១៩. កប្បិយភូមិវិនិច្ឆយកថា

១០១. ឯវំ ចតុកាលិកវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ កប្បិយកុដិវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘កប្បិយា ចតុភូមិយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កប្បន្តីតិ កប្បិយា, កប្ប សាមត្ថិយេតិ ធាតុ. ភវន្តិ ឯតាសុ អន្តោវុត្ថអន្តោបក្កានីតិ ភូមិយោ, ចតស្សោ ភូមិយោ ចតុភូមិយោ, ចតស្សោ កប្បិយកុដិយោតិ អត្ថោ. កតមា តាតិ អាហ ‘‘ឧស្សាវនន្តិកា…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ. កថំ វិញ្ញាយតិច្ចាហ ‘‘អនុជានាមិ…បេ… វចនតោ’’តិ. ឥទំ ភេសជ្ជក្ខន្ធកបាឡិំ (មហាវ. ២៩៥) សន្ធាយាហ. តត្ថ ឧទ្ធំ សាវនា ឧស្សាវនា, ឧស្សាវនា អន្តោ យស្សា កប្បិយភូមិយាតិ ឧស្សាវនន្តិកា. គាវោ និសីទន្តិ ឯត្ថាតិ គោនិសាទិកា, គោ-សទ្ទូបបទ និ-បុព្ពសទ វិសរណគត្យាវសានេសូតិ ធាតុ. គហបតីហិ ទិន្នាតិ គហបតិ, ឧត្តរបទលោបតតិយាតប្បុរិសោយំ. កម្មវាចាយ សម្មន្និតព្ពាតិ សម្មុតីតិ ឯវមិមាសំ វិគ្គហោ កាតព្ពោ. តត្ថាតិ កប្បិយកុដិវិនិច្ឆយេ. តំ បន អវត្វាបីតិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តនយំ អវត្វាបិ. បិ-សទ្ទេន តថាវចនម្បិ អនុជានាតិ. អដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេន វុត្តេតិ សេសអដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេន ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ វា ‘‘កប្បិយកុដី’’តិ វា វុត្តេ. សាធារណលក្ខណន្តិ សព្ពអដ្ឋកថានំ សាធារណំ ឧស្សាវនន្តិកកុដិករណលក្ខណំ. ចយន្តិ អធិដ្ឋានំ ឧច្ចវត្ថុំ. យតោ បដ្ឋាយាតិ យតោ ឥដ្ឋកតោ សិលតោ មត្តិកាបិណ្ឌតោ វា បដ្ឋាយ. បឋមិដ្ឋកាទីនំ ហេដ្ឋា ន វដ្ដន្តីតិ បឋមិដ្ឋកាទីនំ ហេដ្ឋាភូមិយំ បតិដ្ឋាបិយមានា ឥដ្ឋកាទយោ ភូមិគតិកត្តា ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ វត្វា បតិដ្ឋាបេតុំ ន វដ្ដន្តិ. យទិ ឯវំ ភូមិយំ និខណិត្វា ឋបិយមានា ថម្ភា កស្មា តថា វត្វា បតិដ្ឋាបេតុំ វដ្ដន្តីតិ អាហ ‘‘ថម្ភា បន…បេ… វដ្ដន្តី’’តិ.

សង្ឃសន្តកមេវាតិ វាសត្ថាយ កតំ សង្ឃិកសេនាសនំ សន្ធាយ វទតិ. ភិក្ខុសន្តកន្តិ វាសត្ថាយ ឯវ កតំ ភិក្ខុស្ស បុគ្គលិកសេនាសនំ.

១០២. មុខសន្និធីតិ ឥមិនា អន្តោវុត្ថទុក្កដមេវ ទីបេតិ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.២៩៥) បន ឯវំ វុត្តំ – តំ បន អវត្វាបីតិ បិ-សទ្ទេន តថាវចនម្បិ អនុជានាតិ. អដ្ឋកថាសូតិ អន្ធកដ្ឋកថាវិរហិតាសុ សេសដ្ឋកថាសុ. សាធារណលក្ខណន្តិ អន្ធកដ្ឋកថាយ សហ សព្ពដ្ឋកថានំ សមានំ. ចយន្តិ អធិដ្ឋានំ ឧច្ចវត្ថុំ. យតោ បដ្ឋាយាតិ យតោ ឥដ្ឋកាទិតោ បដ្ឋាយ ចយំ អាទិំ កត្វា ភិត្តិំ ឧដ្ឋាបេតុកាមាតិ អត្ថោ. ‘‘ថម្ភា បន ឧបរិ ឧគ្គច្ឆន្តិ, តស្មា វដ្ដន្តី’’តិ ឯតេន ឥដ្ឋកបាសាណា ហេដ្ឋា បតិដ្ឋាបិយមានាបិ យទិ ចយតោ, ភូមិតោ វា ឯកង្គុលមត្តម្បិ ឧគ្គតា តិដ្ឋន្តិ, វដ្ដន្តីតិ សិទ្ធំ ហោតិ.

អារាមោតិ ឧបចារសីមាបរិច្ឆិន្នោ សកលោ វិហារោ. សេនាសនានីតិ វិហារស្ស អន្តោ តិណកុដិអាទិកានិ សង្ឃស្ស និវាសគេហានិ. វិហារគោនិសាទិកា នាមាតិ សេនាសនគោនិសាទិកា នាម. សេនាសនានិ ហិ សយំ បរិក្ខិត្តានិបិ អារាមបរិក្ខេបាភាវេន ‘‘គោនិសាទិកា’’តិ វុត្តា. ‘‘ឧបឌ្ឍបរិក្ខិត្តោបី’’តិ ឥមិនា តតោ ឩនបរិក្ខិត្តោ យេភុយ្យេន អបរិក្ខិត្តោ នាម, តស្មា អបរិក្ខិត្តសង្ខមេវ គច្ឆតីតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថាតិ ឧបឌ្ឍាទិបរិក្ខិត្តេ. កប្បិយកុដិ លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ គោនិសាទិកាយ អភាវេន សេសកប្បិយកុដីសុ តីសុ យា កាចិ កប្បិយកុដិ កាតព្ពាតិ អត្ថោ.

តេសំ គេហានីតិ ឯត្ថ ភិក្ខូនំ វាសត្ថាយ កតម្បិ យាវ ន ទេន្តិ, តាវ តេសំ សន្តកំយេវ ភវិស្សតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិហារំ ឋបេត្វាតិ ឧបសម្បន្នានំ វាសត្ថាយ កតំ គេហំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. គេហន្តិ និវាសគេហំ. តទញ្ញំ បន ឧបោសថាគារាទិ សព្ពំ អនិវាសគេហំ ចតុកប្បិយភូមិវិមុត្តា បញ្ចមី កប្បិយភូមិ. សង្ឃសន្តកេបិ ហិ ឯតាទិសេ គេហេ សុដ្ឋុ បរិក្ខិត្តារាមដ្ឋេបិ អព្ភោកាសេ វិយ អន្តោវុត្ថាទិទោសោ នត្ថិ. យេន កេនចិ ឆន្នេ បរិច្ឆន្នេ ច សហសេយ្យប្បហោនកេ ភិក្ខុស្ស, សង្ឃស្ស វា និវាសគេហេ អន្តោវុត្ថាទិទោសោ, ន អញ្ញត្ថ. តេនាហ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘សង្ឃិកំ វា បុគ្គលិកំ វា’’តិ ឥទំ កិញ្ចាបិ ភិក្ខុភិក្ខុនីនំ សាមញ្ញតោ វុត្តំ ភិក្ខូនំ បន សង្ឃិកំ បុគ្គលិកញ្ច ភិក្ខុនីនំ, តាសំ សង្ឃិកំ បុគ្គលិកញ្ច ភិក្ខូនំ គិហិសន្តកដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ វេទិតព្ពំ.

មុខសន្និធីតិ អន្តោសន្និហិតទោសោ ហិ មុខប្បវេសននិមិត្តំ អាបត្តិំ ករោតិ, នាញ្ញថា, តស្មា ‘‘មុខសន្និធី’’តិ (វិ. វិ. ដី. មហាវគ្គ ២.២៩៥) វុត្តោតិ.

តត្ថ តត្ថ ខណ្ឌា ហោន្តីតិ ឧបឌ្ឍតោ អធិកំ ខណ្ឌា ហោន្តិ. សព្ពស្មិំ ឆទនេ វិនដ្ឋេតិ តិណបណ្ណាទិវស្សបរិត្តាយកេ ឆទនេ វិនដ្ឋេ. គោបានសីនំ បន ឧបរិ វល្លីហិ ពទ្ធទណ្ឌេសុ ឋិតេសុបិ ជហិតវត្ថុកា ហោន្តិ ឯវ. បក្ខបាសកមណ្ឌលន្តិ ឯកស្មិំ បស្សេ តិណ្ណំ គោបានសីនំ ឧបរិ ឋិតតិណបណ្ណាទិឆទនំ វុច្ចតិ.

១០៣. ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វា តស្សា’’តិអាទិនា អកប្បិយកុដិយំ វុត្ថម្បិ អនុបសម្បន្នស្ស ទិន្នេ កប្បិយំ ហោតិ, សាបេក្ខទានញ្ចេត្ថ វដ្ដតិ, បដិគ្គហណំ វិយ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. អន្តោបក្កសាមំបក្កេសុ បន ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អន្តោវុត្ថំ អន្តោបក្កំ សាមំបក្កំ បរិភុញ្ជិតព្ពំ, យោ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. អន្តោ ចេ, ភិក្ខវេ, វុត្ថំ អន្តោបក្កំ សាមំបក្កំ, តញ្ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ តិណ្ណំ ទុក្កដានំ. អន្តោ ចេ, ភិក្ខវេ, វុត្ថំ អន្តោបក្កំ អញ្ញេហិ បក្កំ, តញ្ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទ្វិន្នំ ទុក្កដានំ. អន្តោ ចេ, ភិក្ខវេ, វុត្ថំ ពហិបក្កំ សាមំបក្កំ, តញ្ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទ្វិន្នំ ទុក្កដានំ. ពហិ ចេ, ភិក្ខវេ, វុត្ថំ អន្តោបក្កំ សាមំបក្កំ, តញ្ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទ្វិន្នំ ទុក្កដានំ. អន្តោ ចេ, ភិក្ខវេ, វុត្ថំ ពហិបក្កំ អញ្ញេហិ បក្កំ, តញ្ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ពហិ ចេ, ភិក្ខវេ, វុត្ថំ អន្តោបក្កំ អញ្ញេហិ បក្កំ, តញ្ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ពហិ ចេ, ភិក្ខវេ, វុត្ថំ ពហិបក្កំ សាមំបក្កំ, តញ្ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ពហិ ចេ, ភិក្ខវេ, វុត្ថំ ពហិបក្កំ អញ្ញេហិ បក្កំ, តញ្ចេ បរិភុញ្ជេយ្យ, អនាបត្តី’’តិ (មហាវ. ២៧៤) វចនតោ ឯកំ តិរាបត្តិកំ, តីណិ ទុរាបត្តិកានិ, តីណិ ឯកាបត្តិកានិ, ឯកំ អនាបត្តិកន្តិ អដ្ឋ ហោន្តិ. តត្ថ អន្តោវុត្ថន្តិ អកប្បិយកុដិយំ វុត្ថំ. អន្តោបក្កេបិ ឯសេវ នយោ. សាមំបក្កន្តិ យំ កិញ្ចិ អាមិសំ ភិក្ខុស្ស បចិតុំ ន វដ្ដតិ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តមេវ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

កប្បិយភូមិវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

ឯកូនវីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.