១៥. ភូតគាមវិនិច្ឆយកថា

៧៥. ឯវំ បថវិវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ ភូតគាមវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘ភូតគាមោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភវន្តិ អហុវុញ្ចាតិ ភូតា, ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ ជាតា វឌ្ឍិតា ចាតិ អត្ថោ. គាមោតិ រាសិ, ភូតានំ គាមោតិ ភូតគាមោ, ភូតា ឯវ វា គាមោ ភូតគាមោ, បតិដ្ឋិតហរិតតិណរុក្ខាទីនមេតំ អធិវចនំ. តត្ថ ‘‘ភវន្តី’’តិ ឥមស្ស វិវរណំ ‘‘ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តី’’តិ, ‘‘អហុវុ’’ន្តិ ឥមស្ស ‘‘ជាតា វឌ្ឍិតា’’តិ. ឯវំ ភូត-សទ្ទោ បច្ចុប្បន្នាតីតវិសយោ ហោតិ. តេនាហ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៩០) ‘‘ភវន្តីតិ វឌ្ឍន្តិ, អហុវុន្តិ ពភុវូ’’តិ. ឥទានិ តំ ភូតគាមំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភូតគាមោតិ បញ្ចហិ ពីជេហិ ជាតានំ រុក្ខលតាទីនមេតំ អធិវចន’’ន្តិ អាហ. លតាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ឱសធិគច្ឆាទយោ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ តានិ ពីជានិ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រិមានិ បញ្ច ពីជានី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ មូលមេវ ពីជំ មូលពីជំ. ឯវំ សេសេសុបិ. អថ វា មូលំ ពីជំ ឯតស្សាតិ មូលពីជំ, មូលពីជតោ វា និព្ពត្តំ មូលពីជំ. ឯវំ សេសេសុបិ. តត្ថ បឋមេន វិគ្គហេន ពីជគាមោ ឯវ លព្ភតិ, ទុតិយតតិយេហិ ភូតគាមោ. ឥទានិ តេ ភូតគាមេ សរូបតោ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ មូលពីជំ នាមា’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ តេសុ បញ្ចសុ មូលពីជាទីសុ ហលិទ្ទិ…បេ… ភទ្ទមុត្តកំ មូលពីជំ នាម. ន កេវលំ ឥមានិយេវ មូលពីជានិ, អថ ខោ ឥតោ អញ្ញានិបិ យានិ វា បន ភូតគាមជាតានិ អត្ថិ សន្តិ, មូលេ ជាយន្តិ, មូលេ សញ្ជាយន្តិ, ឯតំ ភូតគាមជាតំ មូលពីជំ នាម ហោតីតិ យោជនា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (បាចិ. អដ្ឋ. ៩១) ‘‘ឥទានិ តំ ភូតគាមំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘ភូតគាមោ នាម បញ្ច ពីជជាតានី’តិអាទិមាហា’’តិ. តត្ថ ភូតគាមោ នាមាតិ ភូតគាមំ ឧទ្ធរិត្វា យស្មិំ សតិ ភូតគាមោ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ច ពីជជាតានីតិ អាហា’’តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ, មូលេ ជាយន្តី’’តិអាទីនិ ន សមេន្តិ. ន ហិ មូលពីជាទីនិ មូលាទីសុ ជាយន្តិ. មូលាទីសុ ជាយមានានិ បន តានិ ពីជជាតានិ, តស្មា ឯវមត្ថវណ្ណនា វេទិតព្ពា – ភូតគាមោ នាមាតិ វិភជិតព្ពបទំ. បញ្ចាតិ តស្ស វិភាគបរិច្ឆេទោ. ពីជជាតានីតិ បរិច្ឆិន្នធម្មនិទស្សនំ, យតោ ពីជេហិ ជាតានិ ពីជជាតានិ, រុក្ខាទីនំ ឯតំ អធិវចនន្តិ ច. យថា ‘‘សាលីនំ ចេបិ ឱទនំ ភុញ្ជតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៧៦) សាលិតណ្ឌុលានំ ឱទនោ សាលិឱទនោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ពីជតោ សម្ភូតោ ភូតគាមោ ‘‘ពីជ’’ន្តិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោតិ ច.

ផឡុពីជន្តិ បព្ពពីជំ. បច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរុហណសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជ-សទ្ទោ តទត្ថសំសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ មូលាទិតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជសទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជ’’ន្តិ ‘‘រូបរូបំ, ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ ច យថា. និទ្ទេសេ ‘‘យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ, មូលេ ជាយន្តិ មូលេ សញ្ជាយន្តី’’តិ ឯត្ថ ពីជតោ និព្ពត្តេន ពីជំ ទស្សិតំ, តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – យានិ វា បនញ្ញានិបិ អត្ថិ, អាលុវកសេរុកមលនីលុប្បលបុណ្ឌរីកកុវលយកុន្ទបាដលិមូលាទិភេទេ មូលេ គច្ឆវល្លិរុក្ខាទីនិ ជាយន្តិ សញ្ជាយន្តិ, តានិ, យម្ហិ មូលេ ជាយន្តិ ចេវ សញ្ជាយន្តិ ច, តញ្ច បាឡិយំ (បាចិ. ៩១) វុត្តហលិទ្ទាទិ ច, សព្ពម្បិ ឯតំ មូលពីជំ នាម, ឯតេន ការិយោបចារេន ការណំ ទស្សិតន្តិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ ខន្ធពីជាទីសុ. យេវាបនកខន្ធពីជេសុ បនេត្ថ អម្ពាដកឥន្ទសាលនុហិបាលិភទ្ទកកណិការាទីនិ ខន្ធពីជានិ. អម្ពិលាវល្លិចតុរស្សវល្លិកណវេរាទីនិ ផឡុពីជានិ. មកចិមល្លិកាសុមនជយសុមនាទីនិ អគ្គពីជានិ. អម្ពជម្ពុបនសដ្ឋិអាទីនិ ពីជពីជានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ. ភូតគាមេ ភូតគាមសញ្ញី ឆិន្ទតិ វា ឆេទាបេតិ វាតិ សត្ថកានិ គហេត្វា សយំ វា ឆិន្ទតិ, អញ្ញេន វា ឆេទាបេតិ. ភិន្ទតិ វា ភេទាបេតិ វាតិ បាសាណាទីនិ គហេត្វា សយំ វា ភិន្ទតិ, អញ្ញេន វា ភេទាបេតិ. បចតិ វា បចាបេតិ វាតិ អគ្គិំ ឧបសំហរិត្វា សយំ វា បចតិ, អញ្ញេន វា បចាបេតិ, បាចិត្តិយំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អាបត្តិភេទំ ទស្សេន្តោ ‘‘ភូតគាមញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ភូតគាមបរិមោចិតន្តិ ភូតគាមតោ វិយោជិតំ.

៧៦. សញ្ចិច្ច ឧក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ ‘‘សញ្ចិច្ចា’’តិ វុត្តត្តា សរីរេ លគ្គភាវំ ញត្វាបិ ឧដ្ឋហតិ, ‘‘តំ ឧទ្ធរិស្សាមី’’តិ សញ្ញាយ អភាវតោ វដ្ដតិ. អនន្តកគ្គហណេន សាសបមត្តិកា គហិតា. នាមញ្ហេតំ តស្សា សេវាលជាតិយា. មូលបណ្ណានំ អភាវេន ‘‘អសម្បុណ្ណភូតគាមោ នាមា’’តិ វុត្តំ. អភូតគាមមូលត្តាតិ ឯត្ថ ភូតគាមោ មូលំ ការណំ ឯតស្សាតិ ភូតគាមមូលោ, ភូតគាមស្ស វា មូលំ ការណន្តិ ភូតគាមមូលំ. ពីជគាមោ ហិ នាម ភូតគាមតោ សម្ភវតិ, ភូតគាមស្ស ច ការណំ ហោតិ. អយំ បន តាទិសោ ន ហោតីតិ ‘‘អភូតគាមមូលត្តា’’តិ វុត្តំ.

កិញ្ចាបិ ហិ តាលនាឡិកេរាទីនំ ខាណុ ឧទ្ធំ អវឌ្ឍនតោ ភូតគាមស្ស ការណំ ន ហោតិ, តថាបិ ភូតគាមសង្ខ្យូបគតនិព្ពត្តបណ្ណមូលពីជតោ សម្ភូតត្តា ភូតគាមតោ ឧប្បន្នោ នាម ហោតីតិ ពីជគាមេន សង្គហំ គច្ឆតិ. សោ ពីជគាមេន សង្គហិតោតិ អវឌ្ឍមានេបិ ភូតគាមមូលត្តា វុត្តំ.

‘‘អង្កុរេ ហរិតេ’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘នីលវណ្ណេ ជាតេ’’តិ, នីលបណ្ណស្ស វណ្ណសទិសេ បណ្ណេ ជាតេតិ អត្ថោ, ‘‘នីលវណ្ណេ ជាតេ’’តិ វា បាឋោ គហេតព្ពោ. អមូលកភូតគាមេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ ឥទំ នាឡិកេរស្ស អាវេណិកំ កត្វា វទតិ. ‘‘បានីយឃដាទីនំ ពហិ សេវាលោ ឧទកេ អដ្ឋិតត្តា ពីជគាមានុលោមត្តា ច ទុក្កដវត្ថូ’’តិ វទន្តិ. កណ្ណកម្បិ អព្ពោហារិកមេវាតិ នីលវណ្ណម្បិ អព្ពោហារិកមេវ.

៧៧. សេលេយ្យកំ នាម សិលាយ សម្ភូតា ឯកា គន្ធជាតិ. បុប្ផិតកាលតោ បដ្ឋាយាតិ វិកសិតកាលតោ បភុតិ. អហិច្ឆត្តកំ គណ្ហន្តោតិ វិកសិតំ គណ្ហន្តោ. មកុឡំ បន រុក្ខត្តចំ អកោបេន្តេនបិ គហេតុំ ន វដ្ដតិ. ‘‘រុក្ខត្តចំ វិកោបេតីតិ វុត្តត្តា រុក្ខេ ជាតំ យំ កិញ្ចិ អហិច្ឆត្តកំ រុក្ខត្តចំ អវិកោបេត្វា មត្ថកតោ ឆិន្ទិត្វា គហេតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តទយុត្តំ ‘‘អហិច្ឆត្តកំ យាវ មកុឡំ ហោតិ, តាវ ទុក្កដវត្ថូ’’តិ វុត្តត្តា. រុក្ខតោ មុច្ចិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘យទិបិ កិញ្ចិមត្តំ រុក្ខេ អល្លីនា ហុត្វា តិដ្ឋតិ, រុក្ខតោ គយ្ហមានា បន រុក្ខច្ឆវិំ ន វិកោបេតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. អល្លរុក្ខតោ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថាបិ រុក្ខត្តចំ អវិកោបេត្វា មត្ថកតោ តច្ឆេត្វា គហេតុំ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. ហត្ថកុក្កុច្ចេនាតិ ហត្ថចាបល្លេន. បានីយំ ន វាសេតព្ពន្តិ ឥទំ អត្តនោ អត្ថាយ នាមិតំ សន្ធាយ វុត្តំ. កេវលំ អនុបសម្បន្នស្ស អត្ថាយ នាមិតេ បន បច្ឆា តតោ លភិត្វា ន វាសេតព្ពន្តិ នត្ថិ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៩២) បន ‘‘បានីយំ ន វាសេតព្ពន្តិ ឥទំ អត្តនោ បិវនបានីយំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញេសំ បន វដ្ដតិ អនុគ្គហិតត្តា. តេនាហ អត្តនា ខាទិតុកាមេនា’’តិ វុត្តំ. ‘‘យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតីតិ វុត្តត្តា យេសំ សាខា ន រុហតិ, តត្ថ កប្បិយករណកិច្ចំ នត្ថី’’តិ វទន្តិ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ ‘‘យេសំ រុក្ខានំ សាខា រុហតីតិ មូលំ អនោតារេត្វា បណ្ណមត្តនិគ្គមនមត្តេនាបិ វឌ្ឍតិ, តត្ថ កប្បិយម្បិ អករោន្តោ ឆិន្ននាឡិកេរវេឡុទណ្ឌាទយោ កោបេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ចង្កមិតដ្ឋានំ ទស្សេស្សាមី’’តិ វុត្តត្តា កេវលំ ចង្កមនាធិប្បាយេន វា មគ្គគមនាធិប្បាយេន វា អក្កមន្តស្ស, តិណានំ ឧបរិ និសីទនាធិប្បាយេន និសីទន្តស្ស ច ទោសោ នត្ថិ.

៧៨. សមណកប្បេហីតិ សមណានំ កប្បិយវោហារេហិ. កិញ្ចាបិ ពីជាទីនំ អគ្គិនា ផុដ្ឋមត្តេន, នខាទីហិ វិលិខនមត្តេន ច អវិរុឡ្ហិធម្មតា ន ហោតិ, តថាបិ ឯវំ កតេយេវ សមណានំ កប្បតីតិ អគ្គិបរិជិតាទយោ សមណវោហារា នាម ជាតា, តស្មា តេហិ សមណវោហារេហិ ករណភូតេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុជានាមីតិ អធិប្បាយោ. អពីជនិព្ពដ្ដពីជានិបិ សមណានំ កប្បន្តីតិ បញ្ញត្តបណ្ណត្តិភាវតោ សមណវោហារាឥច្ចេវ សង្ខំ គតានិ. អថ វា អគ្គិបរិជិតាទីនំ បញ្ចន្នំ កប្បិយភាវតោយេវ បញ្ចហិ សមណកប្បិយភាវសង្ខាតេហិ ការណេហិ ផលំ បរិភុញ្ជិតុំ អនុជានាមីតិ ឯវមេត្ថ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ. អគ្គិបរិជិតន្តិអាទីសុ ‘‘បរិចិត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. អពីជំ នាម តរុណអម្ពផលាទិ. និព្ពដ្ដពីជំ នាម អម្ពបនសាទិ, យំ ពីជំ និព្ពដ្ដេត្វា វិសុំ កត្វា បរិភុញ្ជិតុំ សក្កា ហោតិ. និព្ពដ្ដេតព្ពំ វិយោជេតព្ពំ ពីជំ យស្មិំ, តំ បនសាទិ និព្ពដ្ដពីជំ នាម. ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វាវ កាតព្ពន្តិ យោ កប្បិយំ ករោតិ, តេន កត្តព្ពបការស្សេវ វុត្តត្តា ភិក្ខុនា អវុត្តេបិ កាតុំ វដ្ដតីតិ ន គហេតព្ពំ. បុន ‘‘កប្បិយំ ការេតព្ព’’ន្តិ ការាបនស្ស បឋមមេវ កថិតត្តា ភិក្ខុនា ‘‘កប្បិយំ ករោហី’’តិ វុត្តេយេវ អនុបសម្បន្នេន ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា អគ្គិបរិជិតាទិ កាតព្ពន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘កប្បិយន្តិ វចនំ បន យាយ កាយចិ ភាសាយ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវ កាតព្ព’’ន្តិ វចនតោ បឋមំ ‘‘កប្បិយ’’ន្តិ វត្វា បច្ឆា អគ្គិអាទិនា ផុសនាទិ កាតព្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. ‘‘បឋមំ អគ្គិម្ហិ និក្ខិបិត្វា, នខាទិនា វា វិជ្ឈិត្វា តំ អនុទ្ធរិត្វាវ កប្បិយន្តិ វត្តុំ វដ្ដតី’’តិបិ វទន្តិ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៩២) បន ‘‘កប្បិយន្តិ វត្វាវាតិ បុព្ពកាលកិរិយាវសេន វុត្តេបិ វចនក្ខណេវ អគ្គិសត្ថាទិនា ពីជគាមេ វណំ កាតព្ពន្តិ វចនតោ បន បុព្ពេ កាតុំ ន វដ្ដតិ, តញ្ច ទ្វិធា អកត្វា ឆេទនភេទនមេវ ទស្សេតព្ពំ. ករោន្តេន ច ភិក្ខុនា ‘កប្បិយំ ករោហី’តិ យាយ កាយចិ ភាសាយ វុត្តេយេវ កាតព្ពំ. ពីជគាមបរិមោចនត្ថំ បុន កប្បិយំ ការេតព្ពន្តិ ការាបនស្ស បឋមមេវ អធិកតត្តា’’តិ វុត្តំ.

ឯកស្មិំ ពីជេ វាតិអាទីសុ ‘‘ឯកំយេវ ការេមីតិ អធិប្បាយេ សតិបិ ឯកាពទ្ធត្តា សព្ពំ កតមេវ ហោតី’’តិ វទន្តិ. ទារុំ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថ ‘‘ជានិត្វាបិ វិជ្ឈតិ វា វិជ្ឈាបេតិ វា, វដ្ដតិយេវា’’តិ វទន្តិ. ភត្តសិត្ថេ វិជ្ឈតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘តំ វិជ្ឈតិ, ន វដ្ដតីតិ រជ្ជុអាទីនំ ភាជនគតិកត្តា’’តិ វទន្តិ. មរីចបក្កាទីហិ ច មិស្សេត្វាតិ ឯត្ថ ភត្តសិត្ថសម្ពន្ធវសេន ឯកាពទ្ធតា វេទិតព្ពា, ន ផលានំយេវ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធវសេន. ‘‘កដាហេបិ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា កដាហតោ នីហដាយ មិញ្ជាយ វា ពីជេ វា យត្ថ កត្ថចិ វិជ្ឈិតុំ វដ្ដតិ ឯវ. ភិន្ទាបេត្វា កប្បិយំ ការាបេតព្ពន្តិ ពីជតោ មុត្តស្ស កដាហស្ស ភាជនគតិកត្តា វុត្តំ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

ភូតគាមវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

បន្នរសមោ បរិច្ឆេទោ.