២៤. សីមាវិនិច្ឆយកថា

១៥៦. ឯវំ និស្សយវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ សីមាវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘សីមាតិ ឯត្ថ’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ សីមាតិ សិនីយតេ សមគ្គេន សង្ឃេន កម្មវាចាយ ពន្ធីយតេតិ សីមា. សិ ពន្ធនេតិ ធាតុ, ម-បច្ចយោ, កិយាទិគណោយំ. វិភាគវន្តានំ សភាវវិភាវនំ វិភាគេន វិនា ន ហោតីតិ អាហ ‘‘សីមា នាមេសា…បេ… ហោតី’’តិ. តត្ថ ពទ្ធសីមំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ឯកាទស’’ត្យាទិមាហ.

វីសតិវគ្គករណីយបរមត្តា សង្ឃកម្មស្ស ហេដ្ឋិមន្តតោ យត្ថ កម្មារហេន សទ្ធិំ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ និសីទិតុំ សក្កោន្តិ, តត្តកេ បទេសេ សីមំ ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ, ន តតោ ឱរន្តិ អាហ ‘‘អតិខុទ្ទកា នាម យត្ថ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ និសីទិតុំ ន សក្កោន្តី’’តិ. បុរត្ថិមាយ ទិសាយាតិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ, តស្សំ បន ទិសាយំ និមិត្តេ អសតិ យត្ថ អត្ថិ, តតោ បដ្ឋាយ បឋមំ ‘‘បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយ, ទក្ខិណាយ ទិសាយា’’តិអាទិនា សមន្តា វិជ្ជមានដ្ឋានេសុ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា បុន ‘‘បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយា’’តិ បឋមកិត្តិតំ បដិកិត្តេតុំ វដ្ដតិ តីហិ និមិត្តេហិ សិង្ឃាដកសណ្ឋានាយបិ សីមាយ សម្មន្និតព្ពតោ. តិក្ខត្តុំ សីមមណ្ឌលំ សម្ពន្ធន្តេនាតិ វិនយធរេន សយំ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ ឋត្វា កេវលំ និមិត្តកិត្តនវចនេនេវ សីមមណ្ឌលំ សមន្តា និមិត្តេន និមិត្តំ ពន្ធន្តេនាតិ អត្ថោ. តំតំនិមិត្តដ្ឋានំ អគន្ត្វាបិ ហិ កិត្តេតុំ វដ្ដតិ. តិយោជនបរមាយបិ សីមាយ សមន្តតោ តិក្ខត្តុំ អនុបរិគមនស្ស ឯកទិវសេន ទុក្ករត្តា វិនយធរេន សយំ អទិដ្ឋម្បិ បុព្ពេ ភិក្ខូហិ យថាវវត្ថិតំ និមិត្តំ ‘‘បាសាណោ ភន្តេ’’តិអាទិនា កេនចិ វុត្តានុសារេន សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯសោ បាសាណោ និមិត្ត’’ន្តិអាទិនា កិត្តេតុម្បិ វដ្ដតិ ឯវ.

សំសដ្ឋវិដបាតិ ឥមិនា អញ្ញមញ្ញស្ស អាសន្នតំ ទីបេតិ. ពទ្ធា ហោតីតិ បច្ឆិមទិសាភាគេ សីមំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯករតនមត្តា សុវិញ្ញេយ្យតរា ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘បច្ឆិមកោដិយា ហត្ថមត្តា សីមន្តរិកា ឋបេតព្ពា’’តិ. ឯកង្គុលិមត្តាបិ សីមន្តរិកា វដ្ដតិយេវ. តត្តកេនបិ ហិ សីមា អសម្ភិន្នាវ ហោតិ. ទ្វិន្នំ សីមានំ និមិត្តំ ហោតីតិ និមិត្តស្ស សីមតោ ពាហិរត្តា សីមសម្ភេទោ ន ហោតីតិ វុត្តំ. សីមសង្ករំ ករោតីតិ វឌ្ឍិត្វា សីមប្បទេសំ បវិដ្ឋេ ទ្វិន្នំ សីមានំ គតដ្ឋានស្ស ទុវិញ្ញេយ្យត្តា វុត្តំ, ន, បន តត្ថ កម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ. ន ហិ សីមា តត្តកេន អសីមា ហោតិ, ទ្វេ បន សីមា បច្ឆា វឌ្ឍិតរុក្ខេន អជ្ឈោត្ថដត្តា ឯកាពទ្ធា ហោន្តិ, តស្មា ឯកត្ថ ឋត្វា កម្មំ ករោន្តេហិ ឥតរំ សោធេត្វា កាតព្ពំ. តស្សា បទេសន្តិ យត្ថ ឋត្វា ភិក្ខូហិ កម្មំ កាតុំ សក្កា ហោតិ, តាទិសំ បទេសំ, យត្ថ បន ឋិតេហិ កម្មំ កាតុំ ន សក្កា ហោតិ, តាទិសំ បទេសំ អន្តោករិត្វា ពន្ធន្តា សីមាយ សីមំ សំភិន្ទន្តិ នាម. ន កម្មវាចំ វគ្គំ ករោន្តីតិ កម្មវាចំ ន ភិន្ទន្តិ, កម្មំ ន កោបេន្តីតិ អធិប្បាយោ.

១៥៨. សុទ្ធបំសុបព្ពតោតិ ន កេនចិ កតោ សយំជាតោវ វុត្តោ. តថា សេសាបិ. ឥតរោបីតិ សុទ្ធបំសុបព្ពតាទិកោ បព្ពតោបិ. ហត្ថិប្បមាណោតិ ឯត្ថ ភូមិតោ ឧគ្គតបទេសេន ហត្ថិប្បមាណំ គហេតព្ពំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៣៨) បន វជិរពុទ្ធិដីកាយញ្ច (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៣៨) ‘‘ហត្ថិប្បមាណោ នាម បព្ពតោ ហេដ្ឋិមកោដិយា អឌ្ឍដ្ឋមរតនុព្ពេធោ’’តិ វុត្តំ. ចតូហិ វា តីហិ វាតិ សីមភូមិយំ ចតូសុ, តីសុ វា ទិសាសុ ឋិតេហិ, ឯកិស្សា ឯវ បន ទិសាយ ឋិតេហិ តតោ ពហូហិបិ សម្មន្និតុំ ន វដ្ដតិ, ទ្វីហិ បន ទ្វីសុ ទិសាសុ ឋិតេហិបិ ន វដ្ដតិ. តស្មាតិ យស្មា ឯកេន ន វដ្ដតិ, តស្មា. តំ ពហិទ្ធា កត្វាតិ កិត្តិតនិមិត្តស្ស អសីមត្តា អន្តោសីមាយ ករណំ អយុត្តន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ.

ទ្វត្តិំសបលគុឡបិណ្ឌប្បមាណតា សណ្ឋានតោ គហេតព្ពា, ន តុលគណនាវសេន, ភារតោ បលបរិមាណញ្ច មគធតុលាយ គហេតព្ពំ, សា ច លោកិយតុលាយ ទ្វិគុណាតិ វទន្តិ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៣៨) បន ‘‘ទ្វត្តិំសបលគុឡបិណ្ឌប្បមាណតា តុលតាយ គហេតព្ពា, ន តុលគណនាយា’’តិ វុត្តំ. អតិមហន្តោបីតិ ភូមិតោ ហត្ថិប្បមាណំ អនុគន្ត្វា ហេដ្ឋាភូមិយំ ឱតិណ្ណឃនតោ អនេកយោជនប្បមាណោបិ. សចេ ហិ តតោ ហត្ថិប្បមាណំ កូដំ ឧគ្គច្ឆតិ, បព្ពតសង្ខមេវ គច្ឆតិ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៣៨) – សចេ ឯកាពទ្ធោ ហោតិ, ន កាតព្ពោតិ ឯត្ថ ចតូសុ ទិសាសុ ចតុន្នំ បព្ពតកូដានំ ហេដ្ឋា បិដ្ឋិបាសាណសទិសេ បាសាណេ ឋិតត្តា ឯកាពទ្ធភាវេ សតិបិ បថវិតោ ឧទ្ធំ តេសំ សម្ពន្ធេ អសតិ ហេដ្ឋា បថវីគតសម្ពន្ធមត្តេ អព្ពោហារិកំ កត្វា កិត្តេតុំ វដ្ដតិ. តេនេវ ‘‘បិដ្ឋិបាសាណោ អតិមហន្តោបិ បាសាណសង្ខ្យមេវ គច្ឆតី’’តិ វុត្តំ. បថវិតោ ហេដ្ឋា តស្ស មហន្តភាវេ គយ្ហមានេ បព្ពតមេវ ហោតីតិ អនុគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ចិនិត្វា កតបំសុបុញ្ជេ តិណគុម្ពរុក្ខា ចេ ជាយន្តិ, បព្ពតោ ហោតីតិ ធម្មសិរិត្ថេរោ, នេវាតិ ឧបតិស្សត្ថេរោតិ វុត្តំ. បាសាណោតិ សុធាមយបាសាណោបិ វដ្ដតីតិ វទន្តិ, វីមំសិតព្ពំ ឥដ្ឋកាយ បដិក្ខិត្តត្តា. សោបីតិ ខាណុកោ វិយ ឧដ្ឋិតបាសាណោបិ. ចតុបញ្ចរុក្ខនិមិត្តមត្តម្បីតិ ឯកច្ចេសុ និមិត្តសទ្ទោ នត្ថីតិ វុត្តំ.

អន្តោសារានន្តិ តស្មិំ ខណេ តរុណតាយ សារេ អវិជ្ជមានេបិ បរិណាមេន ភវិស្សមានសារេបិ សន្ធាយ វុត្តំ. តាទិសានញ្ហិ សូចិទណ្ឌកប្បមាណបរិណាហានំ ចតុបញ្ចមត្តានម្បិ វនំ វដ្ដតិ. អន្តោសារមិស្សកានន្តិ អន្តោសារេហិ រុក្ខេហិ សម្មិស្សានំ. ឯតេន តចសាររុក្ខមិស្សកានម្បិ វនំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ចតុបញ្ចរុក្ខមត្តម្បីតិ សាររុក្ខេ សន្ធាយ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៣៨) បន ‘‘ឯត្ថ តយោ ចេ សាររុក្ខា ហោន្តិ, ទ្វេ អសារា, សាររុក្ខានំ ពហុត្តំ ឥច្ឆិតព្ពំ. សុសានម្បិ ឥធ វនមេវាតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ សយំជាតត្តាតិ វុត្តំ. កេចិ បន ‘ចតូសុ ទ្វេ អន្តោសារា ចេ, វដ្ដតិ, អន្តោសារា អធិកា, សមា វា, វដ្ដតិ, តស្មា ពហូសុបិ ទ្វេ ចេ អន្តោសារា អត្ថិ, វដ្ដតី’តិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. វនមជ្ឈេ វិហារំ ករោន្តីតិ រុក្ខឃដាយ អន្តរេ រុក្ខេ អច្ឆិន្ទិត្វា វតិអាទីហិ វិហារបរិច្ឆេទំ កត្វាវ អន្តោរុក្ខន្តរេសុ ឯវ បរិវេណបណ្ណសាលាទីនំ ករណវសេន យថា អន្តោវិហារម្បិ វនមេវ ហោតិ, ឯវំ វិហារំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. យទិ ហិ សព្ពំ រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា វិហារំ ករេយ្យុំ, វិហារស្ស អវនត្តា តំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតវនំ ឯកត្ថ កិត្តេតព្ពំ សិយា, ឥធ បន អន្តោបិ វនត្តា ‘‘វនំ ន កិត្តេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សចេ ហិ តំ កិត្តេន្តិ, ‘‘និមិត្តស្ស ឧបរិ វិហារោ ហោតី’’តិអាទិនា អនន្តរេ វុត្តទោសោ អាបជ្ជតិ. ឯកទេសន្តិ វនេកទេសំ, រុក្ខវិរហិតដ្ឋានេ កតវិហារស្ស ឯកបស្សេ ឋិតវនស្ស ឯកទេសន្តិ អត្ថោ.

សូចិទណ្ឌកប្បមាណោតិ វំសទណ្ឌប្បមាណោ. ‘‘លេខនិទណ្ឌប្បមាណោ’’តិ កេចិ. មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុព្ពលសិក្ខាបទវណ្ណនា) បន អវេភង្គិយវិនិច្ឆយេ ‘‘យោ កោចិ អដ្ឋង្គុលសូចិទណ្ឌមត្តោបិ វេឡុ…បេ… គរុភណ្ឌ’’ន្តិ វុត្តត្តា តនុតរោ វេឡុទណ្ឌោតិ ច សូចិទណ្ឌោតិ ច គហេតព្ពំ. វំសនឡកសរាវាទីសូតិ វេឡុបព្ពេ វា នឡបព្ពេ វា កបល្លកាទិមត្តិកភាជនេសុ វាតិ អត្ថោ. តង្ខណម្បីតិ តរុណបោតកេ អមិលាយិត្វា វិរុហនជាតិកេ សន្ធាយ វុត្តំ. យេ បន បរិណតា សមូលំ ឧទ្ធរិត្វា រោបិតាបិ ឆិន្នសាខា វិយ មិលាយិត្វា ចិរេន នវមូលង្កុរុប្បត្តិយា ជីវន្តិ, មិយន្តិយេវ វា, តាទិសេ កិត្តេតុំ ន វដ្ដតិ. ឯតន្តិ នវមូលសាខានិគ្គមនំ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៣៨) បន ‘‘សូចិទណ្ឌកប្បមាណោតិ សីហឡទីបេ លេខនិទណ្ឌប្បមាណោតិ វទន្តិ, សោ ច កនិដ្ឋង្គុលិបរិមាណោតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

មជ្ឈេតិ សីមាយ មហាទិសានំ អន្តោ. កោណន្តិ សីមាយ ចតូសុ កោណេសុ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ មគ្គានំ សម្ពន្ធដ្ឋានំ. បរភាគេ កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ តេសំ ចតុន្នំ កោណានំ ពហិ និក្ខមិត្វា ឋិតេសុ អដ្ឋសុ មគ្គេសុ ឯកិស្សា ទិសាយ ឯកំ, អញ្ញិស្សា ទិសាយ ចាបរន្តិ ឯវំ ចត្តារោបិ មគ្គា ចតូសុ ទិសាសុ កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ បន កិត្តិតមត្តេន កថំ ឯកាពទ្ធតា វិគច្ឆតីតិ វិញ្ញាយតិ. បរតោ គតដ្ឋានេបិ ឯតេ ឯវ តេ ចត្តារោ មគ្គា. ‘‘ចត្តារោ មគ្គា ចតូសុ ទិសាសុ គច្ឆន្តី’’តិ ហិ វុត្តំ, តស្មា ឯត្ថ ការណំ វិចិនិតព្ពន្តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៣៨) វុត្តំ. វិចិនន្តោ បន ឯវំ ការណំ បញ្ញាយតិ – បុព្ពវាក្យេបិ ‘‘វិហារំ បរិក្ខិបិត្វា ចត្តារោ មគ្គា’’តិ, បរវាក្យេបិ ‘‘វិហារមជ្ឈេន និព្ពិជ្ឈិត្វា គតមគ្គោបី’’តិ វិហារមេវ សន្ធាយ វុត្តោ, តស្មា ឥធាបិ ‘‘កោណំ និព្ពិជ្ឈិត្វា គតំ បនា’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តា ឯតេ មគ្គា វិហារស្ស កោណមេវ និព្ពិជ្ឈិំសុ, ន អញ្ញមញ្ញំ មិស្សិំសុ, តស្មា ឯកាពទ្ធភាវាភាវា ចតុន្នំ មគ្គានំ ចតូសុ ឋានេសុ កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ. សារត្ថទីបនិយំ បន ‘‘បរភាគេ កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ ពហិ និក្ខមិត្វា ឋិតេសុ អដ្ឋសុ មគ្គេសុ ឯកិស្សា ទិសាយ ឯកំ, អបរាយ ឯកន្តិ ឯវំ ចតូសុ ឋានេសុ កិត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៣៨) បន ‘‘បរភាគេតិ ឯត្ថ ឯតេហិ ពទ្ធដ្ឋានតោ គតត្តា វដ្ដតិ, តថា ទីឃមគ្គេបិ គហិតដ្ឋានតោ គតដ្ឋានស្ស អញ្ញត្តាតិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. តម្បិ ឯកាពទ្ធនិមិត្តត្តា វិចារេតព្ពំ.

ឧត្តរន្តិយា ភិក្ខុនិយាតិ ឥទញ្ច បាឡិយំ ភិក្ខុនីនំ នទីបារគមនេ នទីលក្ខណស្ស អាគតត្តា វុត្តំ, ភិក្ខូនំ អន្តរវាសកតេមនមត្តម្បិ វដ្ដតិយេវ. សារត្ថទីបនិយម្បិ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៣៨) ‘‘ភិក្ខុនិយា ឯវ គហណញ្ចេត្ថ ភិក្ខុនីវិភង្គេ ភិក្ខុនីវសេន នទីលក្ខណស្ស បាឡិយំ អាគតត្តា តេនេវ នយេន ទស្សនត្ថំ កតំ. សីមំ ពន្ធន្តានំ និមិត្តំ ហោតីតិ អយំ វុត្តលក្ខណា នទី សមុទ្ទំ វា បវិសតុ តឡាកំ វា, បភវតោ បដ្ឋាយ និមិត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៣៨) បន ‘‘អន្តរវាសកោ តេមិយតីតិ វុត្តត្តា តត្តកប្បមាណឧទកេយេវ កាតុំ វដ្ដតីតិ កេចិ. ‘តេមិយតី’តិ ឥមិនា ហេដ្ឋិមកោដិយា នទីលក្ខណំ វុត្តំ, ឯវរូបាយ នទិយា យស្មិំ ឋានេ ចត្តារោ មាសេ អប្បំ វា ពហុំ វា ឧទកំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា បវត្តតិ, តស្មិំ ឋានេ អប្បោទកេបិ ឋត្វា កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯកេ’’តិ វុត្តំ.

នទីចតុក្កេបិ ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ឯកត្ថ កិត្តេត្វា អញ្ញត្ថ បរតោ គតដ្ឋានេបិ កិត្តេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ច ‘‘អសម្មិស្សា នទិយោ បន ចតស្សោបិ កិត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ អសម្មិស្សគ្គហណំ កតំ. អជ្ឈោត្ថរិត្វា អាវរណំ បវត្តតិយេវាតិ អាវរណំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា សន្ទតិយេវ. អបវត្តមានាតិ អសន្ទមានុទកា. អាវរណញ្ហិ បត្វា នទិយា យត្តកេ បទេសេ ឧទកំ អសន្ទមានំ សន្តិដ្ឋតិ, តត្ថ នទីនិមិត្តំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, ឧបរិ សន្ទមានដ្ឋានេយេវ វដ្ដតិ. អសន្ទមានដ្ឋានេ បន ឧទកនិមិត្តំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឋិតមេវ ហិ ឧទកំ ឧទកនិមិត្តេ វដ្ដតិ, ន សន្ទមានំ. តេនេវាហ ‘‘បវត្តនដ្ឋានេ នទីនិមិត្តំ, អបវត្តនដ្ឋានេ ឧទកនិមិត្តំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. ‘‘បវត្តនដ្ឋានេ នទីនិមិត្តន្តិ វុត្តត្តា សេតុតោ បរតោ តត្តកំ ឧទកំ យទិ បវត្តតិ, នទី ឯវាតិ វទន្តិ. ជាតស្សរាទីសុ ឋិតោទកំ ជាតស្សរាទិបទេសេន អន្តរិកម្បិ និមិត្តំ កាតុំ វដ្ដតិ នទីបារសីមាយ និមិត្តំ វិយ. សចេ សោ បទេសោ កាលន្តរេន គាមខេត្តភាវំ បាបុណាតិ, តត្ថ អញ្ញំ សីមំ សម្មន្និតុំ វដ្ដតី’’តិ វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៣៨) វុត្តំ. មូលេតិ អាទិកាលេ. នទិំ ភិន្ទិត្វាតិ យថា ឧទកំ អនិច្ឆន្តេហិ កស្សកេហិ មហោឃេ និវដ្ដេតុំ ន សក្កា, ឯវំ កូលំ ភិន្ទិត្វា. នទិំ ភិន្ទិត្វាតិ វា មាតិកាមុខទ្វារេន នទីកូលំ ភិន្ទិត្វា.

ឧក្ខេបិមន្តិ ទីឃរជ្ជុនា កូដេហិ ឧស្សិញ្ចនីយំ. ឧក្ខេបិមន្តិ វា កូបតោ វិយ ឧក្ខិបិត្វា គហេតព្ពំ. ឧក្ខេបិមន្តិ វា ឧទ្ធរិត្វា គហេតព្ពកំ.

អសម្មិស្សេហីតិ សព្ពទិសាសុ ឋិតបព្ពតេហិ ឯវ វា បាសាណាទីសុ អញ្ញតរេហិ វា និមិត្តន្តរាព្យវហិតេហិ. សម្មិស្សេហីតិ ឯកត្ថ បព្ពតោ, អញ្ញត្ថ បាសាណោតិ ឯវំ ឋិតេហិ អដ្ឋហិ. និមិត្តានំ សតេនាបីតិ ឥមិនា ឯកិស្សាយេវ ទិសាយ ពហូនិបិ និមិត្តានិ ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្តំ, បព្ពតោ, ភន្តេ. បុន បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្តំ, បាសាណោ, ភន្តេ’’តិអាទិនា (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. សិង្ឃាដកសណ្ឋានាតិ តិកោណា. សិង្ឃាដកសណ្ឋានាតិ វា តិកោណរច្ឆាសណ្ឋានា. ចតុរស្សាតិ សមចតុរស្សា. មុទិង្គសណ្ឋានា បន អាយតចតុរស្សា, ឯកកោដិយំ សង្កោចិតា, តទញ្ញាយ វិត្ថិណ្ណា វា ហោតិ. មុទិង្គសណ្ឋានាតិ វា មុទិង្គភេរី វិយ មជ្ឈេ វិត្ថតា ឧភោសុ កោដីសុ សង្កោចិតា ហោតិ.

១៥៩. ឯវំ ពទ្ធសីមាយ និមិត្តសម្បត្តិយុត្តតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរិសសម្បត្តិយុត្តតំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិសសម្បត្តិយុត្តា នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេនាតិ សព្ពហេដ្ឋិមេន គណនបរិច្ឆេទេន, អប្បតរោ ចេ គណោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឥមស្ស បន សីមាសម្មុតិកម្មស្ស ចតុវគ្គករណីយត្តា ‘‘ចតូហិ ភិក្ខូហី’’តិ វុត្តំ. សន្និបតិតាតិ សមគ្គា ហុត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា សន្និបតិតា. ឥមិនា ‘‘ចតុវគ្គករណីយេ កម្មេ ចត្តារោ ភិក្ខូ បកតត្តា កម្មប្បត្តា, តេ អាគតា ហោន្តី’’តិ វុត្តំ បឋមសម្បត្តិលក្ខណំ ទស្សេតិ. យាវតិកា តស្មិំ គាមក្ខេត្តេតិ យស្មិំ បទេសេ សីមំ ពន្ធិតុកាមា, តស្មិំ ឯកស្ស គាមភោជកស្ស អាយុប្បត្តិដ្ឋានភូតេ គាមក្ខេត្តេ ឋិតា ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. ពទ្ធសីមំ វា នទីសមុទ្ទជាតស្សរេ វា អនោក្កមិត្វាតិ ឯតេន ឯតា ពទ្ធសីមាទយោ គាមសីមតោ សីមន្តរភូតា, ន តាសុ ឋិតា គាមសីមាយ កម្មំ ករោន្តានំ វគ្គំ ករោន្តិ, តស្មា ន តេសំ ឆន្ទោ អាហរិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. តេ សព្ពេ ហត្ថបាសេ វា កត្វាតិ វគ្គកម្មបរិហរណត្ថំ សន្និបតិតុំ សមត្ថេ តេ គាមក្ខេត្តដ្ឋេ សព្ពេ ភិក្ខូ សង្ឃស្ស ហត្ថបាសេ កត្វាតិ អត្ថោ. ឆន្ទំ វា អាហរិត្វាតិ សន្និបតិតុំ អសមត្ថានំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា. តស្មិំ គាមក្ខេត្តេ យទិបិ សហស្សភិក្ខូ ហោន្តិ, តេសុ ចត្តារោយេវ កម្មប្បត្តា, អវសេសា ឆន្ទារហា, តស្មា អនាគតានំ ឆន្ទោ អាហរិតព្ពោតិ អត្ថោ, ឥមិនា ‘‘ឆន្ទារហានំ ឆន្ទោ អាហដោ ហោតី’’តិ វុត្តំ ទុតិយសម្បត្តិលក្ខណមាហ. ‘‘សម្មុខីភូតា ន បដិក្កោសន្តី’’តិ វុត្តំ តតិយសម្បត្តិលក្ខណំ បន ឥមេសំ សាមត្ថិយេន វុត្តំ ហោតិ.

១៦០. ឯវំ ពទ្ធសីមាយ បរិសសម្បត្តិយុត្តតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កម្មវាចាសម្បត្តិយុត្តតំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មវាចាសម្បត្តិយុត្តា នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ’’តិអាទីនំ អត្ថោ ហេដ្ឋា ឧបសម្បទកម្មវាចាវណ្ណនាយំ វុត្តោវ. ឯវំ វុត្តាយាតិ ឯវំ ឥមិនា អនុក្កមេន ឧបោសថក្ខន្ធកេ (មហាវ. ១៣៨-១៣៩) ភគវតា វុត្តាយ. បរិសុទ្ធាយាតិ ញត្តិទោសអនឧស្សាវនទោសេហិ បរិសមន្តតោ សុទ្ធាយ. ញត្តិទុតិយកម្មវាចាយាតិ ឯកាយ ញត្តិយា ឯកាយ អនុស្សាវនាយ ករិយមានត្តា ញត្តិ ឯវ ទុតិយា ឥមិស្សា កម្មវាចាយាតិ ញត្តិទុតិយកម្មវាចា, តាយ. និមិត្តានំ អន្តោ សីមា ហោតិ, និមិត្តានិ សីមតោ ពហិ ហោន្តិ និមិត្តានិ ពហិ កត្វា ហេដ្ឋា បថវីសន្ធារឧទកំ បរិយន្តំ កត្វា សីមាយ គតត្តា.

១៦១. ឯវំ សមានសំវាសកសីមាសម្មុតិយា កម្មវាចាសម្បត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អធិដ្ឋិតតេចីវរិកានំ ភិក្ខូនំ ចីវរេ សុខបរិភោគត្ថំ ភគវតា បញ្ញត្តំ អវិប្បវាសសីមាសម្មុតិកម្មវាចាសម្បត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវំ ពទ្ធាយ ច’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ តិចីវរេន អវិប្បវាសំ សម្មន្នេយ្យាតិ យថា អធិដ្ឋិតតេចីវរិកោ ភិក្ខុ អន្តោសីមាយំ តិចីវរេន វិប្បវសន្តោបិ អវិប្បវាសោយេវ ហោតិ, ទុតិយកថិនសិក្ខាបទេន (បារា. ៤៧១ អាទយោ) អាបត្តិ ន ហោតិ, ឯវំ តំ សមានសំវាសកសីមំ តិចីវរេន អវិប្បវាសំ សម្មន្នេយ្យាតិ អត្ថោ. ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចាតិ យទិ តិស្សា សមានសំវាសកសីមាយ អន្តោ គាមោ អត្ថិ, តំ គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ឋបេត្វា តតោ វិនិមុត្តំ តំ សមានសំវាសកសីមំ តិចីវរេន អវិប្បវាសំ សម្មន្នេយ្យាតិ អត្ថោ.

សីមសង្ខ្យំយេវ គច្ឆតីតិ អវិប្បវាសសីមសង្ខ្យំយេវ គច្ឆតិ. ឯកម្បិ កុលំ បវិដ្ឋំ វាតិ អភិនវកតគេហេសុ សព្ពបឋមំ ឯកម្បិ កុលំ បវិដ្ឋំ អត្ថិ. អគតំ វាតិ បោរាណកគាមេ អញ្ញេសុ កុលេសុ គេហានិ ឆឌ្ឌេត្វា គតេសុបិ ឯកម្បិ កុលំ អគតំ អត្ថីតិ អត្ថោ.

១៦២. ឯវំ សង្ខេបេន សីមាសម្មុតិំ ទស្សេត្វា បុន វិត្ថារេន ទស្សេន្តោ ‘‘អយមេត្ថ សង្ខេបោ, អយំ បន វិត្ថារោ’’តិអាទិមាហ. សីមាយ ឧបចារំ ឋបេត្វាតិ អាយតិំ ពន្ធិតព្ពាយ សីមាយ នេសំ វិហារានំ បរិច្ឆេទតោ ពហិ សីមន្តរិកប្បហោនកំ ឧបចារំ ឋបេត្វា. ពទ្ធា សីមាយេសុ វិហារេសុ, តេ ពទ្ធសីមា. បាដិយេក្កន្តិ បច្ចេកំ. ពទ្ធសីមាសទិសានីតិ យថា ពទ្ធសីមាសុ ឋិតា អញ្ញមញ្ញំ ឆន្ទាទិំ អនបេក្ខិត្វា បច្ចេកំ កម្មំ កាតុំ លភន្តិ, ឯវំ គាមសីមាសុ ឋិតាបីតិ ទស្សេតិ. អន្តោនិមិត្តគតេហិ បនាតិ ឯកស្ស គាមស្ស ឧបឌ្ឍំ អន្តោកត្តុកាមតាយ សតិ សព្ពេសំ អាគមនេ បយោជនំ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ. អាគន្តព្ពន្តិ ច សាមីចិវសេន វុត្តំ, នាយំ និយមោ ‘‘អាគន្តព្ពមេវា’’តិ. តេនេវាហ ‘‘អាគមនម្បិ អនាគមនម្បិ វដ្ដតី’’តិ. អពទ្ធាយ ហិ សីមាយ នានាគាមក្ខេត្តានំ នានាសីមសភាវត្តា តេសំ អនាគមនេបិ វគ្គកម្មំ ន ហោតិ, តស្មា អនាគមនម្បិ វដ្ដតិ. ពទ្ធាយ បន សីមាយ ឯកសីមភាវតោ បុន អញ្ញស្មិំ កម្មេ ករិយមានេ អន្តោសីមគតេហិ អាគន្តព្ពមេវាតិ អាហ ‘‘អវិប្បវាសសីមា…បេ… អាគន្តព្ព’’ន្តិ. និមិត្តកិត្តនកាលេ អសោធិតាយបិ សីមាយ នេវត្ថិ ទោសោ និមិត្តកិត្តនស្ស អបលោកនាទីសុ អញ្ញតរាភាវតោ.

ភេរិសញ្ញំ វាតិ សម្មន្ននបរិយោសានំ ករោមាតិ វត្វាតិ លិខិតំ. តេន តាទិសេ កាលេ តំ កប្បតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ភេរិសញ្ញំ វា សង្ខសញ្ញំ វាតិ បន តេសំ សទ្ទំ សុត្វា ឥទានិ សង្ឃោ សីមំ ពន្ធតីតិ ញត្វា អាគន្តុកភិក្ខូនំ តំ គាមក្ខេត្តំ អប្បវេសនត្ថំ, អារាមិកាទីនញ្ច តេសំ និវារណត្ថំ កម្មវាចារទ្ធកាលេយេវ សញ្ញា ករីយតិ, ឯវំ សតិ តំ ករណំ សប្បយោជនំ ហោតិ. តេនេវ ‘‘ភេរិសង្ខសទ្ទំ កត្វា’’តិ អវត្វា ‘‘ភេរិសង្ខសញ្ញំ កត្វា’’តិ សញ្ញាគ្គហណំ កតំ. ‘‘សញ្ញំ កត្វា’’តិ ច បុព្ពកាលកិរិយំ វត្វា ‘‘កម្មវាចាយ សីមា ពន្ធិតព្ពា’’តិ អបរកាលកិរិយំ វទតិ, បរិយោសានកាលេ បន សព្ពតូរិយាតាលិកសង្ឃុដ្ឋំ កត្វា ទេវមនុស្សានំ អនុមោទនំ ការេតព្ពំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

១៦៣. ភណ្ឌុកម្មាបុច្ឆនំ សន្ធាយ បព្ពជ្ជាគ្គហណំ. សុខករណត្ថន្តិ សព្ពេសំ សន្និបាតនបរិស្សមំ បហាយ អប្បតរេហិ សុខករណត្ថំ. ឯកវីសតិ ភិក្ខូ គណ្ហាតីតិ វីសតិវគ្គករណីយបរមត្តា សង្ឃកម្មស្ស កម្មារហេន សទ្ធិំ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ គណ្ហាតិ. ឥទញ្ច និសិន្នានំ វសេន វុត្តំ. ហេដ្ឋិមន្តតោ ហិ យត្ថ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ និសីទិតុំ សក្កោន្តិ, តត្តកេ បទេសេ សីមំ ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. ឥទញ្ច កម្មារហេន សហ អព្ភានការកានម្បិ បហោនកត្ថំ វុត្តំ. និមិត្តុបគា បាសាណា ឋបេតព្ពាតិ ឥទំ យថារុចិតដ្ឋានេ រុក្ខនិមិត្តាទីនំ ទុល្លភតាយ វឌ្ឍិត្វា ឧភិន្នំ ពទ្ធសីមានំ សង្ករករណតោ ច បាសាណនិមិត្តស្ស ច តទភាវតោ យត្ថ កត្ថចិ អានេត្វា ឋបេតុំ សុករតាយ ច វុត្តំ. តថា សីមន្តរិកបាសាណា ឋបេតព្ពាតិ ឯត្ថាបិ. ចតុរង្គុលប្បមាណាបីតិ យថា ខណ្ឌសីមបរិច្ឆេទតោ ពហិ និមិត្តបាសាណំ ចតុរង្គុលមត្តំ ឋានំ សមន្តា និគច្ឆតិ, អវសេសំ ឋានំ អន្តោខណ្ឌសីមាយំ ហោតិយេវ, ឯវំ តេសុ ឋបិតេសុ ចតុរង្គុលមត្តា សីមន្តរិកា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សីមន្តរិកបាសាណាតិ សីមន្តរិកាយ ឋបិតនិមិត្តបាសាណា. តេ បន កិត្តេន្តេន ទក្ខិណតោ អនុបរិយាយន្តេនេវ កិត្តេតព្ពា. កថំ? ខណ្ឌសីមតោ ហិ បច្ឆិមាយ ទិសាយ បុរត្ថិមាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ តត្ថ សព្ពានិ និមិត្តានិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា, តថា ឧត្តរាយ ទិសាយ ទក្ខិណាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘ទក្ខិណាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា, តថា បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បច្ឆិមាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘បច្ឆិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា, តថា ទក្ខិណាយ ទិសាយ ឧត្តរាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘ឧត្តរាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ តត្ថ សព្ពានិ និមិត្តានិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា បុន បច្ឆិមាយ ទិសាយ បុរត្ថិមាភិមុខេន ឋត្វា បុរិមកិត្តិតំ វុត្តនយេន បុន កិត្តេតព្ពំ. ឯវំ ពហូនម្បិ ខណ្ឌសីមានំ សីមន្តរិកបាសាណា បច្ចេកំ កិត្តេតព្ពា. តតោតិ បច្ឆា. អវសេសនិមិត្តានីតិ មហាសីមាយ ពាហិរន្តរេសុ អវសេសនិមិត្តានិ. ន សក្ខិស្សន្តីតិ អវិប្បវាសសីមាយ ពទ្ធភាវំ អសល្លក្ខេត្វា ‘‘សមានសំវាសកសីមមេវ សមូហនិស្សាមា’’តិ វាយមន្តា ន សក្ខិស្សន្តិ. ពទ្ធាយ ហិ អវិប្បវាសសីមាយ តំ សមូហនិត្វា ‘‘សមានសំវាសកសីមំ សមូហនិស្សាមា’’តិ កតាយបិ កម្មវាចាយ អសមូហតាវ ហោតិ សីមា. បឋមញ្ហិ អវិប្បវាសំ សមូហនិត្វា បច្ឆា សីមា សមូហនិតព្ពា. ខណ្ឌសីមតោ បដ្ឋាយ ពន្ធនំ អាចិណ្ណំ, អាចិណ្ណករណេនេវ ច សម្មោហោ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ខណ្ឌសីមតោវ បដ្ឋាយ ពន្ធិតព្ពា’’តិ. ឧភិន្នម្បិ ន កោបេន្តីតិ ឧភិន្នម្បិ កម្មំ ន កោបេន្តិ. ឯវំ ពទ្ធាសុ បន…បេ… សីមន្តរិកា ហិ គាមក្ខេត្តំ ភជតីតិ ន អាវាសវសេន សាមគ្គិបរិច្ឆេទោ, កិន្តុ សីមាវសេនេវាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

កុដិគេហេតិ ភូមិយំ កតតិណកុដិយំ. ឧទុក្ខលន្តិ ឧទុក្ខលាវាដសទិសខុទ្ទកាវាដំ. និមិត្តំ ន កាតព្ពន្តិ រាជិ វា ឧទុក្ខលំ វា និមិត្តំ ន កាតព្ពំ. ឥទញ្ច យថាវុត្តេសុ អដ្ឋសុ និមិត្តេសុ អនាគតត្តេន ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធម្បិ ‘‘អវិនស្សកសញ្ញាណមិទ’’ន្តិ សញ្ញាយ កោចិ មោហេន និមិត្តំ ករេយ្យាតិ ទូរតោ វិបត្តិបរិហារត្ថំ វុត្តំ. និមិត្តុបគបាសាណេ ឋបេត្វាតិ សញ្ចារិមនិមិត្តស្ស កម្បនតាយ វុត្តំ. ឯវំ ឧបរិ ‘‘ភិត្តិំ អកិត្តេត្វា’’តិអាទីសុបិ សិទ្ធមេវត្ថំ បុនប្បុនំ កថនេ ការណំ វេទិតព្ពំ. សីមាវិបត្តិ ហិ ឧបសម្បទាទិសព្ពកម្មវិបត្តិមូលន្តិ តស្ស ទ្វារំ សព្ពថាបិ បិទហនវសេន វត្តព្ពំ. សព្ពំ វត្វាវ ឥធ អាចរិយា វិនិច្ឆយំ កថេសុន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ភិត្តិន្តិ ឥដ្ឋកទារុមត្តិកាមយំ. សិលាមយាយ បន ភិត្តិយា និមិត្តុបគំ ឯកំ បាសាណំ តំតំទិសាយ កិត្តេតុំ វដ្ដតិ. អនេកសិលាហិ ចិនិតំ សកលំ ភិត្តិំ កិត្តេតុំ ន វដ្ដតិ ‘‘ឯសោ បាសាណោ និមិត្ត’’ន្តិ ឯកវចនេន វត្តព្ពតោ. អន្តោកុដ្ដមេវាតិ ឯត្ថ អន្តោកុដ្ដេបិ និមិត្តានំ ឋិតោកាសតោ អន្តោ ឯវ សីមាតិ គហេតព្ពំ. បមុខេ និមិត្តបាសាណេ ឋបេត្វាតិ គព្ភាភិមុខេបិ ពហិបមុខេ គព្ភវិត្ថារប្បមាណេ ឋានេ បាសាណេ ឋបេត្វា សម្មន្និតព្ពា. ឯវញ្ហិ គព្ភបមុខានំ អន្តរេ ឋិតកុដ្ដម្បិ ឧបាទាយ អន្តោ ច ពហិ ច ចតុរស្សសណ្ឋានាវ សីមា ហោតិ. ពហីតិ សកលស្ស កុដិលេណស្ស សមន្តតោ ពហិ.

អន្តោ ច ពហិ ច សីមា ហោតីតិ មជ្ឈេ ឋិតភិត្តិយា សហ ចតុរស្សសីមា ហោតិ. ឧបរិបាសាទេយេវ ហោតី’’តិ ឥមិនា គព្ភស្ស ច បមុខស្ស ច អន្តរា ឋិតភិត្តិយា ឯកត្តា តត្ថ ច ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ ឱកាសាភាវេន ហេដ្ឋា ន ឱតរតិ, ឧបរិភិត្តិ បន សីមដ្ឋាវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ហេដ្ឋា ន ឱតរតីតិ ភិត្តិតោ ឱរំ និមិត្តានិ ឋបេត្វា កិត្តិតត្តា ហេដ្ឋា អាកាសប្បទេសំ ន ឱតរតិ, ឧបរិ កតេ បាសាទេតិ អត្ថោ. ហេដ្ឋិមតលេ កុដ្ដោតិ ហេដ្ឋិមតលេ ចតូសុ ទិសាសុ ឋិតកុដ្ដោ. សចេ ហិ ទ្វីសុ, តីសុ ឯវ វា ទិសាសុ កុដ្ដោ តិដ្ឋេយ្យ, ហេដ្ឋា ន ឱតរតិ. ហេដ្ឋាបិ ឱតរតីតិ សចេ ហេដ្ឋា អន្តោភិត្តិយំ ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ ឱកាសោ ហោតិ, ឱតរតិ. ឱតរមានា ច ន ឧបរិសីមប្បមាណេន ឱតរតិ, សមន្តា ភិត្តិប្បមាណេន ឱតរតិ. ចតុន្នំ បន ភិត្តីនំ ពាហិរន្តបរិច្ឆេទេន ហេដ្ឋាភូមិភាគេ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា ឱតរតិ, ន បន ភិត្តីនំ ពហិ កេសគ្គមត្តម្បិ ឋានំ. បាសាទភិត្តិតោតិ ឧបរិមតលេ ភិត្តិតោ. ឱតរណានោតរណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ សចេ ហេដ្ឋា ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ ឱកាសោ ហោតិ, ឱតរតិ, នោ ចេ, ន ឱតរតីតិ អធិប្បាយោតិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៣៨) វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៣៨) បន ‘‘ឧបរិសីមប្បមាណស្ស អន្តោគធានំ ហេដ្ឋិមតលេ ចតូសុ ទិសាសុ កុដ្ដានំ តុលារុក្ខេហិ ឯកសម្ពន្ធតំ, តទន្តោ បច្ឆិមសីមប្បមាណតាទិញ្ច សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបេត្ថ និយ្យូហកាទយោ និមិត្តានំ ឋិតោកាសតាយ ពជ្ឈមានក្ខណេ សីមា ន ហោន្តិ, ពទ្ធាយ បន សីមាយ សីមដ្ឋាវ ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពា.

បរិយន្តថម្ភានន្តិ និមិត្តគតបាសាណត្ថម្ភេ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧបរិមតលេន សម្ពទ្ធោ ហោតីតិ ឥទំ កុដ្ដានំ អន្តរា សីមដ្ឋានំ ថម្ភានំ អភាវតោ វុត្តំ. យទិ ហិ ភវេយ្យុំ, កុដ្ដេ ឧបរិមតលេន អសម្ពន្ធេបិ សីមដ្ឋថម្ភានំ ឧបរិ ឋិតោ បាសាទោ សីមដ្ឋោវ ហោតិ. សចេ បន ពហូនំ ថម្ភបន្តីនំ ឧបរិ កតបាសាទស្ស ហេដ្ឋាបថវិយំ សព្ពពាហិរាយ ថម្ភបន្តិយា អន្តោ និមិត្តបាសាណេ ឋបេត្វា សីមា ពទ្ធា ហោតិ, ឯត្ថ កថន្តិ? ឯត្ថាបិ ‘‘យំ តាវ សីមដ្ឋថម្ភេហេវ ធារិយមានានំ តុលានំ ឧបរិមតលំ, សព្ពំ តំ សីមដ្ឋមេវ, ឯត្ថ វិវាទោ នត្ថិ, យំ បន សីមដ្ឋថម្ភបន្តិយា, អសីមដ្ឋាយ ពាហិរថម្ភបន្តិយា ច សមធុរំ ធារយមានានំ តុលានំ ឧបរិមតលំ, តត្ថ ឧបឌ្ឍំ សីមា’’តិ កេចិ វទន្តិ. ‘‘សកលម្បិ គាមសីមា’’តិ អបរេ. ‘‘ពទ្ធសីមា ឯវា’’តិ អញ្ញេ. តស្មា កម្មំ ករោន្តេហិ គរូហិ និរាសង្កដ្ឋានេ ឋត្វា សព្ពំ តំ អាសង្កដ្ឋានំ សោធេត្វាវ កម្មំ កាតព្ពំ, សន្និដ្ឋានការណំ វា គវេសិត្វា តទនុគុណំ កាតព្ពំ.

តាលមូលកបព្ពតេតិ តាលក្ខន្ធមូលសទិសេ ហេដ្ឋា ថូលោ ហុត្វា កមេន កិសោ ហុត្វា ឧគ្គតោ ហិន្តាលមូលសទិសោ នាម ហោតិ. វិតានសណ្ឋានោតិ អហិច្ឆត្តកសណ្ឋានោ. បណវសណ្ឋានោតិ មជ្ឈេ តនុកោ, ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច វិត្ថិណ្ណោ. ហេដ្ឋា វា មជ្ឈេ វាតិ មុទិង្គសណ្ឋានស្ស ហេដ្ឋា, បណវសណ្ឋានស្ស មជ្ឈេ. សប្បផណសទិសោ បព្ពតោតិ សប្បផណោ វិយ ខុជ្ជោ, មូលដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ អវនតសីសោ. អាកាសបព្ភារន្តិ ភិត្តិយា អបរិក្ខិត្តបព្ភារំ. សីមប្បមាណោតិ អន្តោ អាកាសេន សទ្ធិំ បច្ឆិមសីមប្បមាណោ. សោ ច បាសាណោ សីមដ្ឋោតិ ឥមិនា ឦទិសេហិ សុសិរបាសាណលេណកុដ្ដាទីហិ បរិច្ឆិន្នេ ភូមិភាគេ ឯវ សីមា បតិដ្ឋាតិ, ន អបរិច្ឆិន្នេ. តេ បន សីមដ្ឋត្តា សីមា ហោន្តិ, ន សរូបេន សីមដ្ឋមញ្ចាទិ វិយាតិ ទស្សេតិ. សចេ បន សោ សុសិរបាសាណោ ភូមិំ អនាហច្ច អាកាសគតោ ឱលម្ពតិ, សីមា ន ឱតរតិ. សុសិរបាសាណោ បន សយំ សីមាបដិពទ្ធត្តា សីមា ហោតិ, កថំ បន បច្ឆិមប្បមាណរហិតេហិ ឯតេហិ សុសិរបាសាណាទីហិ សីមា ន ឱតរតីតិ ឥទំ សទ្ធាតព្ពន្តិ? អដ្ឋកថាបមាណតោ.

អបិចេត្ថ សុសិរបាសាណភិត្តិអនុសារេន មូសិកាទីនំ វិយ សីមាយ ហេដ្ឋិមតលេ ឱតរណកិច្ចំ នត្ថិ, ហេដ្ឋា បន បច្ឆិមសីមប្បមាណេ អាកាសេ ទ្វង្គុលមត្តពហលេហិ បាសាណភិត្តិអាទីហិបិ ឧបរិមតលំ អាហច្ច ឋិតេហិ សព្ពសោ, យេភុយ្យេន វា បរិច្ឆិន្នេ សតិ ឧបរិ ពជ្ឈមានា សីមា តេហិ បាសាណាទីហិ អន្តរិតាយ តប្បរិច្ឆិន្នាយ ហេដ្ឋាភូមិយាបិ ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ ឯកក្ខណេ បតិដ្ឋាតិ, នទីបារសីមា វិយ នទីអន្តរិតេសុ ឧភោសុ តីរេសុ លេណាទីសុ អបនីតេសុបិ ហេដ្ឋា ឱតិណ្ណសីមា យាវ សាសនន្តរធានា ន វិគច្ឆតិ, បឋមំ បន ឧបរិ សីមាយ ពទ្ធាយ បច្ឆា លេណាទិកតេសុបិ ហេដ្ឋាភូមិយំ សីមា ឱតរតិ ឯវ, កេចិ តំ ន ឥច្ឆន្តិ, ឯវំ ឧភយត្ថ បតិដ្ឋិតា ច សា សីមា ឯកាវ ហោតិ គោត្តាទិជាតិ វិយ ព្យត្តិភេទេសូតិ គហេតព្ពំ. សព្ពា ឯវ ហិ ពទ្ធសីមា អពទ្ធសីមា ច អត្តនោ អត្តនោ បកតិនិស្សយកេ គាមារញ្ញាទិកេ ខេត្តេ យថាបរិច្ឆេទំ សព្ពត្ថ សាកល្យេន ឯកស្មិំ ខណេ ព្យាបិនី បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានម្បិ តេ តេ និស្សយភូតេ បរមត្ថធម្មេ, តំ តំ កិរិយាវិសេសម្បិ វា ឧបាទាយ លោកិយេហិ សាសនិកេហិ ច យថារហំ ឯកត្តេន បញ្ញត្តត្តា សនិស្សយេករូបា ឯវ. តថា ហិ ឯកោ គាមោ អរញ្ញំ នទី ជាតស្សរោ សមុទ្ទោតិ ឯវំ លោកេ, ‘‘សម្មតា សា សីមា សង្ឃេន, អគាមកេ ចេ, ភិក្ខវេ, អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’’តិអាទិនា សាសនេ ច ឯកវោហារោ ទិស្សតិ, ន បរមត្ថតោ. ឯកស្ស អនេកធម្មេសុ ព្យាបនមត្ថិ កសិណេកទេសាទិវិកប្បាសមានតាយ ឯកត្តហានិតោតិ អយំ នោ មតិ.

អស្ស ហេដ្ឋាតិ សប្បផណបព្ពតស្ស ហេដ្ឋា អាកាសបព្ភារេ. លេណស្សាតិ លេណំ ចេ កតំ, តស្ស លេណស្សាតិ អត្ថោ. តមេវ បុន លេណំ បញ្ចហិ បការេហិ វិកប្បេត្វា ឱតរណានោតរណវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘សចេ បន ហេដ្ឋា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ហេដ្ឋា’’តិ ឥមស្ស ‘‘លេណំ ហោតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ហេដ្ឋា លេណញ្ច ឯកស្មិំ បទេសេតិ អាហ ‘‘អន្តោ’’តិ, បព្ពតស្ស អន្តោ, បព្ពតមូលេតិ អត្ថោ. តមេវ អន្តោសទ្ទំ សីមាបរិច្ឆេទេន វិសេសេតុំ ‘‘ឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស បារតោ’’តិ វុត្តំ. បព្ពតបាទំ បន អបេក្ខិត្វា ‘‘ឱរតោ’’តិ វត្តព្ពេបិ សីមានិស្សយំ បព្ពតគ្គំ សន្ធាយ ‘‘បារតោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ‘‘ពហិ លេណ’’ន្តិ ឯត្ថ ពហិសទ្ទំ វិសេសេន្តោ ‘‘ឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស ឱរតោ’’តិ អាហ. ពហិសីមា ន ឱតរតីតិ ឯត្ថ ពហីតិ បព្ពតបាទេ លេណំ សន្ធាយ វុត្តំ. លេណស្ស ច ពហិភូតេ ឧបរិសីមាបរិច្ឆេទស្ស ហេដ្ឋាភាគេ សីមា ន ឱតរតីតិ អត្ថោ. អន្តោ សីមាតិ លេណស្ស ច បព្ពតបាទស្ស ច អន្តោ អត្តនោ ឱតរណារហដ្ឋានេ ន ឱតរតីតិ អត្ថោ. ‘‘ពហិ សីមា ន ឱតរតិ, អន្តោ សីមា ន ឱតរតី’’តិ ចេត្ថ អត្តនោ ឱតរណារហដ្ឋានេ លេណាភាវេន សីមាយ សព្ពថា អនោតរណមេវ ទស្សិតន្តិ គហេតព្ពំ. តត្ថ ហិ អនោតរន្តី ឧបរិ ឯវ ហោតីតិ អយំ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៣៨) អាគតោ វិនិច្ឆយោ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៣៨) បន ‘‘អន្តោលេណំ ហោតីតិ បព្ពតស្ស អន្តោលេណំ ហោតី’’តិ ឯត្តកមេវ អាគតោ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៣៨) ន ‘‘អន្តោលេណន្តិ បព្ពតស្ស អន្តោលេណំ. ទ្វារំ បន សន្ធាយ ‘បារតោ ឱរតោ’តិ វុត្តំ, សព្ពថាបិ សីមតោ ពហិលេណេន ឱតរតីតិ អធិប្បាយោ’’តិ អាគតោ. អយំ បន អន្តោលេណពហិលេណវិនិច្ឆយោ គម្ភីរោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោតិ អាចរិយា វទន្តិ, តថាបិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៣៨) អាគតំ នយំ និស្សាយ សុដ្ឋុ វិនិច្ឆិតព្ពោ វិញ្ញូហីតិ. ពហិ បតិតំ អសីមាតិអាទិនា ឧបរិបាសាទាទីសុ អថិរនិស្សយេសុ ឋិតា សីមាបិ តេសំ វិនាសេន វិនស្សតីតិ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បោក្ខរណិំ ខណន្តិ, សីមាយេវាតិ ឯត្ថ សចេ ហេដ្ឋា ឧមង្គនទី សីមប្បមាណតោ អនូនា បឋមមេវ បវត្តា ហោតិ, សីមា ច បច្ឆា ពទ្ធា នទិតោ ឧបរិ ឯវ ហោតិ, នទិំ អាហច្ច បោក្ខរណិយា ច ខតាយ សីមា វិនស្សតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ហេដ្ឋាបថវីតលេតិ អនន្តរា ភូមិវិវរេ.

សីមមាឡកេតិ ខណ្ឌសីមង្គណេ. វដរុក្ខោតិ ឥទំ បារោហោបត្ថម្ភេន អតិទូរម្បិ គន្តុំ សមត្ថសាខាសមង្គិតាយ វុត្តំ. សព្ពរុក្ខលតាទីនម្បិ សម្ពន្ធោ ន វដ្ដតិ ឯវ. តេនេវ នាវារជ្ជុសេតុសម្ពន្ធោបិ បដិក្ខិត្តោ. តតោតិ តតោ សាខតោ. មហាសីមាយ បថវីតលន្តិ ឯត្ថ អាសន្នតរម្បិ គាមសីមំ អគ្គហេត្វា ពទ្ធសីមាយ ឯវ គហិតត្តា គាមសីមពទ្ធសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេបិ សម្ភេទទោសោ នត្ថិ អញ្ញមញ្ញំ និស្សយនិស្សិតភាវេន បវត្តិតោតិ គហេតព្ពំ. យទិ ហិ តាសម្បិ សម្ពន្ធទោសោ ភវេយ្យ, កថំ គាមសីមាយ ពទ្ធសីមា សម្មន្និតព្ពា ភវេយ្យ? យស្សា ហិ សីមាយ យាយ សីមាយ សទ្ធិំ សម្ពន្ធេ ទោសោ ភវេយ្យ, សា តត្ថ ពន្ធិតុមេវ ន វដ្ដតិ ពទ្ធសីមឧទកុក្ខេបសីមាសុ ពទ្ធសីមា វិយ, អត្តនោ អនិស្សយភូតគាមសីមាទីសុ ឧទកុក្ខេបសីមា វិយ ច, តេនេវ ‘‘សចេ បន រុក្ខស្ស សាខា វាតតោ និក្ខន្តបារោហោ វា ពហិនទីតីរេ វិហារសីមាយ វា គាមសីមាយ វា បតិដ្ឋិតោ’’តិអាទិនា ឧទកុក្ខេបសីមាយ អត្តនោ អនិស្សយភូតគាមសីមាទីហិ ឯវ សម្ពន្ធទោសោ ទស្សិតោ, ន នទីសីមាយ, ឯវមិធាបីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយញ្ចត្ថោ ឧបរិ បាកដោ ភវិស្សតិ. អាហច្ចាតិ ផុសិត្វា.

មហាសីមំ វា សោធេត្វាតិ មហាសីមគតានំ សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ ហត្ថបាសានយនឆន្ទាហរណាទិវសេន សកលំ មហាសីមំ សោធេត្វា. ឯតេន សព្ពវិបត្តិយោ មោចេត្វា បុព្ពេ សុដ្ឋុ ពទ្ធានម្បិ ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានំ បច្ឆា រុក្ខាទិសម្ពន្ធេន ឧប្បជ្ជនតោ ឦទិសោ បាឡិមុត្តកោ សម្ពន្ធទោសោ អត្ថីតិ ទស្សេតិ, សោ ច ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សីមាយ សីមា សម្ភិន្ទិតព្ពា’’តិអាទិនា ពទ្ធសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ សីមំ សម្មន្នន្តេន សីមន្តរិកំ ឋបេត្វា សីមំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៤៨) ឧភិន្នំ ពទ្ធសីមានំ អន្តរា សីមន្តរិកំ ឋបេត្វា ពន្ធិតុំ អនុជាននេន សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណេ វិយ តាសំ អញ្ញមញ្ញំ ផុសិត្វា តិដ្ឋនវសេន ពន្ធនម្បិ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធត្តា ពទ្ធានម្បិ តាសំ បច្ឆា អញ្ញមញ្ញំ ឯករុក្ខាទីហិ ផុសិត្វា ឋានម្បិ ន វដ្ដតីតិ ភគវតោ អធិប្បាយញ្ញូហិ សង្គីតិការកេហិ និទ្ធារិតោ ពន្ធនកាលេ បដិក្ខិត្តស្ស សម្ពន្ធទោសស្ស អនុលោមេន អកប្បិយានុលោមត្តា. អយំ បន សម្ពន្ធទោសោ បុព្ពេ សុដ្ឋុ ពទ្ធានំ បច្ឆា សញ្ជាតត្តា ពជ្ឈមានក្ខណេ វិយ អសីមត្តំ កាតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ អបនីតមត្តេ តា សីមា បាកតិកា ហោន្តិ. យថា ចាយំ បច្ឆា ន វដ្ដតិ, ឯវំ ពជ្ឈមានក្ខណេបិ តាសំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ សតិ តា ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កេចិ បន មហាសីមំ វា សោធេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘មហាសីមគតា ភិក្ខូ យថា តំ សាខំ វា បារោហំ វា កាយកាយបដិពទ្ធេហិ ន ផុសន្តិ, ឯវំ សោធនមេវ ឥធាធិប្បេតំ, ន សកលសីមាសោធន’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈនតោ. តថា ហិ ‘‘មហាសីមាយ បថវីតលំ វា តត្ថជាតករុក្ខាទីនិ វា អាហច្ច តិដ្ឋតី’’តិ ឯវំ សាខាបារោហានំ មហាសីមំ ផុសិត្វា ឋានមេវ សម្ពន្ធទោសេ ការណត្តេន វុត្តំ, ន បន តត្ថ ឋិតភិក្ខូហិ សាខាទីនំ ផុសនំ. យទិ ហិ ភិក្ខូនំ សាខាទិំ ផុសិត្វា ឋានមេវ ការណំ សិយា, ‘‘តស្ស សាខំ វា តតោ និគ្គតបារោហំ វា មហាសីមាយ បវិដ្ឋំ តត្រដ្ឋោ កោចិ ភិក្ខុ ផុសិត្វា តិដ្ឋតី’’តិ ភិក្ខុផុសនមេវ វត្តព្ពំ សិយា. យញ្ហិ តត្ថ មហាសីមាសោធនេ ការណំ, តទេវ តស្មិំ វាក្យេ បធានតោ ទស្សេតព្ពំ. ន ហិ អាហច្ចដ្ឋិតមេវ សាខាទិំ ផុសិត្វា ឋិតោ ភិក្ខុ សោធេតព្ពោ អាកាសដ្ឋសាខាទិំ ផុសិត្វា ឋិតភិក្ខុស្សបិ សោធេតព្ពតោ, កិំ និរត្ថកេន អាហច្ចដ្ឋានវចនេន, អាកាសដ្ឋសាខាសុ ច ភិក្ខុផុសនមេវ ការណត្តេន វុត្តំ, សោធនញ្ច តស្សេវ ភិក្ខុស្ស ហត្ថបាសានយនាទិវសេន សោធនំ វុត្តំ. ឥធ បន ‘‘មហាសីមំ សោធេត្វា’’តិ សកលសីមាសាធារណវចនេន សោធនំ វុត្តំ, អបិ ច សាខាទិំ ផុសិត្វា ឋិតភិក្ខុមត្តសោធនេ អភិមតេ ‘‘មហាសីមាយ បថវីតល’’ន្តិ វិសេសសីមោបាទានំ និរត្ថកំ សិយា យត្ថ កត្ថចិ អន្តមសោ អាកាសេបិ ឋត្វា សាខាទិំ ផុសិត្វា ឋិតស្ស សោធេតព្ពតោ.

ឆិន្ទិត្វា ពហិដ្ឋកា កាតព្ពាតិ តត្ថ បតិដ្ឋិតភាវវិយោជនវចនតោ ច វិសភាគសីមានំ ផុសនេនេវ សកលសីមាសោធនហេតុកោ អដ្ឋកថាសិទ្ធោយំ ឯកោ សម្ពន្ធទោសោ អត្ថេវាតិ គហេតព្ពោ. តេនេវ ឧទកុក្ខេបសីមាកថាយម្បិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) ‘‘វិហារសីមាយ វា គាមសីមាយ វា បតិដ្ឋិតោ’’តិ ច ‘‘នទីតីរេ បន ខាណុកំ កោដ្ដេត្វា តត្ថ ពទ្ធនាវាយ វា ន វដ្ដតី’’តិ ច ‘‘សចេ បន សេតុ វា សេតុបាទា វា ពហិតីរេ បតិដ្ឋិតា, កម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ច ឯវំ វិសភាគាសុ គាមសីមាសុ សាខាទីនំ ផុសនមេវ សង្ករទោសការណត្តេន វុត្តំ, ន ភិក្ខុផុសនំ. តថា ហិ ‘‘អន្តោនទិយំ ជាតរុក្ខេ ពន្ធិត្វា កម្មំ កាតព្ព’’ន្តិ នទិយំ នាវាពន្ធនំ អនុញ្ញាតំ ឧទកុក្ខេបនិស្សយត្តេន នទីសីមាយ សភាគត្តា. យទិ ហិ ភិក្ខូនំ ផុសនមេវ បដិច្ច សព្ពត្ថ សម្ពន្ធទោសោ វុត្តោ សិយា, នទិយម្បិ ពន្ធនំ បដិក្ខិបិតព្ពំ ភវេយ្យ. តត្ថាបិ ហិ ភិក្ខុផុសនំ កម្មកោបការណំ ហោតិ, តស្មា សភាគសីមាសុ បវិសិត្វា ភូមិអាទិំ ផុសិត្វា, អផុសិត្វា វា សាខាទិម្ហិ ឋិតេ តំ សាខាទិំ ផុសន្តោវ ភិក្ខុ សោធេតព្ពោ. វិសភាគសីមាសុ បន សាខាទិម្ហិ ផុសិត្វា ឋិតេ តំ សាខាទិំ អផុសន្តាបិ សព្ពេ ភិក្ខូ សោធេតព្ពា, អផុសិត្វា ឋិតេ បន តំ សាខាទិំ ផុសន្តាវ ភិក្ខូ សោធេតព្ពាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

យំ បនេត្ថ កេចិ ‘‘ពទ្ធសីមានំ ទ្វិន្នំ អញ្ញមញ្ញំ វិយ ពទ្ធសីមគាមសីមានម្បិ តទញ្ញាសម្បិ សព្ពាសំ សមានសំវាសកសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ សតិ តទុភយម្បិ ឯកសីមំ វិយ សោធេត្វា ឯកត្ថេវ កម្មំ កាតព្ពំ, អញ្ញថា កតំ កម្មំ វិបជ្ជតិ, នត្ថេត្ថ សភាគវិសភាគភេទោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ សភាគសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធទោសាភាវស្ស វិសភាគសីមានមេវ តព្ភាវស្ស សុត្តសុត្តានុលោមាទិវិនយនយេហិ សិទ្ធត្តា. តថា ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សីមំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៨) គាមសីមាយមេវ ពទ្ធសីមំ សម្មន្និតុំ អនុញ្ញាតត្តា តាសំ និស្សយនិស្សិតភាវេន សភាគតា, សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណទោសាភាវោ ច សុត្តតោវ សិទ្ធោ. ពន្ធនកាលេ បន អនុញ្ញាតស្ស សម្ពន្ធស្ស អនុលោមតោ បច្ឆា សញ្ជាតរុក្ខាទិសម្ពន្ធោបិ តាសំ វដ្ដតិ ឯវ. ‘‘យំ, ភិក្ខវេ…បេ… កប្បិយំ អនុលោមេតិ, អកប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ កប្បតី’’តិ (មហាវ. ៣០៥) វុត្តត្តា ឯវំ តាវ គាមពទ្ធសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ សភាគតា, សម្ភេទាទិទោសាភាវោ ច សុត្តសុត្តានុលោមតោ សិទ្ធោ, ឥមិនា ឯវ នយេន អរញ្ញសីមសត្តព្ភន្តរសីមានំ នទីអាទិសីមឧទកុក្ខេបសីមានញ្ច សុត្តសុត្តានុលោមតោ អញ្ញមញ្ញំ សភាគតា, សម្ភេទាទិទោសាភាវោ ច សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ.

ពទ្ធសីមាយ បន អញ្ញាយ ពទ្ធសីមាយ នទីអាទិសីមាសុ ច ពន្ធិតុំ បដិក្ខេបសិទ្ធិតោ ចេវ ឧទកុក្ខេបសត្តព្ភន្តរសីមានំ នទីអាទីសុ ឯវ កាតុំ និយមនសុត្តសាមត្ថិយេន ពទ្ធសីមគាមសីមាសុ ករណបដិក្ខេបសិទ្ធោ ច តាសំ អញ្ញមញ្ញសភាគតា ឧប្បត្តិក្ខណេ បច្ឆា ច រុក្ខាទីហិ សម្ភេទាទិទោសសម្ភវោ ច វុត្តនយេន សុត្តសុត្តានុលោមតោវ សិជ្ឈន្តិ. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ វិសភាគសីមានមេវ វដរុក្ខាទិវចនេហិ សម្ពន្ធទោសំ ទស្សេត្វា សភាគានំ ពទ្ធសីមគាមសីមាទីនំ សម្ពន្ធទោសោ ន ទស្សិតោ. ន កេវលញ្ច ន ទស្សិតោ, អថ ខោ តាសំ សភាគសីមានំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេបិ ទោសាភាវោបិ បាឡិអដ្ឋកថាសុ ញាបិតោ ឯវ. តថា ហិ បាឡិយំ (មហាវ. ១៣៨) ‘‘បព្ពតនិមិត្តំ បាសាណនិមិត្តំ វននិមិត្តំ រុក្ខនិមិត្ត’’ន្តិអាទិនា វឌ្ឍនកនិមិត្តានិ អនុញ្ញាតានិ, តេន នេសំ រុក្ខាទិនិមិត្តានំ វឌ្ឍនេ ពទ្ធសីមគាមសីមានំ សង្ករទោសាភាវោ ញាបិតោវ ហោតិ, ទ្វិន្នំ បន ពទ្ធសីមានំ ឦទិសោ សម្ពន្ធោ ន វដ្ដតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឯករុក្ខោបិ ទ្វិន្នំ សីមានំ និមិត្តំ ហោតិ, សោ បន វឌ្ឍន្តោ សីមសង្ករំ ករោតិ, តស្មា ន កាតព្ពោ’’តិ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិយោជនបរមំ សីមំ ពន្ធិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៤០) វចនតោបិ ចាយំ ញាបិតោ. តិយោជនបរមាយ ហិ សីមាយ សមន្តា បរិយន្តេសុ រុក្ខលតាគុម្ពាទីហិ ពទ្ធគាមសីមានំ និយមេន អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធស្ស សម្ភវតោ ‘‘ឦទិសំ សម្ពន្ធំ វិនាសេត្វាវ សីមា សម្មន្និតព្ពា’’តិ អដ្ឋកថាយម្បិ ន វុត្តំ.

យទិ ចេត្ថ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេន កម្មវិបត្តិ ភវេយ្យ, អវស្សមេវ វត្តព្ពំ សិយា. វិបត្តិបរិហារត្ថញ្ហិ អាចរិយា និរាសង្កដ្ឋានេសុបិ ‘‘ភិត្តិំ អកិត្តេត្វា’’តិអាទិនា សិទ្ធមេវត្ថំ បុនប្បុនំ អវោចុំ, ឥធ បន ‘‘វនមជ្ឈេ វិហារំ ករោន្តិ, វនំ ន កិត្តេតព្ព’’ន្តិអាទិនា រុក្ខលតាទីហិ និរន្តរេ វនមជ្ឈេបិ សីមាពន្ធនមវោចុំ. តថា ថម្ភានំ ឧបរិ កតបាសាទាទីសុ ហេដ្ឋា ថម្ភាទីហិ ឯកាពទ្ធេសុ ឧបរិមតលាទីសុ សីមាពន្ធនំ ពហុធា វុត្តំ, តស្មា ពទ្ធសីមគាមសីមានំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធោ តេហិ មុខតោវ វិហិតោ, អបិច គាមសីមានម្បិ បាដេក្កំ ពទ្ធសីមាសទិសតាយ ឯកាយ គាមសីមាយ កម្មំ ករោន្តេហិ ទព្ពតិណមត្តេនបិ សម្ពន្ធា គាមន្តរបរម្បរា អរញ្ញនទីសមុទ្ទា ច សោធេតព្ពាតិ សកលំ ទីបំ សោធេត្វាវ កាតព្ពំ សិយា. ឯវំ បន អសោធេត្វា បឋមមហាសង្គីតិកាលតោ បភុតិ កតានំ ឧបសម្បទាទិកម្មានំ សីមាសម្មុតីនញ្ច វិបជ្ជនតោ សព្ពេសម្បិ ភិក្ខូនំ អនុបសម្បន្នសង្កាបសង្គោ ច ទុន្និវារោ ហោតិ, ន ចេតំ យុត្តំ, តស្មា វុត្តនយេន វិសភាគសីមានមេវ រុក្ខាទិសម្ពន្ធទោសោ, ន ពទ្ធសីមគាមសីមាទីនំ សភាគសីមានន្តិ គហេតព្ពំ.

មហាសីមាសោធនស្ស ទុក្ករតាយ ខណ្ឌសីមាយមេវ យេភុយ្យេន សង្ឃកម្មករណន្តិ អាហ ‘‘សីមមាឡកេ’’តិអាទិ. មហាសង្ឃសន្និបាតេសុ បន ខណ្ឌសីមាយ អប្បហោនកតាយ មហាសីមាយ កម្មេ ករិយមានេបិ អយំ នយោ គហេតព្ពោវ. ឧក្ខិបាបេត្វាតិ ឥមិនា កាយបដិពទ្ធេន សីមំ ផុសន្តោបិ សីមដ្ឋោវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. បុរិមនយេបីតិ ខណ្ឌសីមតោ មហាសីមំ បវិដ្ឋសាខានយេបិ. សីមដ្ឋរុក្ខសាខាយ និសិន្នោ សីមដ្ឋោវ ហោតីតិ អាហ ‘ហត្ថបាសមេវ អានេតព្ពោ’’តិ. ឯត្ថ ច ‘‘រុក្ខសាខាទីហិ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធាសុ ឯតាសុ ខណ្ឌសីមាយ តយោ ភិក្ខូ, មហាសីមាយ ទ្វេតិ ឯវំ ទ្វីសុ សីមាសុ សីមន្តរិកំ អផុសិត្វា, ហត្ថបាសញ្ច អវិជហិត្វា ឋិតេហិ បញ្ចហិ ភិក្ខូហិ ឧបសម្បទាទិ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ កេចិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ ‘‘នានាសីមាយំ ឋិតចតុត្ថោ កម្មំ ករេយ្យ, អកម្មំ ន ច ករណីយ’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. ៣៨៩). តេនេវេត្ថាបិ មហាសីមំ សោធេត្វា មាឡកសីមាយមេវ កម្មករណំ វិហិតំ. អញ្ញថា ភិន្នសីមដ្ឋតាយ តត្រដ្ឋស្ស គណបូរកត្តាភាវា កម្មកោបោវ ហោតីតិ.

យទិ ឯវំ កថំ ឆន្ទបារិសុទ្ធិអាហរណវសេន មហាសីមាសោធនន្តិ? តម្បិ វិនយញ្ញូ ន ឥច្ឆន្តិ, ហត្ថបាសានយនពហិសីមករណវសេន បនេត្ថ សោធនំ ឥច្ឆន្តិ, ទិន្នស្សបិ ឆន្ទស្ស អនាគមនេន មហាសីមដ្ឋោ កម្មំ កោបេតីតិ. យទិ ចស្ស ឆន្ទាទិ នាគច្ឆតិ, កថំ សោ កម្មំ កោបេស្សតីតិ? ទ្វិន្នំ វិសភាគសីមានំ សម្ពន្ធទោសតោ, សោ ច សម្ពន្ធទោសោ អដ្ឋកថាវចនប្បមាណតោ. ន ហិ វិនយេ សព្ពត្ថ យុត្តិ សក្កា ញាតុំ ពុទ្ធគោចរត្តាតិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘សចេ ទ្វេបិ សីមាយោ បូរេត្វា និរន្តរំ ឋិតេសុ ភិក្ខូសុ កម្មំ ករោន្តេសុ ឯកាយ ឯវ សីមាយ គណោ ច ឧបសម្បទាបេក្ខោ ច អនុស្សាវកោ ច ឯកតោ តិដ្ឋតិ, កម្មំ សុកតមេវ ហោតិ. សចេ បន កម្មារហោ វា អនុស្សាវកោ វា សីមន្តរដ្ឋោ ហោតិ, កម្មំ វិបជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តញ្ច ពទ្ធសីមគាមសីមាទិសភាគសីមាសុ ឯវ យុជ្ជតិ. យាសុ អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេសុបិ ទោសោ នត្ថិ, យាសុ បន អត្ថិ, ន តាសុ, វិសភាគសីមាសុ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ សតិ ឯកត្ថ ឋិតោ ឥតរដ្ឋានំ កម្មំ កោបេតិ ឯវ អដ្ឋកថាយ សាមញ្ញតោ សោធនស្ស វុត្តត្តាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៣៨) ‘‘ឧក្ខិបាបេត្វា កាតុំ ន វដ្ដតីតិ ខណ្ឌសីមាយ អន្តោ ឋិតត្តា រុក្ខស្ស តត្ថ ឋិតោ ហត្ថបាសមេវ អានេតព្ពោតិ ឧក្ខិបាបេត្វា កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៣៨) បន ‘‘ឧក្ខិបាបេត្វា កាតុំ ន វដ្ដតិ, កស្មា? អន្តោ ឋិតត្តា. រុក្ខស្ស ហិ ហេដ្ឋា បថវីគតំ មូលំ ខណ្ឌសីមាយេវ ហោតិ. អព្ពោហារិកំ វាតិ អបរេ. ‘មជ្ឈេ បន ឆិន្នេ មហាសីមាយ ឋិតំ មូលំ មហាសីមមេវ ភជតិ, ខណ្ឌសីមាយ ឋិតំ ខណ្ឌសីមមេវ ភជតិ តទាយត្តបថវីអាទីហិ អនុគ្គហិតត្តា’តិ ច វុត្តំ. ‘សីមាយ បច្ឆា ឧដ្ឋិតរុក្ខេ និសីទិត្វា កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ បច្ឆា សីមាយំ កតគេហេ វិយា’តិ វត្វា ‘ពន្ធនកាលេ ឋិតេ រុក្ខេ និសីទិត្វា កាតុំ ន វដ្ដតិ ឧបរិសីមាយ អគមនតោ’តិ ការណំ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ពន្ធនកាលេ បុន អារោហណំ នាម នត្ថិ, ពន្ធិតកាលេ ឯវ អារោហតីតិ អាបជ្ជតិ បច្ឆា ឧដ្ឋិតរុក្ខោ បន តប្បដិពទ្ធត្តា សីមាសង្ខមេវ គតោ. ឯវំ បុព្ពេ ឧដ្ឋិតរុក្ខោបីតិ គហេតព្ពំ. ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ វចនតោ តិណាទិបិ សង្គហិតំ, មហាថេរាបិ តិណំ សោធេត្វាវ ករោន្តី’’តិ វុត្តំ.

ន ឱតរតីតិ បណវសណ្ឋានបព្ពតាទីសុ ហេដ្ឋា បមាណរហិតំ ឋានំ ន ឱតរតិ. កិញ្ចាបិ បនេត្ថ ពជ្ឈមានក្ខណេ ឧទ្ធម្បិ បមាណរហិតបព្ពតាទិ នារោហតិ, តថាបិ តំ បច្ឆា សីមដ្ឋតាយ សីមា ហោតិ. ហេដ្ឋា បណវសណ្ឋានាទិ បន ឧបរិ ពទ្ធាយបិ សីមាយ សីមសង្ខំ ន គច្ឆតិ, តស្សេវ វសេន ‘‘ន ឱតរតី’’តិ វុត្តំ, ឥតរថា ឱរោហណារោហណានំ សាធារណវសេន ‘‘ន ឱតរតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពតោ. ជាតំ យំ កិញ្ចីតិ និដ្ឋិតសីមាយ ឧបរិ ជាតំ វិជ្ជមានំ បុព្ពេ ឋិតំ បច្ឆា សញ្ជាតំ បវិដ្ឋញ្ច យំ កិញ្ចិ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកំ សព្ពម្បីតិ អត្ថោ. អន្តោសីមាយ ហិ ហត្ថិក្ខន្ធាទិសវិញ្ញាណកេសុ និសិន្នោបិ ភិក្ខុ សីមដ្ឋោវ ហោតិ. ពទ្ធាយ សីមាយាតិ ឥទញ្ច បករណវសេន ឧបលក្ខណតោ វុត្តំ. អពទ្ធសីមាសុបិ សព្ពាសុ ឋិតំ តំ សីមាសង្ខមេវ គច្ឆតិ. ឯកសម្ពន្ធេន គតន្តិ រុក្ខលតាទិតត្រជាតមេវសន្ធាយ វុត្តំ. តាទិសញ្ហិ ‘‘ឥតោ គត’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ.

យំ បន ‘‘ឥតោ គត’’ន្តិ វា ‘‘តតោ អាគត’’ន្តិ វា វត្តុំ អសក្កុណេយ្យំ ឧភោសុ ពទ្ធសីមគាមសីមាសុ ឧទកុក្ខេបនទីអាទីសុ ច តិរិយំ បតិតរជ្ជុទណ្ឌាទិ, តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ? ឯត្ថ បន ‘‘ពទ្ធសីមាយ បតិដ្ឋិតភាគោ ពទ្ធសីមា, គាមសីមាយ បតិដ្ឋិតភាគោ គាមសីមា តទុភយសីមដ្ឋបព្ពតាទិ វិយ, ពទ្ធសីមតោ ឧដ្ឋិតវដរុក្ខស្ស បារោហេ, គាមសីមាយ គាមសីមតោ ឧដ្ឋិតវដរុក្ខស្ស បារោហេ ច ពទ្ធសីមាយ បតិដ្ឋិតេបិ ឯសេវ នយោ. មូលេ បតិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ហិ ‘ឥតោ គតំ, តតោ អាគត’ន្តិ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យតោ សោ ភាគោ យថាបវិដ្ឋសីមដ្ឋសង្ខមេវ គច្ឆតិ. តេសំ រុក្ខបារោហានំ អន្តរា បន អាកាសដ្ឋសាខា ភូមិយំ សីមាបរិច្ឆេទប្បមាណេន តទុភយសីមា ហោតី’’តិ កេចិ វទន្តិ. យស្មា បនស្សា សាខាយ បារោហោ បវិដ្ឋសីមាយ បថវិយំ មូលេហិ បតិដ្ឋហិត្វាបិ យាវ សាខំ វិនា ឋាតុំ ន សក្កោតិ, តាវ មូលសីមដ្ឋតំ ន វិជហតិ. យទា បន សណ្ឋាតុំ សក្កោតិ, តទាបិ បារោហមត្តមេវ បវិដ្ឋសីមតំ សមុបេតិ, តស្មា សព្ពោបិ អាកាសដ្ឋសាខាភាគោ បុរិមសីមដ្ឋតំ ន វិជហតិ តតោ អាគតភាគស្ស អវិជហិតត្តាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. ឧទកុក្ខេបនទីអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ច វិសភាគសីមាយ ឯវ បវិដ្ឋេ សកលសីមាសោធនំ, សភាគាយ បវិដ្ឋេ ផុសិត្វា ឋិតមត្តភិក្ខុសោធនញ្ច សព្ពំ បុព្ពេ វុត្តនយមេវ.

១៦៤. ឯត្ថ ច នទីបារសីមាកថាយ បារយតីតិ អជ្ឈោត្ថរតិ. នទិយា ឧភោសុ តីរេសុ បតិដ្ឋហមានា សីមា នទីអជ្ឈោត្ថរា នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘នទិំ អជ្ឈោត្ថរមាន’’ន្តិ. អន្តោនទិយញ្ហិ សីមា ន ឱតរតិ. នទីលក្ខណេ បន អសតិ ឱតរតិ. សា ច តទា នទីបារសីមា ន ហោតីតិ អាហ ‘‘នទិយា លក្ខណំ នទីនិមិត្តេ វុត្តនយមេវា’’តិ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. អវស្សំ លព្ភនេយ្យា បន ធុវនាវាវ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ន នាវាយាតិ ឥមិនា នាវំ វិនាបិ សីមា ពទ្ធា សុពទ្ធា ឯវ ហោតិ, អាបត្តិបរិហារត្ថា នាវាតិ ទស្សេតិ.

រុក្ខសង្ឃាដមយោតិ អនេករុក្ខេ ឯកតោ ឃដេត្វា កតសេតុ. រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា កតោតិ បាឋសេសោ. ‘‘សព្ពនិមិត្តានំ អន្តោ ឋិតភិក្ខូ ហត្ថបាសេ កត្វាតិ ឥទំ ឧភិន្នំ តីរានំ ឯកគាមខេត្តភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. បព្ពតសណ្ឋានាតិ ឯកតោ ឧគ្គតទីបសិខរត្តា សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តំ.

១៦៥. សីមាសមូហនកថាយំ សោតិ ភិក្ខុនិសង្ឃោ. ទ្វេបីតិ ទ្វេ សមានសំវាសអវិប្បវាសសីមាយោ. អវិប្បវាសសីមាតិ មហាសីមំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថេវ យេភុយ្យេន អវិប្បវាសាតិ. អវិប្បវាសំ អជានន្តាបីតិ ឥទំ មហាសីមាយ វិជ្ជមានាវិជ្ជមានត្តំ, តស្សា ពាហិរបរិច្ឆេទញ្ច អជានន្តានំ វសេន វុត្តំ. ឯវំ អជានន្តេហិបិ អន្តោសីមាយ ឋត្វា កម្មវាចាយ កតាយ សា សីមា សមូហតាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សមូហនិតុញ្ចេវ ពន្ធិតុញ្ច សក្ខិស្សន្តី’’តិ. និរាសង្កដ្ឋានេតិ ខណ្ឌសីមារហិតដ្ឋានេ. ឥទញ្ច មហាសីមាយ វិជ្ជមានាយបិ កម្មករណសុខត្ថំ ខណ្ឌសីមា ឥច្ឆិតាតិ តំ ចេតិយង្គណាទិពហុសន្និបាតដ្ឋានេ ន ពន្ធតីតិ វុត្តំ. តត្ថាបិ សា ពទ្ធា សុពទ្ធា ឯវ មហាសីមា វិយ. បដិពន្ធិតុំ បន ន សក្ខិស្សន្តេវាតិ ឥទំ ខណ្ឌសីមាយ អសមូហតត្តា, តស្សា អវិជ្ជមានត្តស្ស អជាននតោ ច មហាសីមាពន្ធនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ខណ្ឌសីមា បន និរាសង្កដ្ឋានេ ពន្ធិតុំ សក្ខិស្សន្តេវ. សីមាសម្ភេទំ កត្វាតិ ខណ្ឌសីមាយ វិជ្ជមានបក្ខេ សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរណសម្ភេទំ កត្វា អវិជ្ជមានបក្ខេបិ សម្ភេទសង្កាយ អនិវត្តនេន សម្ភេទសង្កំ កត្វា. អវិហារំ ករេយ្យុន្តិ សង្ឃកម្មានារហំ ករេយ្យុំ. បុព្ពេ ហិ ចេតិយង្គណាទិនិរាសង្កដ្ឋានេ កម្មំ កាតុំ សក្កា, ឥទានិ តម្បិ វិនាសិតន្តិ អធិប្បាយោ. ន សមូហនិតព្ពាតិ ខណ្ឌសីមំ អជានន្តេហិ ន សមូហនិតព្ពា. ឧភោបិ ន ជានន្តីតិ ឧភិន្នំ បទេសនិយមំ វា តាសំ ទ្វិន្នម្បិ វា អញ្ញតរាយ វា វិជ្ជមានតំ វា អវិជ្ជមានតំ វា ន ជានន្តិ, សព្ពត្ថ សង្កា ឯវ ហោតិ. នេវ សមូហនិតុំ, ន ពន្ធិតុំ សក្ខិស្សន្តីតិ ឥទំ និរាសង្កដ្ឋានេ ឋត្វា សមូហនិតុំ សក្កោន្តាបិ មហាសីមំ បដិពន្ធិតុំ ន សក្ខិស្សន្តីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ច សក្កា…បេ… កម្មវាចា កាតុន្តិ ឥទំ សីមាពន្ធនកម្មវាចំ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្មាតិ យស្មា ពន្ធិតុំ ន សក្កា, តស្មា ន សមូហនិតព្ពាតិ អត្ថោ.

កេចិ បន ‘‘ឦទិសេសុបិ វិហារេសុ ឆបញ្ចមត្តេ ភិក្ខូ គហេត្វា វិហារកោដិតោ បដ្ឋាយ វិហារបរិក្ខេបស្ស អន្តោ ច ពហិ ច សមន្តា លេឌ្ឌុបាតេ សព្ពត្ថ មញ្ចប្បមាណេ ឱកាសេ និរន្តរំ ឋត្វា បឋមំ អវិប្បវាសសីមំ, តតោ សមានសំវាសកសីមញ្ច សមូហននវសេន សីមាយ សមុគ្ឃាតេ កតេ តស្មិំ វិហារេ ខណ្ឌសីមាយ, មហាសីមាយ វា ឋិតវិជ្ជមានត្តេ សតិ អវស្សំ ឯកស្មិំ មញ្ចដ្ឋានេ តាសំ មជ្ឈគតា តេ ភិក្ខូ តា សមូហនេយ្យុំ, តតោ គាមសីមា ឯវ អវសិស្សេយ្យ. ន ហេត្ថ សីមាយ, តប្បរិច្ឆេទស្ស វា ជាននំ អង្គំ. សីមាយ បន អន្តោឋានំ ‘សមូហនិស្សាមា’តិ កម្មវាចាករណញ្ចេត្ថ អង្គំ. អដ្ឋកថាយំ ‘ខណ្ឌសីមំ បន ជានន្តា អវិប្បវាសំ អជានន្តាបិ សមូហនិតុញ្ចេវ ពន្ធិតុញ្ច សក្ខិស្សន្តី’តិ ឯវំ មហាសីមាយ បរិច្ឆេទស្ស អជាននេបិ សមូហននស្ស វុត្តត្តា គាមសីមាយ ឯវ ច អវសិដ្ឋាយ តត្ថ យថារុចិ ទុវិធម្បិ សីមំ ពន្ធិតុញ្ចេវ ឧបសម្បទាទិកម្មំ កាតុញ្ច វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពន្តិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) អាគតោ វិនិច្ឆយោ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤៤) បន ‘‘អវិប្បវាសសីមា ន សមូហន្តព្ពាតិ មហាសីមំ សន្ធាយ វទតិ. និរាសង្កដ្ឋានេសុ ឋត្វាតិ ចេតិយង្គណាទីនំ ខណ្ឌសីមាយ អនោកាសត្តា វុត្តំ. ខណ្ឌសីមញ្ហិ ពន្ធន្តា តាទិសំ ឋានំ បហាយ អញ្ញស្មិំ វិវិត្តេ ឱកាសេ ពន្ធន្តិ. អប្បេវ នាម សមូហនិតុំ សក្ខិស្សន្តីតិ អវិប្បវាសសីមំយេវ សមូហនិតុំ សក្ខិស្សន្តិ, ន ខណ្ឌសីមំ. បដិពន្ធិតុំ បន ន សក្ខិស្សន្តេវាតិ ខណ្ឌសីមាយំ អញ្ញាតត្តា ន សក្ខិស្សន្តិ. ន សមូហនិតព្ពាតិ ខណ្ឌសីមំ អជានន្តេហិ ន សមូហនិតព្ពា’’តិ វុត្តំ.

១៦៦. ឯវំ ពទ្ធសីមាវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ អពទ្ធសីមាវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ ‘‘អពទ្ធសីមា បនា’’តិ អាហ. សា កតិវិធាតិ អាហ ‘‘គាមសីមា សត្តព្ភន្តរសីមា ឧទកុក្ខេបសីមាតិ តិវិធា’’តិ. បាឡិយំ (មហាវ. ១៤៧) ‘‘អសម្មតាយ, ភិក្ខវេ, សីមាយា’’តិអាទិនា គាមសីមា ឯវ ពទ្ធសីមាយ ខេត្តំ អរញ្ញនទីអាទយោ វិយ សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបាទីនំ, សា ច គាមសីមា ពទ្ធសីមាយ រហិតដ្ឋានេ សយមេវ សមានសំវាសា ហោតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘យា តស្ស គាមស្ស គាមសីមា’’តិ ឯត្ថ គាមបរិក្ខេបស្ស អន្តោ ច ពហិ ច ខេត្តវត្ថុអរញ្ញបព្ពតាទិកំ សព្ពំ គាមក្ខេត្តំ សន្ធាយ ‘‘គាមស្សា’’តិ វុត្តំ, ន អន្តរឃរមេវ, តស្មា តស្ស សកលស្ស គាមក្ខេត្តស្ស សម្ពន្ធនីយា គាមសីមាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. យោ ហិ សោ អន្តរឃរខេត្តាទីសុ អនេកេសុ ភូមិភាគេសុ ‘‘គាមោ’’តិ ឯកត្តេន លោកជនេហិ បញ្ញត្តោ គាមវោហារោ, សោវ ឥធ ‘‘គាមសីមា’’តិបិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. គាមោ ឯវ ហិ គាមសីមា. ឥមិនាវ នយេន ឧបរិ អរញ្ញំ នទី សមុទ្ទោ ជាតស្សរោតិ, ឯវំ តេសុ តេសុ ភូមិប្បទេសេសុ ឯកត្តេន លោកជនបញ្ញត្តានមេវ អរញ្ញាទីនំ អរញ្ញសីមាទិភាវោ វេទិតព្ពោ, លោកេ បន គាមសីមាទិវោហារោ គាមាទីនំ មរិយាទាយមេវ វត្តុំ វដ្ដតិ, ន គាមក្ខេត្តាទីសុ សព្ពត្ថ. សាសនេ បន តេ គាមាទយោ ឥតរនិវត្តិអត្ថេន សយមេវ អត្តនោ មរិយាទាតិ កត្វា គាមោ ឯវ គាមសីមា, អរញ្ញមេវ អរញ្ញសីមា, សមុទ្ទោ ឯវ សមុទ្ទសីមាតិ សីមាវោហារេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពោ. បាឡិយំ និគមស្ស វាតិ ឥទំ គាមសីមប្បភេទំ ឧបលក្ខណវសេន ទស្សេតុំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘នគរម្បិ គហិតមេវា’’តិ.

ពលិំ លភន្តីតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. ‘‘អយំ គាមោ ឯត្តកោ ករីសភាគោ’’តិអាទិនា បន រាជបណ្ណេសុ អារោបិតេសុ ភូមិភាគេសុ យស្មិំ យស្មិំ តឡាកមាតិកាសុសានបព្ពតាទិកេ បទេសេ ពលិំ ន គណ្ហន្តិ, សោបិ គាមសីមា ឯវ. រាជាទីហិ បរិច្ឆិន្នភូមិភាគោ ហិ សព្ពោវ ឋបេត្វា នទីលោណិជាតស្សរេ គាមសីមាតិ វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘បរិច្ឆិន្ទិត្វា រាជា កស្សចិ ទេតី’’តិ. សចេ បន តត្ថ រាជា កញ្ចិ បទេសំ គាមន្តរេន យោជេតិ, សោ បវិដ្ឋគាមសីមតំ ឯវ ភជតិ. នទីជាតស្សរេ វិនាសេត្វា តឡាកាទិភាវំ វា បូរេត្វា ខេត្តាទិភាវំ វា បាបិតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

យេ បន គាមា រាជចោរាទិភយបីឡិតេហិ មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតា ចិរម្បិ និម្មនុស្សា តិដ្ឋន្តិ, សមន្តា បន គាមា សន្តិ, តេបិ បាដេក្កំ គាមសីមាវ. តេសុ ហិ រាជានោ សមន្តគាមវាសីហិ កសាបេត្វា វា យេហិ កេហិចិ កសិតដ្ឋានំ លិខិត្វា វា ពលិំ គណ្ហន្តិ, អញ្ញេន វា គាមេន ឯកីភាវំ ឧបនេន្តិ, យេ បន គាមា រាជូហិបិ បរិច្ចត្តា គាមខេត្តានន្តរិកា មហាអរញ្ញេន ឯកីភូតា, តេ អគាមការញ្ញសីមតំ បាបុណន្តិ, បុរិមា គាមសីមា វិនស្សតិ, រាជានោ បន ឯកស្មិំ អរញ្ញាទិបទេសេ មហន្តំ គាមំ កត្វា អនេកសហស្សានិ កុលានិ វាសាបេត្វា តត្ថ វាសីនំ ភោគគាមាតិ សមន្តា ភូតគាមេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទេន្តិ, បុរាណនាមំ បន បរិច្ឆេទញ្ច ន វិនាសេន្តិ, តេបិ បច្ចេកំ គាមសីមា ឯវ, ឯត្តាវតា បុរិមគាមសីមតំ ន វិជហន្តិ. សា ច ឥតរា ចាតិអាទិ ‘‘សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’’តិ បាឡិបទស្ស (មហាវ. ១៤៣) អធិប្បាយវិវរណំ. តត្ថ ហិ សា ច រាជិច្ឆាវសេន បរិវត្តេត្វា សមុប្បន្នា អភិនវា, ឥតរា ច អបរិវត្តា បកតិគាមសីមា យថា ពទ្ធសីមាយ សព្ពំ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឯវមេតាបិ សព្ពកម្មារហតាសទិសេន ពទ្ធសីមាសទិសា សមានសំវាសា ឯកូបោសថាតិ អធិប្បាយោ. សាមញ្ញតោ ‘‘ពទ្ធសីមាសទិសា’’តិ វុត្តេ តិចីវរាវិប្បវាសសីមំ ពទ្ធសីមំ ឯវ មញ្ញន្តីតិ តំសទិសតានិវត្តនមុខេន ឧបរិសត្តព្ភន្តរសីមាយ តំសទិសតាបិ អត្ថីតិ ទស្សននយស្ស ឥធេវ បសង្គំ ទស្សេតុំ ‘‘កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

វិញ្ឈាដវិសទិសេ អរញ្ញេតិ យត្ថ ‘‘អសុកគាមស្ស ឥទំ ខេត្ត’’ន្តិ គាមវោហារោ នត្ថិ, យត្ថ ច នេវ កសន្តិ ន វបន្តិ, តាទិសេ អរញ្ញេ. មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថា និម្មនុស្សាវាសា សមុទ្ទន្តរទីបកាបិ ឯត្ថេវ សង្គយ្ហន្តិ. យំ យញ្ហិ អគាមក្ខេត្តភូតំ នទីសមុទ្ទជាតស្សរវិរហិតបទេសំ, តំ សព្ពំ អរញ្ញសីមាតិ វេទិតព្ពំ. សា ច សត្តព្ភន្តរសីមំ វិនា សយមេវ សមានសំវាសា ពទ្ធសីមាសទិសា, នទីអាទិសីមាសុ វិយ សព្ពមេត្ថ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. នទីសមុទ្ទជាតស្សរានំ តាវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្តនោ សភាវេនេវ ពទ្ធសីមាសទិសា’’តិអាទិនា វុត្តត្តា សីមតា សិទ្ធា. អរញ្ញស្ស បន សីមតា កថន្តិ? សត្តព្ភន្តរសីមានុជាននសុត្តាទិសាមត្ថិយតោ. យថា ហិ គាមសីមាយ វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ ពហូ ពទ្ធសីមាយោ អនុញ្ញាតា, តាសញ្ច ទ្វិន្នំ អន្តរា អញ្ញមញ្ញំ អសម្ភេទត្ថំ សីមន្តរិកា អនុញ្ញាតា, ឯវមិធ អរញ្ញេបិ សត្តព្ភន្តរសីមា. តាសញ្ច ទ្វិន្នំ អន្តរាបិ សីមន្តរិកាយ បាឡិអដ្ឋកថាសុ វិធានសាមត្ថិយតោ អរញ្ញស្សបិ សភាវេនេវ នទីអាទីនំ វិយ សីមភាវោ តត្ថ វគ្គកម្មបរិហារត្ថមេវ សត្តព្ភន្តរសីមាយ អនុញ្ញាតត្តាវ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពំ. តត្ថ សីមាយមេវ ហិ ឋិតា សីមដ្ឋានំ វគ្គកម្មំ ករោន្តិ, ន អសីមាយំ អាកាសេ ឋិតា វិយ អាកាសដ្ឋានំ. ឯវមេវ ហិ សាមត្ថិយំ គហេត្វា ‘‘សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៤៧) បដិក្ខិត្តពទ្ធសីមានម្បិ នទីសមុទ្ទជាតស្សរានំ អត្តនោ សភាវេនេវ សីមភាវោ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) វុត្តោតិ គហេតព្ពោ.

អថស្ស ឋិតោកាសតោតិ តស្ស ភិក្ខុស្ស ឋិតោកាសតោ. សចេបិ ហិ ភិក្ខុសហស្សំ តិដ្ឋតិ, តស្ស ឋិតោកាសស្ស ពាហិរន្តតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំ វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សីមាបេក្ខាយ ឧប្បន្នាយ តាយ សហ សយមេវ ឧប្បន្នា សត្តព្ភន្តរសីមា សមានសំវាសកាតិ អធិប្បាយោ. យត្ថ បន ខុទ្ទកេ អរញ្ញេ មហន្តេហិ ភិក្ខូហិ បរិបុណ្ណតាយ វគ្គកម្មសង្កាភាវេន សត្តព្ភន្តរសីមាបេក្ខា នត្ថិ, តត្ថ សត្តព្ភន្តរសីមា ន ឧប្បជ្ជតិ. កេវលារញ្ញសីមាយមេវ, តត្ថ សង្ឃេន កម្មំ កាតព្ពំ. នទីអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សចេ នទី នាតិទីឃា ហោតិ, បភវតោ បដ្ឋាយ យាវ មុខទ្វារា សព្ពត្ថ សង្ឃោ និសីទតិ, ឧទកុក្ខេបសីមាយ កម្មំ នត្ថី’’តិអាទិ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ១៦៧), ឥមិនា ឯវ ច វចនេន វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សីមាបេក្ខាយ សតិ ឯវ ឧទកុក្ខេបសត្តព្ភន្តរសីមា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាសតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កេចិ បន ‘‘សមន្តា អព្ភន្តរំ មិនិត្វា បរិច្ឆេទករណេនេវ សីមា សញ្ជាយតិ, ន សយមេវា’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. យទិ ហិ អព្ភន្តរបរិច្ឆេទករណប្បការេន សីមា ឧប្បជ្ជេយ្យ, អពទ្ធសីមាវ ន សិយា ភិក្ខូនំ កិរិយាបការសិទ្ធិតោ. អបិច វឌ្ឍកិហត្ថានំ បកតិហត្ថានញ្ច លោកេ អនេកវិធត្តា, វិនយេ ‘‘ឦទិសំ ហត្ថបមាណ’’ន្តិ អវុត្តត្តា ច ‘‘យេន កេនចិ មិនិតេ ភគវតា អនុញ្ញាតេន នុ ខោ ហត្ថេន មិនិតំ, ន នុ ខោ’’តិ សីមាយ វិបត្តិសង្កា ភវេយ្យ, មិនន្តេហិ ច អនុមត្តម្បិ ឩនមធិកមកត្វា មិនិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ វិបត្តិ ឯវ សិយា, បរិសវសេន ចាយំ វឌ្ឍមានា តេសំ មិននេន វឌ្ឍតិ, ហាយតិ វា. សង្ឃេ ច កម្មំ កត្វា គតេ អយំ ភិក្ខូនំ បយោគេន សមុប្បន្នា សីមា តេសំ បយោគេន វិគច្ឆតិ ន វិគច្ឆតិ ច, កថំ ពទ្ធសីមា វិយ យាវ សាសនន្តរធានា ន តិដ្ឋេយ្យ, ឋិតិយា ច បុរាណវិហារេសុ វិយ សកលេបិ វិសុំ អរញ្ញេ កតសីមា សម្ភេទសង្កា ន ភវេយ្យ, តស្មា សីមាបេក្ខាយ ឯវ សមុប្បជ្ជតិ, តព្ពិគមេន វិគច្ឆតីតិ គហេតព្ពំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧទកុក្ខេបសីមាយម្បិ នទីអាទីសុបិ.

តត្ថាបិ ហិ មជ្ឈិមបុរិសោ ន បញ្ញាយតិ, តថា សព្ពថាមេន ខិបនំ, ឧភយត្ថបិ ច យស្សំ ទិសាយំ សត្តព្ភន្តរស្ស, ឧទកុក្ខេបស្ស វា ឱកាសោ នប្បហោតិ, តត្ថ កថំ មិននំ, ខិបនំ វា ភវេយ្យ, គាមក្ខេត្តាទីសុ បវិសនតោ អខេត្តេ សីមា បវិដ្ឋា កិន្នាម សីមា ន វិបជ្ជេយ្យ. អបេក្ខាយ សីមុប្បត្តិយំ បន យតោ បហោតិ, តត្ថ សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា សយមេវ បរិបុណ្ណា ជាយន្តិ. យតោ បន នប្បហោតិ, តត្ថ អត្តនោ ខេត្តប្បមាណេនេវ ជាយន្តិ, ន ពហិ. យំ បនេត្ថ អព្ភន្តរមិននប្បមាណស្ស វាលុកាទិខិបនកម្មស្ស ច ទស្សនំ, តំ សយំជាតសីមានំ ឋិតដ្ឋានស្ស បរិច្ឆេទនត្ថំ កតំ គាមូបចារឃរូបចារជាននត្ថំ លេឌ្ឌុសុប្បាទិខិបនវិធានទស្សនំ វិយ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘សីមំ វា សម្មន្នតិ, ឧទកុក្ខេបំ វា បរិច្ឆិន្ទតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ កតេបិ តស្ស បរិច្ឆេទស្ស យាថាវតោ ញាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តេន បុថុលតោ ញត្វា អន្តោ តិដ្ឋន្តេហិ និរាសង្កដ្ឋានេ ឋាតព្ពំ, អញ្ញំ ពហិ ករោន្តេហិ អតិទូរេ និរាសង្កដ្ឋានេ បេសេតព្ពំ.

អបរេ បន ‘‘សីមាបេក្ខាយ កិច្ចំ នត្ថិ, មគ្គគមននហានាទិអត្ថេហិ ឯកភិក្ខុស្មិម្បិ អរញ្ញេ វា នទីអាទីសុ វា បវិដ្ឋេ តំ បរិក្ខិបិត្វា សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា សយមេវ បភា វិយ បទីបស្ស សមុប្បជ្ជតិ. គាមក្ខេត្តាទីសុ តស្មិំ ឱតិណ្ណមត្តេ វិគច្ឆតិ. តេនេវេត្ថ ទ្វិន្នំ សង្ឃានំ វិសុំ កម្មំ ករោន្តានំ សីមាទ្វយស្ស អន្តរា សីមន្តរិកំ អញ្ញំ សត្តព្ភន្តរំ ឧទកុក្ខេបញ្ច ឋបេតុំ អនុញ្ញាតំ. សីមាបរិយន្តេ ហិ កេនចិ កម្មេន បេសិតស្ស ភិក្ខុនោ សមន្តា សញ្ជាតា សីមា ឥតរេសំ សីមាយ ផុសិត្វា សីមាសម្ភេទំ ករេយ្យ, សោ មា ហោតូតិ វា, ឥតរថា ហត្ថចតុរង្គុលមត្តាយបេត្ថ សីមន្តរិកាយ អនុជានិតព្ពតោ. អបិច សីមន្តរិកាយ ឋិតស្ស ឧភយត្ថ កម្មកោបវចនតោបិ ចេតំ សិជ្ឈតិ តម្បិ បរិក្ខិបិត្វា សយមេវ សញ្ជាតាយ សីមាយ ឧភិន្នម្បិ សីមានំ, ឯកាយ ឯវ វា សង្ករតោ. ឥតរថា តស្ស កម្មកោបវចនំ ន យុជ្ជេយ្យ. វុត្តញ្ហិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘បរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោបិ បរិច្ឆេទតោ ពហិ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតី’តិ. កិញ្ច អគាមការញ្ញេ ឋិតស្ស កម្មករណិច្ឆាវិរហិតស្សបិ ភិក្ខុនោ សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆិន្នេ អព្ភោកាសេ ចីវរវិប្បវាសោ ភគវតា អនុញ្ញាតោ, សោ ច បរិច្ឆេទោ សីមា, ឯវំ អបេក្ខំ វិនា សមុប្បន្នា. តេនេវេត្ថ ‘អយំ សីមា ចីវរវិប្បវាសបរិហារម្បិ លភតី’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) វុត្តំ, តស្មា កម្មករណិច្ឆំ វិនាបិ វុត្តនយេន សមុប្បត្តិ គហេតព្ពា’’តិ វទន្តិ. តំ ន យុត្តំ បទីបបភា វិយ សព្ពបុគ្គលានម្បិ បច្ចេកំ សីមាសម្ភវេន សង្ឃេ, គណេ វា កម្មំ ករោន្តេ តត្ថ ឋិតានំ ភិក្ខូនំ សមន្តា បច្ចេកំ សមុប្បន្នានំ អនេកសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ សង្ករទោសប្បសង្គតោ. បរិសវសេន ចស្សា វឌ្ឍិ ហានិ ច សម្ភវតិ, បច្ឆា អាគតានំ អភិនវសីមន្តរុប្បត្តិ ឯវ, គតានំ សមន្តា ឋិតសីមាវិនាសោ ច ភវេយ្យ.

បាឡិយំ (មហាវ. ១៤៧) បន ‘‘សមន្តា សត្តព្ភន្តរា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា’’តិអាទិនា ឯកា ឯវ សត្តព្ភន្តរា ឧទកុក្ខេបា ច អនុញ្ញាតា, ន ចេសា សីមា សភាវេន, ការណសាមត្ថិយេន វា បភា វិយ បទីបស្ស ឧប្បជ្ជតិ, កិន្តុ ភគវតោ អនុជាននេនេវ. ភគវា ច ឥមា អនុជានន្តោ ភិក្ខូនំ វគ្គកម្មបរិហារេន កម្មករណសុខត្ថមេវ អនុញ្ញាសីតិ កថំ នហានាទិកិច្ចេន បវិដ្ឋានម្បិ សមន្តា តាសំ សីមានំ សមុប្បត្តិ បយោជនាភាវា, បយោជនេ ច ឯកំ ឯវ បយោជនន្តិ កថំ បច្ចេកំ ភិក្ខុគណនាយ អនេកសីមាសមុប្បត្តិ. ‘‘ឯកសីមាយ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឋិតា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ហិ វុត្តំ. យំ បន ទ្វិន្នំ សីមានំ អន្តរា តត្តកបរិច្ឆេទេនេវ សីមន្តរិកាឋបនវចនំ, តត្ថ ឋិតានំ កម្មកោបវចនញ្ច, តម្បិ ឥមាសំ សីមានំ បរិច្ឆេទស្ស ទុព្ពោធតាយ សីមាយ សម្ភេទសង្កំ កម្មកោបសង្កញ្ច ទូរតោ បរិហរិតុំ វុត្តំ.

យោ ច ចីវរវិប្បវាសត្ថំ ភគវតា អព្ភោកាសេ ទស្សិតោ សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆេទោ, សោ សីមា ឯវ ន ហោតិ, ខេត្តតឡាកាទិបរិច្ឆេទោ វិយ អយមេត្ថ ឯកោ បរិច្ឆេទោវ. តត្ថ ច ពហូសុ ភិក្ខូសុ ឯកតោ ឋិតេសុ តេសំ វិសុំ វិសុំ អត្តនោ ឋិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ សមន្តា សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ឯវ ចីវរំ ឋបេតព្ពំ, ន បរិសបរិយន្តតោ. បរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ ហិ អព្ភន្តរេ គយ្ហមានេ សត្តព្ភន្តរបរិយោសានេ ឋបិតចីវរំ មជ្ឈេ ឋិតស្ស សត្តព្ភន្តរតោ ពហិ ហោតីតិ តំ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ សិយា. សីមា បន បរិសបរិយន្តតោវ គហេតព្ពា. ចីវរវិប្បវាសបរិហារោបេត្ថ អជ្ឈោកាសបរិច្ឆេទស្ស វិជ្ជមានត្តា វុត្តោ, ន បន យាវ សីមាបរិច្ឆេទំ លព្ភមានត្តា មហាសីមាយ អវិប្បវាសសីមាវោហារោ វិយ. មហាសីមាយម្បិ ហិ គាមគាមូបចារេសុ ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, ឥធាបិ មជ្ឈេ ឋិតស្ស សីមាបរិយន្តេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ, តស្មា យថាវុត្តសីមាបេក្ខាវសេនេវ តាសំ សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមានំ ឧប្បត្តិ, តព្ពិគមេន វិនាសោ ច គហេតព្ពោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. អញ្ញោ វា បការោ ឥតោ យុត្តតរោ គវេសិតព្ពោ.

ឥធ បន ‘‘អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា’’តិ ឯវំ បាឡិយំ (មហាវ. ១៤៧), ‘‘វិញ្ឈាដវិសទិសេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា’’តិ អដ្ឋកថាយញ្ច (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) រុក្ខាទិនិរន្តរេបិ អរញ្ញេ សត្តព្ភន្តរសីមាយ វិហិតត្តា អត្តនោ និស្សយភូតាយ អរញ្ញសីមាយ សហ ឯតិស្សា រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ ទោសាភាវោ, បគេវ អគាមកេ រុក្ខេតិ និស្សិតេបិ បទេសេ ចីវរវិប្បវាសស្ស រុក្ខបរិហារំ វិនាវ អជ្ឈោកាសបរិហារោ ច អនុមតោតិ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពំ.

ឧបចារត្ថាយាតិ សីមន្តរិកត្ថាយ. សត្តព្ភន្តរតោ អធិកំ វដ្ដតិ, ឩនកំ បន ន វដ្ដតិ ឯវ សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆេទស្ស ទុព្ពិជានត្តា. តស្មា សង្ឃំ វិនា ឯកេនបិ ភិក្ខុនា ពហិ តិដ្ឋន្តេន អញ្ញំ សត្តព្ភន្តរំ អតិក្កមិត្វា ទូរេ ឯវ ឋាតព្ពំ. ឥតរថា កម្មកោបសង្ករតោ. ឧទកុក្ខេបេបិ ឯសេវ នយោ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ឩនកំ បន ន វដ្ដតី’’តិ (វិ. សង្គ.អដ្ឋ. ១៦៧). ឥទញ្ចេត្ថ សីមន្តរិកាវិធានំ ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានំ សីមន្តរិកានុជាននសុត្តានុលោមតោ សិទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កិញ្ចាបិ ហិ ភគវតា និទានវសេន ឯកគាមនិស្សិតានំ ឯកសភាគានញ្ច ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានមេវ អញ្ញមញ្ញំ សម្ភេទអជ្ឈោត្ថរណទោសបរិហារាយ សីមន្តរិកា អនុញ្ញាតា, តថាបិ តទនុលោមតោ ឯកំ អរញ្ញសីមំ នទីអាទិសីមញ្ច និស្សិតានំ ឯកសភាគានំ ទ្វិន្នំ សត្តព្ភន្តរសីមានម្បិ ឧទកុក្ខេបសីមានម្បិ អញ្ញមញ្ញំ សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណំ, សីមន្តរិកំ វិនា អព្យវធានេន ឋានញ្ច ភគវតា អនភិមតមេវាតិ ញត្វា អដ្ឋកថាចរិយា ឥធាបិ សីមន្តរិកាវិធានមកំសុ. វិសភាគសីមានម្បិ ហិ ឯកសីមានិស្សិតត្តំ ឯកសភាគត្តញ្ចាតិ ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគមេ សតិ ឯវ សីមន្តរិកំ វិនា ឋានំ សម្ភេទាយ ហោតិ, នាសតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សីមន្តរិកវិធានសាមត្ថិយេនេវ ចេតាសំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធោបិ ពទ្ធសីមា វិយ អញ្ញមញ្ញំ ន វដ្ដតីតិ អយម្បិ នយតោ ទស្សិតោវាតិ គហេតព្ពំ.

១៦៧. សភាវេនេវាតិ ឥមិនា គាមសីមា វិយ អពទ្ធសីមាតិ ទស្សេតិ. សព្ពមេត្ថ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ សមានសំវាសា ឯកូបោសថាតិ ទស្សេតិ. យេន កេនចីតិ អន្តមសោ សូករាទិនា សត្តេន. មហោឃេន បន ឧណ្ណតដ្ឋានតោ និន្នដ្ឋានេ បតន្តេន ខតោ ខុទ្ទកោ វា មហន្តោ វា លក្ខណយុត្តោ ‘‘ជាតស្សរោ’’ត្វេវ វុច្ចតិ. ឯត្ថបិ ខុទ្ទកេ ឧទកុក្ខេបកិច្ចំ នត្ថិ. សមុទ្ទេ បន សព្ពត្ថ ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កម្មំ កាតព្ពំ សោធេតុំ ទុក្ករត្តា. បុន តត្ថាតិ លោកវោហារសិទ្ធីសុ ឯវ តាសុ នទីអាទីសុ តីសុ អពទ្ធសីមាសុ បុន វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សាសនវោហារសិទ្ធាយ អពទ្ធសីមាយ បរិច្ឆេទំ ទស្សេន្តោតិ អធិប្បាយោ. បាឡិយំ (មហាវ. ១៤៧) ‘‘យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្សា’’តិអាទីសុ ឧទកំ ឧក្ខិបិត្វា ខិបីយតិ ឯត្ថាតិ ឧទកុក្ខេបោ, ឧទកស្ស បតនោកាសោ, តស្មា ឧទកុក្ខេបា, អយញ្ហេត្ថ បទសម្ពន្ធវសេន អត្ថោ – បរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ សមន្តា យាវ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ឧទកុក្ខេបោ ឧទកស្ស បតនដ្ឋានំ, តាវ យំ តំ បរិច្ឆិន្នដ្ឋានំ, អយំ តត្ថ នទីអាទីសុ អបរា សមានសំវាសា ឧទកុក្ខេបសីមាតិ.

តស្ស អន្តោតិ តស្ស ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆិន្នស្ស ឋានស្ស អន្តោ. ន កេវលញ្ច តស្សេវ អន្តោ, តតោ ពហិបិ, ‘‘ឯកស្ស ឧទកុក្ខេបស្ស អន្តោ ឋាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វចនំ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទស្ស ទុព្ពិជានតោ កម្មកោបសង្កា ហោតីតិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘បរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោបិ បរិច្ឆេទតោ ពហិ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតិ, ឥទំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ សន្និដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤៧) ‘‘តស្ស អន្តោហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោ កម្មំ កោបេតីតិ ឥមិនា បរិច្ឆេទតោ ពហិ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតោ កម្មំ ន កោបេតី’’តិ វត្វា មាតិកាដ្ឋកថាវចនម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាយំ ឧបលព្ភតី’’តិអាទិ ពហុ បបញ្ចិតំ, តំ ន សុន្ទរំ ឥធ អដ្ឋកថាវចនេន មាតិកាដ្ឋកថាវចនស្ស នយតោ សំសន្ទនតោ សង្ឃដនតោ. តថា ហិ ទ្វិន្នំ ឧទកុក្ខេបបអច្ឆេទានមន្តរា វិទត្ថិចតុរង្គុលមត្តម្បិ សីមន្តរិកំ អឋបេត្វា ‘‘អញ្ញោ ឧទកុក្ខេបោ សីមន្តរិកាយ ឋបេតព្ពោ, ‘‘តតោ អធិកំ វដ្ដតិ ឯវ, ឩនកំ បន ន វដ្ដតី’’តិ ឯវំ ឥធេវ វុត្តេន ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន សីមន្តរិកោបចារេ ឧទកុក្ខេបតោ ឩនកេ ឋបិតេ សីមាយ សីមាសម្ភេទតោ កម្មកោបោបិ វុត្តោ ឯវ. យទគ្គេន ច ឯវំ វុត្តោ, តទគ្គេន ច តត្ថ ឯកភិក្ខុនោ បវេសេបិ សតិ តស្ស សីមដ្ឋភាវតោ កម្មកោបោ វុត្តោ ឯវ ហោតិ. អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឩនកំ បន ន វដ្ដតី’’តិ កថនញ្ចេតំ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទស្ស ទុព្ពិជានន្តេនបិ សីមាសម្ភេទសង្កាបរិហារត្ថំ វុត្តំ. សត្តព្ភន្តរសីមានមន្តរា តត្តកបរិច្ឆេទេនេវ សីមន្តរិកវិធានវចនតោបិ ឯតាសំ ទុព្ពិជានបរិច្ឆេទតា, តត្ថ ច ឋិតានំ កម្មកោបសង្កា សិជ្ឈតិ. កម្មកោបសង្កដ្ឋានម្បិ អាចរិយា ទូរតោ បរិហារត្ថំ ‘‘កម្មកោបដ្ឋាន’’ន្តិ វត្វាវ ឋបេសុន្តិ គហេតព្ពំ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤៧) បន – អបរិច្ឆិន្នាយាតិ ពទ្ធសីមាវសេន អកតបរិច្ឆេទាយ. យេន កេនចិ ខណិត្វា អកតោតិ អន្តមសោ តិរច្ឆានេនបិ ខណិត្វា អកតោ. តស្ស អន្តោហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោ កម្មំ កោបេតីតិ ឥមិនា បរិច្ឆេទតោ ពហិ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតោ កម្មំ ន កោបេតីតិ ទីបេតិ. យំ បន វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘បរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោបិ បរិច្ឆេទតោ ពហិ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតិ, ឥទំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ សន្និដ្ឋាន’’ន្តិ. តត្ថ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតីតិ ឥទំ នេវ បាឡិយំ, ន អដ្ឋកថាយំ ឧបលព្ភតិ, យទិ ចេតំ ទ្វិន្នំ សង្ឃានំ វិសុំ ឧបោសថាទិកម្មករណាធិការេ វុត្តត្តា ឧទកុក្ខេបតោ ពហិ អញ្ញំ ឧទកុក្ខេបំ អនតិក្កមិត្វា ឧបោសថាទិករណត្ថំ ឋិតោ សង្ឃោ សីមាសម្ភេទសម្ភវតោ កម្មំ កោបេតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្តំ សិយា, ឯវម្បិ យុជ្ជេយ្យ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយ លីនត្ថប្បកាសនិយំ (កង្ខា. ដី. និទានវណ្ណនា) វុត្តំ ‘‘អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទន្តិ ទុតិយំ ឧទកុក្ខេបំ អនតិក្កន្តោបិ កោបេតិ. កស្មា? អត្តនោ ឧទកុក្ខេបសីមាយ បរេសំ ឧទកុក្ខេបសីមាយ អជ្ឈោត្ថដត្តា សីមាសម្ភេទោ ហោតិ, តស្មា កោបេតី’’តិ. ‘‘ឥទំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ សន្និដ្ឋាន’’ន្តិ ច ឥមិនាវ អធិប្បាយេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ សព្ពាសុបិ អដ្ឋកថាសុ សីមាសម្ភេទស្ស អនិច្ឆិតត្តា. តេនេវ ហិ ‘‘អត្តនោ ច អញ្ញេសញ្ច ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទស្ស អន្តរា អញ្ញោ ឧទកុក្ខេបោ សីមន្តរិកត្ថាយ ឋបេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. អញ្ញេ បនេត្ថ អញ្ញថាបិ បបញ្ចេន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ.

សព្ពត្ថ សង្ឃោ និសីទតីតិ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា និសីទតិ. ឧទកុក្ខេបសីមាយ កម្មំ នត្ថីតិ យស្មា សព្ពោបិ នទីបទេសោ ភិក្ខូហិ អជ្ឈោត្ថដោ, តស្មា សមន្តតោ នទិយា អភាវា ឧទកុក្ខេបប្បយោជនំ នត្ថិ. ឧទកុក្ខេបប្បមាណា សីមន្តរិកា សុវិញ្ញេយ្យតរា ហោតិ, សីមាសម្ភេទសង្កា ច ន សិយាតិ សាមីចិទស្សនត្ថំ ‘‘អញ្ញោ ឧទកុក្ខេបោ សីមន្តរិកត្ថាយ ឋបេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. យត្តកេន បន សីមាសម្ភេទោ ន ហោតិ, តត្តកំ ឋបេតុំ វដ្ដតិយេវ. តេនេវាហុ បោរាណា ‘‘យត្តកេន សីមាសម្ភេទោ ន ហោតិ, តត្តកម្បិ ឋបេតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឩនកំ បន ន វដ្ដតីតិ ឥទម្បិ ឧទកុក្ខេបសីមាយ បរិសវសេន វឌ្ឍនតោ សីមាសម្ភេទសង្កា សិយាតិ តន្និវារណត្ថមេវ វុត្តន្តិ វុត្តំ.

វជិរពុទ្ធិដីកាយម្បិ (វជិរ. ដី. មហាវគ្គ ១៤៧) – យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស សមន្តា ឧទកុក្ខេបាតិ បន ឯតិស្សា នទិយា ចតុវគ្គាទីនំ សង្ឃានំ វិសុំ ចតុវគ្គករណីយាទិកម្មករណកាលេ សីមាបរិច្ឆេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ តិចីវរេន វិប្បវាសាវិប្បវាសបរិច្ឆេទទស្សនត្ថម្បិ សត្តព្ភន្តរសីមាយ បរិច្ឆេទទស្សនំ វិយាតិ អាចរិយា, តស្មា ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទាភាវេបិ អន្តោនទិយំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ នាវាគតោ ចេ, នាវាយំ វុត្តនយេន, សត្ថគតោ ចេ, សត្ថេ វុត្តនយេន. សោ ចេ អតិរេកចាតុមាសនិវុត្ថោ ចេ, គាមេ វុត្តនយេន តិចីវរាវិប្បវាសោ វេទិតព្ពោ. តត្ថាបិ អយំ វិសេសោ – សចេ សត្ថោ ឧទកុក្ខេបស្ស អន្តោ ហោតិ, ឧទកុក្ខេបសីមា បមាណន្តិ ឯកេ. សត្ថោវ បមាណន្តិ អាចរិយា. សចេ បនេត្ថ ពហូ ភិក្ខូតិអាទិម្ហិ កេចិ អធិដ្ឋានុបោសថំ, កេចិ គណុបោសថំ, កេចិ សង្ឃុបោសថន្តិ វត្តុកាមតាយ ‘‘ពហូ សង្ឃា’’តិ អវត្វា ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វុត្តំ. ឩនកំ បន ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ សីមាសម្ភេទសម្ភវតោតិ ឧបតិស្សត្ថេរោ. ឋបេន្តេ ហិ ឩនកំ ន ឋបេតព្ពំ, ‘‘អដ្ឋបេតុម្បិ វដ្ដតិ ឯវា’’តិ វុត្តន្តិ វុត្តំ.

តន្តិ សីមំ. សីឃមេវ អតិក្កមតីតិ ឥមិនា តំ អនតិក្កមិត្វា អន្តោ ឯវ បរិវត្តមានាយ កាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឯតទត្ថមេវ ហិ វាលិកាទីហិ សីមាបរិច្ឆិន្ទនំ, ឥតរថា ពហិ បរិវត្តា នុ ខោ, នោ វាតិ កម្មកោបសង្កា ភវេយ្យាតិ. អញ្ញិស្សា អនុស្សាវនាតិ កេវលាយ នទីសីមាយ អនុស្សាវនា. អន្តោនទិយំ ជាតរុក្ខេ វាតិ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទស្ស ពហិ ឋិតេ រុក្ខេ វា. ពហិនទីតីរមេវ ហិ វិសភាគសីមត្តា អពន្ធិតព្ពដ្ឋានំ, ន អន្តោនទី និស្សយត្តេន សភាគត្តា. តេនេវ ‘‘ពហិនទីតីរេ វិហារសីមាយ វា’’តិអាទិនា តីរមេវ អពន្ធិតព្ពដ្ឋានត្តេន ទស្សិតំ, ន បន នទី. ជាតរុក្ខេបិ ឋិតេហីតិ ឥទំ អន្តោឧទកុក្ខេបដ្ឋំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ ពហិឧទកុក្ខេបេ ភិក្ខូនំ ឋាតុំ វដ្ដតិ.

រុក្ខស្សាតិ តស្សេវ អន្តោឧទកុក្ខេបដ្ឋស្ស រុក្ខស្ស. សីមំ វា សោធេត្វាតិ យថាវុត្តំ វិហារេ ពទ្ធសីមំ គាមសីមញ្ច តត្ថ ឋិតភិក្ខូនំ ហត្ថបាសានយនពហិសីមករណវសេនេវ សោធេត្វា. យថា ច ឧទកុក្ខេបសីមាយំ កម្មំ ករោន្តេហិ, ឯវំ ពទ្ធសីមាយំ វា គាមសីមាយំ វា កម្មំ ករោន្តេហិបិ ឧទកុក្ខេបសីមដ្ឋេ សោធេត្វាវ កាតព្ពំ. ឯតេនេវ សត្តព្ភន្តរអរញ្ញសីមាហិបិ សទ្ធិំ ឧទកុក្ខេបសីមាយ, ឥមាយ ច សទ្ធិំ តាសំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធទោសោបិ នយតោ ទស្សិតោវ ហោតិ. ឥមិនាវ នយេន សត្តព្ភន្តរសីមាយ ពទ្ធសីមគាមសីមាហិបិ សទ្ធិំ, ឯតាសញ្ច សត្តព្ភន្តរសីមាយ សទ្ធិំ សម្ពន្ធទោសោ ញាតព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ បនេតំ សព្ពំ វុត្តនយតោវ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ អញ្ញមញ្ញាសន្នានមេវេត្ថ ទស្សិតំ.

តត្រិទំ សុត្តានុលោមតោ នយគ្គហណមុខំ – យថា ហិ ពទ្ធសីមាយំ សម្មតា ពទ្ធសីមា វិបត្តិសីមា ហោតីតិ តាសំ អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធោ ន វដ្ដតិ, ឯវំ នទីអាទីសុ សម្មតាបិ ពទ្ធសីមា វិបត្តិសីមាវ ហោតីតិ តាហិបិ សទ្ធិំ តស្សា រុក្ខាទិសម្ពន្ធោ ន វដ្ដតីតិ សិជ្ឈតិ. ឥមិនា នយេន សត្តព្ភន្តរសីមាយ គាមនទីអាទីហិ សទ្ធិំ, ឧទកុក្ខេបសីមាយ ច អរញ្ញាទីហិ សទ្ធិំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធស្សនវដ្ដនកភាវោ ញាតព្ពោ, ឯវមេតា ភគវតា អនុញ្ញាតា ពទ្ធសីមសត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា អញ្ញមញ្ញញ្ចេវ អត្តនោ និស្សយវិរហិតាហិ ឥតរីតរាសំ និស្សយសីមាហិ ច រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ សតិ សម្ភេទទោសមាបជ្ជតីតិ សុត្តានុលោមនយោ ញាតព្ពោវ.

អត្តនោ អត្តនោ បន និស្សយភូតគាមាទីហិ សទ្ធិំ ពទ្ធសីមាទីនំ តិស្សន្នំ ឧប្បត្តិកាលេ ភគវតា អនុញ្ញាតស្ស សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណស្ស អនុលោមនតោ រុក្ខាទិសម្ពន្ធោបិ អនុញ្ញាតោវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ឯវំ ឧទកុក្ខេបពទ្ធសីមាទីនំ អន្តរា កស្មា សីមន្តរិកា ន វិហិតាតិ? និស្សយភេទសភាវភេទេហិ សយមេវ ភិន្នត្តា. ឯកនិស្សយឯកសភាវានមេវ ហិ សីមន្តរិកាយ វិនាសំ ករោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. ឯតេនេវ នទីនិមិត្តំ កត្វា ពទ្ធាយ សីមាយ សង្ឃេ កម្មំ ករោន្តេ នទិយម្បិ យាវ គាមក្ខេត្តំ អាហច្ច ឋិតាយ ឧទកុក្ខេបសីមាយ អញ្ញេសំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. យា បនេតា លោកវោហារសិទ្ធា គាមារញ្ញនទីសមុទ្ទជាតស្សរសីមា បញ្ច, តា អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេបិ សម្ភេទទោសំ នាបជ្ជតិ តថា លោកវោហារាភាវតោ. ន ហិ គាមាទយោ គាមន្តរាទីហិ នទីអាទីហិ ច រុក្ខាទិសម្ពន្ធមត្តេន សម្ភិន្នាតិ លោកេ វោហរន្តិ. លោកវោហារសិទ្ធានញ្ច លោកវោហារតោវ សម្ភេទោ វា អសម្ភេទោ វា គហេតព្ពោ, ន អញ្ញថា. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ តាសំ អញ្ញមញ្ញំ កត្ថចិបិ សម្ភេទនយោ ន ទស្សិតោ, សាសនវោហារសិទ្ធោ ឯវ ទស្សិតោតិ.

ឯត្ថ បន ពទ្ធសីមាយ តាវ ‘‘ហេដ្ឋា បថវីសន្ធារកំ ឧទកំ បរិយន្តំ កត្វា សីមា គតា ហោតី’’តិអាទិនា អធោភាគបរិច្ឆេទោ អដ្ឋកថាយំ សព្ពថា ទស្សិតោ, គាមសីមាទីនំ បន ន ទស្សិតោ. កថមយំ ជានិតព្ពោតិ? កេចិ តាវេត្ថ ‘‘គាមសីមាទយោបិ ពទ្ធសីមា វិយ បថវីសន្ធារកំ ឧទកំ អាហច្ច តិដ្ឋតី’’តិ វទន្តិ.

កេចិ បន តំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘នទីសមុទ្ទជាតស្សរសីមា, តាវ តន្និស្សិតឧទកុក្ខេបសីមា ច បថវិយា ឧបរិតលេ ហេដ្ឋា ច ឧទកេន អជ្ឈោត្ថរណប្បទេសេ ឯវ តិដ្ឋន្តិ, ន តតោ ហេដ្ឋា ឧទកស្ស អជ្ឈោត្ថរណាភាវា. សចេ បន ឧទកោឃាទិនា យោជនប្បមាណម្បិ និន្នដ្ឋានំ ហោតិ, នទីសីមាទយោវ ហោន្តិ, ន តតោ ហេដ្ឋា. តស្មា នទីអាទីនំ ហេដ្ឋា ពហិតីរមុខេន ឧមង្គេន, ឥទ្ធិយា វា បវិដ្ឋោ ភិក្ខុ នទិយំ ឋិតានំ កម្មំ ន កោបេតិ, សោ បន អាសន្នគាមេ ភិក្ខូនំ កម្មំ កោបេតិ. សចេ បន សោ ឧភិន្នំ តីរគាមានំ មជ្ឈេ និសិន្នោ ហោតិ, ឧភយគាមដ្ឋានំ កម្មំ កោបេតិ. សចេ បន តីរំ គាមក្ខេត្តំ ន ហោតិ, អគាមការញ្ញមេវ. តត្ថ បន តីរទ្វយេបិ សត្តព្ភន្តរសីមំ វិនា កេវលាយ ខុទ្ទការញ្ញសីមាយមេវ កម្មំ កោបេតិ. សចេ សត្តព្ភន្តរសីមាយ ករោន្តិ, តទា យទិ តេសំ សត្តព្ភន្តរសីមាយ បរិច្ឆេទោ ឯតស្ស និសិន្នោកាសស្ស បរតោ ឯកំ សត្តព្ភន្តរំ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ ន កម្មកោបោ. នោ ចេ, កម្មកោបោ. គាមសីមាយំ បន អន្តោឧមង្គេ វា ពិលេ វា ខណិត្វា វា យត្ថ បវិសិតុំ សក្កា, យត្ថ វា សុវណ្ណមណិអាទិំ ខណិត្វា គណ្ហន្តិ, គហេតុំ សក្កាតិ វា សម្ភាវនា ហោតិ, តត្តកំ ហេដ្ឋាបិ គាមសីមា, តត្ថ ឥទ្ធិយា អន្តោ និសិន្នោបិ កម្មំ កោបេតិ. យត្ថ បន បកតិមនុស្សានំ បវេសសម្ភាវនាបិ នត្ថិ, តំ សព្ពំ យាវ បថវីសន្ធារកឧទកា អរញ្ញសីមាវ, ន គាមសីមា. អរញ្ញសីមាយម្បិ ឯសេវ នយោ. តត្ថបិ ហិ យត្តកេ បទេសេ បវេសសម្ភាវនា, តត្តកមេវ ឧបរិតលេ អរញ្ញសីមា បវត្តតិ. តតោ បន ហេដ្ឋា ន អរញ្ញសីមា តត្ថ ឧបរិតលេន សហ ឯការញ្ញវោហារាភាវតោ. ន ហិ តត្ថ បវិដ្ឋំ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោតិ វោហរន្តិ, តស្មា តត្រដ្ឋោ ឧបរិ អរញ្ញដ្ឋានំ កម្មំ ន កោបេតិ ឧមង្គនទិយំ ឋិតោ វិយ ឧបរិនទិយំ ឋិតានំ. ឯកស្មិញ្ហិ ចក្កវាឡេ គាមនទីសមុទ្ទជាតស្សរេ មុញ្ចិត្វា តទវសេសំ អមនុស្សាវាសំ ទេវព្រហ្មលោកំ ឧបាទាយ សព្ពំ អរញ្ញមេវ. ‘គាមា វា អរញ្ញា វា’តិ វុត្តត្តា ហិ នទីសមុទ្ទជាតស្សរាទិបិ អរញ្ញមេវ. ឥធ បន នទីអាទីនំ វិសុំ សីមាភាវេន គហិតត្តា តទវសេសមេវ អរញ្ញំ គហេតព្ពំ. តត្ថ ច យត្តកេ បទេសេ ឯកំ អរញ្ញន្តិ វោហរន្តិ, អយមេកា អរញ្ញសីមា. ឥន្ទបុរញ្ហិ សព្ពំ ឯការញ្ញសីមា, តថា អសុរយក្ខបុរាទិ. អាកាសដ្ឋទេវព្រហ្មវិមានានិ បន សមន្តា អាកាសបរិច្ឆិន្នានិ បច្ចេកំ អរញ្ញសីមា សមុទ្ទមជ្ឈេ បព្ពតទីបកា វិយ. តត្ថ សព្ពត្ថ សត្តព្ភន្តរសីមាយំ, អរញ្ញសីមាយមេវ វា កម្មំ កាតព្ពំ, តស្មា ឥធាបិ ឧបរិអរញ្ញតលេន សទ្ធិំ ហេដ្ឋាបថវិយា ឯការញ្ញវោហារាភាវា វិសុំ អរញ្ញសីមាតិ គហេតព្ពំ. តេនេវេត្ថ គាមនទីអាទិសីមាកថាយ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ‘ឥទ្ធិមា ភិក្ខុ ហេដ្ឋាបថវិតលេ ឋិតោ កម្មំ កោបេតី’តិ ពទ្ធសីមាយំ ទស្សិតនយោ ន ទស្សិតោ’’តិ វទន្តិ.

ឥទញ្ចេតាសំ គាមសីមាទីនំ ហេដ្ឋាបមាណទស្សនំ សុត្តាទិវិរោធាភាវា យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. ឯវំ គហណេ ច គាមសីមាយំ សម្មតា ពទ្ធសីមា ឧបរិគាមសីមំ, ហេដ្ឋា ឧទកបរិយន្តំ អរញ្ញសីមញ្ច អវត្ថរតីតិ តស្សា អរញ្ញសីមាបិ ខេត្តន្តិ សិជ្ឈតិ. ភគវតា ច ‘‘សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៤៧) នទីសមុទ្ទជាតស្សរា ពទ្ធសីមាយ អខេត្តភាវេន វុត្តា, ន បន អរញ្ញំ, តស្មា អរញ្ញម្បិ ពទ្ធសីមាយ ខេត្តមេវាតិ គហេតព្ពំ. យទិ ឯវំ កស្មា តត្ថ សា ន ពជ្ឈតីតិ? បយោជនាភាវា. សីមាបេក្ខានន្តរមេវ ហិ សត្តព្ភន្តរសីមាយ សម្ភវតោ, តស្សា ច ឧបរិ សម្មតាយ ពទ្ធសីមាយ សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណានុលោមតោ វិបត្តិសីមា ឯវ សិយា. គាមក្ខេត្តេ បន ឋត្វា អគាមការញ្ញេកទេសម្បិ អន្តោករិត្វា សម្មតា កិញ្ចាបិ សុសម្មតា អគាមការញ្ញេ ភគវតា វិហិតាយ សត្តព្ភន្តរសីមាយបិ អនិវត្តនតោ, តត្ថ បន កម្មំ កាតុំ បវិដ្ឋានម្បិ តតោ ពហិ កេវលារញ្ញេ ករោន្តានម្បិ អន្តរា តីណិ សត្តព្ភន្តរានិ ឋបេតព្ពានិ. អញ្ញថា វិបត្តិ ឯវ សិយាតិ សព្ពថា និរត្ថកមេវ អគាមកេ អរញ្ញេ ពទ្ធសីមាករណន្តិ វេទិតព្ពំ.

អន្តោនទិយំ បវិដ្ឋសាខាយាតិ នទិយា បថវីតលំ អាហច្ច ឋិតាយ សាខាយបិ, បគេវ អនាហច្ច ឋិតាយ. បារោហេបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេន សភាគនទីសីមំ ផុសិត្វា ឋិតេន វិសភាគសីមាសម្ពន្ធសាខាទិនា ឧទកុក្ខេបសីមាយ សម្ពន្ធោ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឯតេនេវ មហាសីមំ គាមសីមញ្ច ផុសិត្វា ឋិតេន សាខាទិនា មាឡកសីមាយ សម្ពន្ធោ ន វដ្ដតីតិ ញាបិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អន្តោនទិយំយេវាតិ សេតុបាទានំ តីរដ្ឋិតត្តំ និវត្តេតិ. តេន ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទតោ ពហិនទិយំ បតិដ្ឋិតត្តេបិ សម្ភេទាភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ពហិតីរេ បតិដ្ឋិតា’’តិអាទិ. យទិ ហិ ឧទកុក្ខេបតោ ពហិ អន្តោនទិយម្បិ បតិដ្ឋិតត្តេ សម្ភេទោ ភវេយ្យ, តម្បិ បដិក្ខិបិតព្ពំ ភវេយ្យ កម្មកោបស្ស សមានត្តា, ន ច បដិក្ខិត្តំ, តស្មា សព្ពត្ថ អត្តនោ និស្សយសីមាយ សម្ភេទទោសោ នត្ថេវាតិ គហេតព្ពំ.

អាវរណេន វាតិ ទារុអាទីនិ ខណិត្វា ឧទកនិវារណេន. កោដ្ដកពន្ធនេន វាតិ មត្តិកាទីហិ បូរេត្វា កតសេតុពន្ធនេន វា, ឧភយេនាបិ អាវរណមេវ ទស្សេតិ. ‘‘នទិំ វិនាសេត្វា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘ហេដ្ឋា បាឡិ ពទ្ធា’’តិ, ហេដ្ឋា នទិំ អាវរិត្វា បាឡិ ពទ្ធាតិ អត្ថោ. ឆឌ្ឌិតោទកន្តិ អតិរិត្តោទកំ. នទិំ ឱតរិត្វា សន្ទនដ្ឋានតោតិ ឥមិនា តឡាកនទីនំ អន្តរា បវត្តនដ្ឋានេ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឧប្បតិត្វាតិ តីរាទិភិន្ទនវសេន វិបុលា ហុត្វា. វិហារសីមន្តិ ពទ្ធសីមំ.

អគមនបថេតិ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យេ. អរញ្ញសីមាសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ លោកវោហារសិទ្ធំ អគាមការញ្ញសីមំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថាតិ បកតិយា មច្ឆពន្ធានំ គមនបថេសុ ទីបកេសុ.

តំ ឋានន្តិ តេសំ អាវាដាទីនំ កតដ្ឋានមេវ, ន អកតន្តិ អត្ថោ. លោណីតិ សមុទ្ទោទកស្ស ឧប្បត្តិវេគនិន្នោ មាតិកាការេន បវត្តនកោ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤៧) បន – គច្ឆន្តិយា បន នាវាយ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ឧទកុក្ខេបមនតិក្កមិត្វា បរិវត្តមានាយ កាតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. សីមំ វា សោធេត្វាតិ ឯត្ថ សីមាសោធនំ នាម គាមសីមាទីសុ ឋិតានំ ហត្ថបាសានយនាទិ. ‘‘នទិំ វិនាសេត្វា តឡាកំ ករោន្តី’’តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘ហេដ្ឋា បាឡិ ពទ្ធា’’តិ, ហេដ្ឋា នទិំ អាវរិត្វា បាឡិ ពទ្ធាតិ អត្ថោ. ឆឌ្ឌិតោទកន្តិ តឡាករក្ខណត្ថំ ឯកមន្តេន ឆឌ្ឌិតមុទកំ. ទេវេ អវស្សន្តេតិ ទុព្ពុដ្ឋិកាលេ វស្សានេបិ ទេវេ អវស្សន្តេ. ឧប្បតិត្វាតិ ឧត្តរិត្វា. គាមនិគមសីមំ ឱត្ថរិត្វា បវត្តតីតិ វុត្តប្បការេ វស្សកាលេ ចត្តារោ មាសេ អព្ពោច្ឆិន្នា បវត្តតិ. វិហារសីមន្តិ ពទ្ធសីមំ សន្ធាយ វទតិ.

អគមនបថេតិ យត្ថ តទហេវ គន្ត្វា បច្ចាគន្តុំ ន សក្កោតិ, តាទិសេ បទេសេ. អរញ្ញសីមាសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ សត្តព្ភន្តរសីមំ សន្ធាយ វទតិ. តេសន្តិ មច្ឆពន្ធានំ. គមនបរិយន្តស្ស ឱរតោតិ គមនបរិយន្តស្ស ឱរិមភាគេ ទីបកំ បព្ពតញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ, ន សមុទ្ទប្បទេសន្តិ វុត្តំ.

សម្ភិន្ទន្តីតិ យត្ថ ចតូហិ ភិក្ខូហិ និសីទិតុំ ន សក្កា, តត្ថ តតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសគ្គមត្តម្បិ អត្តនោ សីមាយ ករោន្តា សម្ភិន្ទន្តិ, ចតុន្នម្បិ ភិក្ខូនំ បហោនកតោ បដ្ឋាយ យាវ សកលម្បិ អន្តោករោន្តា អជ្ឈោត្ថរន្តីតិ វេទិតព្ពំ. សំសដ្ឋវិដបាតិ អញ្ញមញ្ញំ សិព្ពិត្វា ឋិតមហាសាខមូលា, ឯតេន អញ្ញមញ្ញស្ស អតិអាសន្នតំ ទីបេតិ. សាខាយ សាខំ ផុសន្តាបិ ហិ ទូរដ្ឋាបិ សិយុំ, តតោ ឯកំសតោ សម្ភេទលក្ខណំ ន ទស្សិតំ សិយាតិ តំ ទស្សេតុំ វិដបគ្គហណំ កតំ. ឯវញ្ហិ ភិក្ខូនំ និសីទិតុំ អប្បហោនកដ្ឋានំ អត្តនោ សីមាយ អន្តោសីមដ្ឋំ ករិត្វា បុរាណវិហារំ ករោន្តា សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តិ នាម, ន តតោ បរន្តិ ទស្សិតមេវ ហោតិ. ពទ្ធា ហោតីតិ បោរាណកវិហារសីមំ សន្ធាយ វុត្តំ. តំ អម្ពន្តិ អបរេន សមយេន បុរាណវិហារបរិក្ខេបាទីនំ វិនដ្ឋត្តា អជានន្តានំ តំ បុរាណវិហារសីមាយ និមិត្តភូតំ អម្ពំ. អត្តនោ សីមាយ អន្តោសីមដ្ឋំ ករិត្វា បុរាណវិហារសីមដ្ឋំ ជម្ពុំ កិត្តេត្វា អម្ពជម្ពូនំ អន្តរេ យំ ឋានំ, តំ អត្តនោ សីមាយ បវេសេត្វា ពទ្ធាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បុរាណសីមាយ និមិត្តភូតស្ស គាមដ្ឋស្ស អម្ពរុក្ខស្ស អន្តោសីមដ្ឋាយ ជម្ពុយា សហ សំសដ្ឋវិដបត្តេបិ សីមាយ ពន្ធនកាលេ វិបត្តិ វា បច្ឆា គាមសីមាយ សហ សម្ភេទោ វា កម្មវិបត្តិ វា នាហោសីតិ មុខតោវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

បទេសន្តិ សង្ឃស្ស និសីទនប្បហោនកំ បទេសំ. សីមន្តរិកំ ឋបេត្វាតិអាទិនា សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណំ កត្វា ពទ្ធសីមាបិ អញ្ញមញ្ញំ ផុសាបេត្វា អព្យវធានេន ពទ្ធសីមាបិ អសីមា ឯវាតិ ទស្សេតិ, តស្មា ឯកទ្វង្គុលមត្តាបិ សីមន្តរិកា វដ្ដតិ ឯវ. សា បន ទុព្ពោធាតិ អដ្ឋកថាសុ ចតុរង្គុលាទិកា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វិន្នំ សីមានន្តិ ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានំ. និមិត្តំ ហោតីតិ និមិត្តស្ស សីមតោ ពាហិរត្តា ពន្ធនកាលេ តាវ សម្ភេទទោសោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ន កេវលញ្ច និមិត្តកតោ ឯវ សង្ករំ ករោតិ, អថ ខោ សីមន្តរិកាយ ឋិតោ អញ្ញោបិ រុក្ខោ ករោតិ ឯវ, តស្មា អប្បមត្តិកាយ សីមន្តរិកាយ វឌ្ឍនករុក្ខាទយោ ន វដ្ដន្តិ ឯវ. ឯត្ថ ច ឧបរិ ទិស្សមានខន្ធសាខាទិបវេសេសុ ឯវ សង្ករទោសស្ស សព្ពត្ថ ទស្សិតត្តា អទិស្សមានានំ មូលានំ បវេសេបិ ភូមិគតិកត្តា ទោសោ នត្ថីតិ សិជ្ឈតិ. សចេ បន មូលានិបិ ទិស្សមានានិ នេវ បវិសន្តិ, សង្ករោវ, បព្ពតបាសាណា បន ទិស្សមានាបិ ភូមិគតិកាយេវ. យទិ បន ពន្ធនកាលេ ឯវ ឯកោ ថូលរុក្ខោ ឧភយម្បិ សីមំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ, បច្ឆា ពទ្ធា អសីមា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សីមសង្ករន្តិ សីមសម្ភេទំ. យំ បនេត្ថ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤៨) វុត្តំ ‘‘សីមសង្ករំ ករោតីតិ វឌ្ឍិត្វា សីមប្បទេសំ បវិដ្ឋេ ទ្វិន្នំ សីមានំ គតដ្ឋានស្ស ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្តា វុត្ត’’ន្តិ, តំ ន យុត្តំ គាមសីមាយបិ សហ សង្ករំ ករោតីតិ វត្តព្ពតោ. តត្ថាបិ ហិ និមិត្តេ វឌ្ឍិតេ គាមសីមពទ្ធសីមានំ គតដ្ឋានំ ទុព្ពិញ្ញេយ្យមេវ ហោតិ. តត្ថ បន អវត្វា ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានមេវ សង្ករស្ស វុត្តត្តា យថាវុត្តសម្ពន្ធទោសោវ សង្ករសទ្ទេន វុត្តោតិ គហេតព្ពំ. បាឡិយំ (មហាវ. ១៤៨) បន និទានវសេន ‘‘យេសំ, ភិក្ខវេ, សីមា បច្ឆា សម្មតា, តេសំ តំ កម្មំ អធម្មិក’’ន្តិអាទិនា បច្ឆា សម្មតាយ អសីមត្តេ វុត្តេបិ ទ្វីសុ គាមសីមាសុ ឋត្វា ទ្វីហិ សង្ឃេហិ សម្ភេទំ វា អជ្ឈោត្ថរណំ វា កត្វា សីមន្តរិកំ អដ្ឋបេត្វា វា រុក្ខបារោហាទិសម្ពន្ធំ អវិយោជេត្វា វា ឯកស្មិំ ខណេ កម្មវាចានិដ្ឋាបនវសេន ឯកតោ សម្មតានំ ទ្វិន្នម្បិ សីមានំ អសីមតា បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤៨) ‘‘សំសដ្ឋវិដបាតិ ឥមិនា អញ្ញមញ្ញស្ស អាសន្នតំ ទីបេតិ. ពទ្ធា ហោតីតិ បច្ឆិមទិសាភាគេ សីមំ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្សា បទេសន្តិ យត្ថ ឋត្វា ភិក្ខូហិ កម្មំ កាតុំ សក្កា ហោតិ, តាទិសំ បទេសំ. យត្ថ បន ឋិតេហិ កម្មំ កាតុំ ន សក្កា ហោតិ, តាទិសំ បទេសំ អន្តោ ករិត្វា ពន្ធន្តា សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តិ នាម. ទ្វិន្នំ សីមានំ និមិត្តំ ហោតីតិ និមិត្តស្ស សីមតោ ពាហិរត្តា សីមសម្ភេទោ ន ហោតីតិ វុត្តំ. សីមសង្ករំ ករោតីតិ វឌ្ឍិត្វា សីមប្បទេសំ បវិដ្ឋេ ទ្វិន្នំ សីមានំ គតដ្ឋានស្ស ទុវិញ្ញេយ្យត្តា វុត្តំ, ន ច បន តត្ថ កម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ. ន ហិ សីមា តត្តកេន អសីមា ហោតិ, ទ្វេ បន សីមា បច្ឆា វឌ្ឍិតេន រុក្ខេន អជ្ឈោត្ថដា ឯកាពទ្ធា ហោន្តិ, តស្មា ឯកត្ថ ឋត្វា កម្មំ ករោន្តេហិ ឥតរំ សោធេត្វា កាតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

សីមាវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

ចតុវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.

សីមាពន្ធនវិនិច្ឆយកថា

ឯវំ សីមាវិនិច្ឆយំ កថេត្វា បាឡិយំ សីមកថាយ ឧបោសថក្ខន្ធកបរិយាបន្នត្តា ឧបោសថក្ខន្ធកានន្តរញ្ច បវារណក្ខន្ធកស្ស អាគតត្តា តទនុក្កមេន សីមាវិនិច្ឆយតោ ឧបោសថបវារណវិនិច្ឆយំ កថេតុមារទ្ធេបិ សាសនវុទ្ធិករណត្ថំ ឧបសម្បទាទិវិនយកម្មករណដ្ឋានភូតំ សីមំ ពន្ធិតុកាមានំ លជ្ជិបេសលពហុស្សុតសិក្ខាកាមភិក្ខូនំ បញ្ញាសតិវីរិយជននត្ថំ សីមាពន្ធនកថា អម្ហេហិ អារភីយតេ. តត្ថ អបលោកនាទិចតុព្ពិធកម្មករណដ្ឋានភូតា សីមា នាម ពទ្ធអពទ្ធវសេន ទុវិធា ហោតិ. តត្ថាបិ ពទ្ធសីមា ខណ្ឌសីមា, សមានសំវាសកសីមា, អវិប្បវាសសីមាតិ តិព្ពិធា ហោតិ, តថា អពទ្ធសីមាបិ គាមសីមា, ឧទកុក្ខេបសីមា, សត្តព្ភន្តរសីមាតិ. វុត្តញ្ហេតំ អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេន វិនយវិនិច្ឆយេ –

‘‘ខណ្ឌសមានសំវាសា-វិប្បវាសាតិ ភេទតោ;

ឥតិ ពទ្ធា តិធា វុត្តា, អពទ្ធាបិ តិធា មតា.

‘‘គាមតោ ឧទកុក្ខេបា, សត្តព្ភន្តរតោបិ ច;

តត្ថ គាមបរិច្ឆេទោ, គាមសីមាតិ វុច្ចតី’’តិ.

តត្ថ ពទ្ធសីមំ ពន្ធិតុកាមេន អតិខុទ្ទិកា, អតិមហតី, ខណ្ឌនិមិត្តា, ឆាយានិមិត្តា, អនិមិត្តា, ពហិសីមេ ឋិតសម្មតា, នទិយា សម្មតា, សមុទ្ទេ សម្មតា, ជាតស្សរេ សម្មតា, សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតាតិ វុត្តា ឥមា ឯកាទស វិបត្តិសីមាយោ អតិក្កមិត្វា និមិត្តសម្បត្តិ, បរិសសម្បត្តិ, កម្មវាចាសម្បត្តីតិ វុត្តាយ តិវិធសម្បត្តិយា យុត្តំ កត្វា បឋមំ កិត្តិតនិមិត្តេន សព្ពបច្ឆិមកិត្តិតនិមិត្តំ សម្ពន្ធំ កត្វា ពន្ធិតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាចរិយេន កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘តត្ថ ឯកាទស វិបត្តិសីមាយោ អតិក្កមិត្វា តិវិធសម្បត្តិយុត្តា និមិត្តេន និមិត្តំ សម្ពន្ធិត្វា សម្មតា សីមា ពទ្ធសីមា នាមា’’តិ. ឯតេន ឯតេសុ ឯកាទសសុ វិបត្តីសុ ឯកាយបិ យុត្តាយ, តិវិធសម្បត្តីសុ ឯកាយបិ អយុត្តាយ, និមិត្តេន និមិត្តំ អសម្ពន្ធំ កត្វា សម្មតាយ ច សតិ សីមា ន ហោតីតិ ទស្សេតិ.

ឯវំ សីមំ ពន្ធិតុកាមេន ភិក្ខុនា សព្ពលក្ខណបរិបូរត្ថំ មហន្តោ ឧស្សាហោ ករណីយោ ហោតិ, តស្មា សីមាពន្ធនកាលេ តីសុ សម្បត្តីសុ បរិសសម្បត្តិសិទ្ធិយា បឋមំ តាវ គាមសីមា ឧបបរិក្ខិតព្ពា. ឯត្ថាហ ‘‘ននុ ពទ្ធសីមា វា ពន្ធិតព្ពា, អថ កស្មា គាមសីមា ឧបបរិក្ខិតព្ពា’’តិ? គាមសីមាយំ ឋត្វា ពទ្ធសីមាយ ពន្ធិតព្ពតោ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា ‘‘អសម្មតាយ, ភិក្ខវេ, សីមាយ អដ្ឋបិតាយ យំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតិ, យា តស្ស វា គាមស្ស គាមសីមា, និគមស្ស វា និគមសីមា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’’តិ (មហាវ. ១៤៧). ឥធ បាឡិយំ សរូបេន អនាគតម្បិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) ‘‘គាមគ្គហណេន ចេត្ថ នគរម្បិ គហិតមេវ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា នគរសីមាបិ គហិតា ហោតិ, តស្មា យស្មិំ អពទ្ធសីមវិហារេ ភិក្ខូ យំ គាមំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តិ, តស្ស គាមស្ស បរិច្ឆេទោ គាមសីមា នាម. យំ និគមំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តិ, តស្ស និគមស្ស បរិច្ឆេទោ និគមសីមា នាម. យំ នគរំ ឧបនិស្សាយ វិហរន្តិ, តស្ស នគរស្ស បរិច្ឆេទោ នគរសីមា នាម. តា សព្ពាបិ គាមសីមាតិ វុច្ចន្តិ. តេសំ ភិក្ខូនំ សមានសំវាសា ឯកូបោសថពទ្ធសីមា វិយ ឯកតោ ឧបោសថាទិសង្ឃកម្មករណារហា ហោន្តិ, ឦទិសេយេវ ច បទេសេ សីមំ ពន្ធិតុមរហតិ, ន ឧបោសថាទិសង្ឃកម្មានរហេ បទេសេតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្ថ ‘‘យត្តកេ បទេសេ តស្ស តស្ស គាមស្ស គាមភោជកា ពលិំ លភន្តិ, សោ បទេសោ អប្បោ វា ហោតុ មហន្តោ វា, គាមសីមាត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វចនតោ គាមាទិភោជកានំ ពលិលភនដ្ឋានំ គាមសីមា ហោតិ, ឥទញ្ច យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. ពលិំ អលភន្តោបិ រាជបណ្ណេ អារោបិតបទេសេ តស្ស គាមស្ស គាមសីមាយេវ. វុត្តញ្ហិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៧) ‘‘ពលិំ លភន្តីតិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. ‘អយំ គាមោ ឯត្តកោ ករីសភាគោ’តិអាទិនា បន រាជបណ្ណេសុ អារោបិតេសុ ភូមិភាគេសុ យស្មិំ យស្មិំ តឡាកមាតិកាសុសានបព្ពតាទិកេ បទេសេ ពលិំ ន គណ្ហន្តិ, សោបិ គាមសីមា ឯវ. រាជាទីហិ បរិច្ឆិន្នភូមិភាគោ ហិ សព្ពោវ ឋបេត្វា នទីលោណិជាតស្សរេ គាមសីមាតិ វេទិតព្ពោ’’តិ. អយំ បកតិគាមសីមា នាម. ‘‘យម្បិ ឯកស្មិំយេវ គាមក្ខេត្តេ ឯកំ បទេសំ, ‘អយំ វិសុំគាមោ ហោតូ’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា រាជា កស្សចិ ទេតិ, សោបិ វិសុំគាមសីមា ហោតិយេវា’’តិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) វចនតោ រាជា ‘‘បកតិគាមក្ខេត្តេយេវ បកតិគាមតោ វិសុំ បកតិគាមេន អសម្មិស្សោ គាមោ ហោតូ’’តិ យំ បទេសំ ទេតិ, សោ បទេសោ វិសុំគាមសីមា នាម. ឥតិ បកតិគាមសីមា ច រាជូនំ ឥច្ឆាវសេន បវត្តា វិសុំគាមសីមា ច ពទ្ធសីមា វិយ សព្ពកម្មារហា, តស្មា អភិនវពទ្ធសីមំ ពន្ធិតុកាមេហិ បកតិគាមសីមំ វា វិសុំគាមសីមំ វា សោធេត្វា កត្តព្ពំ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘តស្មា សា ច ឥតរា ច បកតិគាមនគរនិគមសីមា ពទ្ធសីមាសទិសាយេវ ហោន្តី’’តិ. វិមតិវិនោទនិយញ្ច (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៧) ‘‘តត្ថ ហិ សា ច រាជិច្ឆាវសេន បរិវត្តិត្វា សមុប្បន្នា អភិនវា ច ឥតរា ច អបរិវត្តា បកតិគាមសីមា, យថា ពទ្ធសីមាយំ សព្ពំ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឯវមេតាបិ សព្ពកម្មារហតាសទិសេន ពទ្ធសីមាសទិសា, សា សមានសំវាសា ឯកូបោសថាតិ អធិប្បាយោ’’តិ វុត្តំ.

កេចិ បន អាចរិយា ‘‘មយំ សីមំ ពន្ធិតុកាមា, តស្មា ឯត្តកោ ភូមិបរិច្ឆេទោ វិសុំ ខេត្តំ ហោតូ’’តិ រាជានំ អាបុច្ឆិត្វា តេន ឱកាសេ កតេ ‘‘ឥទំ ឋានំ វិសុំគាមក្ខេត្តំ ហោតី’’តិ មនសិ កត្វា តត្រដ្ឋេយេវ ភិក្ខូ ច ហត្ថបាសានយនាទិនា សោធេត្វា សីមាសមូហនសីមាពន្ធនាទីនិ ករោន្តិ, តំ ករណំ ‘‘អយំ វិសុំគាមោ ហោតូតិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា រាជា កស្សចិ ទេតី’’តិ អដ្ឋកថាវចនេន, ‘‘សា ច រាជិច្ឆាវសេន បរិវត្តិត្វា សមុប្បន្នា អភិនវា ចា’’តិ អាគតេន វិមតិវិនោទនីដីកាវចនេន ច សមេន្តំ វិយ ន ទិស្សតិ. កថំ? អដ្ឋកថាវចនេ តាវ ‘‘អយំ វិសុំគាមោ ហោតូ’’តិ ឥមិនា ន កេវលំ បុរិមគាមោយេវ គាមោ ហោតុ, អថ ខោ ឥទានិ បរិច្ឆិន្នបទេសោបិ វិសុំយេវ គាមោ ហោតូតិ ឯកំយេវ គាមក្ខេត្តំ ទ្វេ គាមេ ករោតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘រាជា កស្សចិ ទេតី’’តិ ឥមិនា គាមភោជកស្ស ទិន្នភាវំ បកាសេតិ, ឥធ បន នេវ ទ្វេ គាមេ ករោតិ, ន ច គាមភោជកស្ស ទេតិ, កេវលំ ភិក្ខូនំ អនុមតិយា យាវកាលិកវសេនេវ ឱកាសំ ករោតិ, ឯវំ អដ្ឋកថាវចនេនបិ សមេន្តំ វិយ ន ទិស្សតិ. វិមតិវិនោទនីដីកាវចនេនបិ ‘‘រាជិច្ឆាវសេន បរិវត្តិត្វា’’តិ ឥមិនា អគាមភូតំ ខេត្តំ រាជិច្ឆាវសេន បរិវត្តិត្វា គាមោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘អភិនវា ចា’’តិ ឥមិនា បុរាណគាមសីមា ច អភិនវគាមសីមា ចាតិ បុរិមគាមេន អមិស្សំ វិសុំគាមលក្ខណំ ទស្សេតិ. ឥធ បន រាជិច្ឆាវសេន បរិវត្តិត្វា ខេត្តស្ស វិសុំគាមភូតភាវោ ច អភិនវភាវេន វិសុំគាមលក្ខណញ្ច ន ទិស្សតិ, ឯវំ ដីកាវចនេនបិ សមេន្តំ វិយ ន ទិស្សតិ.

វិនយវិនិច្ឆយដីកាយញ្ច ‘‘គាមបរិច្ឆេទោតិ សព្ពទិសាសុ សម្មា បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘ឥមស្ស បទេសស្ស ឯត្តកោ ករោ’តិ ឯវំ ករេន និយមិតោ គាមប្បទេសោ’’តិ ឯវំ អាយវសេនេវ បរិច្ឆិន្ទនំ វុត្តំ, ន អនុមតិករណមត្តេន, តស្មា វិសុំគាមលក្ខណំ អប្បត្តតាយ បកតិគាមេន សង្ករោ ហោតិ, ន តត្ថ ឧបោសថាទិសង្ឃកម្មំ កាតុមរហតិ, ឧបោសថាទិសង្ឃកម្មករណារហបទេសេយេវ សីមាសមូហននសីមាពន្ធនកម្មម្បិ ករណារហំ ហោតិ ញត្តិទុតិយកម្មត្តា តេសំ កម្មានំ, តស្មា តេសំ អាចរិយានំ តំ ករណំ អញ្ញេ អាចរិយា ន ឥច្ឆន្តិ. អញ្ញេ បន អាចរិយា ‘‘តំ បរិច្ឆិន្នប្បទេសំ ‘វិសុំគាមោ ហោតូ’តិ រាជា កស្សចិ ទេតិ, គាមភោជកោ ច តតោ ពលិំ បដិគ្គណ្ហាតិ, តទា វិសុំគាមោ ហោតិ, ន តតោ បុព្ពេ’’តិ វទន្តិ. តេសំ តំ វចនំ ‘‘ឯវំ ករេន និយមិតោ បទេសោ’’តិ វិនិច្ឆយដីកាវចនញ្ច ‘‘គាមាទីនំ ករគ្គាហបរិច្ឆិន្នោ សមន្តតោ បទេសោ គាមសីមា’’តិ សីមាលង្ការគណ្ឋិវចនញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ សិយា, តេសុ បន ‘‘ឥមស្ស បទេសស្ស ឯត្តកោ ករោ’’តិ ឯវំ ករបរិច្ឆិន្ទនំ វុត្តំ, ន គាមភោជកស្ស ពលិគ្គហណំ. អដ្ឋកថាយញ្ច ‘‘រាជា កស្សចិ ទេតី’’តិ ទានមេវ វទតិ, ន ‘‘គាមភោជកោ ច ពលិំ គណ្ហាតី’’តិ បដិគ្គហណំ, តស្មា តម្បិ វចនំ អញ្ញេ បណ្ឌិតា ន សម្បដិច្ឆន្តិ, តស្មា បថវិស្សរោ រាជា ‘‘ឥមស្មិំ គាមក្ខេត្តេ ឯត្តកករីសមត្តោ បទេសោ បុរិមគាមតោ វិសុំគាមោ ហោតូ’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទេតិ, ឯត្តាវតា សោ បទេសោ ពលិំ បដិគ្គហិតោ វា ហោតុ អប្បដិគ្គហិតោ វា, វិសុំគាមោ នាម ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯវំ បកតិគាមលក្ខណញ្ច វិសុំគាមលក្ខណញ្ច តថតោ ញត្វា ពទ្ធសីមំ ពន្ធិតុកាមោ យទិ បកតិគាមសីមា នាតិវិត្ថារា ហោតិ សុខរក្ខិតា, តមេវ បកតិគាមសីមំ សុដ្ឋុ រក្ខាបេត្វា សុដ្ឋុ សោធេត្វា សីមាសមូហននសីមាសម្មុតិកម្មានិ កាតព្ពានិ. យទិ បន បកតិគាមសីមា អតិវិត្ថារា ហោតិ, និគមសីមា, នគរសីមា វា ហោន្តិ, ពហូនំ ភិក្ខូនំ និសិន្នដ្ឋានសញ្ចរណដ្ឋានត្តា សោធេតុំ វា រក្ខិតុំ វា ន សក្កោន្តិ, ឯវញ្ច សតិ បថវិស្សររាជូហិ បរិច្ឆិន្នាយ វិសុំគាមសីមាយ សុដ្ឋុ សោធេត្វា សុរក្ខិតំ កត្វា សីមាសមូហននសីមាសម្មុតិកម្មំ កាតព្ពំ. កថំ បន សុដ្ឋុ សោធនញ្ច សុដ្ឋុ រក្ខណញ្ច កាតព្ពំ? សីមំ ពន្ធិតុកាមេន ហិ សាមន្តវិហារេសុ ភិក្ខូ តស្ស តស្ស វិហារស្ស សីមាបរិច្ឆេទំ បុច្ឆិត្វា ពទ្ធសីមវិហារានំ សីមាយ សីមន្តរិកំ, អពទ្ធសីមវិហារានំ សីមាយ ឧបចារំ ឋបេត្វា ទិសាចារិកភិក្ខូនំ និស្សញ្ចារសមយេ សចេ ឯកស្មិំ គាមក្ខេត្តេ សីមំ ពន្ធិតុកាមា, យេ តត្ថ ពទ្ធសីមវិហារា, តេសុ ភិក្ខូនំ ‘‘មយំ អជ្ជ សីមំ ពន្ធិស្សាម, តុម្ហេ សកសកសីមាយ បរិច្ឆេទតោ មា និក្ខមថា’’តិ បេសេតព្ពំ. យេ អពទ្ធសីមវិហារា, តេសុ ភិក្ខូ ឯកជ្ឈំ សន្និបាតេតព្ពា, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទោ អាហរាបេតព្ពោ. ឯវំ សន្និបតិតេសុ បន ភិក្ខូសុ ឆន្ទារហានំ ឆន្ទេ អាហដេ តេសុ តេសុ មគ្គេសុ ច នទីតិត្ថគាមទ្វារាទីសុ ច អាគន្តុកភិក្ខូនំ សីឃំ សីឃំ ហត្ថបាសានយនត្ថញ្ច ពហិសីមករណត្ថញ្ច អារាមិកេ ចេវ សមណុទ្ទេសេ ច ឋបេត្វា ភេរិសញ្ញំ វា សង្ខសញ្ញំ វា កត្វា សីមា សមូហនិតព្ពាតិ.

ននុ ច ឥទំ សោធនំ រក្ខណញ្ច សីមាសម្មុតិកាលេយេវ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, អថ កស្មា ឥធ សីមាសមូហននេ វុត្តន្តិ? ឥមស្សបិ សីមាសមូហននកម្មស្ស ញត្តិទុតិយកម្មត្តា បរិសសម្បត្តិជននត្ថំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ សន្តេបិ ឥទំ សីមាសមូហននកម្មំ នាម យទិ បោរាណា ពទ្ធសីមា អត្ថិ, តទដ្ឋកសង្ឃេ ហត្ថបាសគតេ អញ្ញេសុ ភិក្ខូសុ គាមសីមំ បវិដ្ឋេសុបិ កម្មភេទោ នត្ថិ. យទិ បោរាណា ពទ្ធសីមា នត្ថិ, ឯវម្បិ សតិ កេវលំ គាមសីមាភូតត្តា សីមាសមូហននកម្មេ អសម្បជ្ជន្តេបិ ទោសោ នត្ថិ, អថ កស្មា សោធនា វុត្តាតិ? សច្ចំ, តថាបិ សមូហនិតព្ពា បោរាណសីមាបរិច្ឆេទស្ស ទុវិញ្ញេយ្យត្តា. សចេ ហិ មហតិយា បោរាណពទ្ធសីមាយ ឯកស្មិំ បទេសេ សីមំ សមូហនិស្សាមាតិ សង្ឃេ សន្និបតិតេ តស្សាយេវ សីមាយ អញ្ញស្មិំ បទេសេ ភិក្ខុម្ហិ បវិដ្ឋេ អជានន្តស្សបិ កម្មំ វិបជ្ជតិ, តស្មា មហុស្សាហេន សោធេតព្ពាវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ គាមសីមសោធនំ ‘‘បរិសសម្បត្តិយា យុត្តា នាម សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចតូហិ ភិក្ខូហិ សន្និបតិត្វា យាវតិកា តស្មិំ គាមក្ខេត្តេ ពទ្ធសីមំ វា នទីសមុទ្ទជាតស្សរេ វា អនោក្កមិត្វា ឋិតា ភិក្ខូ, តេ សព្ពេ ហត្ថបាសេ វា កត្វា ឆន្ទំ វា អាហរិត្វា សម្មតា’’តិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) អាគតត្តា បរិសសម្បត្តិការណំ ហោតីតិ វិញ្ញាយតិ. តតោ ‘‘សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា’’តិ វុត្តេហិ ទ្វីហិ វិបត្តិទោសេហិ មុច្ចនត្ថំ សីមសមូហននកម្មំ កាតព្ពំ.

សីមាយ អសមូហតាយ សតិ កថំ វិបត្តិទ្វយំ អាបជ្ជេយ្យាតិ, តថា សោធិតាយបិ គាមសីមាយ. យទិ បោរាណពទ្ធសីមា វិជ្ជមានា ភវេយ្យ, តស្សា វិជ្ជមានភាវំ អជានន្តា នវំ ពទ្ធសីមំ ពន្ធេយ្យុំ. បោរាណសីមាយ ហិ និមិត្តំ អន្តោ កត្វា តស្ស សមីបេ បោរាណសីមាយ អន្តោ ឋិតំ អញ្ញំ និមិត្តំ កត្វា នវំ ពទ្ធសីមំ ពន្ធេយ្យុំ, សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា នាម អត្តនោ សីមាយ បរេសំ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា. សចេ ហិ បោរាណកស្ស វិហារស្ស បុរត្ថិមាយ ទិសាយ អម្ពោ ចេវ ជម្ពូ ចាតិ ទ្វេ រុក្ខា អញ្ញមញ្ញំ សំសដ្ឋវិដបា ហោន្តិ, តេសុ អម្ពស្ស បច្ឆិមទិសាភាគេ ជម្ពូ. វិហារសីមា ច ជម្ពុំ អន្តោ កត្វា អម្ពំ កិត្តេត្វា ពទ្ធា ហោតិ, អថ បច្ឆា តស្ស វិហារស្ស បុរត្ថិមទិសាយំ វិហារេ កតេ សីមំ ពន្ធន្តា ភិក្ខូ អម្ពំ អន្តោ កត្វា ជម្ពុំ កិត្តេត្វា ពន្ធន្តិ, សីមាយ សីមា សម្ភិន្នា នាម ហោតី’’តិ. បោរាណសីមាយ ច ឯកទេសំ វា សកលបោរាណសីមំ វា អន្តោ ករិត្វា នវំ សីមំ ពន្ធេយ្យុំ, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា នាម. វុត្តញ្ហេតំ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា នាម អត្តនោ សីមាយ បរេសំ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា. សចេ ហិ បរេសំ ពទ្ធសីមំ សកលំ វា តស្សា បទេសំ វា អន្តោ កត្វា អត្តនោ សីមំ សម្មន្នន្តិ, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរិតា នាម ហោតី’’តិ.

យស្មិំ បទេសេ ចត្តារោ ភិក្ខូ និសីទិត្វា កម្មំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ, តត្ថ តតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសគ្គមត្តម្បិ អញ្ញេសំ បោរាណពទ្ធសីមប្បទេសំ អត្តនោ សីមាយ អន្តោ ករោន្តោ សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទតិ នាម. ចតុន្នំ ភិក្ខូនំ និសីទិតុំ បហោនកដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ យាវ សកលម្បិ អញ្ញេសំ បោរាណពទ្ធសីមាបទេសំ អត្តនោ សីមាយ អន្តោ ករោន្តោ សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរតិ នាម. វុត្តញ្ហេតំ កង្ខាវិតរណិយា លីនត្ថបកាសនិយំ (កង្ខា. អភិ. ដី. និទានវណ្ណនា) ‘‘តស្សា បទេសន្តិ តស្សា ឯកទេសំ, យត្ថ ឋត្វា ចតូហិ ភិក្ខូហិ កម្មំ កាតុំ សក្កា ហោតិ, តាទិសំ ឯកទេសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យត្ថ បន ឋិតេហិ កម្មំ កាតុំ ន សក្កា, តាទិសំ បទេសំ អន្តោ ករិត្វា សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តិ នាម, ន តុ អជ្ឈោត្ថរន្តិ នាមាតិ គហេតព្ព’’ន្តិ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៨) ‘‘យត្ថ ចតូហិ ភិក្ខូហិ និសីទិតុំ ន សក្កា, តត្តកតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសគ្គមត្តម្បិ អត្តនោ សីមាយ ករោន្តា សម្ភិន្ទន្តិ, ចតុន្នម្បិ ភិក្ខូនំ បហោនកតោ បដ្ឋាយ យាវ សកលម្បិ អន្តោ ករោន្តា អជ្ឈោត្ថរន្តីតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯវំ ហោតុ, តស្មិំ គាមសីមបរិច្ឆេទេ បោរាណកសីមាយ វិជ្ជមានាយ វិបត្តិទ្វយមោចនត្ថំ សីមាសមូហននកម្មំ សាត្ថកំ, អវិជ្ជមានាយ កថំ សាត្ថកំ ភវេយ្យាតិ សង្កានិវត្តនត្ថំ សីមាសមូហននកម្មំ អកត្វា អភិនវសីមាយ ពជ្ឈមានាយ សង្កា ឧប្បជ្ជេយ្យ, ភគវតោ ធរមានកាលតោ បដ្ឋាយ យាវជ្ជតនា គណនបថំ វីតិក្កន្តា ភិក្ខូ ឧបសម្បទាទិកម្មករណត្ថំ តស្មិំ តស្មិំ បទេសេ សីមំ ពន្ធន្តិ. សា សីមា ឯត្ថ អត្ថិ, ឯត្ថ នត្ថីតិ ន សក្កា ជានិតុំ, តស្មា ‘‘អម្ហាកំ សីមាពន្ធនដ្ឋានេ បោរាណកសីមា ភវេយ្យ នុ ខោ’’តិ សង្កា ភវេយ្យ, ឯវំ សតិ សា អភិនវសីមា ច អាសង្កនីយា ហោតីតិ សីមាយំ កតំ ឧបសម្បទាទិកម្មម្បិ អាសង្កនីយំ ហោតិ, តស្មា សង្កានិវត្តនត្ថំ អភិនវសីមំ ពន្ធិតុកាមេហិ យតិបុង្គវេហិ អវស្សំ សីមាសមូហននកម្មំ កាតព្ពំ ហោតិ. សមូហនន្តេហិ បន ‘‘សីមំ, ភិក្ខវេ, សមូហនន្តេន បឋមំ តិចីវរេន អវិប្បវាសោ សមូហន្តព្ពោ, បច្ឆា សីមា សមូហន្តព្ពា’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វចនតោ បឋមំ អវិប្បវាសសីមា សមូហនិតព្ពា, តតោ សមានសំវាសកសីមា សមូហនិតព្ពា. តស្មិំ សមូហននកាលេ ច ‘‘ខណ្ឌសីមាយំ ឋត្វា អវិប្បវាសសីមា ន សមូហន្តព្ពា, តថា អវិប្បវាសសីមាយ ឋត្វា ខណ្ឌសីមាបិ. ខណ្ឌសីមាយ បន ឋិតេន ខណ្ឌសីមាវ សមូហនិតព្ពា, តថា ឥតរាយ ឋិតេន ឥតរា’’តិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៤) វចនតោ ខណ្ឌសីមាយំ ឋត្វាវ ខណ្ឌសីមា សមូហនិតព្ពា, មហាសីមាយមេវ ឋត្វា មហាសីមា សមូហនិតព្ពា, អញ្ញិស្សា សីមាយ ឋត្វា អញ្ញា សីមា ន សមូហនិតព្ពា. អដ្ឋកថាយំ អវិប្បវាសសីមាតិ មហាសីមំ វទតិ តត្ថេវ យេភុយ្យេន ចីវរេន វិប្បវសនតោ.

‘‘តត្ថ សចេ ខណ្ឌសីមញ្ច អវិប្បវាសសីមញ្ច ជានន្តិ, សមូហនិតុញ្ចេវ ពន្ធិតុញ្ច សក្ខិស្សន្តិ. ខណ្ឌសីមំ បន ជានន្តា អវិប្បវាសំ អជានន្តាបិ សមូហនិតុញ្ចេវ ពន្ធិតុញ្ច សក្ខិស្សន្តិ. ខណ្ឌសីមំ បន អជានន្តា អវិប្បវាសំយេវ ជានន្តា ចេតិយង្គណពោធិយង្គណឧបោសថាគារាទីសុ និរាសង្កដ្ឋានេសុ ឋត្វា អប្បេវ នាម សមូហនិតុំ សក្ខិស្សន្តិ, បដិពន្ធិតុំ បន ន សក្ខិស្សន្តេវ. សចេ ពន្ធេយ្យុំ, សីមាសម្ភេទំ កត្វា វិហារំ អវិហារំ ករេយ្យុំ, តស្មា ន សមូហនិតព្ពា. យេ បន ឧភោបិ ន ជានន្តិ, តេនេវ សមូហនិតុំ ន ពន្ធិតុំ សក្ខិស្សន្តិ. អយញ្ហិ សីមា នាម កម្មវាចាយ វា អសីមា ហោតិ សាសនន្តរធានេន វា, ន ច សក្កា សីមំ អជានន្តេហិ កម្មវាចា កាតុំ, តស្មា ន សមូហនិតព្ពា, សាធុកំ បន ញត្វាយេវ សមូហនិតព្ពា ច ពន្ធិតព្ពា ចា’’តិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៤) វចនតោ ‘‘ឥទានិ សីមំ សមូហនិស្សាមា’’តិ បរិច្ឆិន្នាយ គាមសីមាយ អន្តោ ខណ្ឌសីមមហាសីមានំ អត្ថិភាវំ វា នត្ថិភាវំ វា តាសំ សីមានំ បរិច្ឆេទញ្ច ន ជានន្តិ, ឯវំ អជានន្តា ភិក្ខូ តា បោរាណសីមាយោ សមូហនិតុំ ន សក្កុណេយ្យុំ, បោរាណសីមំ សមូហនិតុំ អសក្កោន្តា ច កថំ អភិនវសីមំ ពន្ធិតុំ សក្កុណិស្សន្តីតិ បរម្បរេហិ អាចរិយេហិ សម្មា វិនិច្ឆិតំ អនុលោមនយំ និស្សាយ មហន្តំ ឧស្សាហំ ករិត្វា អង្គំ អបរិហាបេត្វា សម្មា វិហិតនយេន បោរាណសីមំ សមូហនិតុំ សក្ខិស្សន្តិ.

កថំ? តស្មិំ សីមាសមូហននកាលេ យទិ បកតិគាមសីមាយំ អារទ្ធំ, តំ បកតិគាមបរិច្ឆេទំ, យទិ វិសុំគាមសីមាយំ អារទ្ធំ, តំ វិសុំគាមបរិច្ឆេទំ អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ អប្បវិសនត្ថាយ សមន្តតោ សុសំវិហិតារក្ខំ ការាបេត្វា កម្មវាចំ សាវេតុំ សមត្ថេន ព្យត្តិពលសម្បន្នេន វិនយធរេន សហ សមានសំវាសកេ លជ្ជិបេសលេ ឥមស្ស កម្មស្ស ចតុវគ្គករណីយត្តា ចត្តារោ ភិក្ខូ កម្មប្បត្តេ ភិក្ខូនំ បកតត្តភាវស្ស ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្តា វា តតោ អធិកប្បមាណេ ភិក្ខូ គហេត្វា ឥទានិ ពន្ធិតព្ពាយ សីមាយ និមិត្តានំ វិហារបរិក្ខេបស្ស ច អន្តោ ច សព្ពត្ថ ពហិ ច សមន្តា លេឌ្ឌុបាតមត្តេ បទេសេ សព្ពត្ថ មញ្ចប្បមាណេ មញ្ចប្បមាណេ ឋានេ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា តិដ្ឋន្តា, និសីទន្តា វា ហុត្វា បឋមំ អវិប្បវាសសីមាសមូហននកម្មវាចំ, តតោ សមានសំវាសកសីមាសមូហននកម្មវាចំ សាវេត្វា សីមាយ សមុគ្ឃាតេ កតេ បោរាណសីមាសុ វិជ្ជមានាសុបិ បច្ឆិមន្តេន ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ និសីទនារហត្តា សីមាយ មញ្ចប្បមាណេ មញ្ចប្បមាណេ ឋានេ តិដ្ឋន្តា ភិក្ខូ អវស្សំ តាសុ សីមាសុ តិដ្ឋន្តា ភវេយ្យុំ, តស្មា សីមដ្ឋា ហុត្វា សីមាសមូហននកម្មវាចំ វត្វា តា សីមា សមូហនេយ្យុំ. តតោ បោរាណពទ្ធសីមានំ សមូហតត្តា គាមសីមាយេវ អវសិដ្ឋា ភវេយ្យាតិ. វុត្តញ្ហេតំ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) ‘‘កេចិ បន ឦទិសេសុ វិហារេសុ ឆបញ្ចមត្តេ ភិក្ខូ គហេត្វា វិហារកោដិតោ បដ្ឋាយ វិហារបរិក្ខេបស្ស អន្តោ ច ពហិ ច សមន្តា លេឌ្ឌុបាតេ សព្ពត្ថ មញ្ចប្បមាណេ មញ្ចប្បមាណេ ឱកាសេ និរន្តរំ ឋត្វា បឋមំ អវិប្បវាសសីមំ, តតោ សមានសំវាសកសីមញ្ច សមូហននវសេន សីមាយ សមុគ្ឃាតេ កតេ តស្មិំ វិហារេ ខណ្ឌសីមាយ មហាសីមាយ ច វិជ្ជមានត្តេ សតិបិ អវស្សំ ឯកស្មិំ មញ្ចដ្ឋានេ តាសំ មជ្ឈគតា តេ ភិក្ខូ តា សមូហនេយ្យុំ, តតោ គាមសីមា ឯវ អវសិស្សេយ្យា’’តិ.

‘‘សាធុកំ បន ញត្វាយេវ សមូហនិតព្ពា ចេវ ពន្ធិតព្ពា ចា’’តិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៤) វចនតោ សីមំ ជានន្តាយេវ សមូហនិតុំ សក្ខិស្សន្តិ, កថំ អជានន្តាតិ. ឥមស្មិំ សីមាសមូហននាធិការេ សីមំ វា សីមាបរិច្ឆេទំ វា ជាននភាវោ អង្គំ ន ហោតិ, អន្តោសីមាយំ ឋិតភាវោ, ‘‘សីមំ សមូហនិស្សាមា’’តិ កម្មវាចាករណន្តិ ឥទមេវ ទ្វយំ អង្គំ ហោតិ, តស្មា ឥមិនា អង្គទ្វយេន សម្បន្នេ សតិ ឥមំ អជានន្តាបិ សមូហនិតុំ សក្កោន្តីតិ. ឥមិនា អង្គទ្វយេន សម្បន្នេ សតិ សីមំ អជានន្តានំ សមូហនិតុំ សមត្ថភាវោ កថំ វិញ្ញាតព្ពោតិ? អដ្ឋកថាយំ ‘‘ខណ្ឌសីមំ បន ជានន្តា អវិប្បវាសំ អជានន្តាបិ សមូហនិតុញ្ចេវ ពន្ធិតុញ្ច សក្ខិស្សន្តី’’តិ ឯវំ មហាសីមាយ បរិច្ឆេទំ អជាននដ្ឋានេបិ សមូហននស្ស វុត្តត្តា វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) ‘‘ន ហេត្ថ សីមាយ, តប្បរិច្ឆេទស្ស វា ជាននំ អង្គំ, សីមាយ បន អន្តោឋានំ, ‘សមូហនិស្សាមា’តិ កម្មវាចាករណញ្ច អង្គំ. អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៤) ‘ខណ្ឌសីមំ បន ជានន្តា អវិប្បវាសំ អជានន្តាបិ សមូហនិតុញ្ចេវ ពន្ធិតុញ្ច សក្ខិស្សន្តី’តិ ឯវំ មហាសីមាយ បរិច្ឆេទស្ស អជាននេបិ សមូហននស្ស វុត្តត្តា’’តិ វុត្តំ. តតោ បោរាណពទ្ធសីមានំ សមូហតត្តា គាមសីមាយេវ អវសិដ្ឋា ភវេយ្យាតិ តស្មិំ អវសិដ្ឋាយ តតោ បរំ កិំ កាតព្ពន្តិ. គាមសីមាយ អវសិដ្ឋាយ សតិ តំ គាមសីមំ បុព្ពេ វុត្តនយេន សោធនំ រក្ខណញ្ច កត្វា តិស្សំ គាមសីមាយំ ខណ្ឌសីមំ មហាសីមញ្ច យថារុចិ ពន្ធិតុំ លភតិ, សីមំ អពន្ធិត្វាវ កេវលាយ គាមសីមាយ ឧបសម្បទាទិសង្ឃកម្មញ្ច កាតុម្បិ លភតិ.

វុត្តញ្ហិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) – ‘‘គាមសីមាយ ឯវ ច អវសិដ្ឋាយ តត្ថ យថារុចិ ទុវិធម្បិ សីមំ ពន្ធិតុញ្ចេវ ឧបសម្បទាទិកម្មំ កាតុញ្ច វដ្ដតីតិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ. តស្មា យទិ សដ្ឋិហត្ថាយាមំ ចត្តាលីសហត្ថវិត្ថារំ ខណ្ឌសីមមេវ កត្តុកាមា ហោន្តិ, ឯត្តកេ បទេសេ មញ្ចដ្ឋានំ គណ្ហន្តោ បមាណយុត្តកោ មញ្ចោតិ សព្ពបច្ឆិមប្បមាណយុត្តោ មញ្ចោ. សោ ហិ បកតិវិទត្ថិយា នវវិទត្ថិកោ, អដ្ឋវិទត្ថិកោ វា ហោតិ. តតោ ខុទ្ទកោ មញ្ចោ សីសុបធានំ ឋបេត្វា បាទំ បសារេត្វា និបជ្ជិតុំ នប្បហោតីតិ សព្ពបច្ឆិមមញ្ចស្ស អាយាមប្បមាណស្ស សមន្តបាសាទិកាយំ វុត្តត្តា តតោ អធិកាយាមោបិ ហោតិយេវ. មញ្ចស្ស វិត្ថារោ បន អាយាមស្ស ឧបឌ្ឍោ ហោតិ, តស្មា មញ្ចប្បមាណដ្ឋានំ អាយាមតោ បញ្ចហត្ថំ, វិត្ថារតោ បញ្ចវិទត្ថិកន្តិ គហេត្វា តេន បមាណេន គណ្ហន្តោ សដ្ឋិហត្ថាយាមំ សីមដ្ឋានំ ចតុវីសតិមញ្ចកំ ហោតិ, ចត្តាលីសហត្ថវិត្ថារំ អដ្ឋមញ្ចកំ ហោតិ. ឯវំ គណ្ហន្តោ ទក្ខិណុត្តរាយាមោ មញ្ចោ ហោតិ, សដ្ឋិហត្ថាយាមំ សីមដ្ឋានំ ទ្វាទសមញ្ចកំ ហោតិ, ចត្តាលីសហត្ថវិត្ថារំ សោឡសមញ្ចកំ ហោតិ. ឯវំ គណ្ហន្តោ បាចីនបច្ឆិមាយាមោ មញ្ចោ ហោតិ. ទុវិធេបិ អាយាមំ វិត្ថារេន គុណិតំ ករោន្តោ សកលំ អន្តោសីមដ្ឋានំ ទ្វានហុត្តរសតមញ្ចកំ ហោតិ, ពហិសីមដ្ឋានម្បិ សមន្តតោ ឯកមញ្ចកំ វា ទ្វិតិមញ្ចកំ វា គហេតព្ពំ. តេន សហ គណនំ វឌ្ឍេតព្ពំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) បន ‘‘សមន្តា លេឌ្ឌុបាតោ’’តិ វុត្តំ, តំ បន មហាសីមាពន្ធនកាលេ វិហារបរិក្ខេបស្ស ពហិឧបចារំ សន្ធាយ វុត្តំ សិយា. ខណ្ឌសីមាយបិ ទូរតោ សមូហននេ ទោសោ នត្ថិ, ទុក្ករត្តា បន ការកានំ បមាណំ ជានិតព្ពំ. កល្យាណិយំ នាម សីមាយំ បន អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច បញ្ចហត្ថប្បមាណំ ឋានំ ឯកកោដ្ឋាសំ កត្វា សមូហនតិ. តម្បិ បច្ឆិមមញ្ចប្បមាណតោ អធិកមេវាតិ កត្វា កតំ. ឥទានិ អម្ហេតិ វុត្តដ្ឋានំ បន បករណនយេន សំសន្ទនត្តា យុត្តតរន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សមូហននាការោ បន ឯវំ វេទិតព្ពោ – ឥទានិ ពន្ធិតព្ពាយ សីមាយ និមិត្តានំ អន្តោ ច ពហិ ច យថាវុត្តនយេន សមូហនិតព្ពសីមដ្ឋានំ អាទាសតលំ វិយ សមំ សុទ្ធំ វិមលំ កត្វា យថាវុត្តមញ្ចប្បមាណំ មញ្ចប្បមាណំ ឋានំ អដ្ឋបទកលេខំ វិយ រជ្ជុនា វា ទណ្ឌេន វា លេខំ ការាបេត្វា លេខានុសារេន តម្ពមត្តិកចុណ្ណេន វា សេតមត្តិកចុណ្ណេន វា វណ្ណវិសេសំ ការាបេត្វា បន្តិ បន្តិ កោដ្ឋាសំ កោដ្ឋាសំ ការាបេត្វា បុព្ពេ វុត្តនយេន អារក្ខំ សោធនញ្ច ការាបេត្វា ‘‘ឥទានិ សីមំ សមូហនិស្សាមា’’តិ ចត្តារោ វា តទុត្តរិ វា សមានសំវាសកភិក្ខូ គហេត្វា បឋមបន្តិយំ បឋមកោដ្ឋាសេ មញ្ចដ្ឋានេ ឋត្វា បឋមំ អវិប្បវាសសីមាសមូហននកម្មវាចំ, តតោ សមានសំវាសកសីមាសមូហននកម្មវាចំ សាវេត្វា តស្មិំ កោដ្ឋាសេយេវ អញ្ញមញ្ញស្ស ឋិតដ្ឋានំ បរិវត្តេត្វា បរិវត្តេត្វា តិក្ខត្តុំ វា សត្តក្ខត្តុំ វា សមូហនិត្វា តតោ និក្ខមិត្វា បឋមបន្តិយំយេវ ទុតិយកោដ្ឋាសេ ឋត្វា តថេវ កត្វា តតោ បឋមបន្តិយំយេវ អនុលោមនយេន យាវ អន្តិមកោដ្ឋាសា ឯកេកស្មិំ កោដ្ឋាសេ តថេវ កត្វា បឋមបន្តិយា បរិក្ខីណាយ ទុតិយបន្តិយា អន្តិមកោដ្ឋាសេ ឋត្វា តថេវ កត្វា តតោ បដ្ឋាយ ទុតិយបន្តិយំយេវ បដិលោមនយេន យាវ អាទិកោដ្ឋាសា តថេវ កត្វា ឯវំ តតិយបន្តិអាទីសុបិ ឯកទា អនុលោមតោ ឯកទា បដិលោមតោ គន្ត្វា សព្ពាសុ បន្តីសុ សព្ពស្មិំ កោដ្ឋាសេ បរិក្ខីណេ ឥទំ សីមាសមូហននកម្មំ និដ្ឋិតំ នាម ហោតិ. ‘‘ចត្តារោ តទុត្តរិ វា’’តិ ឥទំ បន ឥមស្ស កម្មស្ស ចតុវគ្គករណីយត្តា វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) បន ភិក្ខូនំ បកតត្តភាវស្ស ទុវិញ្ញេយ្យត្តា លជ្ជីបេសលភិក្ខូនញ្ច ទុល្លភត្តា ‘‘ឆបញ្ចមត្តេ’’តិ វុត្តំ.

កល្យាណីសីមាយំ បន សីហឡទីបតោ អភិនវសិក្ខំ គហេត្វា និវត្តន្តេហិ គរហវិវាទមត្តម្បិ អលភន្តេហិ ធម្មចេតិយរញ្ញា វិចិនិត្វា គហិតេហិ ចុទ្ទសហិ ភិក្ខូហិ កតន្តិ បាសាណលេខាយំ អាគតំ. រតនបូរនគរេ បន សិរីសុធម្មរាជាធិបតិនាមកស្ស ចូឡអគ្គរាជិនោ កាលេ មហាសីហឡប្បត្តោតិ វិស្សុតោ សិរីសទ្ធម្មកិត្តិនាមកោ មហាថេរវរោ អត្តនោ វសនដ្ឋានស្ស អវិទូរេ បព្ពតមត្ថកេ សីមំ ពន្ធន្តោ អត្តនោ និស្សិតកេ អគ្គហេត្វា អត្តនា អភិរុចិតេ លជ្ជិបេសលពហុស្សុតសិក្ខាកាមភូតេ អញ្ញេ មហាថេរេ គហេត្វា អត្តចតុត្ថោវ ហុត្វា កម្មំ ករោតីតិ វទន្តិ. តំ ឥមស្ស កម្មស្ស ចតុវគ្គករណីយត្តា តេសញ្ច ថេរានំ បកតត្តភាវេ និរាសង្កត្តា កតំ ភវេយ្យ, ឯវំ សន្តេបិ ភិក្ខូនំ បកតត្តភាវស្ស ទុព្ពិញ្ញេយ្យត្តា ចតុវគ្គករណីយកម្មស្ស អតិរេកចតុវគ្គេន ករណេ ទោសាភាវតោ អតិរេកភិក្ខូហិ កតភាវោ បសត្ថតរោ ហោតិ. តេនេវ ច ការណេន វិមតិវិនោទនីនាមិកាយំ វិនយដីកាយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) ‘‘ឆបញ្ចមត្តេ ភិក្ខូ គហេត្វា’’តិ វុត្តំ, កល្យាណីសីមាយញ្ច ចុទ្ទសហិ ភិក្ខូហិ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ និដ្ឋិតេបិ បន សីមាសមូហននកម្មេ នានាវាទានំ នានាចរិយានំ នានានិកាយានំ នានាទេសវាសិកានំ ភិក្ខូនំ ចិត្តារាធនត្ថំ គរហវិវាទមោចនត្ថញ្ច បុនប្បុនំ តេហិបិ ភិក្ខូហិ តថេវ ការាបេតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨២-៤៨៣; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២៥១) ‘‘បុនប្បុនំ បន កាតព្ពំ. តញ្ហិ កុប្បស្ស កម្មស្ស កម្មំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, អកុប្បស្ស ថិរកម្មភាវាយ ហោតី’’តិ. តេនេវ ច ការណេន ហំសាវតីនគរេ អនេកបណ្ឌរហត្ថិសាមិមហាធម្មរាជា សហបុញ្ញកម្មភូតតោ មហាចេតិយតោ ចតូសុ ទិសាសុ សីមាសមូហននកាលេ រាមញ្ញទេសវាសីហិ មហាថេរេហិ ច មរម្មទេសវាសីហិ មហាថេរេហិ ច វិសុំ វិសុំ ការាបេសីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

យទិ បន មហាសីមំ ពន្ធិតុកាមោ ហោតិ, តទា ឧសភមត្តំ វា ទ្វិឧសភមត្តំ វា តទុត្តរិ វា បទេសំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯត្តកេ ឋានេ វិហារំ ករិស្សាមា’’តិ បរិក្ខេបំ ការាបេត្វា តស្ស វិហារបរិក្ខេបស្ស អន្តោ ច សព្ពត្ថ ពហិ ច សមន្តា លេឌ្ឌុបាតដ្ឋានេ មញ្ចប្បមាណេ មញ្ចប្បមាណេ ឱកាសេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន បន្តិកោដ្ឋាសេ កត្វា កម្មប្បត្តេហិ ភិក្ខូហិ សទ្ធិំ និរន្តរំ ឋត្វា បឋមំ អវិប្បវាសសីមា តតោ សមានសំវាសកសីមា ច សមូហនិតព្ពា. ឯវំ សីមាយ សមុគ្ឃាតេ កតេ តស្មិំ វិហារេ ខណ្ឌសីមាយ មហាសីមាយ ច វិជ្ជមានត្តេ សតិ អវស្សំ ឯកស្មិំ មញ្ចដ្ឋានេ តាសំ មជ្ឈគតា តេ ភិក្ខូ តា សមូហនេយ្យុំ, តតោ គាមសីមា ឯវ អវសិស្សេយ្យ, តស្សំ គាមសីមាយំ ខណ្ឌសីមាមហាសីមាវសេន ទុវិធា សីមា យថារុចិ ពន្ធិតព្ពា. ពន្ធនាការំ បន ឧបរិ វក្ខាម.

កស្មា បន និមិត្តានំ ពហិបិ សីមាសមូហននំ កតំ, ននុ និមិត្តានំ អន្តោយេវ អភិនវសីមា ឥច្ឆិតព្ពាតិ តត្ថេវ សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណវិមោចនត្ថំ បោរាណកសីមាយ សមូហននំ កាតព្ពន្តិ? សច្ចំ, ទុវិញ្ញេយ្យត្តា បន ឯវំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទុវិញ្ញេយ្យោ ហិ បោរាណកសីមាយ វិជ្ជមានាវិជ្ជមានភាវោ, តស្មា យទិ និមិត្តានំ អន្តោយេវ សីមាសមូហននំ ករេយ្យ, តតោ ពហិ បោរាណកសីមា តិដ្ឋេយ្យ, តតោ អប្បមត្តកំ ឋានំ អន្តោ បវិសេយ្យ, តំ ឋានំ កម្មវាចាបាឋកេន សហ សីមាសមូហននការកសង្ឃស្ស បតិដ្ឋហនប្បហោនកំ ន ភវេយ្យ, ឯវំ សន្តេ សា បោរាណកសីមា អសមូហតាវ ភវេយ្យ. តំ សមូហតសញ្ញាយ សីមាសម្មន្ននកាលេ អន្តោនិមិត្តដ្ឋានំ សម្មន្នេយ្យុំ, តំ អសមូហតបោរាណសីមាកោដិបវិដ្ឋត្តា សីមាយ សីមំ សម្ភេទទោសោ, យទិ បន តំ ឋានំ ចតុន្នំ និសិន្នប្បហោនកំ ភវេយ្យ, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរណទោសោ, យទិបិ អន្តោ ន បវិសតិ, និរន្តរំ ផុដ្ឋមត្តំ ហោតិ, ឯវម្បិ សីមាសង្ករទោសោតិ ឥមស្មា ទោសត្តយា វិមោចនត្ថំ និមិត្តានំ ពហិបិ សីមាសមូហននំ កតំ. តេនេវ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) ‘‘ពហិ ច សមន្តា លេឌ្ឌុបាតេ’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

កេចិ បន អាចរិយា សមន្តា និមិត្តានំ អន្តោ រជ្ជុបសារណំ កត្វា អន្តោ ឋត្វា រជ្ជុយា ហេដ្ឋា បាទេ បវេសេត្វា រជ្ជុតោ ពហិ កិញ្ចិមត្តំ ឋានំ អតិក្កមិត្វា សីមាសមូហននំ ករោន្តិ, តទេតំ វិចារេតព្ពំ. បាទគ្គដ្ឋបនមត្តេន បោរាណសីមាសមុគ្ឃាតោ ន ហោតិ, អថ ខោ កម្មវាចាបាឋកេន សហ កម្មបត្តសង្ឃស្ស បតិដ្ឋានេន កម្មវាចាយ បាឋនេន ច សមុគ្ឃាតោ ហោតិ. វុត្តញ្ហិ វិមតិវិនោទនិប្បករណេ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) ‘‘សីមាយ បន អន្តោឋានំ, ‘សមូហនិស្សាមា’តិ កម្មវាចាយ ករណញ្ចេត្ថ អង្គ’’ន្តិ, តស្មា ឯកទេសេន អន្តោបវិដ្ឋាយ ច ឯកសម្ពន្ធេន ឋិតាយ បោរាណកពទ្ធសីមាយ សមុគ្ឃាតេ អកតេ វុត្តនយេន ទោសត្តយតោ ន មុច្ចេយ្យ, តស្មា និមិត្តតោ ពហិបិ ឋត្វា សមូហននករណភាវោវ បាសំសតរោ ហោតិ. អញ្ញេ បន អាចរិយា កម្មការកភិក្ខូនំ បទវលញ្ជសម្ពន្ធំ កត្វា សមូហនន្តិ, តំ គរុករណវសេន កតន្តិ គយ្ហមានេ ទោសោ នត្ថិ. ឯកច្ចេ បន ថេរា ‘‘ការកសង្ឃស្ស អក្កន្តដ្ឋានេយេវ សីមា សមូហតា, ន អនក្កន្តដ្ឋានេតិ សញ្ញាយ បឋមតរំ សាលំ ករិត្វា បច្ឆា សីមាយ សមូហតាយ ថម្ភដ្ឋានេ អក្កមិតុំ ន លភតិ, តស្មា អសមូហតា សីមា’’តិ វទន្តិ.

បុព្ពេបិ សិរីខេត្តនគរេ មហាសត្តធម្មរាជស្ស កាលេ តេន រញ្ញា កតស្ស នន្ទនវិហារស្ស បុរតោ តស្ស រញ្ញោ អគ្គមហេសិយា សីមាយ បតិដ្ឋាបិតាយ បឋមំ ជេតវនសាលំ កត្វា បច្ឆា សីមំ សមូហនិំសុ, តទា តស្មិំ នគរេ មហារុក្ខមូលិកោ នាម ឯកោ គណបាមោក្ខត្ថេរោ ‘‘សចេ ថម្ភំ វិជ្ឈិត្វា បាទេ ឋបេតុំ សក្ខិស្សាមិ, ឯវំ សន្តេ អហំ អាគច្ឆិស្សាមី’’តិ វត្វា នាគច្ឆតិ. សព្ពេ ថេរា ‘‘ន ថម្ភមត្តេន បោរាណសីមា តិដ្ឋតិ, ថម្ភស្ស សមន្តតោ ឋត្វា កម្មវាចាយ កតាយ សីមា សមូហតា ហោតី’’តិ វត្វា តស្ស វចនំ អគ្គហេត្វា សមូហនិំសុ ចេវ ពន្ធិំសុ ច. ហំសាវតីនគរេ ធម្មចេតិយរញ្ញោ កល្យាណិយសីមាពន្ធនកាលេបិ បឋមំ សាលំ ករិត្វាវ បច្ឆា សមូហនិំសុ, ន ច បាឡិអដ្ឋកថាដីកាទីសុ ‘‘បទវលញ្ជសម្ពន្ធំ កត្វា សីមា សមូហនិតព្ពា’’តិ បាឋោ អត្ថិ, ‘‘មញ្ចប្បមាណេ មញ្ចប្បមាណេ ឋានេ’’តិ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) បន អត្ថិ. បោរាណសីមាយ អន្តោ ឋត្វា ឯកស្មិំ ឋានេ សីមាសមូហននកម្មវាចាយ កតាយ សកលាបិ សីមា សមូហតាវ ហោតិ, តស្មា ‘‘បទវលញ្ជសម្ពន្ធំ កត្វា សមូហនិតព្ព’’ន្តិ វចនំ បណ្ឌិតា ន សម្បដិច្ឆន្តិ. ឦទិសំ បន វចនំ គរុករណវសេន វុត្តន្តិ គយ្ហមានេ កិញ្ចាបិ ទោសោ នត្ថិ, តថាបិ សិស្សានុសិស្សានំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនការណំ ហោតិ. តេ ហិ ‘‘អម្ហាកំ អាចរិយា ឯវំ កថេន្តិ, ឯវំ ករោន្តី’’តិ ទឡ្ហីកម្មវសេន គហេត្វា តថា អកតេ សីមា សមូហតា ន ហោតីតិ មញ្ញន្តិ, តស្មា បករណាគតនយវសេនេវ ករណំ វរំ បសត្ថំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អបរម្បិ ឥមស្មិំ សីមាសមូហននាធិការេ ធម្មគារវេហិ វិនយធរេហិ ចិន្តេតព្ពំ គម្ភីរំ ទុទ្ទសំ ឋានំ អត្ថិ, តំ កតមន្តិ ចេ? ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិយោជនបរមំ សីមំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៤០) វចនតោ នានាគាមក្ខេត្តានិ អវត្ថរិត្វា សម្មតា តិយោជនិកាទិកាយោ មហាសីមាយោ ភគវតា អនុញ្ញាតា អត្ថិ, អថ ឯកំ គាមក្ខេត្តំ សោធេត្វា អារក្ខំ ទត្វា សីមាយ សមូហតាយ យទិ តតោ អញ្ញេសុ គាមក្ខេត្តេសុ ភិក្ខូ សន្តិ, ន គាមសីមា ពទ្ធសីមំ បរិច្ឆិន្ទិតុំ សក្កោតិ, តស្មា តេ ភិក្ខូ តស្មិំ កម្មេ វគ្គំ ករេយ្យុំ, ឯវំ សតិ សីមា សមូហតា ន ភវេយ្យ, តាយ អសមូហតាយ សតិ អភិនវសីមា សម្មន្និតព្ពា ន ភវេយ្យ, ឥតិ ឥទំ ឋានំ ទុជ្ជានំ ទុទ្ទសំ, តស្មា បាសាណច្ឆត្តំ វិយ ភគវតោ អាណំ គរុំ ករោន្តេហិ លជ្ជិបេសលពហុស្សុតសិក្ខាកាមភូតេហិ វិនយវិទូហិ សុដ្ឋុ ចិន្តេតព្ពន្តិ.

ឥមស្មិំ អធិការេ ចិន្តេន្តោ គវេសន្តោ វិចិនន្តោ ឥទំ ការណំ ទិស្សតិ – តិយោជនិកាទិមហាសីមាយោ ឥទ្ធិមន្តានំ ភិក្ខូនំ ធរមានកាលេ សន្និបតិតុំ វា វិសោធេតុំ វា សក្កុណេយ្យភាវតោ តមារព្ភ ភគវតា អនុជានិតា ភវេយ្យុំ. សព្ពស្មិំ កាលេ សព្ពស្មិំ បទេសេ សព្ពេ ភិក្ខូ តាទិសំ មហាសីមំ សោធេតុំ វា សន្និបតិតុំ វា ន សក្កា, ន ច ភគវា អសក្កុណេយ្យំ អលព្ភនេយ្យំ ការណំ វទេយ្យ. ភគវតោ ធរមានកាលេ រាជគហនគរេ អដ្ឋារស មហាវិហារា ឯកសីមាវ ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរេន សម្មតាតិ. សីហឡទីបេ មហាវិហារសីមា អនុរាធបុរំ អន្តោកត្វា បវត្តា មហាមហិន្ទត្ថេរេន សម្មតាតិ ច បករណេសុ ទិស្សតិ, ន តថា ឥមស្មិំ នាម ទេសេ ទ្វិយោជនិកា វា តិយោជនិកា វា សីមា អសុកេន ភិក្ខុនា សម្មតាតិ ទិស្សតិ. ឥមស្មិញ្ច មរម្មទេសេ តាទិសានំ សីមានំ នត្ថិភាវោ ឧបបរិក្ខិត្វា ជានិតព្ពោ. តថា ហិ អនេកសតអនេកសហស្សវស្សកាលតោ ឧប្បន្នា ពទ្ធសីមា បាសាណថម្ភនិមិត្តេន សហ តស្មិំ តស្មិំ បទេសេ ទិស្សន្តិ. អរិមទ្ទនបុរេ ច អនុរុទ្ធមហារាជេន សម្មន្នាបិតា ទ្វាសដ្ឋយាធិកសតហត្ថាយាមា សត្តចត្តាលីសាធិកសតហត្ថវិត្ថារា មហាសីមា និមិត្តេន សហ ទិស្សតិ. រតនបូរនគរេ ច នរបតិជេយ្យសូរមហារាជកាលេ អដ្ឋសត្តតាធិកចតុសតកលិយុគេ សម្មន្និតា សីមា បាសាណលេខាយ សទ្ធិំ ទិស្សតិ. យទិ តិយោជនបរមាទិមហាសីមាយោ អត្ថិ, បោរាណាចរិយា នវំ នវំ ពទ្ធសីមំ ន ពន្ធេយ្យុំ, អថ ច បន ពន្ធន្តិ, តាសុ ច នវសីមាសុ ឧបសម្បទាទិសង្ឃកម្មំ ករោន្តិ, តតោ ឯវ ច គណនបថមតិក្កន្តា ភិក្ខូ បរម្បរតោ វឌ្ឍេន្តា យាវជ្ជតនា សាសនំ បតិដ្ឋបេន្តិ. ឥមិនា ច ការណេន ឥមស្មិំ បទេសេ តិយោជនា សីមាយោ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ.

អថ វា ‘‘វិហារបរិក្ខេបស្ស អន្តោ ច ពហិ ច សមន្តា លេឌ្ឌុបាតេ’’តិ វិហារបរិក្ខេបស្ស អន្តោ ច វិហារូបចារភូតេ ពហិ លេឌ្ឌុបាតេ ច ឋានេយេវ សីមាសមូហននស្ស វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៤៤) វុត្តត្តាបិ តាទិសា មហាសីមាយោ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ. យទិ អត្ថិ, សីមាសមូហននំ បករណាចរិយា ន កថេយ្យុំ. កថេន្តាបិ សមន្តា តិយោជនំ ឋានំ សោធេត្វា សីមាសមូហននំ ករេយ្យុំ, តថា បន អកថេត្វា វិហារវិហារូបចារេសុយេវ សីមាសមូហននស្ស កថិតត្តា តិយោជនិកាទយោ មហាសីមាយោ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ.

អថ វា ‘‘ខណ្ឌសីមំ បន ជានន្តា អវិប្បវាសំ អជានន្តាបិ សមូហនិតុញ្ចេវ ពន្ធិតុញ្ច សក្ខិស្សន្តី’’តិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៤) វចនតោបិ តេសុ តេសុ ជនបទេសុ តិយោជនិកាទិកាយោ មហាសីមាយោ នត្ថីតិ វិញ្ញាយតិ. កថំ? យទិ តាទិសា សីមាយោ អត្ថិ, សកលម្បិ តំ សីមំ អសោធេត្វា សីមាសមូហននំ អដ្ឋកថាចរិយា ន កថេយ្យុំ, អថ ច បន ខណ្ឌសីមំ ជានន្តា អវិប្បវាសំ អជានន្តាបិ សីមំ សមូហនិតុំ ពន្ធិតុញ្ច សមត្ថភាវំ កថេន្តិ, សា កថា ខន្ធសីមាយ សីមន្តរិកន្តរិតមត្តា ហុត្វា តស្មិំ គាមក្ខេត្តេ អវិប្បវាសសីមា ភវេយ្យ, តស្មា តស្មិំ ឋានេ ឋត្វា សមូហនិតុំ សមត្ថភាវេន អដ្ឋកថាចរិយេហិ កថីយតិ, ន នានាគាមក្ខេត្តានិ អវត្ថរិត្វា សម្មតាយ តិយោជនិកាទិភេទាយ សីមាយ អញ្ញេសុ គាមក្ខេត្តេសុ អញ្ញេសុ ភិក្ខូសុ សន្តេសុបិ សមូហនិតុំ សមត្ថភាវេន, តេន ញាយតិ ‘‘ន សព្ពេសុ ឋានេសុ តិយោជនិកាទិភេទាយោ មហាសីមាយោ ន សន្តី’’តិ. ឦទិសានិ ការណានិ ភគវតោ អាណំ គរុំ ករោន្តេហិ វិនយត្ថវិទូហិ វិនយធរេហិ បុនប្បុនំ ចិន្តេតព្ពានិ ឧបបរិក្ខិតព្ពានិ, ឥតោ អញ្ញានិបិ ការណានិ គវេសិតព្ពានីតិ.

ឥតោ បរម្បិ ‘‘សចេ អញ្ញានិបិ គាមក្ខេត្តានិ អន្តោកាតុកាមា, តេសុ គាមេសុ យេ ភិក្ខូ វសន្តិ, តេហិបិ អាគន្តព្ព’’ន្តិអាទិវចនតោ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ឯកស្មិំយេវ គាមក្ខេត្តេ សីមំ ន ពន្ធន្តិ, អថ ខោ អញ្ញានិបិ គាមក្ខេត្តានិ អន្តោករិត្វាបិ ពន្ធន្តិ, តស្មា ឥទានិ សម្មន្និតព្ពាយ សីមាយ និស្សយភូតំ បកតិគាមក្ខេត្តំ វា វិសុំគាមក្ខេត្តំ វា សោធិតន្តិ មនសិ ន កាតព្ពំ. កង្ខច្ឆេទនត្ថំ សីមាសមូហននកម្មវាចាភណនសមយេ តេន គាមក្ខេត្តេន សម្ពន្ធេសុ អញ្ញេសុ គាមក្ខេត្តេសុ វសន្តេ ភិក្ខូបិ យាចិត្វា តតោ គាមក្ខេត្តតោ ពហិ ទូរេ វាសាបេតព្ពា. ឯវញ្ហិ ករោន្តេ អញ្ញានិ គាមក្ខេត្តានិ អន្តោករិត្វា បោរាណសីមាយ វិជ្ជមានាយបិ តេ វគ្គំ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. តតោ សីមាសមូហននកម្មវាចា សម្បជ្ជតិ, តស្មា ឯវរូបោ សុខុមោ និបុណោ អត្ថោ វិនយធរេហិ ចិន្តេតព្ពោ. ឯវំ សីមាសមូហននវិធានេន សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតាតិ វុត្តេហិ ទ្វីហិ វិបត្តិទោសេហិ មុត្តា ហោតិ.

តតោ ‘‘អតិខុទ្ទិកា អតិមហន្តី’’តិ (បរិ. ៤៨៦) វុត្តេហិ វិបត្តិទោសេហិ វិមុច្ចនត្ថំ សីមាយ បមាណំ ជានិតព្ពំ. កថំ? សីមា នាម ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ និសីទិតុំ អប្បហោន្តេ សតិ អតិខុទ្ទិកា នាម ហោតិ, សម្មតាបិ សីមា ន ហោតិ. តិយោជនតោ បរំ កេសគ្គមត្តម្បិ ឋានំ អន្តោ ករោន្តេ សតិ អតិមហតី នាម ហោតិ, សម្មតាបិ សីមា ន ហោតិ, តស្មា ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ និសីទនប្បហោនកតោ បដ្ឋាយ តិយោជនំ អនតិក្កមិត្វា យត្ថ យំ បមាណំ សង្ឃោ ឥច្ឆតិ, តត្ថ តំ បមាណំ កត្វា សីមា សម្មន្និតព្ពា. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? ‘‘តត្ថ អតិខុទ្ទិកា នាម យត្ថ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ និសីទិតុំ ន សក្កោន្តិ. អតិមហន្តី នាម អន្តមសោ កេសគ្គមត្តេនបិ តិយោជនំ អតិក្កមិត្វា សម្មតា’’តិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វចនតោ វិញ្ញាយតិ. ឯវំ សីមាយ បមាណគ្គហណេន ‘‘អតិខុទ្ទិកា អតិមហន្តី’’តិ វុត្តេហិ ទ្វីហិ ទោសេហិ មុត្តា ហោតិ.

តតោ ‘‘ខណ្ឌនិមិត្តា ឆាយានិមិត្តា អនិមិត្តា’’តិ (បរិ. ៤៨៦) វុត្តេហិ តីហិ វិបត្តិទោសេហិ វិមុច្ចនត្ថំ និមិត្តកិត្តនំ កាតព្ពំ, តត្ថ អសម្ពន្ធកិត្តនេន និមិត្តា សីមា ខណ្ឌនិមិត្តា នាម. កថំ? សីមាយ ចតូសុ ទិសាសុ ឋបិតនិមិត្តេសុ បុរត្ថិមទិសាយ និមិត្តំ កិត្តេត្វា អនុក្កមេន ទក្ខិណបច្ឆិមឧត្តរទិសាសុ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា បុន បុរត្ថិមទិសាយ និមិត្តំ កិត្តេតព្ពំ, ឯវំ កតេ អខណ្ឌនិមិត្តា នាម ហោតិ. យទិ បន បុរត្ថិមទិសាយ និមិត្តំ កិត្តេត្វា អនុក្កមេន ទក្ខិណបច្ឆិមឧត្តរទិសាសុ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា ឋបេតិ, បុន បុរត្ថិមទិសាយ និមិត្តំ ន កិត្តេតិ, ឯវំ ខណ្ឌនិមិត្តា នាម ហោតិ. អបរាបិ ខណ្ឌនិមិត្តា នាម យា អនិមិត្តុបគបាសាណំ វា ពហិសាររុក្ខំ វា ខាណុកំ វា បំសុបុញ្ជំ វា អន្តរា ឯកំ និមិត្តំ កត្វា សម្មតា. បព្ពតច្ឆាយាទីសុ យំ កិញ្ចិ ឆាយំ និមិត្តំ កត្វា សម្មតា ឆាយានិមិត្តា នាម. សព្ពសោ និមិត្តំ អកិត្តេត្វា សម្មតា អនិមិត្តា នាម. ឥមេហិ តីហិ ទោសេហិ វិមុច្ចនត្ថាយ និមិត្តកិត្តនំ កាតព្ពំ.

កថំ? កម្មវាចាយ បោរាណសីមាសមូហននំ កត្វា បរិសុទ្ធាយ កេវលាយ គាមសីមាយ សង្ឃេន យថាជ្ឈាសយំ គហិតប្បមាណស្ស សីមមណ្ឌលស្ស ចតូសុ វា ទិសាសុ អដ្ឋសុ វា ទិសាសុ និមិត្តុបគេ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន ទ្វត្តិំសបលគុឡបិណ្ឌប្បមាណេ, ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន ហត្ថិប្បមាណតោ ឩនប្បមាណេ បាសាណេ ឋបេត្វា និមិត្តានំ អន្តោ ឋិតេន កម្មវាចាបាឋកេន វិនយធរេន ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពំ. អញ្ញេន ‘‘បាសាណោ, ភន្តេ’’តិ វត្តព្ពំ. បុន វិនយធរេន ‘‘ឯសោ បាសាណោ និមិត្ត’’ន្តិ វត្វា កិត្តេតព្ពំ. ឥមិនា នយេន សីមមណ្ឌលំ បទក្ខិណំ ករោន្តេន ‘‘បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយ, ទក្ខិណាយ ទិសាយ, ទក្ខិណាយ អនុទិសាយ, បច្ឆិមាយ ទិសាយ, បច្ឆិមាយ អនុទិសាយ, ឧត្តរាយ ទិសាយ, ឧត្តរាយ អនុទិសាយ កិំ និមិត្តំ? បាសាណោ, ភន្តេ. ឯសោ បាសាណោ និមិត្ត’’ន្តិ កិត្តេត្វា បុន ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្តំ? បាសាណោ, ភន្តេ. ឯសោ បាសាណោ និមិត្ត’’ន្តិ កិត្តេត្វា និដ្ឋបេតព្ពំ. វុត្តញ្ហិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘ខណ្ឌនិមិត្តា នាម អឃដិតនិមិត្តា វុច្ចតី’’តិអាទិ. ឯវំ និមិត្តកិត្តនេន ‘‘ខណ្ឌនិមិត្តា ឆាយានិមិត្តា អនិមិត្តា’’តិ វុត្តេហិ តីហិ វិបត្តិទោសេហិ វិមុត្តា ហោតិ.

តតោ បរំ ‘‘ពហិសីមេ ឋិតសម្មតា’’តិ (បរិ. ៤៨៦) វុត្តវិបត្តិទោសតោ វិមុច្ចនត្ថំ សីមាសម្មុតិកម្មវាចាបាឋកាលេ សង្ឃស្ស ឋិតដ្ឋានំ ជានិតព្ពំ. កថំ? យទិ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា សង្ឃោ និមិត្តានំ ពហិ ឋត្វា កម្មវាចាយ សីមំ សម្មន្នតិ, ពហិសីមេ ឋិតសម្មតា នាម ហោតិ, សីមា ន ហោតិ, តស្មា និមិត្តានិ កិត្តេត្វា សង្ឃេន និមិត្តានំ អន្តោ ឋត្វា កម្មវាចាយ សីមា សម្មន្និតព្ពា. វុត្តញ្ហេតំ កង្ខាវិតរណិយំ ‘‘ពហិសីមេ ឋិតសម្មតា នាម និមិត្តានិ កិត្តេត្វា និមិត្តានំ ពហិ ឋិតេន សម្មតា’’តិ. ឯវំ សីមាសម្មន្ននដ្ឋាននិយមេន ‘‘ពហិសីមេ ឋិតសម្មតា’’តិ (បរិ. ៤៨៦) វុត្តវិបត្តិទោសតោ មុត្តា ហោតិ.

តតោ បរំ ‘‘នទិយំ សម្មតា, សមុទ្ទេ សម្មតា, ជាតស្សរេ សម្មតា’’តិ (បរិ. ៤៨៦) វុត្តេហិ តីហិ វិបត្តិទោសេហិ ច វិមុច្ចនត្ថំ ឯវំ មនសិ កាតព្ពំ – ‘‘សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមា, សព្ពោ សមុទ្ទោ អសីមោ, សព្ពោ ជាតស្សរោ អសីមោ’’តិ (មហាវ. ១៤៧) ភគវតា វចនតោ នទីសមុទ្ទជាតស្សរេសុ សម្មតា សីមា ន ហោតិ, បោរាណសីមវិគតាយ សុទ្ធាយ គាមសីមាយ សម្មតា ឯវ សីមា ហោតិ, តស្មា គាមសីមាយមេវ ពទ្ធសីមា សម្មន្និតព្ពា, ន នទីអាទីសូតិ. វុត្តញ្ហិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘នទិយា សមុទ្ទេ ជាតស្សរេ សម្មតា នាម ឯតេសុ នទីអាទីសុ សម្មតា’’តិអាទិ. ឯត្តាវតា ‘‘អយំ សីមា អតិខុទ្ទិកា, អតិមហន្តី, ខណ្ឌនិមិត្តា, ឆាយានិមិត្តា, អនិមិត្តា, ពហិសីមេ ឋិតសម្មតា, នទិយំ សម្មតា, សមុទ្ទេ សម្មតា, ជាតស្សរេ សម្មតា, សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តេន សម្មតា, សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរន្តេន សម្មតា’’តិ (បរិ. ៤៨៦) វុត្តេហិ ឯកាទសហិ ទោសេហិ វិមុត្តា ហុត្វា ‘‘អព្ភា មហិកា ធូមោ រជោ រាហូ’’តិ វុត្តេហិ បញ្ចហិ ឧបក្កិលេសេហិ មុត្តំ ចន្ទមណ្ឌលំ វិយ, សូរិយមណ្ឌលំ វិយ ច សុបរិសុទ្ធា ហោតិ.

តិវិធសម្បត្តិ នាម និមិត្តសម្បត្តិបរិសសម្បត្តិកម្មវាចាសម្បត្តិយោ. តាសុ ‘‘បព្ពតនិមិត្តំ បាសាណនិមិត្តំ វននិមិត្តំ រុក្ខនិមិត្តំ មគ្គនិមិត្តំ វម្មិកនិមិត្តំ នទីនិមិត្តំ ឧទកនិមិត្ត’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៨) វុត្តេសុ អដ្ឋសុ និមិត្តេសុ តស្សំ តស្សំ ទិសាយំ យថាលទ្ធានិ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា សម្មន្និតព្ពា. វុត្តញ្ហិ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំនិមិត្តំ? បាសាណោ, ភន្តេ. ឯសោ បាសាណោ និមិត្តន្តិអាទិនា នយេន កិត្តេត្វា សម្មតា’’តិ. តេសុ ច អដ្ឋសុ និមិត្តេសុ រុក្ខនិមិត្តាទីនំ យថាជ្ឈាសយដ្ឋានេសុ ទុល្លភភាវតោ វឌ្ឍិត្វា ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានំ សង្ករករណតោ ច បាសាណនិមិត្តស្ស បន តថា សង្ករករណាភាវតោ យថិច្ឆិតដ្ឋានំ អាហរិត្វា ឋបេតុំ សុករភាវតោ ច សីមំ ពន្ធន្តេហិ ភិក្ខូហិ សីមមណ្ឌលស្ស សមន្តា និមិត្តូបគា បាសាណា ឋបេតព្ពា. តេន វុត្តំ មហាវគ្គដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ‘‘តំ ពន្ធន្តេហិ សមន្តា និមិត្តូបគា បាសាណា ឋបេតព្ពា’’តិ. វិមតិវិនោទនិយញ្ច (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៣៨) ‘‘និមិត្តូបគា បាសាណា ឋបេតព្ពាតិ ឥទំ យថារុចិតដ្ឋានេ រុក្ខនិមិត្តាទីនំ ទុល្លភតាយា’’តិអាទិ. ឯត្តាវតា និមិត្តសម្បត្តិសង្ខាតំ បឋមង្គំ សូបបន្នំ ហោតិ.

តតោ សីមាសម្មុតិករណត្ថំ សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចត្តារោ ភិក្ខូ សន្និបតិត្វា យាវតា តស្មិំ គាមេ ពទ្ធសីមំ វា នទីសមុទ្ទជាតស្សរេ វា អនោក្កមិត្វា ឋិតា ភិក្ខូ សន្តិ, សព្ពេ តេ ហត្ថបាសេ វា កត្វា ឆន្ទំ វា អាហរិត្វា យា សីមា សម្មតា, សា បរិសសម្បត្តិយុត្តា នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ កង្ខាវិតរណិយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ‘‘បរិសសម្បត្តិយុត្តា នាម សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចតូហិ ភិក្ខូហិ សន្និបតិត្វា’’តិអាទិ. អថ តំ សីមំ ពន្ធន្តា ភិក្ខូ សាមន្តវិហារេសុ វសន្តេ ភិក្ខូ តស្ស តស្ស វិហារស្ស សីមាបរិច្ឆេទំ បុច្ឆិត្វា យេ ពទ្ធសីមវិហារា, តេសំ សីមាយ សីមន្តរិកំ ឋបេត្វា, យេ អពទ្ធសីមវិហារា, តេសំ សីមាយ ឧបចារំ ឋបេត្វា ទិសាចារិកភិក្ខូនំ និស្សញ្ចារសមយេ យទិ ឯកស្មិំយេវ គាមក្ខេត្តេ សីមំ ពន្ធិតុកាមា, តស្មិំ យេ ភិក្ខូ ពទ្ធសីមវិហារា, តេសំ បេសេតព្ពំ ‘‘អជ្ជ មយំ សីមំ ពន្ធិស្សាម, តុម្ហេ សកសកសីមាបរិច្ឆេទតោ មា និក្ខមថា’’តិ. យេ អពទ្ធសីមវិហារា, តេ សព្ពេ ឯកជ្ឈំ សន្និបាតាបេតព្ពា, ឆន្ទារហានំ ឆន្ទោ អាហរិតព្ពោ.

យទិ អញ្ញំ គាមក្ខេត្តម្បិ អន្តោកត្តុកាមា, តត្ថ និវាសិនោ ភិក្ខូ សមានសំវាសកសីមាសម្មន្ននកាលេ អាគន្តុម្បិ អនាគន្តុម្បិ វដ្ដន្តិ. អវិប្បវាសសីមាសម្មន្ននកាលេ បន អន្តោនិមិត្តគតេហិ ភិក្ខូហិ អាគន្តព្ពំ, អនាគច្ឆន្តានំ ឆន្ទោ អាហរិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ‘‘តំ ពន្ធិតុកាមេហិ សាមន្តវិហារេសុ ភិក្ខូ’’តិអាទិ. ឯវំ ភិក្ខូសុ សន្និបតិតេសុ ឆន្ទារហានំ ឆន្ទេ អាហដេ តេសុ តេសុ មគ្គេសុ នទីតិត្ថគាមទ្វារាទីសុ ច អាគន្តុកភិក្ខូនំ សីឃំ សីឃំ ហត្ថបាសានយនត្ថញ្ច ពហិសីមករណត្ថញ្ច អារាមិកសាមណេរេ ឋបេត្វា ភេរិសញ្ញំ វា សង្ខសញ្ញំ វា ការាបេត្វា និមិត្តកិត្តនានន្តរំ វុត្តាយ ‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ’’តិអាទិកាយ (មហាវ. ១៣៩) កម្មវាចាយ សីមា ពន្ធិតព្ពា. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ‘‘ឯវំ សន្និបតិតេសុ បន ភិក្ខូសូ’’តិអាទិ. ឯត្តាវតា បរិសសម្បត្តិសង្ខាតំ ទុតិយង្គំ សូបបន្នំ ហោតិ.

តតោ បរំ កម្មវាចាបាឋសមយេ ‘‘សីមំ, ភិក្ខវេ, សម្មន្នន្តេន បឋមំ សមានសំវាសកសីមា សម្មន្និតព្ពា, បច្ឆា តិចីវរេន អវិប្បវាសោ សម្មន្និតព្ពោ’’តិ (មហាវ. ១៤៤) វចនតោ បឋមំ សមានសំវាសកសីមា សម្មន្និតព្ពា, បច្ឆា អវិប្បវាសសីមា សម្មន្និតព្ពា, សមានសំវាសកកម្មវាចាបរិយោសានេយេវ និមិត្តានិ ពហិ កត្វា និមិត្តានំ អន្តោបមាណេនេវ សមានសំវាសកសីមា ចតុនហុតាធិកទ្វិលក្ខយោជនបុថុលំ មហាបថវិំ វិនិវិជ្ឈិត្វា បថវីសន្ធារកឧទកំ បរិយន្តំ កត្វា គតា. តេន វុត្តំ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘កម្មវាចាបរិយោសានេយេវ…បេ… គតា ហោតី’’តិ. អវិប្បវាសកម្មវាចាបរិយោសានេ អវិប្បវាសសីមា យទិ អន្តោសីមាយ គាមោ អត្ថិ, គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច មុញ្ចិត្វា សមានសំវាសកសីមាយ គតបរិច្ឆេទេនេវ គតា. ឥតិ តិចីវរេន អវិប្បវាសសីមា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច ន អវត្ថរតិ, សមានសំវាសកសីមាវ អវត្ថរតិ, សមានសំវាសកសីមា អត្តនោ ធម្មតាយ គច្ឆតិ. អវិប្បវាសសីមា បន យត្ថ សមានសំវាសកសីមា, តត្ថេវ គច្ឆតិ. តេន វុត្តំ សមន្តបាសាទិកាយំ ‘‘ឥតិ ភិក្ខូនំ អវិប្បវាសសីមា…បេ… គច្ឆតី’’តិ. តស្មា –

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, យាវតា សមន្តា និមិត្តា កិត្តិតា. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ ឯតេហិ និមិត្តេហិ សីមំ សម្មន្នេយ្យ សមានសំវាសំ ឯកូបោសថំ, ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, យាវតា សមន្តា និមិត្តា កិត្តិតា, សង្ឃោ ឯតេហិ និមិត្តេហិ សីមំ សម្មន្នតិ សមានសំវាសំ ឯកូបោសថំ. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឯតេហិ និមិត្តេហិ សីមាយ សម្មុតិ សមានសំវាសាយ ឯកូបោសថាយ, សោ តុណ្ហស្ស. យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ. សម្មតា សា សីមា សង្ឃេន ឯតេហិ និមិត្តេហិ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី. ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (មហាវ. ១៣៩).

ឯសា សមានសំវាសកកម្មវាចា,

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, យា សា សង្ឃេន សីមា សម្មតា សមានសំវាសា ឯកូបោសថា. យទិ សង្ឃស្ស បត្តកល្លំ, សង្ឃោ តំ សីមំ តិចីវរេន អវិប្បវាសំ សម្មន្នេយ្យ ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច, ឯសា ញត្តិ.

‘‘សុណាតុ មេ, ភន្តេ សង្ឃោ, យា សា សង្ឃេន សីមា សម្មតា សមានសំវាសា ឯកូបោសថា. សង្ឃោ តំ សីមំ តិចីវរេន អវិប្បវាសំ សម្មន្នតិ ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច. យស្សាយស្មតោ ខមតិ ឯតិស្សា សីមាយ តិចីវរេន អវិប្បវាសសម្មុតិ ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច, សោ តុណ្ហស្ស. យស្ស នក្ខមតិ, សោ ភាសេយ្យ. សម្មតា សា សីមា សង្ឃេន តិចីវរេន អវិប្បវាសា ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ច, ខមតិ សង្ឃស្ស, តស្មា តុណ្ហី. ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ (មហាវ. ១៤៤).

ឯសា អវិប្បវាសកម្មវាចា ញត្តិទោសអនុស្សាវនាទោសេ អនុដ្ឋបេត្វា សុដ្ឋុ ភណិតព្ពា. ឯត្តាវតា កម្មវាចាសម្បត្តិសង្ខាតំ តតិយង្គំ សូបបន្នំ ហោតិ.

ឯវមយំ សីមា អន្តោ មណិវិមានំ ពហិ រជតបរិក្ខិត្តំ វិមានសាមិកទេវបុត្តោតិ ឥមេហិ តីហិ អង្គេហិ សម្បន្នំ ចន្ទមណ្ឌលំ វិយ, អន្តោ កនកវិមានំ ពហិ ផលិកបរិក្ខិត្តំ វិមានសាមិកទេវបុត្តោតិ ឥមេហិ តីហិ អង្គេហិ សម្បន្នំ សូរិយមណ្ឌលំ វិយ ច និមិត្តសម្បត្តិបរិសសម្បត្តិកម្មវាចាសម្បត្តិសង្ខាតេហិ តីហិ អង្គេហិ សម្បន្នា ហុត្វា អតិវិយ សោភតិ វិរោចតិ, ជិនសាសនស្ស ចិរដ្ឋិតិការណភូតា ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ ឧបោសថក្ខន្ធកបាឡិយំ ‘‘សីមំ, ភិក្ខវេ, សម្មន្នន្តេន បឋមំ សមានសំវាសកសីមា សម្មន្និតព្ពា’’តិអាទិ.

‘‘និមិត្តេន និមិត្តំ សម្ពន្ធិត្វា’’តិ ឯត្ថ បន បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ បុរត្ថិមទិសតោ បដ្ឋាយ បទក្ខិណំ កត្វា សព្ពនិមិត្តានិ កិត្តេត្វា ឧត្តរានុទិសំ បត្វា តត្ថេវ អដ្ឋបេត្វា បុព្ពេ កិត្តិតំ បុរត្ថិមទិសាយ និមិត្តំ បុន កិត្តេត្វា សម្មតាតិ អត្ថោ. ឯវំ សម្មតា អយំ សីមា ឯកាទសហិ វិបត្តីហិ មុត្តា, តីហិ សម្បត្តីហិ សមន្នាគតា ហុត្វា សព្ពាការសម្បន្នា បញ្ចវស្សសហស្សបរិមាណកាលំ អបរិមាណំ ភិក្ខូនំ អបលោកនាទិចតុព្ពិធកម្មករណដ្ឋានភូតា ពទ្ធសីមា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា.

យទិ បន សខណ្ឌសីមំ មហាសីមំ ពន្ធិតុកាមា, បុព្ពេ វុត្តនយេន សុដ្ឋុ សោធេត្វា សមូហនិតបោរាណសីមាយ កេវលាយ បកតិគាមសីមាយ វា វិសុំគាមសីមាយ វា ពន្ធិតព្ពា, តាសុ ច ទ្វីសុ សីមាសុបព្ពជ្ជុបសម្បទាទីនំ សង្ឃកម្មានំ សុខករណត្ថំ សីមា បឋមំ ពន្ធិតព្ពា, តំ បន ពន្ធន្តេហិ វត្តំ ជានិតព្ពំ. សចេ ហិ ពោធិចេតិយភត្តសាលាទីនិ សព្ពវត្ថូនិ បតិដ្ឋាបេត្វា កតវិហារេ ពន្ធន្តិ, វិហារមជ្ឈេ ពហូនំ សមោសរណដ្ឋានេ អពន្ធិត្វា វិហារបច្ចន្តេ វិវិត្តោកាសេ ពន្ធិតព្ពា. អកតវិហារេ ពន្ធន្តេហិ ពោធិចេតិយាទីនំ សព្ពវត្ថូនំ បតិដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា យថា បតិដ្ឋិតេសុ វត្ថូសុ វិហារបច្ចន្តេ វិវិត្តោកាសេ ហោតិ, ឯវំ ពន្ធិតព្ពា. តថា ហិ វុត្តំ សមន្តបាសាទិកាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ‘‘ឥមំ បន សមានសំវាសកសីមំ សម្មន្នន្តេហី’’តិអាទិ.

កិត្តកប្បមាណា បន ខណ្ឌសីមា ពន្ធិតព្ពាតិ? ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន សចេ ឯកវីសតិ ភិក្ខូ គណ្ហាតិ, វដ្ដតិ, តតោ ឱរំ ន វដ្ដតិ. បរំ ភិក្ខុសហស្សំ គណ្ហន្តីបិ វដ្ដតិ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. ១៣៨) ‘‘សា ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេនា’’តិអាទិ. ឯកវីសតិ ភិក្ខូតិ ច និសិន្នេ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥទញ្ច អព្ភានករណកាលេ កម្មារហភិក្ខុនា សទ្ធិំ វីសតិគណស្ស សង្ឃស្ស និសីទនប្បហោនកត្ថំ វុត្តំ. វុត្តញ្ហិ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៣៨) ‘‘ឯកវីសតិ ភិក្ខូ’’តិអាទិ. តំ ខណ្ឌសីមំ ពន្ធន្តេហិ ភិក្ខូហិ សីមមាឡកស្ស សមន្តា និមិត្តូបគា បាសាណា ឋបេតព្ពា. អន្តោខណ្ឌសីមាយមេវ ឋត្វា ខណ្ឌសីមា ពន្ធិតព្ពា. ‘‘ឯសោ បាសាណោ និមិត្ត’’ន្តិ ឯវំ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា កម្មវាចាយ សីមា ពន្ធិតព្ពា, តស្សាយេវ សីមាយ ទឡ្ហីកម្មត្ថំ អវិប្បវាសកម្មវាចា កាតព្ពា. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ‘‘តំ ពន្ធន្តេហី’’តិអាទិ. ឯវំ ខណ្ឌសីមំ សម្មន្និត្វា ពហិ សីមន្តរិកបាសាណា ឋបេតព្ពា. សីមន្តរិកា បច្ឆិមកោដិយា ឯករតនប្បមាណា វដ្ដតិ, វិទត្ថិប្បមាណាបិ ចតុរង្គុលប្បមាណាបិ វដ្ដតិ. សចេ បន វិហារោ មហា ហោតិ, ទ្វេបិ តិស្សោបិ តតុត្តរិបិ ខណ្ឌសីមាយោ ពន្ធិតព្ពា. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សីមំ សម្មន្និត្វា’’តិអាទិ.

ឯវំ ខណ្ឌសីមំ សម្មន្និត្វា មហាសីមាសម្មុតិកាលេ ខណ្ឌសីមតោ និក្ខមិត្វា មហាសីមាយ ឋត្វា សមន្តា អនុបរិយាយន្តេហិ សីមន្តរិកបាសាណា កិត្តេតព្ពា, តតោ អវសេសនិមិត្តានិ កិត្តេត្វា ហត្ថបាសំ អវិជហន្តេហិ កម្មវាចាយ សមានសំវាសកសីមំ សម្មន្និត្វា តស្ស ទឡ្ហីកម្មត្ថំ អវិប្បវាសកម្មវាចាបិ កាតព្ពា. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ‘‘ឯវំ ខណ្ឌសីមំ សម្មន្និត្វា’’តិអាទិ.

‘‘សមន្តា អនុបរិយាយន្តេហិ សីមន្តរិកបាសាណា កិត្តេតព្ពា’’តិ វុត្តំ. កថំ កិត្តេតព្ពាតិ? ទក្ខិណតោ អនុបរិយាយន្តេនេវ កិត្តេតព្ពា. តថា ហិ ខណ្ឌសីមតោ បច្ឆិមាយ ទិសាយ បុរត្ថាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ តត្ថ សព្ពានិ និមិត្តានិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា តថា ឧត្តរាយ ទិសាយ ទក្ខិណាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘ទក្ខិណាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា តថា បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បច្ឆិមាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘បច្ឆិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា តថា ទក្ខិណាយ ទិសាយ ឧត្តរាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘ឧត្តរាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ តត្ថ សព្ពានិ និមិត្តានិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា បុន បច្ឆិមាយ ទិសាយ បុរត្ថាភិមុខេន ឋត្វា បុរិមំ កិត្តិតំ វុត្តនយេនេវ បុន កិត្តេតព្ពំ. ឯវំ ពហូនម្បិ ខណ្ឌសីមានំ សីមន្តរិកបាសាណា បច្ចេកំ កិត្តេតព្ពា, តតោ បច្ឆា អវសេសនិមិត្តានីតិ មហាសីមាយ ពាហិរពន្ធនេសុ និមិត្តានិ. ឯវំ សីមន្តរិកបាសាណា មហាសីមាយ អន្តោ និមិត្តានិ ហោន្តិ ទ្វិន្នំ សីមានំ សង្ករទោសាបគមនត្ថំ សីមន្តរិកបាសាណានំ ឋបេតព្ពត្តា. ឯវំ សមន្តា អនុបរិយាយន្តេន សីមន្តរិកបាសាណា កិត្តេតព្ពា. តថាហិ វុត្តំ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.១៣៨) ‘‘សីមន្តរិកបាសាណាតិ សីមន្តរិកាយ ឋបិតនិមិត្តបាសាណា, តេ បន កិត្តេន្តេន បទក្ខិណតោ អនុបរិយាយន្តេនេវ កិត្តេតព្ពា’’តិអាទិ.

កិំ ឥមិនា អនុក្កមេនេវ សីមា សម្មន្និតព្ពា, ឧទាហុ អញ្ញេនបិ អនុក្កមេន សម្មន្និតព្ពាតិ? សចេ បន ខណ្ឌសីមាយ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា តតោ សីមន្តរិកាយ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា មហាសីមាយ និមិត្តានិ កិត្តេន្តិ, ឯវំ តីសុ ឋានេសុ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា យំ សីមំ ឥច្ឆន្តិ, តំ បឋមំ ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. ឯវំ សន្តេបិ យថាវុត្តនយេន ខណ្ឌសីមតោវ បដ្ឋាយ ពន្ធិតព្ពា. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ‘‘សចេ បន ខណ្ឌសីមាយ និមិត្តានី’’តិអាទិ. ឯវំ ខណ្ឌសីមមហាសីមពន្ធនេន ភិក្ខូនំ កោ គុណោតិ ចេ? ឯវំ ពទ្ធាសុ បន សីមាសុ ខណ្ឌសីមាយ ឋិតា ភិក្ខូ មហាសីមាយំ កម្មំ ករោន្តានំ ភិក្ខូនំ កម្មំ ន កោបេន្តិ, មហាសីមាយ វា ឋិតា ខណ្ឌសីមាយ កម្មំ ករោន្តានំ, សីមន្តរិកាយ បន ឋិតា ឧភិន្នម្បិ ន កោបេន្តិ. គាមក្ខេត្តេ ឋត្វា កម្មំ ករោន្តានំ បន សីមន្តរិកាយ ឋិតា កោបេន្តិ. សីមន្តរិកា ហិ គាមក្ខេត្តំ ភជតិ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯវំ ពទ្ធាសុ បន សីមាសូ’’តិអាទិ, ឯវំ ពទ្ធសីមវិហារេសុ វសន្តា ភិក្ខូ តិចីវរាធិដ្ឋានេន អធិដ្ឋិតេហិ តិចីវរេហិ វិនា យថារុចិ វសិតុំ លភន្តិ. សចេ បន គាមោ អត្ថិ, គាមគាមូបចារេសុ ន លភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

សីមាពន្ធនវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ.