២. បរិក្ខារវិនិច្ឆយកថា

៦. ឯវំ ទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ បរិក្ខារវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘បរិក្ខារោតិ សមណបរិក្ខារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ទិវាសេយ្យវិនិច្ឆយកថាយ អាទិម្ហិ វុត្តំ ‘‘តត្ថា’’តិ បទំ អានេត្វា តត្ថ តេសុ មាតិកាបទេសុ សមភិនិវិដ្ឋស្ស ‘‘បរិក្ខារោ’’តិ បទស្ស ‘‘សមណបរិក្ខារោ’’តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ យោជនា, ឯស នយោ ឥតោ បរេបិ. សមណបរិក្ខារោ វុត្តោ, ន គិហិបរិក្ខារោតិ អធិប្បាយោ. បរិសមន្តតោ ករិយតេតិ បរិក្ខារោ, ឆត្តាទិកោ. តត្រាតិ សមណបរិក្ខារេ. កប្បតីតិ កប្បិយោ, ន កប្បិយោ អកប្បិយោ, កប្បិយោ ច អកប្បិយោ ច កប្បិយាកប្បិយោ, សមាហារទ្វន្ទេបិ បុល្លិង្គមិច្ឆន្តិ បណ្ឌិតា. កប្បិយាកប្បិយោ ច សោ បរិក្ខារោ ចេតិ តថា, តស្ស វិនិច្ឆយោ កប្បិយាកប្បិយបរិក្ខារវិនិច្ឆយោ.

កេចិ តាលបណ្ណច្ឆត្តន្តិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ. សព្ពម្បិ ហិ ឆត្តំ តថាករិយមានំ ន វដ្ដតិ. តេនេវាហ វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៨៥) ‘‘សព្ពបរិក្ខារេសុ វណ្ណមដ្ឋវិការំ ករោន្តស្ស ទុក្កដន្តិ ទីបេន្តេន ន វដ្ដតីតិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ន វណ្ណមដ្ឋត្ថាយាតិ ឥមិនា ថិរករណត្ថំ ឯកវណ្ណសុត្តេន វិនន្ធិយមានំ យទិ វណ្ណមដ្ឋំ ហោតិ, តត្ថ ន ទោសោតិ ទស្សេតិ. អារគ្គេនាតិ និខាទនមុខេន. យទិ ន វដ្ដតិ, តាទិសំ ឆត្តទណ្ឌំ លភិត្វា កិំ កាតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឃដកំ វា’’តិអាទិ. សុត្តកេន វា ទណ្ឌោ វេឋេតព្ពោតិ យថា លេខា ន បញ្ញាយតិ, តថា វេឋេតព្ពោ. ទណ្ឌពុន្ទេតិ ទណ្ឌមូលេ, ឆត្តទណ្ឌស្ស ហេដ្ឋិមកោដិយន្តិ អត្ថោ. ឆត្តមណ្ឌលិកន្តិ ឆត្តស្ស អន្តោ ខុទ្ទកមណ្ឌលំ, ឆត្តបញ្ជរេ មណ្ឌលាការេន ពទ្ធទណ្ឌវលយំ វា. ឧក្កិរិត្វាតិ និន្នំ, ឧន្នតំ វា កត្វា ឧដ្ឋាបេត្វា. សា វដ្ដតីតិ សា លេខា រជ្ជុកេហិ ពន្ធន្តុ វា មា វា, ពន្ធិតុំ យុត្តដ្ឋានត្តា វដ្ដតិ. តេន វុត្តំ អាចរិយពុទ្ធទត្តមហាថេរេន –

‘‘ឆត្តំ បណ្ណមយំ កិញ្ចិ, ពហិ អន្តោ ច សព្ពសោ;

បញ្ចវណ្ណេន សុត្តេន, សិព្ពិតុំ ន ច វដ្ដតិ.

‘‘ឆិន្ទិតុំ អឌ្ឍចន្ទំ វា, បណ្ណេ មករទន្តកំ;

ឃដកំ វាឡរូបំ វា, លេខា ទណ្ឌេ ន វដ្ដតិ.

‘‘សិព្ពិតុំ ឯកវណ្ណេន, ឆត្តំ សុត្តេន វដ្ដតិ;

ថិរត្ថំ បញ្ចវណ្ណេន, បញ្ជរំ វា វិនន្ធិតុំ.

‘‘ឃដកំ វាឡរូបំ វា, លេខា វា បន កេវលា;

ឆិន្ទិត្វា វាបិ ឃំសិត្វា, ធារេតុំ បន វដ្ដតិ.

‘‘អហិច្ឆត្តកសណ្ឋានំ, ទណ្ឌពុន្ទម្ហិ វដ្ដតិ;

ឧក្កិរិត្វា កតា លេខា, ពន្ធនត្ថាយ វដ្ដតី’’តិ.

តស្ស វណ្ណនាយម្បិ ឆត្តំ បណ្ណមយំ កិញ្ចីតិ តាលបណ្ណាទិបណ្ណច្ឆទនំ យំ កិញ្ចិ ឆត្តំ. ពហីតិ ឧបរិ. អន្តោតិ ហេដ្ឋា. សិព្ពិតុន្តិ រូបំ ទស្សេត្វា សូចិកម្មំ កាតុំ. បណ្ណេតិ ឆទនបណ្ណេ. អឌ្ឍចន្ទន្តិ អឌ្ឍចន្ទាការំ. មករទន្តកន្តិ មករទន្តាការំ, យំ ‘‘គិរិកូដ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឆិន្ទិតុំ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. មុខវដ្ដិយា នាមេត្វា ពទ្ធបណ្ណកោដិយា វា មត្ថកមណ្ឌលកោដិយា វា គិរិកូដាទិំ ករោន្តិ, ឥមិនា តំ បដិក្ខិត្តំ. ទណ្ឌេតិ ឆត្តទណ្ឌេ. ឃដកន្តិ ឃដាការោ. វាឡរូបំ វាតិ ព្យគ្ឃាទិវាឡានំ រូបកំ វា. លេខាតិ ឧក្កិរិត្វា វា ឆិន្ទិត្វា វា ចិត្តកម្មវសេន វា កតរាជិ. បញ្ចវណ្ណានំ សុត្តានំ អន្តរេ នីលាទិឯកវណ្ណេន សុត្តេន ថិរត្ថំ ឆត្តំ អន្តោ ច ពហិ ច សិព្ពិតុំ វា ឆត្តទណ្ឌគ្គាហកសលាកបញ្ជរំ ថិរត្ថំ វិនន្ធិតុំ វា វដ្ដតីតិ យោជនា. បញ្ចវណ្ណានំ ឯកវណ្ណេន ថិរត្ថន្តិ ឥមិនា អនេកវណ្ណេហិ សុត្តេហិ វណ្ណមដ្ឋត្ថាយ សិព្ពិតុញ្ច វិនន្ធិតុញ្ច ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘បញ្ចវណ្ណេនា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, តស្ស ឯកវណ្ណេន បញ្ចវណ្ណេន វា សុត្តេន ថិរត្ថំ សិព្ពិតុំ វិនន្ធិតុំ វា វដ្ដតីតិ យោជនា កាតព្ពា ហោតិ.

ឯត្ថ ច ហេដ្ឋា វុត្តេន ‘‘បញ្ចវណ្ណេន សុត្តេន សិព្ពិតុំ ន ច វដ្ដតី’’តិ បាឋេន ច ‘‘កេចិ តាលបណ្ណច្ឆត្តំ អន្តោ វា ពហិ វា បញ្ចវណ្ណេន សុត្តេន សិព្ពេត្វា វណ្ណមដ្ឋំ ករោន្តិ, តំ ន វដ្ដតិ, ឯកវណ្ណេ បន នីលេន វា បីតកេន វា យេន កេនចិ សុត្តេន អន្តោ វា ពហិ វា សិព្ពិតុំ, ឆត្តទណ្ឌគ្គាហកំ សលាកបញ្ជរំ វា វិនន្ធិតុំ វដ្ដតិ, តញ្ច ខោ ថិរករណត្ថំ, ន វណ្ណមដ្ឋត្ថាយា’’តិ អដ្ឋកថាបាឋេន ច វិរុជ្ឈតិ, តស្មា សោ ន គហេតព្ពោ.

លេខា វា បន កេវលាតិ យថាវុត្តប្បការា សកលា លេខា វា. ឆិន្ទិត្វាតិ ឧក្កិរិត្វា កតំ ឆិន្ទិត្វា. ឃំសិត្វាតិ ចិត្តកម្មាទិវសេន កតំ ឃំសិត្វា. ទណ្ឌពុន្ទម្ហីតិ ឆត្តទណ្ឌស្ស បញ្ជរេ គាហណត្ថាយ ផាលិតពុន្ទម្ហិ, មូលេតិ អត្ថោ. អយមេត្ថ និស្សន្ទេហេ វុត្តនយោ. ខុទ្ទសិក្ខាគណ្ឋិបទេ បន ‘‘ឆត្តបិណ្ឌិយា មូលេ’’តិ វុត្តំ. អហិច្ឆត្តកសណ្ឋានន្តិ ផុល្លអហិច្ឆត្តកាការំ. រជ្ជុកេហិ គាហាបេត្វា ទណ្ឌេ ពន្ធន្តិ, តស្មិំ ពន្ធនដ្ឋានេ វលយមិវ ឧក្កិរិត្វាតិ វលយំ វិយ ឧបដ្ឋាបេត្វា. ពន្ធនត្ថាយាតិ វាតេន យថា ន ចលតិ, ឯវំ រជ្ជូហិ ទណ្ឌេ បញ្ជរស្ស ពន្ធនត្ថាយ. ឧក្កិរិត្វា កតា លេខា វដ្ដតីតិ យោជនា. យថា វាតប្បហារេន អចលនត្ថំ ឆត្តមណ្ឌលិកំ រជ្ជុកេហិ គាហាបេត្វា ទណ្ឌេ ពន្ធន្តិ, តស្មិំ ពន្ធនដ្ឋានេ វលយមិវ ឧក្កិរិត្វា លេខំ ឋបេន្តិ, សា វដ្ដតីតិ. សចេបិ ន ពន្ធតិ, ពន្ធនារហដ្ឋានត្តា វលយំ ឧក្កិរិត្វា វដ្ដតីតិ គណ្ឋិបទេ វត្តន្តីតិ អាគតំ, តស្មា បក្ខរណេសុ អាគតនយេនេវ ឆត្តេ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ.

៧. ចីវរេ បន នានាសុត្តកេហីតិ (សារត្ថ. ដី. ២.៨៥; វិ. វិ. ដី. ១.៨៥) នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ. ឥទញ្ច តថា ករោន្តានំ វសេន វុត្តំ, ឯកវណ្ណសុត្តកេនបិ ន វដ្ដតិយេវ. ‘‘បកតិសូចិកម្មមេវ វដ្ដតី’’តិ ហិ វុត្តំ. បដ្ដមុខេតិ ទ្វិន្នំ បដ្ដានំ សង្ឃដិតដ្ឋានំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. បរិយន្តេតិ ចីវរបរិយន្តេ. អនុវាតំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. វេណីតិ វរកសីសាការេន សិព្ពនំ. សង្ខលិកន្តិ ទ្វិគុណសង្ខលិកាការេន សិព្ពនំ, ពិឡាលសង្ខលិកាការេន សិព្ពនំ វា. វេណិំ វា សង្ខលិកំ វា ករោន្តីតិ ករណកិរិយាយ សម្ពន្ធោ. អគ្ឃិយំ នាម ចេតិយសណ្ឋានំ, យំ ‘‘អគ្ឃិយត្ថម្ភោ’’តិ វទន្តិ. គយា នាម មូលេ តនុកំ អគ្គេ មហន្តំ កត្វា គទាការេន សិព្ពនំ. មុគ្គរោ នាម មូលេ ច អគ្គេ ច ឯកសទិសំ កត្វា មុគ្គរាការេន សិព្ពនំ. កក្កដក្ខីនិ ឧក្កិរន្តីតិ គណ្ឋិកបដ្ដបាសកបដ្ដានំ អន្តេ បាឡិពទ្ធំ កត្វា កក្កដកានំ អក្ខិសណ្ឋានំ បដ្ឋបេន្តិ, ករោន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘កោណសុត្តបិឡកាតិ គណ្ឋិកបាសកបដ្ដានំ កោណេហិ នីហដសុត្តានំ កោដិយោ’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. កថំ បន តា បិឡកា ទុវិញ្ញេយ្យរូបា កាតព្ពាតិ? កោណេហិ នីហដសុត្តានំ អន្តេសុ ឯកវារំ គណ្ឋិកករណេន វា បុន និវត្តេត្វា សិព្ពនេន វា ទុវិញ្ញេយ្យសភាវំ កត្វា សុត្តកោដិយោ រស្សំ កត្វា ឆិន្ទិតព្ពា. ធម្មសិរិត្ថេរេន បន ‘‘កោណសុត្តា ច បិឡកា, ទុវិញ្ញេយ្យាវ កប្បរេ’’តិ វុត្តំ, តថា អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេនបិ ‘‘សុត្តា ច បិឡកា តត្ថ, ទុវិញ្ញេយ្យាវ ទីបិតា’’តិ វុត្តំ, តស្មា តេសំ មតេន កោណសុត្តា ច បិឡកា ច កោណសុត្តបិឡកាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. ១.៨៥) កោណសុត្តបិឡកាតិ គណ្ឋិកបាសកបដ្ដានំ កោណេហិ ពហិ និគ្គតសុត្តានំ បិឡកាការេន ឋបិតកោដិយោតិ កេចិ វទន្តិ, តេ បិឡកេ ឆិន្ទិត្វា ទុវិញ្ញេយ្យា កាតព្ពាតិ តេសំ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘កោណសុត្តា ច បិឡកា ចាតិ ទ្វេយេវា’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន គណ្ឋិកបាសកបដ្ដានំ កោណតោ កោណំ នីហដសុត្តា កោណសុត្តា នាម. សមន្តតោ បន បរិយន្តេន គតា ចតុរស្សសុត្តា បិឡកា នាម. តំ ទុវិធម្បិ កេចិ ចីវរតោ វិសុំ បញ្ញានត្ថាយ វិការយុត្តំ ករោន្តិ, តំ និសេធាយ ‘‘ទុវិញ្ញេយ្យរូបា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ, ន បន សព្ពថា អចក្ខុគោចរភាវេន សិព្ពនត្ថាយ តថាសិព្ពនស្ស អសក្កុណេយ្យត្តា, យថា បកតិចីវរតោ វិការោ ន បញ្ញាយតិ, ឯវំ សិព្ពិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. រជនកម្មតោ បុព្ពេ បញ្ញាយមានោបិ វិសេសោ ចីវរេ រត្តេ ឯកវណ្ណតោ ន បញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘ចីវរេ រត្តេ’’តិ.

៨. មណិនាតិ នីលមណិអាទិបាសាណេន, អំសពទ្ធកកាយពន្ធនាទិកំ អចីវរត្តា សង្ខាទីហិ ឃំសិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. កណ្ណសុត្តកន្តិ ចីវរស្ស ទីឃតោ តិរិយញ្ច សិព្ពិតានំ ចតូសុ កណ្ណេសុ កោណេសុ ច និក្ខន្តានំ សុត្តសីសានមេតំ នាមំ, តំ ឆិន្ទិត្វាវ បារុបិតព្ពំ. តេនាហ ‘‘រជិតកាលេ ឆិន្ទិតព្ព’’ន្តិ. ភគវតា អនុញ្ញាតំ ឯកំ កណ្ណសុត្តម្បិ អត្ថិ, តំ បន នាមេន សទិសម្បិ ឥតោ អញ្ញមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. លគ្គនត្ថាយាតិ ចីវររជ្ជុយំ ចីវរពន្ធនត្ថាយ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៨៥) ឯត្តកមេវ វុត្តំ.

សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៨៥) បន ‘‘បាសកំ កត្វា ពន្ធិតព្ពន្តិ រជនកាលេ ពន្ធិតព្ពំ, សេសកាលេ មោចេត្វា ឋបេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. វិនយសង្គហប្បករណស្ស បោរាណដីកាយម្បិ ឥទមេវ គហេត្វា វុត្តំ, តំ បន ចីវរក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៣៤៤) ‘‘មជ្ឈេន លគ្គេន្តិ, ឧភតោ គលតិ, ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កណ្ណេ ពន្ធិតុន្តិ. កណ្ណោ ជីរតិ. ភគវតោ ឯតមត្ថំ អារោចេសុំ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, កណ្ណសុត្តក’’ន្តិ ឯវំ អនុញ្ញាតចីវររជ្ជុយំ រជិត្វា បសារិតចីវរស្ស ឱលម្ពកសុត្តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

គណ្ឋិកេតិ ចីវរបារុបនកាលេ បាសកេ លគ្គាបនត្ថំ កតេ ទន្តាទិមយេ គណ្ឋិកេ. បិឡកាតិ ពិន្ទុំ ពិន្ទុំ កត្វា ឧដ្ឋាបេតព្ពបិឡកា. វុត្តញ្ហេតំ វិនយវិនិច្ឆយប្បករណេ –

‘‘នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ, មណ្ឌនត្ថាយ ចីវរំ;

សមំ សតបទាទីនំ, សិព្ពិតុំ ន ច វដ្ដតិ.

‘‘បត្តស្ស បរិយន្តេ វា, តថា បត្តមុខេបិ ច;

វេណិំ សង្ខលិកំ វាបិ, ករោតោ ហោតិ ទុក្កដំ.

‘‘បដ្ដម្បិ គណ្ឋិបាសានំ, អដ្ឋកោណាទិកំ វិធិំ;

តត្ថគ្ឃិយគទារូបំ, មុគ្គរាទិំ ករោន្តិ ច.

‘‘តត្ថ កក្កដកក្ខីនិ, ឧដ្ឋាបេន្តិ ន វដ្ដតិ;

សុត្តា ច បិឡកា តត្ថ, ទុវិញ្ញេយ្យាវ ទីបិតា.

‘‘ចតុកោណាវ វដ្ដន្តិ, គណ្ឋិបាសកបដ្ដកា;

កណ្ណកោណេសុ សុត្តានិ, រត្តេ ឆិន្ទេយ្យ ចីវរេ.

‘‘សូចិកម្មវិការំ វា, អញ្ញំ វា បន កិញ្ចិបិ;

ចីវរេ ភិក្ខុនា កាតុំ, ការាបេតុំ ន វដ្ដតិ.

‘‘យោ ច បក្ខិបតិ ភិក្ខុ ចីវរំ,

កញ្ជិបិដ្ឋខលិអល្លិកាទិសុ;

វណ្ណមដ្ឋមភិបត្ថយំ បរំ;

តស្ស នត្ថិ បន មុត្តិ ទុក្កដា.

‘‘សូចិហត្ថមលាទីនំ, ករណេ ចីវរស្ស ច;

តថា កិលិដ្ឋកាលេ ច, ធោវនត្ថំ តុ វដ្ដតិ.

‘‘រជនេ បន គន្ធំ វា, តេលំ វា លាខមេវ វា;

កិញ្ចិ បក្ខិបិតុំ តត្ថ, ភិក្ខុនោ ន ច វដ្ដតិ.

‘‘សង្ខេន មណិនា វាបិ, អញ្ញេនបិ ច កេនចិ;

ចីវរំ ន ច ឃដ្ដេយ្យ, ឃំសិតព្ពំ ន ទោណិយា.

‘‘ចីវរំ ទោណិយំ កត្វា, នាតិឃដ្ដេយ្យ មុដ្ឋិនា;

រត្តំ បហរិតុំ កិញ្ចិ, ហត្ថេហេវ ច វដ្ដតិ.

‘‘គណ្ឋិកេ បន លេខា វា, បិឡកា វា ន វដ្ដតិ;

កប្បពិន្ទុវិការោ វា, បាឡិកណ្ណិកភេទតោ’’តិ.

វិនយសារត្ថសន្ទីបនិយម្បិ សមំ សតបទាទីនន្តិ សតបទាទីហិ សទិសំ. តុល្យត្ថេ ករណវចនប្បសង្គេ សាមិវចនំ. បដ្ដស្ស បរិយន្តេ វាតិ អនុវាតស្ស ឧភយបរិយន្តេ វា. បដ្ដមុខេបិ វាតិ ទ្វិន្នំ អាយាមវិត្ថារបដ្ដានំ សង្ឃដិតដ្ឋានេ, កណ្ណេបិ វា ឯកស្សេវ វា បដ្ដស្ស ឩនបូរណត្ថំ ឃដិតដ្ឋានេបិ វា. វេណីតិ កុទ្រូសសីសាការេន សិព្ពនំ. កេចិ ‘‘វរកសីសាការេនា’’តិ វទន្តិ. សង្ខលិកន្តិ ពិឡាលទាមសទិសសិព្ពនំ. កេចិ ‘‘សតបទិសទិស’’ន្តិ វទន្តិ.

បដ្ដម្បីតិ បត្តម្បិ. អដ្ឋកោណាទិកោ វិធិ បការោ ឯតស្សាតិ អដ្ឋកោណាទិកវិធិ, តំ. អដ្ឋកោណាទិកន្តិ វា គាថាពន្ធវសេន និគ្គហិតាគមោ. ‘‘អដ្ឋកោណាទិកំ វិធិ’’ន្តិ ឯតំ ‘‘បដ្ដ’’ន្តិ ឯតស្ស សមានាធិករណវិសេសនំ, កិរិយាវិសេសនំ វា. ‘‘ករោន្តី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អថ វា បដ្ដន្តិ ឯត្ថ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, បដ្ដេតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ បក្ខេ អដ្ឋកោណាទិកន្តិ ឧបយោគវចនំ. វិធិន្តិ ឯតស្ស វិសេសនំ. ឥធ វក្ខមានចតុកោណសណ្ឋានតោ អញ្ញំ អដ្ឋកោណាទិកំ នាម. តត្ថាតិ តស្មិំ បដ្ដទ្វយេ. អគ្ឃិយគទារូបន្តិ អគ្ឃិយសណ្ឋានញ្ចេវ គទាសណ្ឋានញ្ច សិព្ពនំ. មុគ្គរន្តិ លគុឡសណ្ឋានសិព្ពនំ. អាទិ-សទ្ទេន ចេតិយាទិសណ្ឋានានំ គហណំ.

តត្ថាតិ បដ្ដទ្វយេ តស្មិំ ឋានេ. កក្កដកក្ខីនីតិ កុឡីរកច្ឆិសទិសានិ សិព្ពនវិការានិ. ឧដ្ឋាបេន្តីតិ ករោន្តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ គណ្ឋិកបាសកបដ្ដកេ. សុត្តាតិ កោណតោ កោណំ សិព្ពិតសុត្តា ចេវ ចតុរស្សេ សិព្ពិតសុត្តា ច. បិឡកាតិ តេសមេវ សុត្តានំ និវត្តេត្វា សិព្ពិតកោដិយោ ច. ទុវិញ្ញេយ្យាវាតិ រជនកាលេ ទុវិញ្ញេយ្យរូបា អនោឡារិកា ទីបិតា វដ្ដន្តីតិ. យថាហ ‘‘កោណសុត្តបិឡកា ច ចីវរេ រត្តេ ទុវិញ្ញេយ្យរូបា វដ្ដន្តី’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៨៥).

គណ្ឋិកបដ្ដិកា បាសបដ្ដិកាតិ យោជនា. កណ្ណកោណេសុ សុត្តានីតិ ចីវរកណ្ណេ សុត្តា ចេវ បាសកបដ្ដានំ កោណេសុ សុត្តានិ ច អច្ឆិន្ទតិ. ឯត្ថ ច ចីវរេ អាយាមតោ វិត្ថារតោ ច សិព្ពិត្វា អនុវាតតោ ពហិ និក្ខមិតសុត្តំ ចីវរំ រជិត្វា សុក្ខាបនកាលេ រជ្ជុយា វា ចីវរវំសេ វា ពន្ធិត្វា ឱលម្ពិតុំ អនុវាតេ ពន្ធសុត្តានិ ច កណ្ណសុត្តានិ នាម. យថាហ ‘‘ចីវរស្ស កណ្ណសុត្តកំ ន ច វដ្ដតិ, រជិតកាលេ ឆិន្ទិតព្ពំ, យំ បន ‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ កណ្ណសុត្តក’ន្តិ ឯវំ អនុញ្ញាតំ, តំ អនុវាតេ បាសកំ កត្វា ពន្ធិតព្ពំ រជនកាលេ លគ្គនត្ថាយា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៨៥).

សូចិកម្មវិការំ វាតិ ចីវរមណ្ឌនត្ថាយ នានាសុត្តកេហិ សតបទិសទិសំ សិព្ពន្តា អាគន្តុកបដ្ដំ ឋបេន្តិ, ឯវរូបំ សូចិកម្មវិការំ វា. អញ្ញំ វា បន កិញ្ចិបីតិ អញ្ញម្បិ យំ កិញ្ចិ មាលាកម្មមិគបក្ខិបទាទិកំ សិព្ពនវិការំ. កាតុន្តិ សយំ កាតុំ. ការាបេតុន្តិ អញ្ញេន វា ការាបេតុំ.

យោ ភិក្ខុ បរំ ឧត្តមំ វណ្ណមដ្ឋមភិបត្ថយន្តោ កញ្ជិកបិដ្ឋខលិអល្លិកាទីសុ ចីវរំ បក្ខិបតិ, តស្ស បន ភិក្ខុនោ ទុក្កដា មោក្ខោ ន វិជ្ជតីតិ យោជនា. កញ្ជិកន្តិ វាយនតន្តមក្ខនំ កញ្ជិកសទិសា សុលាកញ្ជិកំ. បិដ្ឋន្តិ តណ្ឌុលបិដ្ឋំ. តណ្ឌុលបិដ្ឋេហិ បក្កា ខលិ. អល្លិកាតិ និយ្យាសោ. អាទិ-សទ្ទេន លាខាទីនំ គហណំ. ចីវរស្ស ករណេ ករណកាលេ សមុដ្ឋិតានំ សូចិហត្ថមលាទីនំ កិលិដ្ឋកាលេ ធោវនត្ថញ្ច កញ្ជិកបិដ្ឋខលិអល្លិកាទីសុ បក្ខិបតិ, វដ្ដតីតិ យោជនា.

តត្ថាតិ យេន កសាវេន ចីវរំ រជតិ, តស្មិំ រជនេ ចីវរស្ស សុគន្ធភាវត្ថាយ គន្ធំ វា ឧជ្ជលភាវត្ថាយ តេលំ វា វណ្ណត្ថាយ លាខំ វា. កិញ្ចីតិ ឯវរូបំ យំ កិញ្ចិ. មណិនាតិ បាសាណេន. អញ្ញេនបិ ច កេនចីតិ យេន ឧជ្ជលំ ហោតិ, ឯវរូបេន មុគ្គរាទិនា អញ្ញេនបិ កេនចិ វត្ថុនា. ទោណិយាតិ រជនម្ពណេ ន ឃំសិតព្ពំ ហត្ថេន គាហាបេត្វា ន គហេតព្ពំ. រត្តំ ចីវរំ ហត្ថេហិ កិញ្ចិ ថោកំ បហរិតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. យត្ថ បក្ករជនំ បក្ខិបន្តិ, សា រជនទោណី. តត្ថ អំសពទ្ធកកាយពន្ធនាទិំ ឃដ្ដេតុំ វដ្ដតីតិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

គណ្ឋិកេតិ វេឡុទន្តវិសាណាទិមយគណ្ឋិកេ. លេខា វាតិ វដ្ដាទិភេទា លេខា វា. បិឡកាតិ សាសបពីជសទិសា ខុទ្ទកពុព្ពុឡា. បាឡិកណ្ណិកភេទតោតិ មណិកាវឡិរូបបុប្ផកណ្ណិករូបភេទតោ. ‘‘កប្បពិន្ទុវិការោ វា ន វដ្ដតីតិ យោជនា’’តិ វុត្តំ, តស្មា តថេវ ចីវរេ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

៩. បត្តេ វា ថាលកេ វាតិអាទីសុ ថាលកេតិ តម្ពាទិមយេ បុគ្គលិកេ តិវិធេបិ កប្បិយថាលកេ. ន វដ្ដតីតិ មណិវណ្ណករណបយោគោ ន វដ្ដតិ, តេលវណ្ណបយោគោ បន វដ្ដតិ. តេលវណ្ណោតិ សមណសារុប្បវណ្ណំ សន្ធាយ វុត្តំ, មណិវណ្ណំ បន បត្តំ អញ្ញេន កតំ លភិត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. បត្តមណ្ឌលេតិ តិបុសីសាទិមយេ បត្តដ្ឋបនកមណ្ឌលេ. ‘‘ន ភិក្ខវេ វិចិត្រានិ បត្តមណ្ឌលានិ ធារេតព្ពានិ រូបកាកិណ្ណានិ ភិត្តិកម្មកតានី’’តិ (ចូឡវ. ២៥៣) វុត្តត្តា ‘‘ភិត្តិកម្មំ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មករទន្តកំ ឆិន្ទិតុ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៥៣) វុត្តត្តា ‘‘មករទន្តកំ បន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘ថាលកស្ស ច បត្តស្ស, ពហិ អន្តោបិ វា បន;

អារគ្គេន កតា លេខា, ន ច វដ្ដតិ កាចិបិ.

‘‘អារោបេត្វា ភមំ បត្តំ, មជ្ជិត្វា ចេ បចន្តិ ច;

‘មណិវណ្ណំ ករិស្សាម’, ឥតិ កាតុំ ន វដ្ដតិ.

‘‘បត្តមណ្ឌលកេ កិញ្ចិ;

ភិត្តិកម្មំ ន វដ្ដតិ;

ន ទោសោ កោចិ តត្ថស្ស;

កាតុំ មករទន្តក’’ន្តិ.

វិនយសារត្ថសន្ទីបនិយម្បិ អារគ្គេនាតិ អារកណ្ដកគ្គេន, សូចិមុខេន វា. កាចិបិ លេខាតិ វដ្ដកគោមុត្តាទិសណ្ឋានា យា កាចិបិ រាជិ. ភមំ អារោបេត្វាតិ ភមេ អល្លីយាបេត្វា. បត្តមណ្ឌលកេតិ បត្តេ ឆវិរក្ខណត្ថាយ តិបុសីសាទីហិ កតេ បត្តស្ស ហេដ្ឋា អាធារាទីនំ ឧបរិ កាតព្ពេ បត្តមណ្ឌលកេ. ភិត្តិកម្មន្តិ នានាការរូបកកម្មវិចិត្តំ. យថាហ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, វិចិត្រានិ បត្តមណ្ឌលានិ ធារេតព្ពានិ រូបកាកិណ្ណានិ ភិត្តិកម្មកតានី’’តិ. តត្ថាតិ តស្មិំ បត្តមណ្ឌលេ. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. មករទន្តកន្តិ គិរិកូដន្តិ វុត្តំ, តស្មា ឯវំ បត្តថាលកាទីសុ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

ធមករណ…បេ… លេខា ន វដ្ដតីតិ អារគ្គេន ទិន្នលេខា ន វដ្ដតិ, ជាតិហិង្គុលិកាទិវណ្ណេហិ កតលេខា បន វដ្ដតិ. ឆត្តមុខវដ្ដិយន្តិ ធមករណស្ស ហត្ថេន គហណត្ថំ កតស្ស ឆត្តាការស្ស មុខវដ្ដិយំ. ‘‘បរិស្សាវនពន្ធដ្ឋានេ’’តិ កេចិ. វិនយវិនិច្ឆយេបិ –

‘‘ន ធម្មករណច្ឆត្តេ, លេខា កាចិបិ វដ្ដតិ;

កុច្ឆិយំ វា ឋបេត្វា តំ, លេខំ តុ មុខវដ្ដិយ’’ន្តិ. –

វុត្តំ. តដ្ដីកាយំ បន ‘‘មុខវដ្ដិយា យា លេខា បរិស្សាវនពន្ធនត្ថាយ អនុញ្ញាតា, តំ លេខំ ឋបេត្វា ធមករណច្ឆត្តេ វា កុច្ឆិយំ វា កាចិ លេខា ន វដ្ដតីតិ យោជនា’’តិ វុត្តំ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ ធមករណេ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

១០. កាយពន្ធនេ បន កក្កដក្ខីនីតិ កក្កដកស្ស អក្ខិសទិសានិ. មករមុខន្តិ មករមុខសណ្ឋានំ. ទេឌ្ឌុភសីសន្តិ ឧទកសប្បសីសសទិសសណ្ឋានានិ. អច្ឆីនីតិ កុញ្ជរច្ឆិសណ្ឋានានិ. ឯកមេវ វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ឯករជ្ជុកំ ទ្វិគុណតិគុណំ កត្វា ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតិ, ឯកមេវ បន សតវារម្បិ សរីរំ បរិក្ខិបិត្វា ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. ‘‘ពហុរជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា ឯកេន និរន្តរំ វេឋេត្វា កតំ ពហុរជ្ជុកន្តិ ន វត្តព្ពំ, តំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា តំ មុរជសង្ខំ ន គច្ឆតីតិ វេទិតព្ពំ. មុរជញ្ហិ នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ មុរជវដ្ដិសណ្ឋានំ វេឋេត្វា ករោន្តិ. ឥទំ បន មុរជំ មទ្ទវីណសង្ខាតំ បាមង្គសណ្ឋានញ្ច ទសាសុ វដ្ដតិ ‘‘កាយពន្ធនស្ស ទសា ជីរន្តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, មុរជំ មទ្ទវីណ’’ន្តិ (ចូឡវ. ២៧៨) វុត្តត្តា.

វិធេតិ ទសាបរិយោសានេ ថិរភាវាយ ទន្តវិសាណសុត្តាទីហិ កតេ វិធេ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៨៥) បន ‘‘កាយពន្ធនស្ស បាសន្តេ ទសាមូលេ តស្ស ថិរភាវត្ថំ កត្តព្ពេ ទន្តវិសាណាទិមយេ វិធេ’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋមង្គលានិ នាម សង្ខោ, ចក្កំ, បុណ្ណកុម្ភោ, គយា, សិរីវច្ឆោ, អង្កុសោ, ធជំ, សោវត្ថិកន្តិ. មច្ឆយុគឡឆត្តនន្ទិយាវដ្ដាទិវសេនបិ វទន្តិ. បរិច្ឆេទលេខាមត្តន្តិ ទន្តាទីហិ កតស្ស វិធស្ស ឧភោសុ កោដីសុ កាតព្ពបរិច្ឆេទរាជិមត្តំ. វិនយវិនិច្ឆយប្បករណេបិ –

‘‘សុត្តំ វា ទិគុណំ កត្វា, កោដ្ដេន្តិ ច តហិំ តហិំ;

កាយពន្ធនសោភត្ថំ, តំ ន វដ្ដតិ ភិក្ខុនោ.

‘‘ទសាមុខេ ទឡ្ហត្ថាយ, ទ្វីសុ អន្តេសុ វដ្ដតិ;

មាលាកម្មលតាកម្ម-ចិត្តិកម្បិ ន វដ្ដតិ.

‘‘អក្ខីនិ តត្ថ ទស្សេត្វា;

កោដ្ដិតេ បន កា កថា.

កក្កដក្ខីនិ វា តត្ថ;

ឧដ្ឋាបេតុំ ន វដ្ដតិ.

‘‘ឃដំ ទេឌ្ឌុភសីសំ វា, មករស្ស មុខម្បិ វា;

វិការរូបំ យំ កិញ្ចិ, ន វដ្ដតិ ទសាមុខេ.

‘‘ឧជុកំ មច្ឆកណ្ដំ វា, មដ្ឋំ វា បន បដ្ដិកំ;

ខជ្ជូរិបត្តកាការំ, កត្វា វដ្ដតិ កោដ្ដិតំ.

‘‘បដ្ដិកា សូករន្តន្តិ, ទុវិធំ កាយពន្ធនំ;

រជ្ជុកា ទុស្សបដ្ដាទិ, សព្ពំ តស្សានុលោមិកំ.

‘‘មុរជំ មទ្ទវីណញ្ច, ទេឌ្ឌុភញ្ច កលាពុកំ;

រជ្ជុយោ ច ន វដ្ដន្តិ, បុរិមា ទ្វេទសា សិយុំ.

‘‘ទសា បាមង្គសណ្ឋានា, និទ្ទិដ្ឋា កាយពន្ធនេ;

ឯកា ទ្វិតិចតស្សោ វា, វដ្ដន្តិ ន តតោ បរំ.

‘‘ឯករជ្ជុមយំ វុត្តំ, មុនិនា កាយពន្ធនំ;

តញ្ច បាមង្គសណ្ឋានំ, ឯកម្បិ ច ន វដ្ដតិ.

‘‘រជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា, ពហូ ឯកាយ រជ្ជុយា;

និរន្តរញ្ហិ វេឋេត្វា, កតំ វដ្ដតិ ពន្ធិតុំ.

‘‘ទន្តកដ្ឋវិសាណដ្ឋិ-លោហវេឡុនឡព្ភវា;

ជតុសង្ខមយា សុត្ត-ផលជា វិធកា មតា.

‘‘កាយពន្ធនវិធេបិ, វិការោ ន ច វដ្ដតិ;

តត្ថ តត្ថ បរិច្ឆេទ-លេខាមត្តំ តុ វដ្ដតី’’តិ. –

វុត្តំ.

វិនយសារត្ថសន្ទីបនិយម្បិ តហិំ តហិន្តិ បដ្ដិកាយ តត្ថ តត្ថ. តន្តិ តថាកោដ្ដិតទិគុណសុត្តកាយពន្ធនំ. អន្តេសុ ទឡ្ហត្ថាយ ទសាមុខេ ទិគុណំ កត្វា កោដ្ដេន្តិ, វដ្ដតីតិ យោជនា. ចិត្តកម្បីតិ មាលាកម្មលតាកម្មចិត្តយុត្តម្បិ កាយពន្ធនំ. អក្ខីនីតិ កុញ្ជរក្ខីនិ. តត្ថាតិ កាយពន្ធនេ ន វដ្ដតីតិ កា កថា. ឧដ្ឋាបេតុន្តិ ឧក្កិរិតុំ.

ឃដន្តិ ឃដសណ្ឋានំ. ទេឌ្ឌុភសីសំ វាតិ ឧទកសប្បសីសំ មុខសណ្ឋានំ វា. យំ កិញ្ចិ វិការរូបំ ទសាមុខេ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ឧភយបស្សេសុ មច្ឆកណ្ដកយុត្តំ មច្ឆស្ស បិដ្ឋិកណ្ដកំ វិយ យស្សា បដ្ដិកាយ វាយនំ ហោតិ, ឥទំ កាយពន្ធនំ មច្ឆកណ្ដកំ នាម. យស្ស ខជ្ជូរិបត្តសណ្ឋានមិវ វាយនំ ហោតិ, តំ ខជ្ជូរិបត្តកាការំ នាម.

បកតិវិការា បដ្ដិកា សូករន្តំ នាម កុញ្ចិកាកោសសណ្ឋានំ. តស្ស ទុវិធស្ស កាយពន្ធនស្ស. តត្ថ រជ្ជុកា សូករន្តានុលោមិកា, ទុស្សបដ្ដំ បដ្ដិកានុលោមិកំ. អាទិ-សទ្ទេន មុទ្ទិកកាយពន្ធនំ គហិតំ, តញ្ច សូករន្តានុលោមិកំ. យថាហ ‘‘ឯករជ្ជុកំ បន មុទ្ទិកកាយពន្ធនញ្ច សូករន្តំ អនុលោមេតី’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ២៧៨). តត្ថ រជ្ជុកា នាម ឯកាវដ្ដា, ពហុរជ្ជុកស្ស អកប្បិយភាវំ វក្ខតិ. មុទ្ទិកកាយពន្ធនំ នាម ចតុរស្សំ អកត្វា សជ្ជិតន្តិ គណ្ឋិបទេ វុត្តំ.

មុរជំ នាម មុរជវដ្ដិសណ្ឋានំ វេឋេត្វា កតំ. វេឋេត្វាតិ នានាសុត្តេហិ វេឋេត្វា. សិក្ខាភាជនវិនិច្ឆយេ បន ‘‘ពហុកា រជ្ជុយោ ឯកតោ កត្វា ឯកាយ រជ្ជុយា វេឋិត’’ន្តិ វុត្តំ. មទ្ទវីណំ នាម បាមង្គសណ្ឋានំ. ទេឌ្ឌុភកំ នាម ឧទកសប្បសទិសំ. កលាពុកំ នាម ពហុរជ្ជុកំ. រជ្ជុយោតិ ឧភយកោដិយំ ឯកតោ អពន្ធា ពហុរជ្ជុយោ, តថាពន្ធា កលាពុកំ នាម ហោតិ. ន វដ្ដន្តីតិ មុរជាទីនិ ឥមានិ សព្ពានិ កាយពន្ធនានិ ន វដ្ដន្តិ. បុរិមា ទ្វេតិ មុរជំ មទ្ទវីណនាមញ្ចាតិ ទ្វេ. ‘‘ទសាសុ សិយុ’’ន្តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន វណ្ណលោបេន ‘‘ទសា សិយុ’’ន្តិ វុត្តំ. យថាហ ‘‘មុរជំ មទ្ទវីណន្តិ ឥទំ ទសាសុយេវ អនុញ្ញាត’’ន្តិ.

បាមង្គសណ្ឋានាតិ បាមង្គទាមំ វិយ ចតុរស្សសណ្ឋានា. ឯករជ្ជុមយន្តិ នានាវដ្ដេ ឯកតោ វដ្ដេត្វា កតំ រជ្ជុមយំ កាយពន្ធនំ វត្តុំ វដ្ដតីតិ ‘‘រជ្ជុកា ទុស្សបដ្ដាទី’’តិ ឯត្ថ ឯកវដ្ដរជ្ជុកា គហិតា. ឥធ បន នានាវដ្ដេ ឯកតោ វដ្ដេត្វា កតា ឯកាវ រជ្ជុ គហិតា. តញ្ចាតិ តំ វា នយម្បិ ឯករជ្ជុកកាយពន្ធនំ បាមង្គសណ្ឋានេន គន្ថិតំ. ឯកម្បិ ច ន វដ្ដតីតិ កេវលម្បិ ន វដ្ដតិ.

ពហូ រជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វាតិ យោជនា. វដ្ដតិ ពន្ធិតុន្តិ មុរជំ កលាពុកញ្ច ន ហោតិ, រជ្ជុកកាយពន្ធនមេវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អយំ បន វិនិច្ឆយោ ‘‘ពហុរជ្ជុកេ ឯកតោ កត្វា ឯកេន និរន្តរំ វេឋេត្វា កតំ ពហុរជ្ជុកន្តិ ន វត្តព្ពំ, តំ វដ្ដតី’’តិ អដ្ឋកថាគតោ ឥធ វុត្តោ. សិក្ខាភាជនវិនិច្ឆយេ ‘‘ពហុរជ្ជុយោ ឯកតោ កត្វា ឯកាយ វេឋិតំ មុរជំ នាមា’’តិ យំ វុត្តំ, តំ ឥមិនា វិរុជ្ឈនតោ ន គហេតព្ពំ.

ទន្ត-សទ្ទេន ហត្ថិទន្តា វុត្តា. ជតូតិ លាខា. សង្ខមយន្តិ សង្ខនាភិមយំ. វិធកា មតាតិ ឯត្ថ វេធិកាតិបិ បាឋោ, វិធបរិយាយោ. កាយពន្ធនវិធេតិ កាយពន្ធនស្ស ទសាយ ថិរភាវត្ថំ កដ្ឋទន្តាទីហិ កតេ វិធេ. វិការោ អដ្ឋមង្គលាទិកោ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ. តុ-សទ្ទេន ឃដាការោបិ វដ្ដតីតិ ទីបេតីតិ អត្ថោ បកាសិតោ, តស្មា តេន នយេន កាយពន្ធនវិចារោ កាតព្ពោតិ.

១១. អញ្ជនិយំ ‘‘ឧជុកមេវា’’តិ វុត្តត្តា ចតុរស្សាទិសណ្ឋានាបិ វង្កគតិកា ន វដ្ដតិ. សិបាដិកាយាតិ វាសិអាទិភណ្ឌបក្ខិបនេ. វិនយវិនិច្ឆយប្បករណេ បន –

‘‘មាលាកម្មលតាកម្ម-នានារូបវិចិត្តិតា;

ន ច វដ្ដតិ ភិក្ខូនំ, អញ្ជនី ជនរញ្ជនី.

‘‘តាទិសំ បន ឃំសិត្វា, វេឋេត្វា សុត្តកេន វា;

វឡញ្ជន្តស្ស ភិក្ខុស្ស, ន ទោសោ កោចិ វិជ្ជតិ.

‘‘វដ្ដា វា ចតុរស្សា វា, អដ្ឋំសា វាបិ អញ្ជនី;

វដ្ដតេវាតិ និទ្ទិដ្ឋា, វណ្ណមដ្ឋា ន វដ្ដតិ.

‘‘តថាញ្ជនិសលាកាបិ, អញ្ជនិថវិកាយ ច;

នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ, ចិត្តកម្មំ ន វដ្ដតិ.

‘‘ឯកវណ្ណេន សុត្តេន, សិបាដិំ យេន កេនចិ;

យំ កិញ្ចិ បន សិព្ពេត្វា, វឡញ្ជន្តស្ស វដ្ដតី’’តិ. –

អាគតំ.

តដ្ដីកាយម្បិ មាលា…បេ… ចិត្តិតាតិ មាលាកម្មលតាកម្មេហិ ច មិគបក្ខិរូបាទិនានារូបេហិ ច វិចិត្តិតា. ជនរញ្ជនីតិ ពាលជនបលោភិនី. អដ្ឋំសា វាបីតិ ឯត្ថ អបិ-សទ្ទេន សោឡសំសាទីនំ គហណំ. វណ្ណមដ្ឋាតិ មាលាកម្មាទិវណ្ណមដ្ឋា. អញ្ជនីសលាកាបិ តថា វណ្ណមដ្ឋា ន វដ្ដតីតិ យោជនា. អញ្ជនីថវិកាយ ច នានាវណ្ណេហិ សុត្តេហិ ចិត្តកម្មំ ន វដ្ដតីតិ បាឋោ យុជ្ជតិ, ‘‘ថវិកាបិ វា’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, សោ ន គហេតព្ពោ. ‘‘បីតាទិនា យេន កេនចិ ឯកវណ្ណេន សុត្តេន បិលោតិកាទិមយំ កិញ្ចិបិ សិបាដិកំ សិព្ពេត្វា វឡញ្ជន្តស្ស វដ្ដតីតិ យោជនា’’តិ អាគតំ.

១២. អារកណ្ដកាទីសុ អារកណ្ដកេតិ បោត្ថកាទិអភិសង្ខរណត្ថំ កតេ ទីឃមុខសត្ថកេ. ភមការានំ ទារុអាទិលិខនសត្ថកន្តិ កេចិ. វដ្ដមណិកន្តិ វដ្ដំ កត្វា ឧដ្ឋាបេតព្ពពុព្ពុឡកំ. អញ្ញន្តិ ឥមិនា បិឡកាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បិប្ផលិកេតិ យំ កិញ្ចិ ឆេទនកេ ខុទ្ទកសត្ថេ. មណិកន្តិ ឯកវដ្ដមណិ. បិឡកន្តិ សាសបមត្តិកាមុត្តរាជិសទិសា ពហុវដ្ដលេខា. ឥមស្មិំ អធិការេ អវុត្តត្តា លេខនិយំ យំ កិញ្ចិ វណ្ណមដ្ឋំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ បន ‘‘កុញ្ចិកាយ សេនាសនបរិក្ខារត្តា សុវណ្ណរូបិយមយាបិ វដ្ដតីតិ ឆាយា ទិស្សតិ. ‘កុញ្ចិកាយ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ ន វដ្ដតី’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៨៥) វចនតោ អញ្ញេ កប្បិយលោហាទិមយាវ កុញ្ចិកា កប្បន្តិ បរិហរណីយបរិក្ខារត្តា’’តិ វុត្តំ. អារកណ្ដកោ បោត្ថកាទិករណសត្ថកជាតិ, អាមណ្ឌសារកោ អាមលកផលមយោតិ វទន្តិ.

វលិតកន្តិ នខច្ឆេទនកាលេ ទឡ្ហគ្គហណត្ថំ វលិយុត្តមេវ ករោន្តិ. តស្មា តំ វដ្ដតីតិ ឥមិនា អញ្ញម្បិ វិការំ ទឡ្ហីកម្មាទិអត្ថាយ ករោន្តិ, ន វណ្ណមដ្ឋត្ថាយ, តំ វដ្ដតីតិ ទីបិតំ, តេន ច កត្តរទណ្ឌកោដិយំ អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដ្ដនេន សទ្ទនិច្ឆរណត្ថាយ កតវលយាទិកំ អវុត្តម្បិ យតោ ឧបបន្នំ ហោតិ. ឯត្ថ ច ទឡ្ហីកម្មាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន បរិស្សយវិនោទនាទិំ សង្គណ្ហាតិ, តេន កត្តរយដ្ឋិកោដិយំ កតវលយានំ អញ្ញមញ្ញសង្ឃដ្ដនេន សទ្ទនិច្ឆរណំ ទីឃជាតិកាទិបរិស្សយវិនោទនត្ថំ ហោតិ, តស្មា វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. តេនាហ អាចរិយវរោ –

‘‘មណិកំ បិឡកំ វាបិ, បិប្ផលេ អារកណ្ដកេ;

ឋបេតុំ បន យំ កិញ្ចិ, ន ច វដ្ដតិ ភិក្ខុនោ.

‘‘ទណ្ឌកេបិ បរិច្ឆេទ-លេខាមត្តំ តុ វដ្ដតិ;

វលិត្វា ច នខច្ឆេទំ, ករោន្តីតិ ហិ វដ្ដតី’’តិ.

តស្ស វណ្ណនាយម្បិ មណិកន្តិ ថូលពុព្ពុឡំ. បីឡកន្តិ សុខុមពុព្ពុឡំ. បិប្ផលេតិ វត្ថច្ឆេទនសត្ថេ. អារកណ្ដកេតិ បត្តធារវលយានំ វិជ្ឈនកណ្ដកេ. ឋបេតុន្តិ ឧដ្ឋាបេតុំ. យំ កិញ្ចីតិ សេសវណ្ណមដ្ឋម្បិ ច. ទណ្ឌកេតិ បិប្ផលិទណ្ឌកេ. យថាហ ‘‘បិប្ផលិកេបិ មណិកំ វា បិឡកំ វា យំ កិញ្ចិ ឋបេតុំ ន វដ្ដតិ, ទណ្ឌកេ បន បរិច្ឆេទលេខា វដ្ដតី’’តិ. បរិច្ឆេទលេខាមត្តន្តិ អាណិពន្ធនដ្ឋានំ បត្វា បរិច្ឆិន្ទនត្ថំ ឯកាវ លេខា វដ្ដតីតិ. វលិត្វាតិ ឧភយកោដិមុខំ កត្វា មជ្ឈេ វលិយោ គាហេត្វា នខច្ឆេទំ យស្មា ករោន្តិ, តស្មា វដ្ដតីតិ យោជនាតិ អាគតា.

ឧត្តរារណិយំ មណ្ឌលន្តិ ឧត្តរារណិយា បវេសនត្ថំ អាវាដមណ្ឌលំ ហោតិ. ទន្តកដ្ឋច្ឆេទនវាសិយំ ឧជុកមេវ ពន្ធិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច ឧជុកមេវាតិ ឥមិនា វង្កំ កត្វា ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ, តេនេវ អញ្ជនិយម្បិ តថា ទស្សិតំ. ឧភោសុ បស្សេសុ ឯកបស្សេ វាតិ វចនសេសោ, វាសិទណ្ឌស្ស ឧភោសុ បស្សេសុ ទណ្ឌកោដីនំ អចលនត្ថំ ពន្ធិតុន្តិ អត្ថោ. កប្បិយលោហេន ចតុរស្សំ វា អដ្ឋំសំ វា កាតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា.

១៣. អាមណ្ឌសារកេតិ អាមលកផលានិ បិសិត្វា តេន កក្កេន កតតេលភាជនេ. តត្ថ កិរ បក្ខិត្តំ តេលំ សីតំ ហោតិ. តថា ហិ វុត្តំ អាចរិយេន –

‘‘ឧត្តរារណិយំ វាបិ, ធនុកេ បេល្លទណ្ឌកេ;

មាលាកម្មាទិ យំ កិញ្ចិ, វណ្ណមដ្ឋំ ន វដ្ដតិ.

‘‘សណ្ឌាសេ ទន្តកដ្ឋានំ, តថា ឆេទនវាសិយា;

ទ្វីសុ បស្សេសុ លោហេន, ពន្ធិតុំ បន វដ្ដតិ.

‘‘តថា កត្តរទណ្ឌេបិ, ចិត្តកម្មំ ន វដ្ដតិ;

វដ្ដលេខាវ វដ្ដន្តិ, ឯកា វា ទ្វេបិ ហេដ្ឋតោ.

‘‘វិសាណេ នាឡិយំ វាបិ, តថេវាមណ្ឌសារកេ;

តេលភាជនកេ សព្ពំ, វណ្ណមដ្ឋំ តុ វដ្ដតី’’តិ.

ដីកាយម្បិ អរណិសហិតេ ភន្តកិច្ចករោ ទណ្ឌោ ឧត្តរារណី នាម. វាបីតិ បិ-សទ្ទេន អធរារណិំ សង្គណ្ហាតិ. ឧទុក្ខលទណ្ឌស្សេតំ អធិវចនំ. អញ្ឆនកយន្តធនុ ធនុកំ នាម. មុសលមត្ថកបីឡនទណ្ឌកោ បេល្លទណ្ឌកោ នាម. សណ្ឌាសេតិ អគ្គិសណ្ឌាសេ. ទន្តកដ្ឋានំ ឆេទនវាសិយា តថា យំ កិញ្ចិ វណ្ណមដ្ឋំ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វីសុ បស្សេសូតិ វាសិយា ឧភោសុ បស្សេសុ. លោហេនាតិ កប្បិយលោហេន. ពន្ធិតុំ វដ្ដតីតិ ឧជុកមេវ វា ចតុរស្សំ វា អដ្ឋំសំ វា ពន្ធិតុំ វដ្ដតិ. សណ្ឌាសេតិ អគ្គិសណ្ឌាសេតិ និស្សន្ទេហេ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បនេត្ថ សូចិសណ្ឌាសោ ទស្សិតោ. ហេដ្ឋាតិ ហេដ្ឋា អយោបដ្ដវលយេ. ‘‘ឧបរិ អហិច្ឆត្តកមកុឡមត្ត’’ន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. វិសាណេតិ តេលាសិញ្ចនកគវយមហិំសាទិសិង្គេ. នាឡិយំ វាបីតិ វេឡុនាឡិកាទិនាឡិយំ. អបិ-សទ្ទេន អលាពុំ សង្គណ្ហាតិ. អាមណ្ឌសារកេតិ អាមលកចុណ្ណមយតេលឃដេ. តេលភាជនកេតិ វុត្តប្បការេយេវ តេលភាជនេ. សព្ពំ វណ្ណមដ្ឋំ វដ្ដតីតិ បុមិត្ថិរូបរហិតំ មាលាកម្មាទិ សព្ពំ វណ្ណមដ្ឋំ វដ្ដតីតិ អាគតំ.

ភូមត្ថរណេតិ កដសារាទិមយេ បរិកម្មកតាយ ភូមិយា អត្ថរិតព្ពអត្ថរណេ. បានីយឃដេតិ ឥមិនា សព្ពភាជនេ សង្គណ្ហាតិ. សព្ពំ…បេ… វដ្ដតីតិ យថាវុត្តេសុ មញ្ចាទីសុ ឥត្ថិបុរិសរូបម្បិ វដ្ដតិ. តេលភាជនេសុយេវ ឥត្ថិបុរិសរូបានំ បដិក្ខិបិតត្តា តេលភាជនេន សហ អគណេត្វា វិសុំ មញ្ចាទីនំ គហិតត្តា ចាតិ វទន្តិ. កិញ្ចាបិ វទន្តិ, ឯតេសំ បន មញ្ចាទីនំ ហត្ថេន អាមសិតព្ពភណ្ឌត្តា ឥត្ថិរូបមេត្ថ ន វដ្ដតីតិ គហេតព្ពំ. វជិរពុទ្ធិដីកាយំ (វជិរ. ដី. បារាជិក ៨៥) បន ‘‘តាលវណ្ដពីជនិអាទីសុ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ តានិ កុញ្ចិកា វិយ បរិហរណីយានិ, អថ ខោ ឧច្ចាវចានិ ន ធារេតព្ពានីតិ បដិក្ខេបាភាវតោ វុត្តំ. កេវលញ្ហិ តានិ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ វិធូបនញ្ច តាលវណ្ដញ្ចា’’តិអាទិនា វុត្តានិ. គណ្ឋិបទេ បន ‘‘តេលភាជនេសុ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ វដ្ដតិ, សេនាសនបរិក្ខារត្តា វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេនបិ វុត្តមេវ –

‘‘បានីយស្ស ឧឡុង្កេបិ, ទោណិយំ រជនស្សបិ;

ឃដេ ផលកបីឋេបិ, វលយាធារកាទិកេ.

‘‘តថា បត្តបិធានេ ច, តាលវណ្ដេ ច ពីជនេ;

បាទបុញ្ឆនិយំ វាបិ, សម្មុញ្ជនិយមេវ ច.

‘‘មញ្ចេ ភូមត្ថរេ បីឋេ, ភិសិពិម្ពោហនេសុ ច;

មាលាកម្មាទិកំ ចិត្តំ, សព្ពមេវ ច វដ្ដតី’’តិ.

១៤. ឯវំ សមណបរិក្ខារេសុ កប្បិយាកប្បិយំ កថេត្វា ឥទានិ សេនាសនេ កថេតុំ ‘‘សេនាសនេ បនា’’ត្យាទិមាហ. ឯត្ថ បន-សទ្ទោ វិសេសជោតកោ. តេន សព្ពរតនមយម្បិ វណ្ណមដ្ឋកម្មំ វដ្ដតិ, កិមង្គំ បន អញ្ញវណ្ណមដ្ឋកម្មន្តិ អត្ថំ ជោតេតិ. យទិ ឯវំ កិស្មិញ្ចិ បដិសេធេតព្ពេ សន្តេបិ តថា វត្តព្ពំ សិយាតិ អាហ ‘‘សេនាសនេ កិញ្ចិ បដិសេធេតព្ពំ នត្ថី’’តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេន –

‘‘នានាមណិមយត្ថម្ភ-កវាដទ្វារភិត្តិកំ;

សេនាសនមនុញ្ញាតំ, កា កថា វណ្ណមដ្ឋកេ.

‘‘សោវណ្ណិយំ ទ្វារកវាដពទ្ធំ;

សុវណ្ណនានាមណិភិត្តិភូមិំ;

ន កិញ្ចិ ឯកម្បិ និសេធនីយំ;

សេនាសនំ វដ្ដតិ សព្ពមេវា’’តិ.