២៥. ឧបោសថបវារណាវិនិច្ឆយកថា

១៦៨. ឯវំ សីមាវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ ឧបោសថបវារណាវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘ឧបោសថបវារណាតិ ឯត្ថ’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ ឧបោសថសទ្ទោ តាវ –

‘‘ឧទ្ទេសេ បាតិមោក្ខស្ស, បណ្ណត្តិយមុបោសថោ;

ឧបវាសេ ច អដ្ឋង្គេ, ឧបោសថទិនេ សិយា’’តិ. –

វចនតោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ បណ្ណត្តិយំ ឧបវាសេ អដ្ឋង្គសីលេ ឧបោសថទិនេ ច វត្តតិ. តថា ហេស ‘‘អាយាមាវុសោ កប្បិន ឧបោសថំ គមិស្សាមា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥០; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៨៥) បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ អាគតោ, ‘‘ឧបោសថោ នាម នាគរាជា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៤៦) បណ្ណត្តិយំ, ‘‘សុទ្ធស្ស វេ សទា ផេគ្គុ, សុទ្ធស្ស ឧបោសថោ សទា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៧៩) ឧបវាសេ, ‘‘ឯវំ អដ្ឋង្គសមន្នាគតោ ខោ, វិសាខេ, ឧបោសថោ ឧបវុត្ថោ’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.៤៣) អដ្ឋង្គសីលេ. ‘‘ន, ភិក្ខវេ, ឧបោសថេ សភិក្ខុកាអាវាសា អភិក្ខុកោ អាវាសោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ១០៤៨) ឧបោសថទិនេ វត្តតិ. ‘‘បារិសុទ្ធិឧបោសថោ អធិដ្ឋានុបោសថោ’’តិអាទីសុ បារិសុទ្ធិអធិដ្ឋានេសុបិ វត្តតិ. តេ បន បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ អន្តោគធាតិ កត្វា វិសុំ ន វុត្តា. ឥធ បន បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ ឧបោសថទិនេ ច វត្តតិ. តត្ថ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ ឧបវសនំ ឧបោសថោ, សីលេន ឧបេតា ហុត្វា វសនន្ត្យត្ថោ. ឧបោសថទិនេ ឧបវសន្តិ ឯត្ថាតិ ឧបោសថោ, ឯតស្មិំ ទិវសេ សីលេន ឧបេតា ហុត្វា វសន្តីត្យត្ថោ.

បវារណា-សទ្ទោ បន ‘‘បវារណា បដិក្ខេបេ, កថិតាជ្ឈេសនាយ ចា’’តិ អភិធានប្បទីបិកាយំ វចនតោ បដិក្ខេបេ អជ្ឈេសនេ ច វត្តតិ. តត្ថ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ភុត្តាវី បវារិតោ អនតិរិត្តំ ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ខាទេយ្យ វា ភុញ្ជេយ្យ វា, បាចិត្តិយ’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ២៣៨) បដិក្ខេបេ, ‘‘សង្ឃោ បវារេយ្យា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ២១០) អជ្ឈេសនេ, ‘‘អជ្ជបវារណា ចាតុទ្ទសី’’តិអាទីសុ (មហាវ. អដ្ឋ. ២១២) បវារណាទិវសេ. សោ បន អជ្ឈេសនទិវសោយេវាតិ វិសុំ ន វុត្តោ. ឥធ បន អជ្ឈេសនេ វត្តតិ, តស្មា បវារីយតេ បវារណា, បការេន ឥច្ឆីយតេត្យត្ថោ. ប-បុព្ព វរធាតុ ចុរាទិគណិកាយំ.

ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ឧបោសថក្ខន្ធកានន្តរំ វស្សូបនាយិកក្ខន្ធកោ, តទនន្តរំ បវារណក្ខន្ធកោ សង្គីតោ, តថាបិ ឧបោសថបវារណកម្មានំ យេភុយ្យេន សមានត្តា យមកមិវ ភូតត្តា មិស្សេត្វា កថេន្តោ សុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ សល្លហុកគន្ថោ ចាតិ មន្ត្វា ខន្ធកទ្វយសង្គហិតំ អត្ថំ ឯកេនេវ បរិច្ឆេទេន ទស្សេតិ អាចរិយោ. តត្ថ ចាតុទ្ទសិកោ បន្នរសិកោ សាមគ្គីឧបោសថោតិ ទិវសវសេន តយោ ឧបោសថា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ចតុទ្ទសិយំ និយុត្តោ ចាតុទ្ទសិកោ, ឯវំ បន្នរសិកោ. សាមគ្គីឧបោសថោ នាម សង្ឃសាមគ្គិកទិវសេ កាតព្ពឧបោសថោ. ហេមន្តគិម្ហវស្សានំ តិណ្ណំ ឧតូនន្តិ ឯត្ថ ហេមន្តឧតុ នាម អបរកត្តិកកាឡបក្ខស្ស បាដិបទតោ បដ្ឋាយ ផគ្គុនបុណ្ណមបរិយោសានា ចត្តារោ មាសា. គិម្ហឧតុ នាម ផគ្គុនស្ស កាឡបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមបរិយោសានា ចត្តារោ មាសា. វស្សានឧតុ នាម អាសាឡ្ហស្ស កាឡបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ អបរកត្តិកបុណ្ណមបរិយោសានា ចត្តារោ មាសា. តតិយសត្តមបក្ខេសុ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា ឆ ចាតុទ្ទសិកាតិ ហេមន្តស្ស ឧតុនោ តតិយេ ច សត្តមេ ច បក្ខេ ទ្វេ ចាតុទ្ទសិកា, មិគសិរមាសស្ស កាឡបក្ខេ, មាឃមាសស្ស កាឡបក្ខេ ចាតិ អត្ថោ. ឯវំ គិម្ហស្ស ឧតុនោ តតិយេ ចិត្តមាសស្ស កាឡបក្ខេ សត្តមេ ជេដ្ឋមាសស្ស កាឡបក្ខេ ច, វស្សានស្ស ឧតុនោ តតិយេ សាវណស្ស កាឡបក្ខេ ច សត្តមេ អស្សយុជមាសស្ស កាឡបក្ខេ ចាតិ អត្ថោ. សេសា បន្នរសិកាតិ សេសា អដ្ឋារស បន្នរសិកា.

ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘កត្តិកស្ស ច កាឡម្ហា;

យាវ ផគ្គុនបុណ្ណមា;

ហេមន្តកាលោតិ វិញ្ញេយ្យោ;

អដ្ឋ ហោន្តិ ឧបោសថា.

‘‘ផគ្គុនស្ស ច កាឡម្ហា;

យាវ អាសាឡ្ហិបុណ្ណមា;

គិម្ហកាលោតិ វិញ្ញេយ្យោ;

អដ្ឋ ហោន្តិ ឧបោសថា.

‘‘អាសាឡ្ហស្ស ច កាឡម្ហា;

យាវ កត្តិកបុណ្ណមា;

វស្សកាលោតិ វិញ្ញេយ្យោ;

អដ្ឋ ហោន្តិ ឧបោសថា.

‘‘ឧតូនំ បន តិណ្ណន្នំ, បក្ខេ តតិយសត្តមេ;

ចតុទ្ទសោតិ បាតិមោក្ខំ, ឧទ្ទិសន្តិ នយញ្ញុនោ’’តិ. (កង្ខា. អភិ. ដី. និទានវណ្ណនា);

ឯវំ ឯកសំវច្ឆរេ ចតុវីសតិ ឧបោសថាតិ ឯវំ ឥមិនា វុត្តនយេន ហេមន្តាទីនំ តិណ្ណំ ឧតូនំ ឯកេកស្មិំ ឧតុម្ហិ បច្ចេកំ អដ្ឋអដ្ឋឧបោសថត្តា ឧតុត្តយសមោធានភូតេ ឯកស្មិំ សំវច្ឆរេ ចតុវីសតិ ឧបោសថា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ឥទំ តាវ បកតិចារិត្តន្តិ ឥទំ ឯកស្មិំ សំវច្ឆរេ ឆចាតុទ្ទសិកអដ្ឋារសបន្នរសិកឧបោសថករណំ តាវ បឋមំ បកតិយា សភាវេន ចារិត្តំ កាតព្ពំ កម្មំ ហោតិ, ន ពហុតរាវាសិកាទិនា ការណេន កាតព្ពន្តិ អត្ថោ.

តថារូបបច្ចយេ សតិ អញ្ញស្មិម្បិ ចាតុទ្ទសេ ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘សកិំ បក្ខស្ស ចាតុទ្ទសេ វា បន្នរសេ វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៦) វចនតោ ‘‘យោ បន អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ១៧៨) ច តថារូបបច្ចយេ សតិ អញ្ញស្មិម្បិ ចាតុទ្ទសេ ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. តត្ថ សកិន្តិ ឯកវារំ. អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ពន្តិ អាវាសិកេហិ ‘‘អជ្ជុបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ បុព្ពកិច្ចេ ករិយមានេ អនុវត្តិតព្ពំ, ន បដិក្កោសិតព្ពំ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អាវាសិកេហិ អាគន្តុកានំ អនុវត្តិតព្ព’’ន្តិ វចនំ, ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តេហិ ភិក្ខូហិ ទ្វេ តយោ ឧបោសថេ ចាតុទ្ទសិកេ កាតុំ, កថំ មយំ តេហិ ភិក្ខូហិ បឋមតរំ បវារេយ្យាមា’’តិ (មហាវ. ២៤០) វចនញ្ច សង្គណ្ហាតិ. ឯត្ថ ច បឋមសុត្តស្ស ឯកេកស្ស ឧតុនោ តតិយសត្តមបក្ខស្ស ចាតុទ្ទសេ វា អវសេសស្ស បន្នរសេ វា សកិំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពន្តិ. បកតិចារិត្តវសេនបិ អត្ថសម្ភវតោ ‘‘អាគន្តុកេហី’’តិអាទីនិ សុត្តានិ ទស្សិតានីតិ វេទិតព្ពំ. តថារូបបច្ចយេ សតីតិ អញ្ញស្មិម្បិ ចាតុទ្ទសេ ឧបោសថំ កាតុំ អនុរូបេ អាវាសិកា ពហុតរា ហោន្តីតិ ឯវមាទិកេ បច្ចយេ សតិ. អញ្ញស្មិម្បិ ចាតុទ្ទសេតិ តិណ្ណំ ឧតូនំ តតិយសត្តមបក្ខចាតុទ្ទសតោ អញ្ញស្មិំ ចាតុទ្ទសេ.

តត្រាយំ បាឡិ (មហាវ. ១៧៨) –

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, អាវាសិកានំ ភិក្ខូនំ ចាតុទ្ទសោ ហោតិ, អាគន្តុកានំ បន្នរសោ. សចេ អាវាសិកា ពហុតរា ហោន្តិ, អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ពំ. សចេ សមសមា ហោន្តិ, អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ពំ. សចេ អាគន្តុកា ពហុតរា ហោន្តិ, អាវាសិកេហិ អាគន្តុកានំ អនុវត្តិតព្ពំ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, អាវាសិកានំ ភិក្ខូនំ បន្នរសោ ហោតិ, អាគន្តុកានំ ចាតុទ្ទសោ. សចេ អាវាសិកា ពហុតរា ហោន្តិ, អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ពំ. សចេ សមសមា ហោន្តិ, អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ពំ. សចេ អាគន្តុកា ពហុតរា ហោន្តិ, អាវាសិកេហិ អាគន្តុកានំ អនុវត្តិតព្ពំ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, អាវាសិកានំ ភិក្ខូនំ បាដិបទោ ហោតិ, អាគន្តុកានំ បន្នរសោ. សចេ អាវាសិកា ពហុតរា ហោន្តិ, អាវាសិកេហិ អាគន្តុកានំ នាកាមា ទាតព្ពា សាមគ្គី, អាគន្តុកេហិ និស្សីមំ គន្ត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ សមសមា ហោន្តិ, អាវាសិកេហិ អាគន្តុកានំ នាកាមា ទាតព្ពា សាមគ្គី, អាគន្តុកេហិ និស្សីមំ គន្ត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ អាគន្តុកា ពហុតរា ហោន្តិ, អាវាសិកេហិ អាគន្តុកានំ សាមគ្គី វា ទាតព្ពា, និស្សីមំ វា គន្តព្ពំ.

‘‘ឥធ បន, ភិក្ខវេ, អាវាសិកានំ ភិក្ខូនំ បន្នរសោ ហោតិ, អាគន្តុកានំ បាដិបទោ. សចេ អាវាសិកា ពហុតរា ហោន្តិ, អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ សាមគ្គី វា ទាតព្ពា, និស្សីមំ វា គន្តព្ពំ. សចេ សមសមា ហោន្តិ, អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ សាមគ្គី វា ទាតព្ពា, និស្សីមំ វា គន្តព្ពំ. សចេ អាគន្តុកា ពហុតរា ហោន្តិ, អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ នាកាមា ទាតព្ពា សាមគ្គី, អាវាសិកេហិ និស្សីមំ គន្ត្វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិ.

តត្រាយំ អដ្ឋកថា (មហាវ. អដ្ឋ. ១៧៨) –

អាវាសិកានំ ភិក្ខូនំ ចាតុទ្ទសោ ហោតិ, អាគន្តុកានំ បន្នរសោតិ ឯត្ថ យេសំ បន្នរសោ, តេ តិរោរដ្ឋតោ វា អាគតា, អតីតំ វា ឧបោសថំ ចាតុទ្ទសិកំ អកំសូតិ វេទិតព្ពា. អាវាសិកានំ អនុវត្តិតព្ពន្តិ អាវាសិកេហិ ‘‘អជ្ជុបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ បុព្ពកិច្ចេ ករិយមានេ អនុវត្តិតព្ពំ, ន បដិក្កោសិតព្ពំ. នាកាមា ទាតព្ពាតិ ន អនិច្ឆាយ ទាតព្ពាតិ.

‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិម្ហិ អយំ បវារណក្ខន្ធកាគតា បាឡិ (មហាវ. ២៤០) – ឥធ បន, ភិក្ខវេ, សម្ពហុលា សន្ទិដ្ឋា សម្ភត្តា ភិក្ខូ អញ្ញតរស្មិំ អាវាសេ វស្សំ ឧបគច្ឆន្តិ, តេសំ សាមន្តា អញ្ញេ ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា វស្សំ ឧបគច្ឆន្តិ ‘‘មយំ តេសំ ភិក្ខូនំ វស្សំវុត្ថានំ បវារណាយ បវារណំ ឋបេស្សាមា’’តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តេហិ ភិក្ខូហិ ទ្វេ តយោ ឧបោសថេ ចាតុទ្ទសិកេ កាតុំ, កថំ មយំ តេហិ ភិក្ខូហិ បឋមតរំ បវារេយ្យាមាតិ.

តត្រាយំ អដ្ឋកថា (មហាវ. អដ្ឋ. ២៤០) – ទ្វេ តយោ ឧបោសថេ ចាតុទ្ទសិកេ កាតុន្តិ ឯត្ថ ចតុត្ថបញ្ចមា ទ្វេ, តតិយោ បន បកតិយាបិ ចាតុទ្ទសិកោយេវាតិ, តស្មា តតិយចតុត្ថា វា តតិយចតុត្ថបញ្ចមា វា ទ្វេ តយោ ចាតុទ្ទសិកា កាតព្ពា. អថ ចតុត្ថេ កតេ សុណន្តិ, បញ្ចមោ ចាតុទ្ទសិកោ កាតព្ពោ, ឯវម្បិ ទ្វេ ចាតុទ្ទសិកា ហោន្តិ. ឯវំ ករោន្តា ភណ្ឌនការកានំ តេរសេ វា ចាតុទ្ទសេ វា ឥមេ បន្នរសីបវារណំ បវារេស្សន្តីតិ.

តត្ថ អយំ សារត្ថទីបនីបាឋោ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.២៤០) – ចតុត្ថេ កតេ សុណន្តីតិ ចតុត្ថេ បន្នរសិកុបោសថេ កតេ អម្ហាកំ បវារណំ ឋបេស្សន្តីតិ សុណន្តិ. ឯវម្បិ ទ្វេ ចាតុទ្ទសិកា ហោន្តីតិ តតិយេន សទ្ធិំ ទ្វេ ចាតុទ្ទសិកា ហោន្តីតិ.

តត្រាយំ វិមតិវិនោទនីបាឋោ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.២៤០) – ទ្វេ ចាតុទ្ទសិកា ហោន្តីតិ តតិយបក្ខេ ចាតុទ្ទសិយា សទ្ធិំ ទ្វេ ចាតុទ្ទសិកា ហោន្តិ. ភណ្ឌនការកានំ តេរសេ វា ចាតុទ្ទសេ វា ឥមេ បន្នរសីបវារណំ បវារេស្សន្តីតិ ឥមិនា យថាសកំ ឧបោសថករណទិវសតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំ ចាតុទ្ទសីបន្នរសីវោហារោ, ន ចន្ទគតិសិទ្ធិយា តិថិយា វសេនាតិ ទស្សេតិ. កិញ្ចាបិ ឯវំ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, រាជូនំ អនុវត្តិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៨៦) វចនតោ បនេត្ថ លោកិយានំ តិថិំ អនុវត្តន្តេហិបិ អត្តនោ ឧបោសថក្កមេន ចាតុទ្ទសិំ បន្នរសិំ វា បន្នរសិំ ចាតុទ្ទសិំ វា ករោន្តេហេវ អនុវត្តិតព្ពំ, ន បន សោឡសមទិវសំ វា តេរសមទិវសំ វា ឧបោសថទិវសំ ករោន្តេហិ. តេនេវ បាឡិយម្បិ (មហាវ. ២៤០) ‘‘ទ្វេ តយោ ឧបោសថេ ចាតុទ្ទសិកេ កាតុ’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញថា ‘‘ទ្វាទសិយំ, តេរសិយំ វា ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពតោ. ‘‘សកិំ បក្ខស្ស ចាតុទ្ទសេ វា បន្នរសេ វា’’តិអាទិវចនម្បិ (មហាវ. ១៣៦) ឧបវុត្តក្កមេនេវ វុត្តំ, ន តិថិក្កមេនាតិ គហេតព្ពន្តិ.

ន កេវលំ ឧបោសថទិវសាយេវ តយោ ហោន្តិ, អថ ខោ បវារណាទិវសាបីតិ អាហ ‘‘បុរិមវស្សំវុត្ថានំ បនា’’តិអាទិ. មាឥតិ ចន្ទោ វុច្ចតិ តស្ស គតិយា ទិវសស្ស មិនិតព្ពតោ, សោ ឯត្ថ សព្ពកលាបបារិបូរិយា បុណ្ណោតិ បុណ្ណមា. បុព្ពកត្តិកាយ បុណ្ណមា បុព្ពកត្តិកបុណ្ណមា, អស្សយុជបុណ្ណមា. សា ហិ បច្ឆិមកត្តិកំ និវត្តេតុំ ឯវំ វុត្តា. តេសំយេវាតិ បុរិមវស្សំវុត្ថានំយេវ. ភណ្ឌនការកេហីតិ កលហការកេហិ. បច្ចុក្កឌ្ឍន្តីតិ ឧក្កឌ្ឍន្តិ, ភណ្ឌនការកេ អនុវាទវសេន អស្សយុជបុណ្ណមាទិំ បរិច្ចជន្តា បវារណំ កាឡបក្ខំ ជុណ្ហបក្ខន្តិ ឧទ្ធំ កឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ, ‘‘សុណន្តុ មេ, អាយស្មន្តោ អាវាសិកា, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, ឥទានិ ឧបោសថំ ករេយ្យាម, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាម, អាគមេ កាឡេ បវារេយ្យាមា’’តិ, ‘‘សុណន្តុ មេ, អាយស្មន្តោ អាវាសិកា, យទាយស្មន្តានំ បត្តកល្លំ, ឥទានិ ឧបោសថំ ករេយ្យាម, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យាម, អាគមេ ជុណ្ហេ បវារេយ្យាមា’’តិ (មហាវ. ២៤០) ច ឯវំ ញត្តិយា បវារណំ ឧទ្ធំ កឌ្ឍន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អថាតិ អនន្តរត្ថេ និបាតោ. ចតុទ្ទសន្នំ បូរណោ ចាតុទ្ទសោ, ទិវសោ. យំ សន្ធាយ ‘‘អាគមេ កាឡេ បវារេយ្យាមា’’តិ ញត្តិំ ឋបយិំសុ. បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា វាតិ កោមុទិចាតុមាសិនិបុណ្ណមទិវសោ វា. យំ សន្ធាយ ‘‘អាគមេ ជុណ្ហេ បវារេយ្យាមា’’តិ ញត្តិំ ឋបយិំសុ. តស្មិំ បន អាគមេ ជុណ្ហេ កោមុទិយា ចាតុមាសិនិយា អវស្សំ បវារេតព្ពំ. ន ហិ តំ អតិក្កមិត្វា បវារេតុំ លព្ភតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘តេ ចេ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូ ភណ្ឌនការកា កលហការកា វិវាទការកា ភស្សការកា សង្ឃេ អធិករណការកា តម្បិ ជុណ្ហំ អនុវសេយ្យុំ. តេហិ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខូហិ សព្ពេហេវ អាគមេ ជុណ្ហេ កោមុទិយា ចាតុមាសិនិយា អកាមា បវារេតព្ព’’ន្តិ (មហាវ. ២៤០). តេនេវាហ ‘‘បច្ឆិមវស្សំវុត្ថានញ្ច បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមា ឯវ វា’’តិ. យទិ ហិ តំ អតិក្កមិត្វា បវារេយ្យ, ទុក្កដាបត្តិំ អាបជ្ជេយ្យុំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ន ច, ភិក្ខវេ, អបវារណាយ បវារេតព្ពំ អញ្ញត្រ សង្ឃសាមគ្គិយា’’តិ (មហាវ. ២៣៣). វិសុទ្ធិបវារណាយោគតោ បវារណាទិវសា. បិ-សទ្ទេន ន កេវលំ បវារណាទិវសាវ, អថ ខោ តទញ្ញេ ឧបោសថទិវសាបិ ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. ឥទម្បីតិ បវារណត្តយម្បិ. តថារូបបច្ចយេតិ ពហុតរាវាសិកាទិបច្ចយេ. ទ្វិន្នំ កត្តិកបុណ្ណមានន្តិ បុព្ពកត្តិកបច្ឆិមកត្តិកសង្ខាតានំ ទ្វិន្នំ អស្សយុជកោមុទិបុណ្ណមានំ.

ឥទានិ យោ សោ សាមគ្គិឧបោសថទិវសោ វុត្តោ, តញ្ច តប្បសង្គេន សាមគ្គិបវារណាទិវសញ្ច ទស្សេន្តោ ‘‘យទា បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឱសារិតេ តស្មិំ ភិក្ខុស្មិន្តិ ឧក្ខិត្តកេ ភិក្ខុស្មិំ ឱសារិតេ, តំ គហេត្វា សីមំ គន្ត្វា អាបត្តិំ ទេសាបេត្វា កម្មវាចាយ កម្មបដិប្បស្សទ្ធិវសេន បវេសិតេតិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស វត្ថុស្សាតិ តស្ស អធិករណស្ស. តទា ឋបេត្វា ចុទ្ទសបន្នរសេ អញ្ញោ យោ កោចិ ទិវសោ ឧបោសថទិវសោ នាម ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កស្មាតិ អាហ ‘‘តាវទេវ ឧបោសថោ កាតព្ពោ. ‘បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’ន្តិ វចនតោ’’តិ. តត្ថ តាវទេវាតិ តំ ទិវសមេវ. វចនតោតិ កោសម្ពកក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤៧៥) វុត្តត្តា. យត្រ បន បត្តចីវរាទីនំ អត្ថាយ អប្បមត្តកេន ការណេន វិវទន្តា ឧបោសថំ វា បវារណំ វា ឋបេន្តិ, តត្ថ តស្មិំ អធិករណេ វិនិច្ឆិតេ ‘‘សមគ្គា ជាតម្ហា’’តិ អន្តរា សាមគ្គិឧបោសថំ កាតុំ ន លភន្តិ, ករោន្តេហិ អនុបោសថេ ឧបោសថោ កតោ នាម ហោតិ.

កត្តិកមាសព្ភន្តរេតិ ឯត្ថ កត្តិកមាសោ នាម បុព្ពកត្តិកមាសស្ស កាឡបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ យាវ អបរកត្តិកបុណ្ណមា, តាវ ឯកូនតិំសរត្តិទិវា, តស្ស អព្ភន្តរេ. តតោ បុរេ វា បន បច្ឆា វា វដ្ដតិ. អយមេវាតិ យោ កោចិ ទិវសោយេវ. ឥធាបិ កោសម្ពកក្ខន្ធកេ សាមគ្គិយា សទិសាវ សាមគ្គី វេទិតព្ពា. យេ បន កិស្មិញ្ចិទេវ អប្បមត្តកេ បវារណំ ឋបេត្វា សមគ្គា ហោន្តិ, តេហិ បវារណាយមេវ បវារណា កាតព្ពា, តាវទេវ ន កាតព្ពា, ករោន្តេហិ អបវារណាយ បវារណា កតា នាម ហោតិ, ‘‘ន កាតព្ពាយេវា’’តិ និយមេន យទិ ករោតិ, ទុក្កដន្តិ ទស្សេតិ. តត្ថ ហិ ឧបោសថករណេ ទុក្កដំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ អញ្ញត្រ សង្ឃសាមគ្គិយា’’តិ (មហាវ. ១៨៣).

១៦៩. សង្ឃេ ឧបោសថោ នាម ឯកសីមាយំ សន្និបតិតេន ចតុវគ្គាទិសង្ឃេន កត្តព្ពោ ឧបោសថោ, សោ ច បាតិមោក្ខុទ្ទេសោយេវ. គណេ ឧបោសថោ នាម ឯកសីមាយំ សន្និបតិតេហិ ទ្វីហិ, តីហិ វា ភិក្ខូហិ កត្តព្ពោ ឧបោសថោ, សោ ច បារិសុទ្ធិឧបោសថោយេវ. បុគ្គលេ ឧបោសថោ នាម ឯកសីមាយំ និសិន្នេន ឯកេន ភិក្ខុនា កត្តព្ពោ ឧបោសថោ, សោ ច អធិដ្ឋានុបោសថោយេវ. តេនាហ ‘‘ការកវសេន អបរេបិ តយោ ឧបោសថា’’តិ. កត្តព្ពាការវសេន វុត្តេសុ តីសុ ឧបោសថេសុ សុត្តុទ្ទេសោ នាម បាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. សោ ទុវិធោ ឱវាទបាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ច អាណាបាតិមោក្ខុទ្ទេសោ ច. តត្រ ឱវាទោវ បាតិមោក្ខំ, តស្ស ឧទ្ទេសោ សរូបេន កថនំ ឱវាទបាតិមោក្ខុទ្ទេសោ. ‘‘ឥមស្មិំ វីតិក្កមេ អយំ នាម អាបត្តី’’តិ ឯវំ អាបត្តិវសេន អាណាបនំ បញ្ញាបនំ អាណា. សេសំ អនន្តរសទិសមេវ.

តត្ថ ឱវាទបាតិមោក្ខុទ្ទេសោ នាម –

‘‘ខន្តិ បរមំ តបោ តិតិក្ខា;

និព្ពានំ បរមំ វទន្តិ ពុទ្ធា;

ន ហិ បព្ពជិតោ បរូបឃាតី;

ន សមណោ ហោតិ បរំ វិហេឋយន្តោ.

‘‘សព្ពបាបស្ស អករណំ, កុសលស្ស ឧបសម្បទា;

សចិត្តបរិយោទបនំ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនំ.

‘‘អនុបវាទោ អនុបឃាតោ, បាតិមោក្ខេ ច សំវរោ;

មត្តញ្ញុតា ច ភត្តស្មិំ, បន្តញ្ច សយនាសនំ;

អធិចិត្តេ ច អាយោគោ, ឯតំ ពុទ្ធាន សាសន’’ន្តិ. (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣-១៨៥) –

ឥមា តិស្សោ គាថា.

តត្ថ ខន្តិ បរមំ តបោតិ អធិវាសនខន្តិ នាម បរមំ តបោ. តិតិក្ខាតិ ខន្តិយា ឯវ វេវចនំ, តិតិក្ខាសង្ខាតា អធិវាសនខន្តិ ឧត្តមំ តបោតិ អត្ថោ. និព្ពានំ បរមំ វទន្តីតិ សព្ពាការេន បន និព្ពានំ បរមន្តិ វទន្តិ ពុទ្ធា. ន ហិ បព្ពជិតោ បរូបឃាតីតិ យោ អធិវាសនខន្តិវិរហិតត្តា បរំ ឧបឃាតេតិ ពាធតិ វិហិំសតិ, សោ បព្ពជិតោ នាម ន ហោតិ. ចតុត្ថបាទោ បន តស្សេវ វេវចនំ. ‘‘ន ហិ បព្ពជិតោ’’តិ ឯតស្ស ហិ ន សមណោ ហោតីតិ វេវចនំ. ‘‘បរូបឃាតី’’តិ ឯតស្ស បរំ វិហេឋយន្តោតិ វេវចនំ. អថ វា បរូបឃាតីតិ សីលូបឃាតី. សីលញ្ហិ ឧត្តមដ្ឋេន បរន្តិ វុច្ចតិ. យោ ច សមណោ បរំ យំ កញ្ចិ សត្តំ វិហេឋយន្តោ បរូបឃាតី ហោតិ អត្តនោ សីលវិនាសកោ, សោ បព្ពជិតោ នាម ន ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា យោ អធិវាសនខន្តិយា អភាវា បរូបឃាតី ហោតិ, បរំ អន្តមសោ ឌំសមកសម្បិ សញ្ចិច្ច ជីវិតា វោរោបេតិ, សោ ន ហិ បព្ពជិតោ. កិំ ការណា? មលស្ស អបព្ពជិតត្តា. ‘‘បព្ពាជយមត្តនោ មលំ, តស្មា ‘បព្ពជិតោ’តិ វុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ៣៨៨) ឥទញ្ហិ បព្ពជិតលក្ខណំ. យោបិ ន ហេវ ខោ ឧបឃាតេតិ ន មារេតិ, អបិច ទណ្ឌាទីហិ វិហេឋេតិ, សោបិ បរំ វិហេឋយន្តោ ន សមណោ ហោតិ. កិំការណា? វិហេសាយ អសមិតត្តា. ‘‘សមិតត្តា ហិ បាបានំ, សមណោតិ បវុច្ចតី’’តិ (ធ. ប. ២៦៥) ឥទញ្ហិ សមណលក្ខណំ.

ទុតិយគាថាយ សព្ពបាបស្សាតិ សព្ពាកុសលស្ស. អករណន្តិ អនុប្បាទនំ. កុសលស្សាតិ ចតុភូមកកុសលស្ស. ឧបសម្បទាតិ ឧបសម្បាទនំ បដិលាភោ. សចិត្តបរិយោទបនន្តិ អត្តនោ ចិត្តស្ស វោទាបនំ បភស្សរភាវករណំ សព្ពសោ បរិសោធនំ, តំ បន អរហត្តេន ហោតិ, ឥតិ សីលសំវរេន សព្ពបាបំ បហាយ លោកិយលោកុត្តរាហិ សមថវិបស្សនាហិ កុសលំ សម្បាទេត្វា អរហត្តផលេន ចិត្តំ បរិយោទបេតព្ពន្តិ ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនំ ឱវាទោ អនុសិដ្ឋិ.

តតិយគាថាយ អនុបវាទោតិ វាចាយ កស្សចិ អនុបវទនំ. អនុបឃាតោតិ កាយេន កស្សចិ ឧបឃាតាករណំ. បាតិមោក្ខេតិ យំ តំ បាតិមោក្ខំ បអតិមោក្ខំ អតិបមោក្ខំ ឧត្តមសីលំ. បាតិ វា អគតិវិសេសេហិ មោក្ខេតិ ទុគ្គតិភយេហិ, យោ វា នំ បាតិ, តំ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខន្តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ បាតិមោក្ខេ ច. សំវរោតិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អវីតិក្កមលក្ខណោ សំវរោ. មត្តញ្ញុតាតិ បដិគ្គហណបរិភោគវសេន បមាណញ្ញុតា. បន្តញ្ច សយនាសនន្តិ ជនសង្ឃដ្ដនវិរហិតំ និជ្ជនសម្ពាធំ វិវិត្តំ សេនាសនញ្ច. ឯត្ថ ច ទ្វីហិយេវ បច្ចយេហិ ចតុបច្ចយសន្តោសោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពោ បច្ចយសន្តោសសាមញ្ញេន ឥតរទ្វយស្សបិ លក្ខណហារនយេន ជោតិតត្តា. អធិចិត្តេ ច អាយោគោតិ វិបស្សនាបាទកំ អដ្ឋសមាបត្តិចិត្តំ អធិចិត្តំ, តតោបិ មគ្គផលចិត្តមេវ អធិចិត្តំ, តស្មិំ យថាវុត្តេ អធិចិត្តេ អាយោគោ ច អនុយោគោ ចាតិ អត្ថោ. ឯតំ ពុទ្ធាន សាសនន្តិ ឯតំ បរស្ស អនុបវទនំ, អនុបឃាតនំ, បាតិមោក្ខសំវរោ, បដិគ្គហណបរិភោគេសុ មត្តញ្ញុតា, អដ្ឋសមាបត្តិវសិភាវាយ វិវិត្តសេនាសនសេវនញ្ច ពុទ្ធានំ សាសនំ ឱវាទោ អនុសិដ្ឋីតិ. ឥមា បន តិស្សោ គាថាយោ សព្ពពុទ្ធានំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសគាថា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា, តំ ពុទ្ធា ឯវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន សាវកា. ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៤) នយេន វុត្តំ អាណាបាតិមោក្ខំ នាម, តំ សាវកា ឯវ ឧទ្ទិសន្តិ, ន ពុទ្ធា. ឥទមេវ ច ឥមស្មិំ អត្ថេ បាតិមោក្ខន្តិ អធិប្បេតំ.

អនុបគតោ នាម តត្ថេវ ឧបសម្បន្នោ, អសតិយា បុរិមិកាយ អនុបគតោ វា. ចាតុមាសិនិយន្តិ ចតុមាសិយំ. សា ហិ ចតុន្នំ មាសានំ បារិបូរិភូតាតិ ចាតុមាសី, សា ឯវ ‘‘ចាតុមាសិនី’’តិ វុច្ចតិ, តស្សំ ចាតុមាសិនិយំ, បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមាសិយន្តិ អត្ថោ. កាយសាមគ្គិន្តិ កាយេន សមគ្គភាវំ, ហត្ថបាសូបគមនន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

អយំ បនេត្ថ វិនិច្ឆយោ – សចេ បុរិមិកាយ បញ្ច ភិក្ខូ វស្សំ ឧបគតា បច្ឆិមិកាយបិ បញ្ច, បុរិមេហិ ញត្តិំ ឋបេត្វា បវារិតេ បច្ឆិមេហិ តេសំ សន្តិកេ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ, ន ឯកស្មិំ ឧបោសថគ្គេ ទ្វេ ញត្តិយោ ឋបេតព្ពា. សចេ បច្ឆិមិកាយ ឧបគតា ចត្តារោ តយោ ទ្វេ ឯកោ វា ហោតិ, ឯសេវ នយោ. អថ បុរិមិកាយ ចត្តារោ, បច្ឆិមិកាយបិ ចត្តារោ តយោ ទ្វេ ឯកោ វា, ឯសេវ នយោ. អថ បុរិមិកាយ តយោ, បច្ឆិមិកាយ តយោ ទ្វេ ឯកោ វា, ឯសេវ នយោ. ឥទញ្ហេត្ថ លក្ខណំ – សចេ បុរិមិកាយ ឧបគតេហិ បច្ឆិមិកាយ ឧបគតា ថោកតរា ចេវ ហោន្តិ សមសមា ច, សង្ឃបវារណាយ ច គណំ បូរេន្តិ, សង្ឃបវារណាវសេន ញត្តិ ឋបេតព្ពា. សចេ បន បច្ឆិមិកាយ ឯកោ ហោតិ, តេន សទ្ធិំ តេ ចត្តារោ ហោន្តិ, ចតុន្នំ សង្ឃញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេតុំ ន វដ្ដតិ. គណញត្តិយា បន សោ គណបូរកោ ហោតិ, តស្មា គណវសេន ញត្តិំ ឋបេត្វា បុរិមេហិ បវារេតព្ពំ. ឥតរេន តេសំ សន្តិកេ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ បុរិមិកាយ ទ្វេ, បច្ឆិមិកាយ ទ្វេ វា ឯកោ វា, ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សចេ បុរិមិកាយបិ ឯកោ, បច្ឆិមិកាយបិ ឯកោ, ឯកេន ឯកស្ស សន្តិកេ បវារេតព្ពំ, ឯកេន បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ. សចេ បុរិមេហិ វស្សូបគតេហិ បច្ឆា វស្សូបគតា ឯកេនបិ អធិកតរា ហោន្តិ, បឋមំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិត្វា បច្ឆា ថោកតរេហិ តេសំ សន្តិកេ បវារេតព្ពំ. កត្តិកចាតុមាសិនិបវារណាយ បន សចេ បឋមវស្សូបគតេហិ មហាបវារណាយ បវារិតេហិ បច្ឆា ឧបគតា អធិកតរា វា សមសមា វា ហោន្តិ, បវារណាញត្តិំ ឋបេត្វា បវារេតព្ពំ, តេហិ បវារិតេ បច្ឆា ឥតរេហិ បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ. អថ មហាបវារណាយ បវារិតា ពហូ ហោន្តិ, បច្ឆា វស្សូបគតា ថោកា វា ឯកោ វា, បាតិមោក្ខេ ឧទ្ទិដ្ឋេ បច្ឆា តេសំ សន្តិកេ តេន បវារេតព្ពន្តិ.

ឋបេត្វា បន បវារណាទិវសំ អញ្ញស្មិំ កាលេតិ អញ្ញស្មិំ ឧបោសថទិវសេ. ឧទ្ទិដ្ឋមត្តេ បាតិមោក្ខេតិ ‘‘បរិយោសិតមត្តេ ឧទ្ទិស្សមានេ’’តិ អបរិយោសិតេ អាគតេ សតិ អវសេសស្ស បាតិមោក្ខស្ស សោតព្ពត្តា បារិសុទ្ធិឧបោសថំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. អវុដ្ឋិតាយាតិអាទីនិបិ បាតិមោក្ខស្ស និដ្ឋិតកាលមេវ បរិសាយ វិសេសេត្វា វទតិ. សមសមា វាតិ បុរិមេហិ សមបរិមាណា. ថោកតរា វាតិ បុរិមេហិ ថោកតរបរិមាណា. ឯតេន ពហុតរេសុ អាគតេសុ បុន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពំ, ន បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ.

ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វាតិ ឯកស្មិំ អំសេ សាធុកំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វាតិ អត្ថោ. សុត្តនិបាតដ្ឋកថាយំ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៣៤៥) បន ‘‘ឯកំសំ ចីវរំ កត្វាតិ ឯត្ថ បន បុន សណ្ឋាបនេន ឯវំ វុត្តំ. ឯកំសន្តិ ច វាមំសំ បារុបិត្វា ឋិតស្សេតំ អធិវចនំ. យតោ យថា វាមំសំ បារុបិត្វា ឋិតំ ហោតិ, តថា ចីវរំ កត្វាតិ ឯវមស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វាតិ ទសនខសមោធានសមុជ្ជលំ អញ្ជលិំ ឧក្ខិបិត្វា. សចេ បន តត្ថ បារិវាសិកោបិ អត្ថិ, សង្ឃនវកដ្ឋានេ និសីទិត្វា តត្ថេវ និសិន្នេន អត្តនោ បាឡិយា បារិសុទ្ធិឧបោសថោ កាតព្ពោ. បាតិមោក្ខេ បន ឧទ្ទិសិយមានេ បាឡិយា អនិសីទិត្វា បាឡិំ វិហាយ ហត្ថបាសំ អមុញ្ចន្តេន និសីទិតព្ពំ. បវារណាយបិ ឯសេវ នយោ.

សព្ពំ បុព្ពករណីយន្តិ សម្មជ្ជនាទិនវវិធំ បុព្ពកិច្ចំ. ឥមិនា ពហូនំ វសនដ្ឋានេយេវ ឧបោសថទិវសេ បុព្ពកិច្ចំ កាតព្ពំ ន ហោតិ, អថ ខោ ឯកស្ស វសនដ្ឋានេបិ កាតព្ពំយេវាតិ ទស្សេតិ. យថា ច សព្ពោ សង្ឃោ សភាគាបត្តិំ អាបជ្ជិត្វា ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ…បេ… បដិករិស្សតី’’តិ (មហាវ. ១៧១) ញត្តិំ ឋបេត្វា ឧបោសថំ កាតុំ លភតិ, ឯវមេត្ថាបិ តីហិ ‘‘សុណន្តុ មេ, អាយស្មន្តា, ឥមេ ភិក្ខូ សភាគំ អាបត្តិំ អាបន្នា, យទា អញ្ញំ ភិក្ខុំ សុទ្ធំ អនាបត្តិកំ បស្សិស្សន្តិ, តទា តស្ស សន្តិកេ តំ អាបត្តិំ បដិករិស្សន្តី’’តិ គណញត្តិំ ឋបេត្វា, ទ្វីហិបិ ‘‘អញ្ញំ សុទ្ធំ បស្សិត្វា បដិករិស្សាមា’’តិ វត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឯកេនបិ ‘‘បរិសុទ្ធំ លភិត្វា បដិករិស្សាមី’’តិ អាភោគំ កត្វា កាតុំ វដ្ដតិ.

តទហូតិ តស្មិំ អហុ, តស្មិំ ទិវសេតិ អត្ថោ. នានាសំវាសកេហីតិ លទ្ធិនានាសំវាសកេហិ. អនាវាសោ នាម នវកម្មសាលាទិកោ យោ កោចិ បទេសោ. អញ្ញត្រ សង្ឃេនាតិ សង្ឃប្បហោនកេហិ ភិក្ខូហិ វិនា. អញ្ញត្រ អន្តរាយាតិ បុព្ពេ វុត្តំ ទសវិធមន្តរាយំ វិនា. សព្ពន្តិមេន បន បរិច្ឆេទេន អត្តចតុត្ថេ វា អន្តរាយេ វា សតិ គន្តុំ វដ្ដតិ. យថា ច អាវាសាទយោ ន គន្តព្ពា, ឯវំ សចេ វិហារេ ឧបោសថំ ករោន្តិ, ឧបោសថាធិដ្ឋានត្ថំ សីមាបិ នទីបិ ន គន្តព្ពា. សចេ បនេត្ថ កោចិ ភិក្ខុ ហោតិ, តស្ស សន្តិកំ គន្តុំ វដ្ដតិ, វិស្សដ្ឋឧបោសថាបិ អាវាសា គន្តុំ វដ្ដតិ. ឯវំ គតោ អធិដ្ឋាតុម្បិ លភតិ. អារញ្ញកេនបិ ភិក្ខុនា ឧបោសថទិវសេ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា អត្តនោ វិហារមេវ អាគន្តព្ពំ. សចេ អញ្ញំ វិហារំ ឱក្កមតិ, តត្ថ ឧបោសថំ កត្វាវ អាគន្តព្ពំ, អកត្វា អាគន្តុំ ន វដ្ដតិ, យំ ជញ្ញា ‘‘អជ្ជេវ តត្ថ គន្តុំ សក្កោមី’’តិ ឯវរូបោ បន អាវាសោ គន្តព្ពោ. តត្ថ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ ឧបោសថំ ករោន្តេនបិ ហិ ឥមិនា នេវ ឧបោសថន្តរាយោ កតោ ភវិស្សតីតិ.

១៧០. ពហិ ឧបោសថំ កត្វា អាគតេនាតិ នទិយា វា សីមាយ វា យត្ថ កត្ថចិ ឧបោសថំ កត្វា អាគតេន ឆន្ទោ ទាតព្ពោ, ‘‘កតោ មយា ឧបោសថោ’’តិ អច្ឆិតុំ ន លភតីតិ អធិប្បាយោ. កិច្ចបសុតោ វាតិ គិលានុបដ្ឋានាទិកិច្ចបសុតោ វា. សង្ឃោ នប្បហោតីតិ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ អន្តរា ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា បដិបាដិយា ឋាតុំ នប្បហោតិ.

‘‘អធម្មេន វគ្គ’’ន្តិ ឯត្ថ ឯកសីមាយ ចតូសុ ភិក្ខូសុ វិជ្ជមានេសុ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោវ អនុញ្ញាតោ, តីសុ ទ្វីសុ ច បារិសុទ្ធិឧបោសថោវ, ឥធ បន តថា អកតត្តា ‘‘អធម្មេនា’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន ឆន្ទបារិសុទ្ធិ សង្ឃេ ឯវ អាគច្ឆតិ, ន គណេ ន បុគ្គលេ, តស្មា ‘‘វគ្គ’’ន្តិ វុត្តំ. សចេ បន ទ្វេ សង្ឃា ឯកសីមាយំ អញ្ញមញ្ញំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា ឯកស្មិំ ខណេ វិសុំ សង្ឃកម្មំ ករោន្តិ, ឯត្ថ កថន្តិ? កេចិ បន ‘‘តំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ វគ្គកម្មត្តា. វគ្គកម្មំ ករោន្តានញ្ហិ ឆន្ទបារិសុទ្ធិ អញ្ញត្ថ ន គច្ឆតិ តថា វចនាភាវា, វិសុំ វិសុំ កម្មករណត្ថមេវ សីមាយ អនុញ្ញាតត្តា ចាតិ គហេតព្ពំ. វិហារសីមាយ បន សង្ឃេ វិជ្ជមានេបិ កេនចិ បច្ចយេន ខណ្ឌសីមាយ តីសុ, ទ្វីសុ វា បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តេសុ កម្មំ ធម្មេន សមគ្គមេវ ភិន្នសីមដ្ឋត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តទហុបោសថេ បារិសុទ្ធិំ ទេន្តេន ឆន្ទម្បិ ទាតុំ, សន្តិ សង្ឃស្ស ករណីយ’’ន្តិ (មហាវ. ១៦៥) វុត្តត្តា ភគវតោ អាណំ ករោន្តេន ‘‘ឆន្ទំ ទម្មី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឆន្ទហារកោ ចេ, ភិក្ខវេ, ទិន្នេ ឆន្ទេ តត្ថេវ បក្កមតិ, អញ្ញស្ស ទាតព្ពោ ឆន្ទោ’’តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ១៦៥) បុន អត្តនោ ឆន្ទទានបរិស្សមវិនោទនត្ថំ ‘‘ឆន្ទំ មេ ហរា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឆន្ទហារកោ ចេ, ភិក្ខវេ, ទិន្នេ ឆន្ទេ សង្ឃប្បត្តោ សញ្ចិច្ច នារោចេតិ, អាហដោ ហោតិ ឆន្ទោ, ឆន្ទហារកស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា ទុក្កដតោ តំ មោចេតុំ ‘‘ឆន្ទំ មេ អារោចេហី’’តិ វុត្តំ. កាយេន វា វាចាយ វា ឧភយេន វា វិញ្ញាបេតព្ពោតិ មនសាវ អចិន្តេត្វា កាយប្បយោគំ ករោន្តេន យេន កេនចិ អង្គបច្ចង្គេន វា, វាចំ បន និច្ឆារេតុំ សក្កោន្តេន តថេវ វាចាយ វា, ឧភយថាបិ សក្កោន្តេន កាយវាចាហិ វា វិញ្ញាបេតព្ពោ, ជានាបេតព្ពោតិ អត្ថោ. ‘‘អយមត្ថោ’’តិវចនតោ បន យាយ កាយចិបិ ភាសាយ វិញ្ញាបេតុំ វដ្ដតិ.

បារិសុទ្ធិទានេបិ ឆន្ទទានេ វុត្តសទិសោវ វិនិច្ឆយោ, តំ បន ទេន្តេន បឋមំ សន្តី អាបត្តិ ទេសេតព្ពា. ន ហិ សាបត្តិកោ សមានោ ‘‘បារិសុទ្ធិំ ទម្មិ, បារិសុទ្ធិំ មេ ហរ, បារិសុទ្ធិំ មេ អារោចេហី’’តិ វត្តុមរហតិ. ‘‘សន្តិ សង្ឃស្ស ករណីយានី’’តិ វត្តព្ពេ វចនវិបល្លាសេន ‘‘សន្តិ សង្ឃស្ស ករណីយ’’ន្តិ វុត្តំ. តេសញ្ច អត្តនោ ច ឆន្ទបារិសុទ្ធិំ ទេតីតិ ឯត្ថ ឆន្ទោ ច បារិសុទ្ធិ ច ឆន្ទបារិសុទ្ធិ ច ឆន្ទបារិសុទ្ធិ, តំ ទេតីតិ សរូបេកសេសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥតរាតិ អញ្ញេសំ ឆន្ទបារិសុទ្ធិ. ពិឡាលសង្ខលិកា ឆន្ទបារិសុទ្ធីតិ ឯត្ថ ពិឡាលសង្ខលិកា នាម ពិឡាលពន្ធនំ. តត្ថ ហិ សង្ខលិកាយ បឋមវលយំ ទុតិយវលយំយេវ បាបុណាតិ, ន តតិយំ, ឯវមយម្បិ ឆន្ទបារិសុទ្ធិ ទាយកេន យស្ស ទិន្នា, តតោ អញ្ញត្ថ ន គច្ឆតិ, តស្មា សា ពិឡាលសង្ខលិកសទិសត្តា ‘‘ពិឡាលសង្ខលិកា’’តិ វុត្តា. ពិឡាលសង្ខលិកាគ្គហណញ្ចេត្ថ យាសំ កាសញ្ចិ សង្ខលិកានំ ឧបលក្ខណមត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៧៣. បវារណាទានេបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ ‘‘ឆន្ទំ មេ អារោចេហី’’តិ, ឥធ បន ‘‘មមត្ថាយ បវារេហី’’តិ. តត្ថ ឆន្ទហារកេ សង្ឃស្ស ហត្ថំ ឧបគតមត្តេយេវ អាគតា ហោតិ. ឥធ បន ឯវំ ទិន្នាយ បវារណាយ បវារណាហារកេន សង្ឃំ ឧបសង្កមិត្វា ឯវំ បវារេតព្ពំ ‘‘តិស្សោ, ភន្តេ, ភិក្ខុ…បេ… បដិករិស្សាមី’’តិ. វិមតិវិនោទនិយំ ‘‘ឯវមេតំ ធារយាមិ, សុតា ខោ បនាយស្មន្តេហីតិ ឯត្ថ ‘ឯវមេតំ ធារយាមី’តិ វត្វា ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទានំ, សុតា ខោ បនាយស្មន្តេហិ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទិនា វត្តព្ពំ. មាតិកាដ្ឋកថាយញ្ហិ ឯវមេវ វុត្តំ. សុតេនាតិ សុតបទេន.

១៧៤. និទានុទ្ទេសេ អនិដ្ឋិតេ បាតិមោក្ខំ និទ្ទិដ្ឋំ នាម ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ទុតិយាទីសុ ឧទ្ទេសេសូ’’តិអាទិ.

១៧៥. តីហិបិ វិធីហីតិ ឱសារណកថនសរភញ្ញេហិ. ឯត្ថ ច អត្ថំ ភណិតុកាមតាយ វា ភណាបេតុកាមតាយ វា សុត្តស្ស ឱតារណំ ឱសារណំ នាម. តស្សេវ អត្ថប្បកាសនា កថនំ នាម. កេវលំ បាឋស្សេវ សរេន ភណនំ សរភញ្ញំ នាម. សជ្ឈាយំ អធិដ្ឋហិត្វាតិ ‘‘សជ្ឈាយំ ករោមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា. ឱសារេត្វា បន កថេន្តេនាតិ សយមេវ បាឋំ វត្វា បច្ឆា អត្ថំ កថេន្តេន. នវវិធន្តិ សង្ឃគណបុគ្គលេសុ តយោ, សុត្តុទ្ទេសបារិសុទ្ធិអធិដ្ឋានវសេន តយោ, ចាតុទ្ទសីបន្នរសីសាមគ្គិវសេន តយោតិ នវវិធំ. ចតុព្ពិធន្តិ អធម្មេនវគ្គាទិ ចតុព្ពិធំ. ទុវិធន្តិ ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ បាតិមោក្ខវសេន ទុវិធំ បាតិមោក្ខំ. នវវិធន្តិ ភិក្ខូនំ បញ្ច, ភិក្ខុនីនំ ចត្តារោតិ នវវិធំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ. កតិមីតិ កតិសទ្ទាបេក្ខំ ឥត្ថិលិង្គំ ទដ្ឋព្ពំ.

ឧតុវស្សេយេវាតិ ហេមន្តគិម្ហេសុយេវ. វិញ្ញាបេតីតិ ឯត្ថ មនសា ចិន្តេត្វា កាយវិការករណមេវ វិញ្ញាបនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បាឡិយំ អញ្ញស្ស ទាតព្ពា បារិសុទ្ធីតិ បារិសុទ្ធិទាយកេន បុន អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ទាតព្ពា. ‘‘ភូតំ ឯវ សាមណេរភាវំ អារោចេតី’’តិ វុត្តត្តា ឩនវីសតិវស្សកាលេ ឧបសម្បន្នស្ស, អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នសិក្ខាបច្ចក្ខាតកាទីនំ វា យាវ ភិក្ខុបដិញ្ញា វដ្ដតិ, តាវ តេហិ អាហដាបិ ឆន្ទបារិសុទ្ធិ អាគច្ឆតិ. យទា បន តេ អត្តនោ សាមណេរាទិភាវំ បដិជានន្តិ, តតោ បដ្ឋាយ នាគច្ឆតីតិ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បាឡិយម្បិ (មហាវ. ១៦៤) ហិ ‘‘ទិន្នាយ បារិសុទ្ធិយា សង្ឃប្បត្តោ វិព្ភមតិ…បេ… បណ្ឌកោ បដិជានាតិ, តិរច្ឆានគតោ បដិជានាតិ, ឧភតោព្យញ្ជនកោ បដិជានាតិ, អាហដា ហោតិ បារិសុទ្ធី’’តិ វុត្តត្តា បណ្ឌកាទីនំ ភិក្ខុបដិញ្ញាយ វត្តមានកាលេសុ បន ឆន្ទបារិសុទ្ធិយាវ អាគមនំ សិទ្ធមេវ. តេនាហ ‘‘ឯស នយោ សព្ពត្ថា’’តិ. ឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដានំ បន បកតត្តា អន្តរាមគ្គេ ឧម្មត្តកាទិភាវេ បដិញ្ញាតេបិ តេសំ សង្ឃប្បត្តមត្តេនេវ ឆន្ទាទិ អាគច្ឆតីតិ ទស្សេតិ.

ភិក្ខូនំ ហត្ថបាសន្តិ ឥមិនា គណបុគ្គលេសុ ឆន្ទបារិសុទ្ធិយា អនាគមនំ ទស្សេតិ. ‘‘សង្ឃប្បត្តោ’’តិ ហិ បាឡិយំ (មហាវ. ១៦៥) វុត្តំ. សង្ឃសន្និបាតតោ បឋមំ កាតព្ពំ បុព្ពករណំ សង្ឃសន្និបាតេ កាតព្ពំ បុព្ពកិច្ចន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បាឡិយំ ‘‘នោ ចេ អធិដ្ឋហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ ឯត្ថ អសញ្ចិច្ច អស្សតិយា អនាបត្តិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបរិបិ, យត្ថ បន អចិត្តកាបត្តិ អត្ថិ, តត្ថ វក្ខាម. បញ្ញត្តំ ហោតីតិ ឥមិនា ន សាបត្តិកេន ឧបោសថោ កាតព្ពោតិ វិសុំ បដិក្ខេបាភាវេបិ យថាវុត្តសុត្តសាមត្ថិយតោ បញ្ញត្តមេវាតិ ទស្សេតិ. ឥមិនា ឯវ នយេន ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ តថាគតោ អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថំ ករេយ្យ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យា’’តិអាទិសុត្តនយតោវ (អ. និ. ៨.២០; ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៦) អលជ្ជីហិ សទ្ធិំ ឧបោសថករណម្បិ បដិក្ខិត្តមេវ អលជ្ជីនិគ្គហត្ថត្តា សព្ពសិក្ខាបទានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បារិសុទ្ធិទានបញ្ញាបនេនាតិ ឥមិនា សាបត្តិកេន បារិសុទ្ធិបិ ន ទាតព្ពាតិ ទីបិតំ ហោតិ.

១៧៦. ឧភោបិ ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ សភាគាបត្តិភាវំ អជានិត្វា កេវលំ អាបត្តិនាមេនេវ ទេសេន្តស្ស បដិគ្គណ្ហន្តស្ស ច អចិត្តកមេវ ទុក្កដំ ហោតីតិ វទន្តិ. យថា សង្ឃោ សភាគាបត្តិំ អាបន្នោតិ ញត្តិំ ឋបេត្វា ឧបោសថំ កាតុំ លភតិ, ឯវំ តយោបិ ‘‘សុណន្តុ មេ, អាយស្មន្តា, ឥមេ ភិក្ខូ សភាគំ អាបត្តិំ អាបន្នា’’តិអាទិនា វុត្តនយានុសារេនេវ គណញត្តិំ ឋបេត្វា ទ្វីហិ អញ្ញមញ្ញំ អារោចេត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឯកេន បន សាបត្តិកេន ទូរំ គន្ត្វាបិ បដិកាតុមេវ វដ្ដតិ, អសម្បាបុណន្តេន ‘‘ភិក្ខូ លភិត្វា បដិករិស្សាមី’’តិ ឧបោសថោ កាតព្ពោ, បដិករិត្វា ច បុន ឧបោសថោ កាតព្ពោ. កេនចិ ករណីយេន គន្ត្វាតិ សីមាបរិច្ឆេទតោ ពហិភូតំ គាមំ វា អរញ្ញំ វា គន្ត្វាតិ អត្ថោ. ឯតេនេវ ឧបោសថញត្តិយា ឋបនកាលេ សមគ្គា ឯវ តេ ញត្តិំ ឋបេសុន្តិ សិទ្ធំ. តេនេវ បាឡិយំ (មហាវ. ១៧២) ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ សុឧទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ សព្ពបន្នរសកេសុបិ វុត្តំ.

សចេ បន វុឌ្ឍតរោ ហោតីតិ បវារណទាយកោ ភិក្ខុ វុឌ្ឍតរោ ហោតិ. ឯវញ្ហិ តេន តស្សត្ថាយ បវារិតំ ហោតីតិ ឯត្ថ ឯវំ តេន អប្បវារិតេបិ តស្ស សង្ឃប្បត្តមត្តេន សង្ឃស្ស បវារណាកម្មំ សមគ្គកម្មមេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន ច ភិក្ខុនាតិ បវារណទាយកេន ភិក្ខុនា. ពហូបិ សមានវស្សិកា ឯកតោ បវារេតុំ លភន្តីតិ ឯកស្មិំ សំវច្ឆរេ លទ្ធុបសម្បទតាយ សមានុបសម្បទវស្សា សព្ពេ ឯកតោ បវារេតុំ លភន្តីតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ បន បណ្ឌិតេហិ ចិន្តេតព្ពំ វិចារេតព្ពំ ការណំ អត្ថិ, កិំ បន តន្តិ? ឥទានិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកាលេ –

‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច, ឧទកំ អាសនេន ច;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពកិច្ចន្តិ វុច្ចតិ.

‘‘ឧបោសថោ យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា;

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តិ;

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តិ;

បត្តកល្លន្តិ វុច្ចតី’’តិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨) –

ឥមា គាថាយោ ធម្មជ្ឈេសកេន បាឋំយេវ ភណាបេត្វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ អត្ថំ កថេតិ. តតោ បុព្ពករណបុព្ពកិច្ចានិ សម្មា និដ្ឋាបេត្វា ‘‘ទេសិតាបត្តិកស្ស សមគ្គស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អនុមតិយា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ អារាធនំ ករោមា’’តិ ឥមំ វាក្យំ បាឋមេវ អជ្ឈេសកេន ភណាបេត្វា អត្ថំ អវត្វាវ ‘‘សាធូ’’តិ វត្វា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសតិ. បវារណាយបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘បវារណាយ ឯតានី’’តិ ច ‘‘បវារណំ កាតុ’’ន្តិ ច ឥមានិ បទានិយេវ វិសិដ្ឋានិ.

កិំ ឥមានិ ធម្មជ្ឈេសកស្ស វចនានិ, ឧទាហុ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកស្សាតិ? កិញ្ចេត្ថ – យទិ ធម្មជ្ឈេសកស្ស វចនានិ, ឯវំ សតិ គាថាត្តយំ វត្វា តាសំ អត្ថម្បិ សោ ឯវ កថេត្វា ឯតានិ បុព្ពករណានិ ច ឯតានិ បុព្ពកិច្ចានិ ច សង្ឃេន កតានិ, ឥទញ្ច សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ សមានីតំ, តស្មា ‘‘ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, បាតិមោក្ខ’’ន្តិ តេនេវ វត្តព្ពំ សិយា. អថ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកស្ស វចនានិ, ឯវញ្ច សតិ ‘‘សង្ឃោ, ភន្តេ, ថេរំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អជ្ឈេសតិ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ថេរោ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ធម្មជ្ឈេសកេន យាវតតិយំ អជ្ឈោសាបេត្វា ‘‘សម្មជ្ជនី…បេ… វុច្ចតី’’តិ គាថំ វត្វា ឥតិ ‘‘អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តានិ ឯតានិ បុព្ពករណានិ កតានី’’តិ បុច្ឆិត្វា ធម្មជ្ឈេសកេន ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិ …បេ… វុច្ចតី’’តិ គាថំ វត្វា ឥតិ ‘‘អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តានិ ឯតានិ បុព្ពកិច្ចានិ កតានី’’តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘ឧបោសថោ…បេ… វុច្ចតី’’តិ គាថំ វត្វា ឥតិ ‘‘អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តំ ឥទំ បត្តកល្លំ សមានីត’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ វុត្តេ ‘‘បុព្ពករណបុព្ពកិច្ចានិ សម្មា និដ្ឋាបេត្វា បត្តកល្លេ សមានីតេ សមគ្គស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អនុមតិយា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ អារាធនំ មយំ ករោមា’’តិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន វត្តព្ពំ សិយា, ឯវំ សតិ អជ្ឈេសកអជ្ឈេសិតព្ពានំ វចនំ អសង្ករតោ ជានិតព្ពំ ភវេយ្យាតិ.

ឯត្ថ ច គាថាត្តយស្ស អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តភាវោ អដ្ឋកថាយមេវ អាគតោ. បច្ឆិមវាក្យំ បន នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ, ន ដីកាទីសុ ទិស្សតិ. ខុទ្ទសិក្ខាបករណេបិ –

‘‘បុព្ពកិច្ចេ ច ករណេ;

បត្តកល្លេ សមានិតេ;

សុត្តំ ឧទ្ទិសតិ សង្ឃោ;

បញ្ចធា សោ វិភាវិតោ’’តិ ច.

‘‘បុព្ពកិច្ចេ ច ករណេ;

បត្តកល្លេ សមានិតេ;

ញត្តិំ វត្វាន សង្ឃេន;

កត្តព្ពេវំ បវារណា’’តិ ច. –

វុត្តំ, ន វុត្តំ តថា. មូលសិក្ខាបករណេយេវ តថា វុត្តំ, តស្មា អាចរិយានំ អត្តនោមតិ ភវេយ្យ.

តត្ថ ‘‘បុព្ពករណបុព្ពកិច្ចានិ សម្មា និដ្ឋាបេត្វា’’តិ ឥមិនា បុរិមគាថាទ្វយស្ស អត្ថមេវ កថេត្វា តតិយគាថាយ អត្ថោ ន កថិតោ. ‘‘ទេសិតាបត្តិកស្សា’’តិ ឥមិនា ច អាបត្តិយា ទេសិតភាវោយេវ កថិតោ, ន សព្ពំ បត្តកល្លំ. អាបត្តិយា ទេសិតភាវេ ច សភាគាបត្តិយា ទេសិតភាវោយេវ បត្តកល្លស្មិំ អន្តោគធោ, ន ឥតរោ. វុត្តញ្ហិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘ឯតាសុ ហិ សភាគាបត្តីសុ អវិជ្ជមានាសុ, វិសភាគាបត្តីសុ វិជ្ជមានាសុបិ បត្តកល្លំ ហោតិយេវា’’តិ. ‘‘បុព្ពករណបុព្ពកិច្ចានិ សម្មា និដ្ឋាបេត្វា ទេសិតាបត្តិកស្ស សមគ្គស្ស ភិក្ខុសង្ឃស្ស អនុមតិយា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ អារាធនំ ករោមា’’តិ ឯត្តកេយេវ វុត្តេ អវសេសានិ តីណិ បត្តកល្លង្គានិ. សេយ្យថិទំ – ឧបោសថោ, យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា, វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តីតិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨). តេសុ អសន្តេសុបិ ឧបោសថោ កាតព្ពោតិ អាបជ្ជតិ, ន បន កាតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អនុបោសថេ ឧបោសថោ កាតព្ពោ, យោ ករេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៨៣) ច, ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ចតុន្នំ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៦៨) ច, ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សគហដ្ឋាយ បរិសាយ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិអាទិ (មហាវ. ១៥៤) ច, តស្មា ឧបោសថទិវសេសុ សង្ឃេ សន្និបតិតេ សចេ បុព្ពេវ សម្មតោ ធម្មជ្ឈេសកោ អត្ថិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ, ឯកំ ព្យត្តំ បដិពលំ ភិក្ខុំ សង្ឃេន សម្មន្នាបេត្វា តេន ធម្មជ្ឈេសកេន បាតិមោក្ខុទ្ទេសកំ ឧបសង្កមិត្វា ឯកំសំ ឧត្តរាសង្គំ ករិត្វា ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា អញ្ជលិំ បគ្គហេត្វា ឯវមស្ស វចនីយោ – សង្ឃោ, ភន្តេ, ថេរំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អជ្ឈេសតិ, ឧទ្ទិសតុ ថេរោ បាតិមោក្ខំ. ទុតិយម្បិ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… តតិយម្បិ, ភន្តេ, សង្ឃោ…បេ… ឧទ្ទិសតុ ថេរោ បាតិមោក្ខន្តិ តិក្ខត្តុំ យាចាបេត្វា តតោ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន –

‘‘សម្មជ្ជនី បទីបោ ច, ឧទកំ អាសនេន ច;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពករណន្តិ វុច្ចតីតិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨; កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) –

អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តានិ ចត្តារិ បុព្ពករណានិ, កិំ តានិ កតានី’’តិ បុច្ឆិតេ ធម្មជ្ឈេសកេន ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ បុន បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន –

‘‘ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានំ, ភិក្ខុគណនា ច ឱវាទោ;

ឧបោសថស្ស ឯតានិ, បុព្ពកិច្ចន្តិ វុច្ចតីតិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨; កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) –

អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តានិ បញ្ច បុព្ពកិច្ចានិ, កិំ តានិ កតានី’’តិ បុច្ឆិតេ ធម្មជ្ឈេសកេន ‘‘អាម ភន្តេ’’តិ វុត្តេ បុន បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន –

‘‘ឧបោសថោ យាវតិកា ច ភិក្ខូ កម្មប្បត្តា;

សភាគាបត្តិយោ ច ន វិជ្ជន្តិ;

វជ្ជនីយា ច បុគ្គលា តស្មិំ ន ហោន្តិ;

បត្តកល្លន្តិ វុច្ចតីតិ. (មហាវ. អដ្ឋ. ១៦៨; កង្ខា អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) –

អដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្តានិ ចត្តារិ បត្តកល្លង្គានិ, កិំ តានិ សមានីតានី’’តិ បុច្ឆិតេ ធម្មជ្ឈេសកេន ‘‘អាម, ភន្តេ’’តិ វុត្តេ បុន បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ ‘‘បុព្ពករណបុព្ពកិច្ចានិ សម្មា និដ្ឋាបេត្វា បត្តកល្លង្គេ សមានីតេ សង្ឃស្ស អនុមតិយា បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមា’’តិ វត្វា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិ ភិក្ខុសង្ឃេន សម្បដិច្ឆិតេ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ, សង្ឃោ’’តិអាទិនា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសតីតិ អយមម្ហាកំ ខន្តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘ធម្មជ្ឈេសកេន…បេ… ឯវមស្ស វចនីយោ’’តិ វុត្តំ, សោ ធម្មជ្ឈេសកេន វចនីយភាវោ កថំ វេទិតព្ពោតិ? ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សង្ឃមជ្ឈេ អនជ្ឈិដ្ឋេន បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតព្ពំ, យោ ឧទ្ទិសេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១៥៤) វចនតោតិ. ‘‘សង្ឃេន សម្មន្នាបេត្វា’’តិ វុត្តំ, តំ កថន្តិ? ‘‘អជ្ឈេសនា ចេត្ថ សង្ឃេន សម្មតធម្មជ្ឈេសកាយត្តា វា សង្ឃត្ថេរាយត្តា វា’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា. ‘‘សង្ឃោ, ភន្តេ, ថេរំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អជ្ឈេសតិ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ថេរោ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ អយំ អជ្ឈេសនាការោ កុតោ លព្ភតីតិ? បាឡិតោ. បាឡិយញ្ហិ (មហាវ. ១៥៥) ‘‘តេ ថេរំ អជ្ឈេសន្តិ, ឧទ្ទិសតុ, ភន្តេ, ថេរោ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ អាគតោ.

សចេ បន ធម្មជ្ឈេសកោ វុឌ្ឍតរោ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ នវកោ, ‘‘សង្ឃោ, អាវុសោ, អាយស្មន្តំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អជ្ឈេសតិ, ឧទ្ទិសតុ អាយស្មា បាតិមោក្ខ’’ន្តិ វត្តព្ពំ. តំ កុតោ លព្ភតិ? បាឡិតោយេវ. បាឡិយញ្ហិ (មហាវ. ១៥៥) ‘‘ឯតេនេវ ឧបាយេន យាវ សង្ឃនវកំ អជ្ឈេសន្តិ ឧទ្ទិសតុ អាយស្មា បាតិមោក្ខ’’ន្តិ អាគតោ. តតោ ‘‘បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន សម្មជ្ជនី…បេ… បុច្ឆិតេ ធម្មជ្ឈេសកេន ‘អាម, ភន្តេ’តិ វុត្តេ’’តិ ឥទំ កុតោ លព្ភតីតិ? បាឡិតោ អដ្ឋកថាតោ ច. និទានបាឡិយម្បិ ហិ ‘‘កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ច’’ន្តិ អាគតំ, អដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ចន្តិ សង្ឃោ ឧបោសថំ ករេយ្យាតិ…បេ… ឯវំ ទ្វីហិ នាមេហិ នវវិធំ បុព្ពកិច្ចំ ទស្សិតំ, កិំ តំ កតន្តិ បុច្ឆតី’’តិ អាគតន្តិ.

ននុ ចេតំ អន្តោនិទានេយេវ អាគតំ, អថ កស្មា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេន បុព្ពភាគេ វត្តព្ពន្តិ? សច្ចំ, តថាបិ តទនុលោមតោ ជានិតព្ពតោ វត្តព្ពំ. អដ្ឋកថាយញ្ហិ ឥមា គាថាយោ សម្មជ្ជនាទីនំ បុព្ពករណាទិភាវញាបកភាវេនេវ វុត្តា, ន បាតិមោក្ខារម្ភកាលេ ភណិតព្ពភាវេន. អថ ច បន ឥទានិ ភណន្តិ, ឯវំ សន្តេ កិមត្ថំ ភណន្តីតិ ចិន្តាយំ អន្តោនិទានេ ‘‘កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ច’’ន្តិ វុត្តបុច្ឆានុលោមេន បុព្ពករណាទីនំ និដ្ឋភាវបុច្ឆនត្ថំ ភណន្តីតិ ជានិតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឯវំ វុត្តំ ចតុព្ពិធំ បុព្ពករណំ កត្វាវ ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ១៧៧), តស្មា បាឡិអដ្ឋកថានុលោមតោ ឥមិនា អនុក្កមេន កតេ សតិ ធម្មជ្ឈេសកោ បញ្ញាយតិ, តស្ស អជ្ឈេសនាការោ បញ្ញាយតិ, បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ បញ្ញាយតិ, តស្ស បុព្ពករណាទីនំ និដ្ឋភាវបុច្ឆនំ បញ្ញាយតិ, ធម្មជ្ឈេសកស្ស វិស្សជ្ជនំ បញ្ញាយតិ, តានិ និដ្ឋាបេត្វា បាតិមោក្ខុទ្ទេសកស្ស បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុំ បដិញ្ញា បញ្ញាយតិ, ឯវំ ឥមេសំ គាថាវាក្យានំ វចនេ បយោជនំ បញ្ញាយតីតិ កត្វា បណ្ឌិតេហិ វិនយញ្ញូហិ ចិរបដិច្ឆន្នោ អយំ កថាមគ្គោ បដិបជ្ជិតព្ពោតិ. បវារណាយបិ ឯសេវ នយោ.

បាឡិយដ្ឋកថាទីនញ្ហិ, អនុរូបំ ឥមំ នយំ;

បុនប្បុនំ ចិន្តយន្តុ, បណ្ឌិតា វិនយញ្ញុនោ.

បុនប្បុនំ ចិន្តយិត្វា, យុត្តំ ចេ ធារយន្តុ តំ;

នោ ចេ យុត្តំ ឆឌ្ឌយន្តុ, សម្មាសម្ពុទ្ធសាវកាតិ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

ឧបោសថបវារណាវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

បញ្ចវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.