១៦. សហសេយ្យវិនិច្ឆយកថា

៧៩. ឯវំ ភូតគាមវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ សហសេយ្យវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘ទុវិធំ សហសេយ្យក’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ទ្វេ វិធា បការា យស្ស សហសេយ្យកស្ស តំ ទុវិធំ, សហ សយនំ, សហ វា សយតិ ឯត្ថាតិ សហសេយ្យា, សហសេយ្យា ឯវ សហសេយ្យកំ សកត្ថេ ក-បច្ចយវសេន. តំ បន អនុបសម្បន្នេនសហសេយ្យាមាតុគាមេនសហសេយ្យាវសេន ទុវិធំ. តេនាហ ‘‘ទុវិធំ សហសេយ្យក’’ន្តិ. ទិរត្តតិរត្តន្តិ ឯត្ថ វចនសិលិដ្ឋតាមត្តេន ទិរត្តគ្គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. តិរត្តញ្ហិ សហវាសេ លព្ភមានេ ទិរត្តេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទិរត្តគ្គហណំ វិសុំ ន បយោជេតិ. តេនេវាហ ‘‘ឧត្តរិទិរត្តតិរត្តន្តិ ភគវា សាមណេរានំ សង្គហករណត្ថាយ តិរត្តបរិហារំ អទាសី’’តិ. និរន្តរំ តិរត្តគ្គហណត្ថំ វា ទិរត្តគ្គហណំ កតំ. កេវលញ្ហិ ‘‘តិរត្ត’’ន្តិ វុត្តេ អញ្ញត្ថ វាសេន អន្តរិកម្បិ តិរត្តំ គណ្ហេយ្យ. ទិរត្តវិសិដ្ឋំ បន តិរត្តំ វុច្ចមានំ តេន អនន្តរិកមេវ តិរត្តំ ទីបេតិ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៥០-៥១) ‘‘ទិរត្តគ្គហណំ វចនាលង្ការត្ថំ. និរន្តរំ តិស្សោវ រត្តិយោ សយិត្វា ចតុត្ថទិវសាទីសុ សយន្តស្សេវ អាបត្តិ, ន ឯកន្តរិកាទិវសេន សយន្តស្សាតិ ទស្សនត្ថម្បីតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សហសេយ្យំ ឯកតោ សេយ្យំ. សេយ្យន្តិ ចេត្ថ កាយប្បសារណសង្ខាតំ សយនម្បិ វុច្ចតិ, យស្មិំ សេនាសនេ សយន្តិ, តម្បិ, តស្មា សេយ្យំ កប្បេយ្យាតិ ឯត្ថ សេនាសនសង្ខាតំ សេយ្យំ បវិសិត្វា កាយប្បសារណសង្ខាតំ សេយ្យំ កប្បេយ្យ សម្បាទេយ្យាតិ អត្ថោ. ទិយឌ្ឍហត្ថុព្ពេធេនាតិ ឯត្ថ ទិយឌ្ឍហត្ថោ វឌ្ឍកិហត្ថេន គហេតព្ពោ. បញ្ចហិ ឆទនេហីតិ ឥដ្ឋកាសិលាសុធាតិណបណ្ណសង្ខាតេហិ បញ្ចហិ ឆទនេហិ. វាចុគ្គតវសេនាតិ បគុណវសេន.

ឯកូបចារោតិ វឡញ្ជនទ្វារស្ស ឯកត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៥០-៥១) បន ‘‘ឯកូបចារោ ឯកេន មគ្គេន បវិសិត្វា អព្ភោកាសំ អនោក្កមិត្វា សព្ពត្ថ អនុបរិគមនយោគ្គោ, ឯតំ ពហុទ្វារម្បិ ឯកូបចារោវ. យត្ថ បន កុដ្ដាទីហិ រុន្ធិត្វា វិសុំ ទ្វារំ យោជេន្តិ, នានូបចារោ ហោតិ. សចេ បន រុន្ធតិ ឯវ, វិសុំ ទ្វារំ ន យោជេន្តិ, ឯតម្បិ ឯកូបចារមេវ មត្តិកាទីហិ បិហិតទ្វារោ វិយ គព្ភោតិ គហេតព្ពំ. អញ្ញថា គព្ភេ បវិសិត្វា បមុខាទីសុ និបន្នានុបសម្បន្នេហិ សហសេយ្យាបរិមុត្តិយា គព្ភទ្វារំ មត្តិកាទីហិ បិទហាបេត្វា ឧដ្ឋិតេ អរុណេ វិវរាបេន្តស្សបិ អនាបត្តិ ភវេយ្យា’’តិ វុត្តំ. ចតុសាលំ ឯកូបចារំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តេសំ បយោគេ បយោគេ ភិក្ខុស្ស អាបត្តីតិ ឯត្ថ កេចិ ‘‘អនុដ្ឋហនេន អកិរិយសមុដ្ឋានា អាបត្តិ វុត្តា, តស្មិំ ខណេ និទ្ទាយន្តស្ស កិរិយាភាវា. ឥទញ្ហិ សិក្ខាបទំ សិយា កិរិយាយ, សិយា អកិរិយាយ សមុដ្ឋាតិ. កិរិយាយ សមុដ្ឋានតា ចស្ស តព្ពហុលវសេន វុត្តា’’តិ វទន្តិ. ‘‘យថា ចេតំ, ឯវំ ទិវាសយនម្បិ. អនុដ្ឋហនេន, ហិ ទ្វារាសំវរណេន ចេតំ អកិរិយសមុដ្ឋានម្បិ ហោតី’’តិ វទន្តិ, ឥទញ្ច យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ, វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

៨០. ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ អសម្ពទ្ធភិត្តិកស្សាតិ ឥទំ សម្ពទ្ធភិត្តិកេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឧបរិមតលេ សយិតស្ស សង្កា ឯវ នត្ថីតិ ‘‘ហេដ្ឋាបាសាទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. នានូបចារេតិ យត្ថ ពហិ និស្សេណិំ កត្វា ឧបរិមតលំ អារោហន្តិ, តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឧបរិមតលេបី’’តិ. អាកាសង្គណេ និបជ្ជន្តស្ស អាបត្តិអភាវតោ ‘‘ឆទនព្ភន្តរេ’’តិ វុត្តំ. សភាសង្ខេបេនាតិ សភាការេន. អឌ្ឍកុដ្ដកេ សេនាសនេតិ ឯត្ថ ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកំ នាម យត្ថ ឧបឌ្ឍំ មុញ្ចិត្វា តីសុ បស្សេសុ ភិត្តិយោ ពទ្ធា ហោន្តិ, យត្ថ វា ឯកស្មិំ បស្សេ ភិត្តិំ ឧដ្ឋាបេត្វា ឧភោសុ បស្សេសុ ឧបឌ្ឍំ ឧបឌ្ឍំ កត្វា ភិត្តិយោ ឧដ្ឋាបេន្តិ, តាទិសំ សេនាសន’’ន្តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ, គណ្ឋិបទេ បន ‘‘អឌ្ឍកុដ្ដកេតិ ឆទនំ អឌ្ឍេន អសម្បត្តកុដ្ដកេ’’តិ វុត្តំ, តម្បិ នោ ន យុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ បន ‘‘សភាសង្ខេបេនាតិ វុត្តស្សេវ អឌ្ឍកុដ្ដកេតិ ឥមិនា សណ្ឋានំ ទស្សេតិ. យត្ថ តីសុ, ទ្វីសុ វា បស្សេសុ ភិត្តិយោ ពទ្ធា, ឆទនំ វា អសម្បត្តា អឌ្ឍភិត្តិ, ឥទំ អឌ្ឍកុដ្ដកំ នាមា’’តិ វុត្តំ. វាឡសង្ឃាដោ នាម បរិក្ខេបស្ស អន្តោ ថម្ភាទីនំ ឧបរិ វាឡរូបេហិ កតសង្ឃាដោ.

បរិក្ខេបស្ស ពហិ គតេតិ ឯត្ថ យត្ថ យស្មិំ បស្សេ បរិក្ខេបោ នត្ថិ, តត្ថាបិ បរិក្ខេបារហបទេសតោ ពហិ គតេ អនាបត្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៥០-៥១) បន ‘‘បរិក្ខេបស្ស ពហិ គតេតិ ឯត្ថ យស្មិំ បស្សេ បរិក្ខេបោ នត្ថិ, តត្ថ សចេ ភូមិតោ វត្ថុ ឧច្ចំ ហោតិ, ឧភតោ ឧច្ចវត្ថុតោ ហេដ្ឋា ភូមិយំ និព្ពកោសព្ភន្តរេបិ អនាបត្តិ ឯវ តត្ថ សេនាសនវោហារាភាវតោ. អថ វត្ថុ នីចំ ភូមិសមមេវ សេនាសនស្ស ហេដ្ឋិមតលេ តិដ្ឋតិ, តត្ថ បរិក្ខេបរហិតទិសាយ និព្ពកោសព្ភន្តរេ សព្ពត្ថ អាបត្តិ ហោតិ, បរិច្ឆេទាភាវតោ បរិក្ខេបស្ស ពហិ ឯវ អនាបត្តីតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេតិ ឯត្ថ មជ្ឈេ វិវដង្គណវន្តាសុ មហាចតុសាលាសុ យថា អាកាសង្គណំ អនោតរិត្វា បមុខេនេវ គន្ត្វា សព្ពគព្ភេ បវិសិតុំ ន សក្កា ហោតិ, ឯវំ ឯកេកគព្ភស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ កុដ្ដំ នីហរិត្វា កតំ បរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារំ នាម, ឥទំ បន តាទិសំ ន ហោតីតិ ‘‘អបរិច្ឆិន្នគព្ភូបចារេ’’តិ វុត្តំ. សព្ពគព្ភេបិ បវិសន្តីតិ គព្ភូបចារស្ស អបរិច្ឆិន្នត្តា អាកាសង្គណំ អនោតរិត្វាបិ បមុខេនេវ គន្ត្វា តំ តំ គព្ភំ បវិសន្តិ. អថ កុតោ តស្ស បរិក្ខេបោយេវ សព្ពបរិច្ឆិន្នត្តាតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘គព្ភបរិក្ខេបោយេវ ហិស្ស បរិក្ខេបោ’’តិ, ឥទញ្ច សមន្តា គព្ភភិត្តិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. ចតុសាលវសេន ហិ សន្និវិដ្ឋេ សេនាសនេ គព្ភបមុខំ វិសុំ អបរិក្ខិត្តម្បិ សមន្តា ឋិតំ គព្ភភិត្តីនំ វសេន បរិក្ខិត្តំ នាម ហោតិ.

៨១. ឯកទិសាយ ឧជុកមេវ ទីឃំ កត្វា សន្និវេសិតោ បាសាទោ ឯកសាលសន្និវេសោ. ទ្វីសុ តីសុ ចតូសុ វា ទិសាសុ សិង្ឃាដកសណ្ឋានាទិវសេន កតា ទ្វិសាលាទិសន្និវេសា វេទិតព្ពា. សាលប្បភេទទីបនមេវ ចេត្ថ បុរិមតោ វិសេសោតិ. អដ្ឋ បាចិត្តិយានីតិ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នំ ឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នំ សេនាសនំ ទុក្កដវត្ថុស្ស អាទិំ កត្វា បាឡិយំ ទស្សិតត្តា តតោ អធិកំ សព្ពច្ឆន្នឧបឌ្ឍបរិច្ឆន្នាទិកម្បិ សព្ពំ បាឡិយំ អវុត្តម្បិ បាចិត្តិយស្សេវ វត្ថុភាវេន ទស្សិតំ សិក្ខាបទស្ស បណ្ណត្តិវជ្ជត្តា, គរុកេ ឋាតព្ពតោ ចាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘សត្ត បាចិត្តិយានី’’តិ បាឡិយំ វុត្តបាចិត្តិយទ្វយំ សាមញ្ញតោ ឯកត្តេន គហេត្វា វុត្តំ. បាឡិយំ (បាចិ. ៥៤) ‘‘តតិយាយ រត្តិយា បុរារុណា និក្ខមិត្វា បុន សយតី’’តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, អនិក្ខមិត្វា បុរារុណា ឧដ្ឋហិត្វា អន្តោឆទនេ និសិន្នស្សាបិ បុន ទិវសេ សហសេយ្យេន អនាបត្តិ ឯវ. ឯត្ថ ចតុភាគោ ចូឡកំ, ទ្វេភាគា ឧបឌ្ឍំ, តីសុ ភាគេសុ ទ្វេ ភាគា យេភុយ្យន្តិ ឥមិនា លក្ខណេន ចូឡកច្ឆន្នបរិច្ឆន្នាទីនិ វេទិតព្ពានិ. ឥទានិ ទុតិយសិក្ខាបទេបិ យថាវុត្តនយំ អតិទិសន្តោ ‘‘មាតុគាមេន…បេ… អយមេវ វិនិច្ឆយោ’’តិ អាហ. ‘‘មតិត្ថិយា បារាជិកវត្ថុភូតាយបិ អនុបាទិន្នបក្ខេ ឋិតត្តា សហសេយ្យាបត្តិំ ន ជនេតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘អត្ថង្គតេ សូរិយេ មាតុគាមេ និបន្នេ និបជ្ជតិ, អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ (បាចិ. ៥៧) វចនតោ ទិវា តស្ស សយន្តស្ស សហសេយ្យាបត្តិ ន ហោតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

សហសេយ្យវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

សោឡសមោ បរិច្ឆេទោ.