២០. បដិគ្គហណវិនិច្ឆយកថា

១០៤. ឯវំ កប្បិយភូមិវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ បដិគ្គហណវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘ខាទនីយាទិបដិគ្គាហោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ខាទិយតេតិ ខាទនីយំ, ឋបេត្វា បញ្ច ភោជនានិ សព្ពស្ស អជ្ឈោហរិតព្ពស្សេតំ អធិវចនំ. អាទិសទ្ទេន ភោជនីយំ សង្គណ្ហាតិ. បដិគ្គហណំ សម្បដិច្ឆនំ បដិគ្គាហោ, ខាទនីយាទីនំ បដិគ្គាហោ ខាទនីយាទិបដិគ្គាហោ. តេនាហ ‘‘អជ្ឈោហរិតព្ពស្ស យស្ស កស្សចិ ខាទនីយស្ស វា ភោជនីយស្ស វា បដិគ្គហណ’’ន្តិ. បញ្ចសុ អង្គេសុ ឧច្ចារណមត្តន្តិ ឧក្ខិបនមត្តំ, ឥមិនា បដិគ្គហិតព្ពភារស្ស បមាណំ ទស្សេតិ. តេនេវ តាទិសេន បុរិសេន អនុក្ខិបនីយវត្ថុស្មិំ បដិគ្គហណំ ន រុហតីតិ ទីបេតិ. ‘‘ហត្ថបាសោ’’តិ ឥមិនា អាសន្នភាវំ. តេនេវ ច ទូរេ ឋត្វា អភិហរន្តស្ស បដិគ្គហណំ ន រុហតីតិ ទីបេតិ. អភិហារោតិ បរិណាមិតភាវោ, តេន ច តត្រដ្ឋកាទីសុ ន រុហតីតិ ទីបេតិ. ‘‘ទេវោ វា’’តិអាទិនា ទាយកតោ បយោគត្តយំ ទស្សេតិ. ‘‘តញ្ចេ’’តិអាទិនា បដិគ្គាហកតោ បយោគទ្វយំ ទស្សេតិ.

ឥទានិ តេសុ បញ្ចសុ អង្គេសុ ហត្ថបាសស្ស ទុរាជានតាយ តំ ទស្សេតុមាហ ‘‘តត្ថិ’’ច្ចាទិ. តត្ថ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ ហត្ថបាសោ នាមាតិ យោជនា. ‘‘តស្ស ឱរិមន្តេនា’’តិ ឥមិនា អាកាសេ ឧជុំ ឋត្វា បរេន ឧក្ខិត្តំ គណ្ហន្តស្សាបិ អាសន្នង្គភូតបាទតលតោ បដ្ឋាយ ហត្ថបាសោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ, ន សីសតោ បដ្ឋាយាតិ ទស្សេតិ. តត្ថ ‘‘ឱរិមន្តេនា’’តិ ឥមស្ស ហេដ្ឋិមន្តេនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ.

ឯត្ថ ច បវារណសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) ‘‘សចេ បន ភិក្ខុ និសិន្នោ ហោតិ, អាសន្នស្ស បច្ឆិមន្តតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិនា បដិគ្គាហកានំ អាសន្នង្គស្ស បារិមន្តតោ បដ្ឋាយ បរិច្ឆេទស្ស ទស្សិតត្តា ឥធាបិ អាកាសេ ឋិតស្ស បដិគ្គាហកស្ស អាសន្នង្គភូតបាទតលស្ស បារិមន្តភូតតោ បណ្ហិបរិយន្តស្ស ហេដ្ឋិមតលតោ បដ្ឋាយ, ទាយកស្ស បន ឱរិមន្តភូតតោ បាទង្គុលស្ស ហេដ្ឋិមបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ ហត្ថបាសោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមិនាវ នយេន ភូមិយំ និបជ្ជិត្វា ឧស្សីសកេ និសិន្នស្ស ហត្ថតោ បដិគ្គណ្ហន្តស្សាបិ អាសន្នសីសង្គស្ស បារិមន្តភូតតោ គីវន្តតោ បដ្ឋាយេវ ហត្ថបាសោ មិនិតព្ពោ, ន បាទតលតោ បដ្ឋាយ. ឯវំ និបជ្ជិត្វា ទានេបិ យថានុរូបំ វេទិតព្ពំ. ‘‘យំ អាសន្នតរំ អង្គ’’ន្តិ (បាចិ. អដ្ឋ. ២៣៨-២៣៩) ហិ វុត្តំ. អកល្លកោតិ គិលានោ សហត្ថា បរិភុញ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ មុខេន បដិគ្គណ្ហាតិ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.២៦៥) បន ‘‘អកល្លកោតិ គិលានោ គហេតុំ វា’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ, ឯតេន អកល្លកោតិ គិលានោ វា អថ វា គហេតុំ អកល្លកោ អសមត្ថោតិ អត្ថោ ទស្សិតោ. តេនាហ ‘‘សចេបិ នត្ថុករណិយំ ទីយមានំ នាសាបុដេន អកល្លកោ វា មុខេន បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ.

១០៥. ឯកទេសេនាបីតិ អង្គុលិយា ផុដ្ឋមត្តេន.

តញ្ចេ បដិគ្គណ្ហាតិ, សព្ពំ បដិគ្គហិតមេវាតិ វេណុកោដិយំ ពន្ធិត្វា ឋបិតត្តា. សចេ ភូមិយំ ឋិតមេវ ឃដំ ទាយកេន ហត្ថបាសេ ឋត្វា ‘‘ឃដំ ទស្សាមី’’តិ ទិន្នំ វេណុកោដិយា គហណវសេន បដិគ្គណ្ហាតិ, ឧភយកោដិពទ្ធំ សព្ពម្បិ បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ. ភិក្ខុស្ស ហត្ថេ អបីឡេត្វា បកតិយា បីឡិយមានំ ឧច្ឆុរសំ សន្ធាយ ‘‘គណ្ហថា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘អភិហារោ ន បញ្ញាយតី’’តិ វុត្តំ, ហត្ថបាសេ ឋិតស្ស បន ភិក្ខុស្ស អត្ថាយ បីឡិយមានំ ឧច្ឆុតោ បគ្ឃរន្តំ រសំ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. ទោណិកាយ សយំ បគ្ឃរន្តំ ឧច្ឆុរសំ មជ្ឈេ អាវរិត្វា វិស្សជ្ជិតម្បិ គណ្ហិតុំ វដ្ដតិ. បដិគ្គហណសញ្ញាយាតិ ‘‘មញ្ចាទិនា បដិគ្គហេស្សាមី’’តិ ឧប្បាទិតសញ្ញាយ, ឥមិនា ‘‘បដិគ្គណ្ហាមី’’តិ វាចាយ វត្តព្ពកិច្ចំ នត្ថីតិ ទស្សេតិ.

យត្ថ កត្ថចិ អដ្ឋកថាសុ, បទេសេសុ វា. អសំហារិមេ ផលកេតិ ថាមមជ្ឈិមេន អសំហារិយេ. ‘‘តិន្តិណិកាទិបណ្ណេសូតិ វចនតោ សាខាសុ បដិគ្គហណំ រុហតីតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បាចិត្តិយ ៣.២៦៥) វុត្តំ. បោរាណដីកាយម្បិ តថេវ វុត្តំ, តទេតំ វិចារេតព្ពំ. អដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘ភូមិយំ អត្ថតេសុ សុខុមេសុ តិន្តិណិកាទិបណ្ណេសុ បដិគ្គហណំ ន រុហតី’’តិ វុត្តំ. តំ តិន្តិណិកាទិបណ្ណានំ សុខុមត្តា តត្ថ ឋបិតអាមិសស្ស អសណ្ឋហនតោ ភូមិយំ ឋបិតសទិសត្តា ‘‘ន រុហតី’’តិ វុត្តំ, តិន្តិណិកាទិសាខាសុ ឋបិតេបិ ឯវមេវ សិយា, តស្មា ‘‘សាខាសុ បដិគ្គហណំ រុហតី’’តិ វចនំ អយុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. អដ្ឋកថាយំ ‘‘ន រុហតី’’តិ កិរិយាបទស្ស ‘‘កស្មា’’តិ ហេតុបរិយេសនេ សតិ ន អញ្ញំ បរិយេសិតព្ពំ, ‘‘សុខុមេសូ’’តិ វុត្តំ វិសេសនបទំយេវ ហេតុមន្តវិសេសនំ ភវតិ, តស្មា តិន្តិណិកបណ្ណាទីសុ បដិគ្គហណំ ន រុហតិ, កស្មា? តេសំ សុខុមត្តា. អញ្ញេសុ បន បទុមិនីបណ្ណាទីសុ រុហតិ, កស្មា? តេសំ ឱឡារិកត្តាតិ ហេតុផលសម្ពន្ធោ ឥច្ឆិតព្ពោតិ ទិស្សតិ, តស្មា ‘‘តទេតំ វិចារេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ន ហិ តានិ សន្ធារេតុំ សមត្ថានីតិ មហន្តេសុ បន បទុមិនីបណ្ណាទីសុ រុហតី’’តិ.

១០៦. បុញ្ឆិត្វា បដិគ្គហេត្វាតិ បុញ្ឆិតេបិ រជនចុណ្ណាសង្កាយ សតិ បដិគ្គហណត្ថាយ វុត្តំ, នាសតិ. តំ បនាតិ បតិតរជំ អប្បដិគ្គហេត្វា ឧបរិ គហិតបិណ្ឌបាតំ. អនាបត្តីតិ ទុរូបចិណ្ណាទិទោសោ នត្ថិ. បុព្ពាភោគស្ស អនុរូបវសេន ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វា…បេ… វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន តំ ‘‘អញ្ញស្ស ទស្សាមី’’តិ ចិត្តុប្បាទមត្តេន បរសន្តកំ ន ហោតិ, តស្មា តស្ស អទត្វាបិ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. ‘‘អនុបសម្បន្នស្ស ទស្សាមី’’តិអាទិបិ វិនយទុក្កដស្ស បរិហារាយ វុត្តំ, តថា អកត្វា គហិតេបិ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជតោ អនាបត្តិយេវ. ភិក្ខុស្ស ទេតីតិ អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្ស ទេតិ. កញ្ជិកន្តិ ខីររសាទិំ យំ កិញ្ចិ ទ្រវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ហត្ថតោ មោចេត្វា បុន គណ្ហាតិ, ឧគ្គហិតកំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ហត្ថតោ អមោចេន្តេនេវា’’តិ. អាលុឡេន្តានន្តិ អាលោឡេន្តានំ, អយមេវ វា បាឋោ. អាហរិត្វា ភូមិយំ ឋបិតត្តា អភិហារោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘បត្តោ បដិគ្គហេតព្ពោ’’តិ.

១០៧. បឋមតរំ ឧឡុង្កតោ ថេវា បត្តេ បតន្តីតិ ឯត្ថ ‘‘យថា បឋមតរំ បតិតថេវេ ទោសោ នត្ថិ, តថា អាកិរិត្វា អបនេន្តានំ បច្ឆា បតិតថេវេបិ អភិហដត្តា នេវត្ថិ ទោសោ’’តិ វទន្តិ. ចរុកេនាតិ ខុទ្ទកភាជនេន. ‘‘អភិហដត្តាតិ ទីយមានក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទត្វា អបនយនកាលេ បន ឆារិកា វា ពិន្ទូនិ វា បតន្តិ, បុន បដិគ្គហេតព្ពំ អភិហារស្ស វិគតត្តា’’តិ វទន្តិ, តំ យថា ន បតតិ, តថា អបនេស្សាមីតិ បដិហរន្តេ យុជ្ជតិ, បកតិសញ្ញាយ អបនេន្តេ អភិហារោ ន ឆិជ្ជតិ, សុបតិតំ. បដិគ្គហិតមេវ ហិ តំ ហោតិ. មុខវដ្ដិយាបិ គហេតុំ វដ្ដតីតិ អភិហរិយមានស្ស បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ឧបរិភាគេ ហត្ថំ បសារេត្វា ផុសិតុំ វដ្ដតិ. បាទេន បេល្លេត្វាតិ បាទេន ‘‘បដិគ្គហេស្សាមី’’តិ សញ្ញាយ អក្កមិត្វា. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. វចនមត្តមេវាតិ បដិពទ្ធំ បដិពទ្ធបដិពទ្ធន្តិ សទ្ទមត្តមេវ នានំ, កាយបដិពទ្ធមេវ ហោតិ, តស្មា តេសំ វចនំ ន គហេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឯស នយោតិ ‘‘បដិពទ្ធបដិពទ្ធម្បិ កាយបដិពទ្ធមេវា’’តិ អយំ នយោ. តថា ច តត្ថ កាយបដិពទ្ធេ តប្បដិពទ្ធេ ច ថុល្លច្ចយមេវ វុត្តំ.

តេន អាហរាបេតុន្តិ យស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកំ គតំ, តំ ‘‘ឥធ នំ អានេហី’’តិ អាណាបេត្វា តេន អាហរាបេតុំ ឥតរស្ស វដ្ដតីតិ អត្ថោ. តស្មាតិ យស្មា មូលដ្ឋស្សេវ បរិភោគោ អនុញ្ញាតោ, តស្មា. តំ ទិវសំ ហត្ថេន គហេត្វា ទុតិយទិវសេ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ឧគ្គហិតកបដិគ្គហិតំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនាមសិត្វា’’តិ. អប្បដិគ្គហិតត្តា ‘‘សន្និធិបច្ចយា អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. អប្បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អទិន្នមុខទ្វារាបត្តិ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិគ្គហេត្វា បន បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ. ‘‘ន តតោ បរន្តិ តទហេវ សាមំ អប្បដិគ្គហិតំ សន្ធាយ វុត្តំ, តទហេវ បដិគ្គហិតំ បន បុនទិវសាទីសុ អប្បដិគ្គហេត្វាបិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ.

១០៨. ខីយន្តីតិ ខយំ គច្ឆន្តិ, តេសំ ចុណ្ណេហិ ថុល្លច្ចយអប្បដិគ្គហណាបត្តិយោ ន ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. សត្ថកេនាតិ បដិគ្គហិតសត្ថកេន. នវសមុដ្ឋិតន្តិ ឯតេនេវ ឧច្ឆុអាទីសុ អភិនវលគ្គត្តា អព្ពោហារិកំ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. ឯសេវ នយោតិ សន្និធិទោសាទិំ សន្ធាយ វទតិ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. កស្មា បនេត្ថ ឧគ្គហិតបច្ចយា, សន្និធិបច្ចយា វា ទោសោ ន សិយាតិ អាហ ‘‘ន ហិ តំ បរិភោគត្ថាយ បរិហរន្តី’’តិ. ឥមិនា ច ពាហិរបរិភោគត្ថំ សាមំ គហេត្វា វា អនុបសម្បន្នេន ទិន្នំ វា បរិហរិតុំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ, តស្មា បត្តសម្មក្ខនាទិអត្ថំ សាមំ គហេត្វា បរិហរិតតេលាទិំ សចេ បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ, បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ. អព្ភន្តរបរិភោគត្ថំ បន សាមំ គហិតំ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស ឧគ្គហិតបដិគ្គហណំ ហោតិ, អប្បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស អទិន្នមុខទ្វារាបត្តិ ហោតិ. អព្ភន្តរបរិភោគត្ថមេវ អនុបសម្បន្នេន ទិន្នំ គហេត្វា បរិហរន្តស្ស សិង្គីលោណកប្បោ វិយ សន្និធិបច្ចយា អាបត្តិ ហោតិ. កេចិ បន ‘‘ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ឧច្ចារណមត្តំ ហោតីតិអាទិនា វុត្តបញ្ចង្គសម្បត្តិយា បដិគ្គហណស្ស រុហណតោ ពាហិរបរិភោគត្ថម្បិ សចេ អនុបសម្បន្នេហិ ទិន្នំ គណ្ហាតិ, បដិគ្គហិតមេវា’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ឥធ ពាហិរបរិភោគត្ថំ អនុបសម្បន្នេន ទិន្នំ គហេត្វា បរិហរន្តស្ស សន្និធិបច្ចយា អាបត្តិ វត្តព្ពា សិយា. ‘‘ន ហិ តំ បរិភោគត្ថាយ បរិហរន្តី’’តិ ច ន វត្តព្ពំ, តស្មា ពាហិរបរិភោគត្ថំ គហិតំ បដិគ្គហិតំ នាម ន ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

យទិ ឯវំ បញ្ចសុ បដិគ្គហណង្គេសុ ‘‘បរិភោគត្ថាយា’’តិ វិសេសនំ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពំ. បដិគ្គហណញ្ហិ បរិភោគត្ថមេវ ហោតីតិ ‘‘បរិភោគត្ថាយា’’តិ វិសុំ អវត្វា ‘‘តញ្ចេ ភិក្ខុ កាយេន វា កាយបដិពទ្ធេន វា បដិគ្គណ្ហាតី’’តិ ឯត្តកមេវ វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘សតិបិ បដិគ្គហណេ ‘ន ហិ តំ បរិភោគត្ថាយ បរិហរន្តី’តិ ឥធ អបរិភោគត្ថាយ បរិហរណេ អនាបត្តិ វុត្តា’’តិ វទន្តិ. តេន ច បដិគ្គហណង្គេសុ បញ្ចសុ សមិទ្ធេសុ អជ្ឈោហរិតុកាមតាយ គហិតមេវ បដិគ្គហិតំ នាម ហោតិ អជ្ឈោហរិតព្ពេសុយេវ បដិគ្គហណស្ស អនុញ្ញាតត្តាតិ ទស្សេតិ. តថា ពាហិរបរិភោគត្ថាយ គហេត្វា ឋបិតតេលាទិំ អជ្ឈោហរិតុកាមតាយ សតិ បដិគ្គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឧទុក្ខលមុសលាទីនិ ខីយន្តីតិ ឯត្ថ ឧទុក្ខលមុសលានំ ខយេន បិសិតកោដ្ដិតភេសជ្ជេសុ សចេ អាគន្តុកវណ្ណោ បញ្ញាយតិ, ន វដ្ដតិ. សុទ្ធំ ឧទកំ ហោតីតិ រុក្ខសាខាទីហិ គឡិត្វា បតនឧទកំ សន្ធាយ វុត្តំ.

១០៩. បត្តោ វាស្ស បដិគ្គហេតព្ពោតិ ឯត្ថាបិ បត្តគតំ ឆុបិត្វា ទេន្តស្ស ហត្ថេ លគ្គេន អាមិសេន ទោសាភាវត្ថំ បត្តបដិគ្គហណន្តិ អព្ភន្តរបរិភោគត្ថមេវ បត្តបដិគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. យំ សាមណេរស្ស បត្តេ បតតិ…បេ… បដិគ្គហណំ ន វិជហតីតិ ឯត្ថ បុនប្បុនំ គណ្ហន្តស្ស អត្តនោ បត្តេ បក្ខិត្តមេវ អត្តនោ សន្តកន្តិ សន្និដ្ឋានករណតោ ហត្ថគតំ បដិគ្គហណំ ន វិជហតិ. បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទិន្នំ បន គណ្ហន្តស្ស គហណសមយេយេវ អត្តនោ សន្តកន្តិ សន្និដ្ឋានស្ស កតត្តា ហត្ថគតំ បដិគ្គហណំ វិជហតិ. កេសញ្ចិ អត្ថាយ ភត្តំ បក្ខិបតីតិ ឯត្ថ អនុបសម្បន្នស្ស អត្ថាយ បក្ខិបន្តេបិ អាគន្ត្វា គណ្ហិស្សតីតិ សយមេវ បក្ខិបិត្វា ឋបនតោ បដិគ្គហណំ ន វិជហតិ. អនុបសម្បន្នស្ស ហត្ថេ បក្ខិត្តំ បន អនុបសម្បន្នេនេវ ឋបិតំ នាម ហោតីតិ បដិគ្គហណំ វិជហតិ បរិច្ចត្តភាវតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សាមណេរ…បេ… បរិច្ចត្តត្តា’’តិ. កេសញ្ចីតិអាទីសុ អនុបសម្បន្នានំ អត្ថាយ កត្ថចិ ឋបិយមានម្បិ ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ ឯវ បដិគ្គហណំ ន វិជហតិ, អថ ខោ ភាជនេ បតិតមេវ បដិគ្គហណំ វិជហតិ. ភាជនញ្ច ភិក្ខុនា បុនទិវសត្ថាយ អបេក្ខិតមេវាតិ តគ្គតម្បិ អាមិសំ ទុទ្ធោតបត្តគតំ វិយ បដិគ្គហណំ វិជហតីតិ សង្កាយ ‘‘សាមណេរស្ស ហត្ថេ បក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឦទិសេសុ ហិ យុត្តិ ន គវេសិតព្ពា, វុត្តនយេនេវ បដិបជ្ជិតព្ពំ.

១១០. បត្តគតា យាគូតិ ឥមិនា បត្តមុខវដ្ដិយា ផុដ្ឋេបិ កុដេ យាគុ បដិគ្គហិតា, ឧគ្គហិតា វា ន ហោតិ ភិក្ខុនោ អនិច្ឆាយ ផុដ្ឋត្តាតិ ទស្សេតិ. អារោបេតីតិ ហត្ថំ ផុសាបេតិ. បដិគ្គហណូបគំ ភារំ នាម ថាមមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ឧក្ខេបារហំ. កិញ្ចាបិ អវិស្សជ្ជេត្វាវ អញ្ញេន ហត្ថេន បិទហន្តស្ស ទោសោ នត្ថិ, តថាបិ ន បិទហិតព្ពន្តិ អដ្ឋកថាបមាណេនេវ គហេតព្ពំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.២៦៥) បន ‘‘ន បិទហិតព្ពន្តិ ហត្ថតោ មុត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, ហត្ថគតំ បន ឥតរេន ហត្ថេន បិទហតោ, ហត្ថតោ មុត្តម្បិ វា អផុសិត្វា ឧបរិ បិធានំ បាតេន្តស្ស ន ទោសោ’’តិ វុត្តំ.

១១១. បដិគ្គណ្ហាតីតិ ឆាយត្ថាយ ឧបរិ ធារិយមានា មហាសាខា យេន កេនចិ ឆិជ្ជេយ្យ, តត្ថ លគ្គរជំ មុខេ បាតេយ្យ វាតិ កប្បិយំ ការាបេត្វា បដិគ្គណ្ហាតិ.

មច្ឆិកវារណត្ថន្តិ ឯត្ថ ‘‘សចេបិ សាខាយ លគ្គរជំ បត្តេ បតតិ, សុខេន បរិភុញ្ជិតុំ សក្កាតិ សាខាយ បដិគ្គហិតត្តា អព្ភន្តរបរិភោគត្ថមេវិធ បដិគ្គហណន្តិ មូលបដិគ្គហណមេវ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. អបរេ បន ‘‘មច្ឆិកវារណត្ថន្តិ វចនមត្តំ គហេត្វា ពាហិរបរិភោគត្ថំ គហិត’’ន្តិ វទន្តិ. កុណ្ឌកេតិ មហាឃដេ. តស្មិម្បីតិ ចាដិឃដេបិ. អនុបសម្បន្នំ គាហាបេត្វាតិ តមេវ អជ្ឈោហរណីយំ ភណ្ឌំ អនុបសម្បន្នេន គាហាបេត្វា.

ថេរស្ស បត្តំ ទុតិយត្ថេរស្សាតិ ‘‘ថេរស្ស បត្តំ មយ្ហំ ទេថា’’តិ តេន អត្តនោ បរិច្ចជាបេត្វា ទុតិយត្ថេរស្ស ទេតិ. តុយ្ហំ យាគុំ មយ្ហំ ទេហីតិ ឯត្ថ ឯវំ វត្វា សាមណេរស្ស បត្តំ គហេត្វា អត្តនោបិ បត្តំ តស្ស ទេតិ. ឯត្ថ បនាតិ ‘‘បណ្ឌិតោ សាមណេរោ’’តិអាទិបត្តបរិវត្តនកថាយំ. ការណំ ឧបបរិក្ខិតព្ពន្តិ យថា មាតុអាទីនំ តេលាទីនិ ហរន្តោ តថារូបេ កិច្ចេ អនុបសម្បន្នេន អបរិវត្តេត្វាវ បរិភុញ្ជិតុំ លភតិ, ឯវមិធ បត្តបរិវត្តនំ អកត្វា បរិភុញ្ជិតុំ កស្មា ន លភតីតិ ការណំ វីមំសិតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ បន ‘‘សាមណេរេហិ គហិតតណ្ឌុលេសុ បរិក្ខីណេសុ អវស្សំ អម្ហាកំ សាមណេរា សង្គហំ ករោន្តីតិ ចិត្តុប្បត្តិ សម្ភវតិ, តស្មា តំ បរិវត្តេត្វាវ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. មាតាបិតូនំ អត្ថាយ បន ឆាយត្ថាយ វា គហណេ បរិភោគាសា នត្ថិ, តស្មា តំ វដ្ដតី’’តិ ការណំ វទន្តិ. តេនេវ អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេនបិ វុត្តំ –

‘‘មាតាបិតូនមត្ថាយ, តេលាទិំ ហរតោបិ ច;

សាខំ ឆាយាទិអត្ថាយ, ឥមស្ស ន វិសេសតា.

‘‘តស្មា ហិស្ស វិសេសស្ស, ចិន្តេតព្ពំ តុ ការណំ;

តស្ស សាលយភាវំ តុ, វិសេសំ តក្កយាមហ’’ន្តិ.

ឥទមេវេត្ថ យុត្តតរំ អវស្សំ តថាវិធវិតក្កុប្បត្តិយា សម្ភវតោ. ន ហិ សក្កា ឯត្ថ វិតក្កំ សោធេតុន្តិ. មាតាទីនំ អត្ថាយ ហរណេ បន នាវស្សំ តថាវិធវិតក្កុប្បត្តីតិ សក្កា វិតក្កំ សោធេតុំ. យត្ថ ហិ វិតក្កំ សោធេតុំ សក្កា, តត្ថ នេវត្ថិ ទោសោ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សចេ បន សក្កោតិ វិតក្កំ សោធេតុំ, តតោ លទ្ធំ ខាទិតុម្បិ វដ្ដតី’’តិ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.២៦៥) បន ‘‘ឯត្ថ បនាតិ បត្តបរិវត្តនេ. ការណន្តិ ឯត្ថ យថា សាមណេរា ឥតោ អម្ហាកម្បិ ទេន្តីតិ វិតក្កោ ឧប្បជ្ជតិ, ន តថា អញ្ញត្ថាតិ ការណំ វទន្តិ, តញ្ច យុត្តំ. យស្ស បន តាទិសោ វិតក្កោ នត្ថិ, តេន អបរិវត្តេត្វាបិ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

១១២. និច្ចាលេតុន្តិ ចាលេត្វា បាសាណសក្ខរាទិអបនយនំ កាតុំ. ឧទ្ធនំ អារោបេតព្ពន្តិ អនគ្គិកំ ឧទ្ធនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឧទ្ធនេ បច្ចមានស្ស អាលុឡនេ ឧបរិ អបក្កតណ្ឌុលា ហេដ្ឋា បវិសិត្វា បច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘សាមំបាកញ្ចេវ ហោតី’’តិ.

១១៣. អាធារកេ បត្តោ ឋបិតោតិ អប្បដិគ្គហិតាមិសោ បត្តោ បុន បដិគ្គហណត្ថាយ ឋបិតោ. ចាលេតីតិ វិនា ការណំ ចាលេតិ, សតិបិ ការណេ ភិក្ខូនំ បរិភោគារហំ ចាលេតុំ ន វដ្ដតិ. កិញ្ចាបិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អមនុស្សិកាពាធេ អាមកមំសំ អាមកលោហិត’’ន្តិ (មហាវ. ២៦៤) តាទិសេ អាពាធេ អត្តនោ អត្ថាយ អាមកមំសបដិគ្គហណំ អនុញ្ញាតំ, ‘‘អាមកមំសបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) ច សាមញ្ញតោ បដិក្ខិត្តំ, តថាបិ អត្តនោ, អញ្ញស្ស វា ភិក្ខុនោ អត្ថាយ អគ្គហិតត្តា ‘‘សីហវិឃាសាទិំ…បេ… វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. សក្កោតិ វិតក្កំ សោធេតុន្តិ ‘‘មយ្ហម្បិ ទេតី’’តិ វិតក្កស្ស អនុប្បន្នភាវំ សល្លក្ខេតុំ សក្កោតិ, ‘‘សាមណេរស្ស ទស្សាមី’’តិ សុទ្ធចិត្តេន មយា គហិតន្តិ វា សល្លក្ខេតុំ សក្កោតិ. សចេ បន មូលេបិ បដិគ្គហិតំ ហោតីតិ ឯត្ថ ‘‘គហេត្វា គតេ មយ្ហម្បិ ទទេយ្យុន្តិ សញ្ញាយ សចេ បដិគ្គហិតំ ហោតី’’តិ វទន្តិ.

១១៤. កោដ្ឋាសេ ករោតីតិ ‘‘ភិក្ខូ សាមណេរា ច អត្តនោ អត្តនោ អភិរុចិតំ កោដ្ឋាសំ គណ្ហន្តូ’’តិ សព្ពេសំ សមកេ កោដ្ឋាសេ ករោតិ. គហិតាវសេសន្តិ សាមណេរេហិ គហិតកោដ្ឋាសតោ អវសេសំ. គណ្ហិត្វាតិ ‘‘មយ្ហំ ឥទំ គណ្ហិស្សាមី’’តិ គហេត្វា. ឥធ គហិតាវសេសំ នាម តេន គណ្ហិត្វា បុន ឋបិតំ.

បដិគ្គហេត្វាតិ តទហុ បដិគ្គហេត្វា. តេនេវ ‘‘យាវកាលិកេន យាវជីវិកសំសគ្គេ ទោសោ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. សចេ បន បុរិមទិវសេ បដិគ្គហេត្វា ឋបិតា ហោតិ, សាមិសេន មុខេន តស្សា វដ្ដិយា ធូមំ បិវិតុំ ន វដ្ដតិ. សមុទ្ទោទកេនាតិ អប្បដិគ្គហិតសមុទ្ទោទកេន.

ហិមករកា នាម កទាចិ វស្សោទកេន សហ បតនកា បាសាណលេខា វិយ ឃនីភូតា ឧទកវិសេសា, តេសុ បដិគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘ឧទកគតិកា ឯវា’’តិ. យស្មា កតកដ្ឋិ ឧទកំ បសាទេត្វា វិសុំ តិដ្ឋតិ, តស្មា ‘‘អព្ពោហារិក’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមិនា អប្បដិគ្គហិតាបត្តីហិ អព្ពោហារិកំ, វិកាលភោជនាបត្តីហិបិ អព្ពោហារិកន្តិ ទស្សេតិ. លគ្គតីតិ សុក្ខេ មុខេ ច ហត្ថេ ច មត្តិកាវណ្ណំ ទស្សេន្តំ លគ្គតិ. ពហលន្តិ ហត្ថមុខេសុ អលគ្គនកម្បិ បដិគ្គហេតព្ពំ.

វាសមត្តន្តិ រេណុខីរាភាវំ ទស្សេតិ. បានីយំ គហេត្វាតិ អត្តនោយេវ អត្ថាយ គហេត្វា. សចេ បន បីតាវសេសកំ តត្ថេវ អាកិរិស្សាមីតិ គណ្ហាតិ, បុន បដិគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ. អាកិរតិ, បដិគ្គហេតព្ពន្តិ បុប្ផរសស្ស បញ្ញាយនតោ វុត្តំ. វិក្ខម្ភេត្វាតិ វិយូហិត្វា, អបនេត្វាតិ អត្ថោ.

១១៥. មហាភូតេសូតិ បាណសរីរសន្និស្សិតេសុ បថវីអាទិមហាភូតេសុ. សព្ពំ វដ្ដតីតិ អត្តនោ បរេសញ្ច សរីរសន្និស្សិតំ សព្ពំ វដ្ដតិ, អកប្បិយមំសានុលោមតាយ ថុល្លច្ចយាទិំ ន ជនេតីតិ អធិប្បាយោ. បតតីតិ អត្តនោ សរីរតោ ឆិជ្ជិត្វា បតតិ. ‘‘រុក្ខតោ ឆិន្ទិត្វា’’តិ វុត្តត្តា មត្តិកត្ថាយ បថវិំ ខណិតុំ, អញ្ញម្បិ យំ កិញ្ចិ មូលបណ្ណាទិវិសភេសជ្ជំ ឆិន្ទិត្វា ឆារិកំ អកត្វាបិ អប្បដិគ្គហិតម្បិ បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

បដិគ្គហណវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

វីសតិមោ បរិច្ឆេទោ.