្ឋាយ អនាគតសត្តាហេ បវារណា ហោតិ.

សត្តាហំ អនាគតាយ អស្សាតិ សត្តាហានាគតា. កា សា? បវារណា. អស្សយុជមាសស្ស សុក្កបក្ខនវមិយំ សត្តាហករណីយំ អធិដ្ឋាយ គច្ឆន្តោ ភិក្ខុ អន្តោវស្សស្ស សត្តាហមត្តាវសិដ្ឋត្តា សត្តមអរុណេ ឧគ្គតមត្តេ វុត្ថវស្សោ ហោតិ, ទសមិយំ ឆាហមត្តំ, ឯកាទសមិយំ បញ្ចាហមត្តំ, ទ្វាទសិយំ ចតុរាហមត្តំ, តេរសិយំ តីហមត្តំ, ចុទ្ទសិយំ ទ្វីហមត្តំ, បន្នរសិយំ ឯកាហមត្តំ អវសិដ្ឋំ ហោតិ, តស្មា បវារណាទិវសស្ស បរិយោសានភូតអរុណស្មិំ ឧគ្គតេ វុត្ថវស្សោ ហោតិ, តស្មា តេសំ ភិក្ខូនំ កុក្កុច្ចវិនោទនត្ថំ ភគវា ធម្មស្សាមី ‘‘សោ សត្តាហានាគតាយ បវារណាយ សករណីយោ បក្កមតិ, អាគច្ឆេយ្យ វា សោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ តំ អាវាសំ ន វា អាគច្ឆេយ្យ, តស្ស, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ បុរិមិកា ច បញ្ញាយតិ, បដិស្សវេ ច អនាបត្តី’’តិ (មហាវ. ២០៧) អាហ. សត្តាហានាគតាយ កោមុទិយា ចាតុមាសិនិយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ កោមុទិយា ចាតុមាសិនិយាតិ បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមាយំ. សា ហិ កុមុទានំ អត្ថិតាយ កោមុទី, ចតុន្នំ វស្សិកមាសានំ បរិយោសានត្តា ចាតុមាសិនីតិ វុច្ចតិ. តទា ហិ កុមុទានិ សុបុប្ផិតានិ ហោន្តិ, តស្មា កុមុទា ឯត្ថ បុប្ផន្តីតិ កោមុទីតិ វុច្ចតិ, កុមុទវតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១៨២. អន្តោវស្សវត្តកថាយំ និពទ្ធវត្តំ ឋបេត្វាតិ សជ្ឈាយមនសិការាទីសុ និរន្តរករណីយេសុ កត្តព្ពំ កតិកវត្តំ កត្វា. កសាវបរិភណ្ឌន្តិ កសាវេហិ ភូមិបរិកម្មំ. វត្តន្តិ កតិកវត្តំ.

ឯវរូបំ អធម្មិកវត្តំ ន កាតព្ពន្តិ នានាវេរជ្ជកា ហិ ភិក្ខូ សន្និបតន្តិ, តត្ថ កេចិ ទុព្ពលា អប្បថាមា ឯវរូបំ វត្តំ អនុបាលេតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា ឥធ អាគតញ្ច ចតុត្ថបារាជិកវណ្ណនាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.២២៧) អាគតំ អាវាសំ វា មណ្ឌបំ វា សីមំ វា យំ កិញ្ចិ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘‘យោ ឥមម្ហា អាវាសា បឋមំ បក្កមិស្សតិ, តំ ‘អរហា’តិ ជានិស្សាមា’’តិ កតាយ កតិកាយ យោ ‘‘មំ ‘អរហា’តិ ជានន្តូ’’តិ តម្ហា ឋានា បឋមំ បក្កមតិ, បារាជិកោ ហោតិ. យោ បន អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វា កិច្ចេន មាតាបិតូនំ វា កេនចិទេវ ករណីយេន ភិក្ខាចារវត្តំ វា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនំ អត្ថាយ អញ្ញេន វា តាទិសេន ករណីយេន តំ ឋានំ អតិក្កមិត្វា គច្ឆតិ, អនាបត្តិ. សចេបិស្ស ឯវំ គតស្ស បច្ឆា ឥច្ឆាចារោ ឧប្បជ្ជតិ ‘‘ន ទានាហំ តត្ថ គមិស្សាមិ, ឯវំ មំ អរហាតិ សម្ភាវេស្សន្តី’’តិ, អនាបត្តិយេវ.

យោបិ កេនចិទេវ ករណីយេន តំ ឋានំ បត្វា សជ្ឈាយមនសិការាទិវសេន អញ្ញវិហិតោ វា ហុត្វា ចោរាទីហិ វា អនុពទ្ធោ មេឃំ វា ឧដ្ឋិតំ ទិស្វា អនោវស្សកំ បវិសិតុកាមោ តំ ឋានំ អតិក្កមតិ, អនាបត្តិ, យានេន វា ឥទ្ធិយា វា គច្ឆន្តោបិ បារាជិកំ នាបជ្ជតិ, បទគមនេនេវ អាបជ្ជតិ. តម្បិ យេហិ សហ កតិកា កតា, តេហិ សទ្ធិំ អបុព្ពំ អចរិមំ គច្ឆន្តោ នាបជ្ជតិ. ឯវំ គច្ឆន្តា ហិ សព្ពេបិ អញ្ញមញ្ញំ រក្ខន្តិ. សចេបិ មណ្ឌបរុក្ខមូលាទីសុ កិញ្ចិ ឋានំ បរិច្ឆិន្ទន្តិ ‘‘យោ ឯត្ថ និសីទតិ វា ចង្កមតិ វា, តំ ‘អរហា’តិ ជានិស្សាម’’, បុប្ផានិ វា ឋបេត្វា, ‘‘យោ ឥមានិ គហេត្វា បូជំ ករិស្សតិ, តំ ‘អរហា’តិ ជានិស្សាមា’’តិអាទិនា នយេន កតិកា កតា ហោតិ, តត្រាបិ ឥច្ឆាចារវសេន តថា ករោន្តស្ស បារាជិកមេវ. សចេបិ ឧបាសកេន អន្តរាមគ្គេ វិហារោ វា កតោ ហោតិ, ចីវរាទីនិ វា ឋបិតានិ ហោន្តិ ‘‘យេ អរហន្តោ, តេ ឥមស្មិំ វិហារេ វសន្តុ, ចីវរាទីនិ វា គណ្ហន្តូ’’តិ, តត្រាបិ ឥច្ឆាចារវសេន វសន្តស្ស វា តានិ វា គណ្ហន្តស្ស បារាជិកមេវ, ឯតំ បន អធម្មិកកតិកវត្តំ, តស្មា ន កាតព្ពំ, អញ្ញំ វា ឯវរូបំ ‘‘ឥមស្មិំ តេមាសព្ភន្តរេ សព្ពេវ អារញ្ញកា ហោន្តុ បិណ្ឌបាតិកធុតង្គាទិអវសេសធុតង្គធរា វា, អថ វា សព្ពេវ ខីណាសវា ហោន្តូ’’តិ ឯវមាទិ. នានាវេរជ្ជកា ហិ ភិក្ខូ សន្និបតន្តិ. តត្ថ កេចិ ទុព្ពលា អប្បថាមា ឯវរូបំ វត្តំ អនុបាលេតុំ ន សក្កោន្តិ, តស្មា ឯវរូបម្បិ វត្តំ ន កាតព្ពំ. ‘‘ឥមំ តេមាសំ សព្ពេហេវ ន ឧទ្ទិសិតព្ពំ, ន បរិបុច្ឆិតព្ពំ, ន បព្ពាជេតព្ពំ, មូគព្ពតំ គណ្ហិតព្ពំ, ពហិសីមដ្ឋស្សបិ សង្ឃលាភោ ទាតព្ពោ’’តិ ឯវមាទិកម្បិ ន កត្តព្ពមេវ.

តិវិធម្បីតិ បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធវសេន តិវិធម្បិ. សោធេត្វា បព្ពាជេថាតិ ភព្ពេ អាចារកុលបុត្តេ ឧបបរិក្ខិត្វា បព្ពាជេថ. ភស្សេ មត្តំ ជានិត្វាតិ វចនេ បមាណំ ញត្វា. ទសកថាវត្ថុ នាម អប្បិច្ឆាកថា សន្តុដ្ឋិកថា បវិវេកកថា អសំសគ្គកថា វីរិយារម្ភកថា សីលកថា សមាធិកថា បញ្ញាកថា វិមុត្តិកថា វិមុត្តិញាណទស្សនកថាតិ.

វិគ្គហសំវត្តនិកំ វចនំ វិគ្គាហិកំ. ចតុរារក្ខំ អហាបេន្តាតិ ពុទ្ធានុស្សតិ មេត្តា អសុភំ មរណានុស្សតីតិ ឥមំ ចតុរារក្ខំ អហាបេន្តា. ទន្តកដ្ឋខាទនវត្តំ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ ឯត្ថ ឥទំ ទន្តកដ្ឋខាទនវត្តំ – យោ ទេវសិកំ សង្ឃមជ្ឈេ ឱសរតិ, តេន សាមណេរាទីហិ អាហរិត្វា ភិក្ខូនំ យថាសុខំ ភុញ្ជនត្ថាយ ទន្តកដ្ឋមាឡកេ និក្ខិត្តេសុ ទន្តកដ្ឋេសុ ទិវសេ ទិវសេ ឯកមេវ ទន្តកដ្ឋំ គហេតព្ពំ. យោ បន ទេវសិកំ ន ឱសរតិ, បធានឃរេ វសិត្វា ធម្មស្សវនេ វា ឧបោសថគ្គេ វា ទិស្សតិ, តេន បមាណំ សល្លក្ខេត្វា ចត្តារិ បញ្ច ទន្តកដ្ឋានិ អត្តនោ វសនដ្ឋានេ ឋបេត្វា ខាទិតព្ពានិ. តេសុ ខីណេសុ សចេ បុនបិ ទន្តកដ្ឋមាឡកេ ពហូនិ ហោន្តិយេវ, បុនបិ អាហរិត្វា ខាទិតព្ពានិ. យទិ បន បមាណំ អសល្លក្ខេត្វា អាហរតិ, តេសុ អខីណេសុយេវ មាឡកេ ខីយតិ, តតោ កេចិ ថេរា ‘‘យេហិ គហិតានិ, តេ បដិហរន្តូ’’តិ វទេយ្យុំ, កេចិ ‘‘ខាទន្តុ, បុន សាមណេរា អាហរិស្សន្តី’’តិ, តស្មា វិវាទបរិហារត្ថំ បមាណំ សល្លក្ខេតព្ពំ, គហណេ បន ទោសោ នត្ថិ. មគ្គំ គច្ឆន្តេនបិ ឯកំ វា ទ្វេ វា ថវិកាយ បក្ខិបិត្វា គន្តព្ពន្តិ. ភិក្ខាចារវត្តំ បិណ្ឌបាតិកវត្តេ អាវិភវិស្សតិ.

អន្តោគាមេ…បេ… ន កថេតព្ពាតិ ឯត្ថ ចតូសុ បច្ចយេសុ ចីវរេ ច បិណ្ឌបាតេ ច វិញ្ញត្តិបិ ន វដ្ដតិ និមិត្តោភាសបរិកថាបិ. សេនាសនេ វិញ្ញត្តិមេវ ន វដ្ដតិ, សេសានិ តីណិ វដ្ដន្តិ. គិលានបច្ចយេ សព្ពម្បិ វដ្ដតិ. ឯវំ សន្តេបិ អាជីវំ សោធេន្តេហិ ភិក្ខូហិ សុដ្ឋុ រក្ខិតព្ពាតិ. ឥមិនា អាជីវបារិសុទ្ធិសីលំ ទស្សិតំ. រក្ខិតិន្ទ្រិយេហិ ភវិតព្ពន្តិ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ. ខន្ធកវត្តញ្ច សេខិយវត្តញ្ច បូរេតព្ពន្តិ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ. បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ បន តីហិបិ សាមត្ថិយតោ ទស្សិតំ. ឥតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលបដិសំយុត្តា ឯវរូបា និយ្យានិកកថា ពហុកាបិ វត្តព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

ឥមស្មិំ វស្សូបនាយិកវិសយេ តេសុ តេសុ នគរេសុ តស្មិំ តស្មិំ រាជកាលេ អបរិយន្តា វិវាទកថា ហោតិ. កថំ? វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកេ (មហាវ. ១៨៦) ‘‘តេន ខោ បន សមយេន រាជា មាគធោ សេនិយោ ពិម្ពិសារោ វស្សំ ឧក្កឌ្ឍិតុកាមោ ភិក្ខូនំ សន្តិកេ ទូតំ បាហេសិ ‘យទិ បនាយ្យា អាគមេ ជុណ្ហេ វស្សំ ឧបគច្ឆេយ្យុ’ន្តិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ, ‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រាជូនំ អនុវត្តិតុ’’’ន្តិ វចនំ និស្សាយ ភគវតា អធិមាសំ បញ្ញត្តន្តិ មញ្ញមានា វេទសមយេន សំសន្ទិត្វា គយ្ហមានា អនេកវិហិតំ វិវាទំ ករោន្តិ. វេទសមយេ កិរ ទ្វេ អធិមាសានិ យាចាធិមាសញ្ច បត្តាធិមាសញ្ច. តត្ថ កលិយុគគណនេ ឯកូនវីសតិគណនេន ភាជិតេ ទ្វេបញ្ចដ្ឋទសតេរសសោឡសដ្ឋារសវសេន សត្តធា សេសោ ហោតិ, តេសំ វសេន ចម្មាធិមាស បញ្ចាធិមាស បស្វាធិមាស ទសាធិមាស តេរសាធិមាស សោឡសាធិមាស អដ្ឋារសាធិមាសាតិ វោហរន្តិ. អដ្ឋារសាធិមាសំ បន អវសានាធិមាសន្តិបិ វោហរន្តិ. តេសុ បសុសោឡសានិ អបត្តេយេវ អធិមាសបតនកលិយុគេ សំវច្ឆរមាសាទិវិសមភយេន យាចិត្វា មាសស្ស អាកឌ្ឍិតព្ពតោ យាចាធិមាសន្តិ វោហរន្តិ, សេសានិ បន បញ្ចមត្តេយេវ អធិមាសបតនកលិយុគេ មាសស្ស អាកឌ្ឍិតព្ពតោ បត្តាធិមាសន្តិ. តត្រេតំ យាចាធិមាសលក្ខណំ – តថតោ អជានន្តា បាឡិយា សំសន្ទិត្វា ពិម្ពិសាររញ្ញា ភគវតោ យាចិតាធិមាសត្តា យាចាធិមាសំ នាម ភវតិ, តស្មា ទ្វីសុ ឯវ យាចាធិមាសេសុ ទិវសេន សហ មាសោ អាកឌ្ឍិតព្ពោ, ន ឥតរេសូតិ វទន្តិ, អញ្ញេ បន បញ្ចសុ បត្តាធិមាសេសុ ឯវ សហ ទិវសេន មាសោ អាកឌ្ឍិតព្ពោ, ន យាចាធិមាសេសូតិ.

អបរេ បន – ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, វស្សូបនាយិកា បុរិមិកា បច្ឆិមិកាតិ, អបរជ្ជុគតាយ អាសាឡ្ហិយា បុរិមិកា ឧបគន្តព្ពា, មាសគតាយ អាសាឡ្ហិយា បច្ឆិមិកា ឧបគន្តព្ពា’’តិ តស្មិំយេវ វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកេ (មហាវ. ១៨៤) អាគតាយ បាឡិយា អត្ថំ អយោនិសោ គហេត្វា តិថិនក្ខត្តយោគេ ឯវ វស្សូបគមនំ ភគវតា អនុញ្ញាតំ, តស្មា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយ អនន្តរភូតោ បាដិបទទិវសោ បុណ្ណាតិថិយា ច យុត្តោ ហោតុ, បុព្ពាសាឡ្ហឧត្តរាសាឡ្ហសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ នក្ខត្តេសុ ឯកេកេន យុត្តោ ច, ឯវំភូតោ កាលោ យទិ វិនា ទិវសេន មាសកឌ្ឍនេ សម្បជ្ជតិ, តថា ច សតិ មាសមត្តាកឌ្ឍនមេវ កាតព្ពំ, យទិ ន សម្បជ្ជតិ, សហ ទិវសេន មាសាកឌ្ឍនំ, អយំ បិដកេន ច វេទេន ច អនុលោមោ វិនិច្ឆយោតិ វទន្តិ.

តត្រាប្យេកេ វទន្តិ – ‘‘មា ឥតិ ចន្ទោ វុច្ចតិ តស្ស គតិយា ទិវសស្ស មិនិតព្ពតោ, សោ ឯត្ថ សព្ពកលាបារិបូរិយា បុណ្ណោតិ បុណ្ណមា’’តិអាទិនា វិនយត្ថមញ្ជូសាទីសុ (កង្ខា. អភិ. ដី. និទានវណ្ណនា) អាគមនតោ បុណ្ណាតិថិយោគោបិ បុណ្ណមិយា ឯវ ឥច្ឆិតព្ពោ, ន បាដិបទេ, តថា នក្ខត្តយោគោបិ អាសាឡ្ហិសុក្កបក្ខស្ស បន្នរសេ ឧបោសថេ ‘‘ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេ, ឯវំ ធាតុ បតិដ្ឋិតា’’តិ មហាវំសេ វចនតោតិ. តត្ថ បុរិមា វទន្តិ – ឯវំ សន្តេ ឧបោសថទិវសេយេវ ចន្ទគ្គាហោ ច សូរិយគ្គាហោ ច ភវេយ្យ, ឥទានិ បន កាឡបក្ខបាដិបទាទីសុយេវ ចន្ទគ្គាហោ, សុក្កបក្ខបាដិបទាទីសុយេវ សូរិយគ្គាហោ បញ្ញាយតិ, តស្មា បាដិបទេយេវ តិថិនក្ខត្តយោគោ ឥច្ឆិតព្ពោតិ. បច្ឆិមាបិ វទន្តិ – តុម្ហាទិសានំ វាទីនំ វចនេន បុព្ពេ អាកឌ្ឍិតព្ពទិវសានំ អនាកឌ្ឍិតត្តា ទិវសបុញ្ជភាវេន ឯវំ ហោតិ, សច្ចតោ បន ឧបោសថទិវសេយេវ ចន្ទគ្គាហោ សូរិយគ្គាហោ ច ឥច្ឆិតព្ពោតិ. ហោតុ, យថា ឥច្ឆថ, តថា វទថ, ឯវំ ភូតបុព្ពោ សាដ្ឋកថេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ អត្ថីតិ? អត្ថិ. គន្ធារជាតកេ (ជា. អដ្ឋ. ៣.៧.៧៥ គន្ធារជាតកវណ្ណនា) ហិ ឧបោសថទិវសេ ចន្ទគ្គាហោ ទ្វិក្ខត្តុំ អាគតោ. តញ្ហិ ជាតកំ តីសុ បិដកេសុ សុត្តបរិយាបន្នំ, បញ្ចសុ និកាយេសុ ខុទ្ទកនិកាយបរិយាបន្នំ, នវសុ សាសនង្គេសុ ជាតកបរិយាបន្នន្តិ. ឯវំ វុត្តេ បុរិមកា បដិវចនំ ទាតុំ ន សក្កុណេយ្យុន្តិ.

អថេកច្ចេ ‘‘បិដកត្តយេ អធិកមាសាយេវ សន្តិ, ន អធិកទិវសា សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤០៤) ‘យំ បន វុត្តំ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ អដ្ឋារសន្នំយេវ វស្សានំ អធិកមាសេ គហេត្វា គណិតត្តា សេសវស្សទ្វយស្សបិ អធិកានិ ទិវសានិ ហោន្តេវ, តានិ អធិកទិវសានិ សន្ធាយ និក្កង្ខា ហុត្វាតិ វុត្តន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. ន ហិ ទ្វីសុ វស្សេសុ អធិកទិវសា នាម វិសុំ ឧបលព្ភន្តិ តតិយេ វស្សេ វស្សុក្កឌ្ឍនវសេន អធិកមាសេ បរិច្ចត្តេយេវ អធិកមាសសម្ភវតោ, តស្មា ទ្វីសុ វស្សេសុ អតិរេកទិវសា នាម វិសុំ ន សម្ភវន្តី’តិ វចនតោ’’តិ វទន្តិ. អថញ្ញេ វទន្តិ – បិដកត្តយេ អធិកទិវសាតិ អាគតា អត្ថិ វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បាចិត្តិយ ៤០៤) ‘‘អវសេសានំ ទ្វិន្នំ វស្សានំ អធិកទិវសានិ ហោន្តេវ, តស្មា និក្កង្ខា ហុត្វា ឧបសម្បាទេន្តី’’តិ វចនតោតិ. ឥតោ បរម្បិ វិវិធេន អាការេន កថេន្តិ. សុទ្ធវេទិកាបិ ឯវំ វទន្តិ, វិនយធរា ភិក្ខូ វិនយសមយវសេន វទន្តិ. អម្ហាកំ បន វេទសមយេ ហត្ថគតគណនវសេនេវ ជានិតព្ពន្តិ អលមតិបបញ្ចេន. អត្ថិកេហិ តិវស្សាធិកសហស្សកលិយុគេ ធម្មរាជេន បុច្ឆិតត្តា កតំ អធិមាសបករណំ ឱលោកេត្វា ជានិតព្ពំ.

ឥធ បន អធិប្បេតវិនិច្ឆយមេវ កថយាម. បឋមទុតិយវាទេសុ ន ពិម្ពិសាររាជា ភគវន្តំ អធិមាសបញ្ញាបនំ យាចតិ, ន ច ភគវា បញ្ញបេតិ, ន ‘‘តស្មិំ វស្សេ ឥទំ នាម អធិមាសំ ហោតី’’តិ វា ‘‘មាសមត្តំ វា សហទិវសំ វា អាកឌ្ឍិតព្ព’’ន្តិ វា បាឡិយំ អដ្ឋកថាដីកាសុ ច អត្ថិ, រាជា បន ឧបកដ្ឋាយ វស្សូបនាយិកាយ វេទសមយេ វស្សុក្កឌ្ឍនសម្ភវតោ ភិក្ខូនំ បឋមអាសាឡ្ហមាសេ វស្សំ អនុបគន្ត្វា ទុតិយអាសាឡ្ហមាសេ ឧបគមនត្ថំ ‘‘យទិ បនាយ្យា អាគមេ ជុណ្ហេ វស្សំ ឧបគច្ឆេយ្យុ’’ន្តិ ទូតំ បាហេសិ. យទិ បន ឧបគច្ឆេយ្យុំ, សាធុ វតាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ភិក្ខូ បន រញ្ញោ បហិតសាសនំ ភគវតោ អារោចេសុំ. ភគវា បន វស្សុក្កឌ្ឍនេ ភិក្ខូនំ គុណបរិហានិយា អភាវតោ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រាជូនំ អនុវត្តិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៨៦) អវោច. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៨៥) ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ រាជូនំ អនុវត្តិតុន្តិ ឯត្ថ វស្សុក្កឌ្ឍនភិក្ខូនំ កាចិ បរិហានិ នាម នត្ថីតិអនុវត្តិតុំ អនុញ្ញាត’’ន្តិ. វិមតិវិនោទនិយញ្ច (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៨៥) វុត្តំ ‘‘បរិហានីតិ គុណបរិហានី’’តិ, តស្មា យាចាធិមាសោ វា ហោតុ បត្តាធិមាសោ វា, យស្មិំ យស្មិំ កាលេ អនុវត្តនេន ភិក្ខូនំ សីលាទិគុណម្បិ បរិហានិ នត្ថិ, តស្មិំ តស្មិំ កាលេ អនុវត្តិតព្ពំ.

កថំ បន អនុវត្តិតព្ពំ, កថំ ន អនុវត្តិតព្ពំ? យទិ អនុវត្តន្តេ បុព្ពេ ឧបវុត្ថទិវសតោ ឥទានិ ឧបវសិតព្ពឧបោសថទិវសោ ចាតុទ្ទសោ វា បន្នរសោ វា ហោតិ, តថា សតិ អនុវត្តិតព្ពំ. យទិ បន តេរសមោ វា សោឡសមោ វា ហោតិ, ន អនុវត្តិតព្ពំ. អនុវត្តន្តោ ហិ អនុបោសថេ ឧបោសថកតោ ហោតិ, តតោ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៨៣) វុត្តទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, តស្មា សីលគុណបរិហានិសម្ភវតោ ន អនុវត្តិតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.២៤០) ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រាជូនំ អនុវត្តិតុន្តិ វចនតោ បនេត្ថ លោកិយានំ តិថិំ អនុវត្តន្តេហិបិ អត្តនោ ឧបោសថក្កមេន ចាតុទ្ទសិំ បន្នរសិំ វា, បន្នរសិំ ចាតុទ្ទសិំ វា ករោន្តេហេវ អនុវត្តិតព្ពំ, ន បន សោឡសមទិវសំ វា តេរសមទិវសំ វា ឧបោសថទិវសំ ករោន្តេហី’’តិ.

តតិយចតុត្ថវាទេបិ ‘‘កតិ វស្សូបនាយិកា’’តិ សំសយន្តានំ សំសយវិនោទនត្ថំ ‘‘ទ្វេមា, ភិក្ខវេ, វស្សូបនាយិកា បុរិមិកា បច្ឆិមិកា’’តិ (មហាវ. ១៨៤) ភគវា អវោច. តតោ តាសំ ទ្វិន្នំ វស្សូបនាយិកានំ ឧបគមនកាលំ ទស្សេតុំ ‘‘អបរជ្ជុគតាយ អាសាឡ្ហិយា បុរិមិកា ឧបគន្តព្ពា, មាសគតាយ អាសាឡ្ហិយា បច្ឆិមិកា ឧបគន្តព្ពា’’តិ វុត្តំ. តត្រាយំ បិណ្ឌត្ថោ – អាសាឡ្ហិបុណ្ណមិយា អនន្តរេ បាដិបទទិវសេ បុរិមិកា ឧបគន្តព្ពា, សាវណបុណ្ណមិយា អនន្តរេ បាដិបទទិវសេ បច្ឆិមិកា ឧបគន្តព្ពាតិ. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៨៤) ‘‘តស្មា អាសាឡ្ហិបុណ្ណមាយ អនន្តរេ បាដិបទទិវសេ, អាសាឡ្ហិបុណ្ណមិតោ វា អបរាយ បុណ្ណមាយ អនន្តរេ បាដិបទទិវសេយេវ វិហារំ បដិជគ្គិត្វា បានីយំ បរិភោជនីយំ ឧបដ្ឋាបេត្វា សព្ពំ ចេតិយវន្ទនាទិសាមីចិកម្មំ និដ្ឋាបេត្វា ‘ឥមស្មិំ វិហារេ ឥមំ តេមាសំ វស្សំ ឧបេមី’តិ សកិំ វា ទ្វត្តិក្ខត្តុំ វា វាចំ និច្ឆារេត្វា វស្សំ ឧបគន្តព្ព’’ន្តិ, សារត្ថទីបនិយម្បិ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៨៤) ‘‘អបរជ្ជូតិ អាសាឡ្ហិតោ អបរំ ទិនំ, បាដិបទន្តិ អត្ថោ’’តិ, វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៨៤) ‘‘អបរស្មិំ ទិវសេតិ ទុតិយេ បាដិបទទិវសេ’’តិ ឯវំ បាឡិអដ្ឋកថាដីកាសុ បាដិបទទិវសេយេវ វស្សូបគមនំ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘អមុកតិថិយោគេ’’តិ វា ‘‘អមុកនក្ខត្តយោគេ’’តិ វា, តស្មា បាដិបទទិវសេ បាតោ អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ សកលទិវសំ សកលរត្តិ យាវ ទុតិយអរុណុគ្គមនា យថារុចិតេ កាលេ វស្សំ ឧបគន្តព្ពន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តតោ ឯវ វស្សូបនាយិកកាលេ បុណ្ណាតិថិយា យោគោ, ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តេន យោគោ ហោតូតិ វទន្តានំ វចនំ វិនយវិរុទ្ធំ ហោតិ, តំ វចនំ គហេត្វា បុណ្ណាតិថិយោគំ ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តយោគញ្ច អាគមេត្វា វស្សំ ឧបគន្ត្វាបិ តថាគតេន អបញ្ញត្តំ បញ្ញបេតិ នាមាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ បាឡិអដ្ឋកថាដីកាសុ ច បុណ្ណាតិថិយោគេ ឯវ វស្សំ ឧបគន្តព្ពំ, ន ឯកាយ តិថិយា យុត្តេតិ វា ឧត្តរាសាឡ្ហនក្ខត្តយោគេយេវ, ន សាវណនក្ខត្តយោគេតិ វា អនាគតមេវ ឆាយំ គហេត្វា តថាគតេន បញ្ញត្តំ វិយ បោត្ថកេសុ លិខិត្វា កេហិចិ ឋបិតត្តា សកលំ វិនយបិដកំ អបស្សន្តា វេទសាមយិកា តំ វចនំ សទ្ទហិត្វា វស្សូបគមនកាលេ បុណ្ណាតិថិឧត្តរាសាឡ្ហយោគមេវ គវេសន្តា មាសទិវសេន សហ អាកឌ្ឍិតព្ពកាលេបិ មាសមត្តមេវ អាកឌ្ឍន្តិ, មាសមត្តមេវ អាកឌ្ឍិតព្ពកាលេបិ សហ ទិវសេន អាកឌ្ឍន្តិ, តស្មា ឯវំវាទិនោ ភិក្ខូ ‘‘អបញ្ញត្តំ តថាគតេន បញ្ញត្តំ តថាគតេនាតិ ទីបេតី’’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជន្តិ, តស្មា ភគវតិ គារវសហិតា លជ្ជិនោ បណ្ឌិតា ឯវំ ន គណ្ហន្តីតិ. តិថិនក្ខត្តយោគោ បន ឧបោសថទិវសេយេវ ពហុធា បិដកត្តយេ អាគតោ, បោរាណវេទគន្ថេសុ ច បសំសិតោ, កទាចិ បន វោហារកាលោ តិថិយា នក្ខត្តេន ច វិសមោ ហោតិ, តស្មា តំ សមេតុំ អធិមាសបតនកាលេ មាសម្បិ ទិវសម្បិ អាកឌ្ឍន្តិ, តស្មា អញ្ញស្មិំ កាលេ វិសមេបិ អាកឌ្ឍនកាលេ សមាបេតព្ពំ. ឯវំ សតិ មាសឧតុសំវច្ឆរានំ សមភាវោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

បញ្ចមឆដ្ឋវាទេសុ អធិមាសោតិ អដ្ឋារសវស្សតោ អធិកមាសំ គហេត្វា វុត្តោ, តស្មា ‘‘អធិកោ មាសោ អធិមាសោ’’តិ កម្មធារយសមាសត្តា បុល្លិង្គំ កត្វា វុត្តោ. បុព្ពេ បន មាសបុញ្ជតោ អធិកឃដិយោ គហេត្វា វុត្តោ, តស្មា ‘‘មាសតោ អធិកំ អធិមាស’’ន្តិ អព្យយីភាវសមាសត្តា នបុំសកលិង្គំ កត្វា វុត្តំ. ឥធ បន ‘‘បោរាណកត្ថេរា ឯកូនវីសតិវស្សំ សាមណេរំ និក្ខមនីយបុណ្ណមាសិំ អតិក្កម្ម បាដិបទទិវសេ ឧបសម្បាទេន្តិ, តំ កស្មាតិ? វុច្ចតេ – ឯកស្មិំ វស្សេ ឆ ចាតុទ្ទសិកឧបោសថទិវសា ហោន្តិ, ឥតិ វីសតិយា វស្សេសុ ចត្តារោ មាសា បរិហាយន្តិ, រាជានោ តតិយេ តតិយេ វស្សេ វស្សំ ឧបកឌ្ឍន្តិ, ឥតិ អដ្ឋារសសុ វស្សេសុ ឆ មាសា វឌ្ឍន្តិ, តតោ ឧបោសថវសេន បរិហីនេ ចត្តារោ មាសេ អបនេត្វា ទ្វេ មាសា អវសេសា ហោន្តិ, តេ ទ្វេ មាសេ គហេត្វា វីសតិ វស្សានិ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តីតិ និក្កង្ខា ហុត្វា និក្ខមនីយបុណ្ណមាសិំ អតិក្កម្ម បាដិបទេ ឧបសម្បាទេន្តី’’តិ អដ្ឋកថាវចនេ (បាចិ. អដ្ឋ. ៤០៤) ‘‘និក្កង្ខា ហុត្វាតិ អធិកមាសេហិ សទ្ធិំ បរិបុណ្ណវីសតិវស្សត្តា និព្ពេមតិកា ហុត្វា’’តិ អត្ថោ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.៤០៤) វុត្តោ.

តត្រ ននុ ច ‘‘តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ អដ្ឋារសន្នំ…បេ… វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, តំ កថន្តិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘យំ បន វុត្តំ…បេ… តំ ន គហេតព្ព’’ន្តិ កិញ្ចាបិ វុត្តំ, តថាបិ តំ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តវចនំ ន គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ, កស្មា ន គហេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. ហិ យស្មា ន ឧបលព្ភន្តិ, តស្មា ន គហេតព្ពន្តិ យោជនា. កថំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘តតិយេ’’តិអាទិ. បរិច្ចត្តេយេវ សម្ភវតោ, អបរិច្ចត្តេ អសម្ភវតោ ន ឧបលព្ភន្តីតិ ព្យតិរេកវសេន ហេតុផលយោជនា. តស្មាតិអាទិ លទ្ធគុណំ.

វជិរពុទ្ធិដីកាយំ បន គណ្ឋិបទេសុ វុត្តមេវ គហេត្វា វទតិ. ឯតានិ វចនានិ សាមណេរានំ វីសតិវស្សបរិបុណ្ណភាវសាធកានិយេវ ហោន្តិ, ន អធិមាសបតនវារេសុ សទិវសមាសាកឌ្ឍនភាវសាធកានិ, តស្មា ឥមានិ អាហរិត្វា តំ អធិករណំ វិនិច្ឆិតុំ ន សក្កោន្តិ. ភិក្ខូ បន ពហូនំ សន្និបាតេ កិញ្ចិ បាឋំ អាហរិត្វា កថេតុំ សមត្ថោ សោភតីតិ កត្វា ឦទិសំ បាឋំ អាហរន្តិ. សុតសន្និចយបណ្ឌិតា បន ឥច្ឆិតត្ថស្ស អសាធកត្តា ឯវរូបំ ន អាហរន្តិ. សុទ្ធវេទិកានម្បិ វចនេ វិនយធរា វិនយមេវ ជានន្តិ, ន ពាហិរសមយំ. អយំ បន កថា ពាហិរសមយេ បវត្តា, តស្មា វិនយធរានំ អវិសយោតិ មញ្ញន្តា វទន្តិ.

វិនយធរា បន ឯកច្ចេ វិនយមេវ ជានន្តិ, ឯកច្ចេ សកលំ បិដកត្តយំ ជានន្តិ, ឯកច្ចេ សពាហិរសមយំ បិដកត្តយំ ជានន្តិ, តស្មា កថេតុំ សមត្ថភាវោយេវ បមាណំ. វេទិកានម្បិ វចនំ វេទប្បករណាគតមេវ បមាណំ. ន យំ កិញ្ចិ ហត្ថគតគណនមត្តំ, តស្មា យទា បថវិស្សរោ រាជា សទិវសំ មាសំ អាកឌ្ឍិតុកាមោ ‘‘ជេដ្ឋមាសកាឡបក្ខឧបោសថំ បន្នរសិយំ ករោន្តូ’’តិ យាចិស្សតិ, តទា ‘‘សកិំ បក្ខស្ស ចាតុទ្ទសេ វា បន្នរសេ វា’’តិ វចនតោ បន្នរសិយំ ឧបោសថករណេ ទោសោ នត្ថិ, យទា សុទ្ធមាសមេវ អាកឌ្ឍិតុកាមោ ‘‘ចាតុទ្ទសិយំ ករោន្តូ’’តិ យាចិស្សតិ, ឯវំ សតិ បកតិយាបិ ជេដ្ឋមាសកាឡបក្ខុបោសថោ ចាតុទ្ទសោយេវាតិ កត្វា ទោសោ នត្ថិ, ឧភយថាបិ ឧបោសថោ សុកតោយេវ ហោតិ, តស្មា អនុវត្តិតព្ពោ. តតោ បរំ បឋមាសាឡ្ហមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខេបិ កាឡបក្ខេបិ ទុតិយាសាឡ្ហមាសស្ស ជុណ្ហបក្ខេបិ បន្នរសីឧបោសថំ កត្វា បាដិបទទិវសេ តិថិយោគំ វា នក្ខត្តយោគំ វា អនោលោកេត្វា បាតោ អរុណុគ្គមនានន្តរតោ បដ្ឋាយ យាវ បុន អរុណុគ្គមនា សកលទិវសរត្តិយំ យថាជ្ឈាសយំ វស្សំ ឧបគច្ឆន្តោ សូបគតោវ ហោតិ, នត្ថិ កោចិ ទោសោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ភវត្វេវំ, បាតោវ វស្សំ ឧបគច្ឆន្តោ អត្ថីតិ? អត្ថិ. វុត្តញ្ហេតំ សេនាសនក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣១៨) ‘‘សចេ បាតោវ គាហិតេ សេនាសនេ អញ្ញោ វិតក្កចារិកោ ភិក្ខុ អាគន្ត្វា សេនាសនំ យាចតិ, ‘គហិតំ, ភន្តេ, សេនាសនំ, វស្សូបគតោ សង្ឃោ, រមណីយោ វិហារោ, រុក្ខមូលាទីសុ យត្ថ ឥច្ឆថ, តត្ថ វសថា’តិ វត្តព្ពោ’’តិ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

វស្សូបនាយិកវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

ឆព្ពីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.

បឋមោ ភាគោ និដ្ឋិតោ.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិនយាលង្ការ-ដីកា (ទុតិយោ ភាគោ)