១៤. បថវីខណនវិនិច្ឆយកថា

៧២. ឯវំ ទានវិស្សាសគ្គាហលាភបរិណាមនវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ បថវីវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘បថវី’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ បត្ថរតីតិ បថវី, ប-បុព្ព ថរ សន្ថរណេតិ ធាតុ, រ-ការស្ស វ-ការោ, សសម្ភារបថវី. តប្បភេទមាហ ‘‘ទ្វេ បថវី, ជាតា ច បថវី អជាតា ច បថវី’’តិ. តាសំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ ជាតា នាម បថវី’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ សុទ្ធបំសុកា…បេ… យេភុយ្យេនមត្តិកាបថវី ជាតា នាម បថវី ហោតិ. ន កេវលំ សាយេវ, អទឌ្ឍា បថវីបិ ‘‘ជាតា បថវី’’តិ វុច្ចតិ. ន កេវលំ ឥមា ទ្វេយេវ, យោបិ បំសុបុញ្ជោ វា…បេ… ចាតុមាសំ ឱវដ្ឋោ, សោបិ ‘‘ជាតា បថវី’’តិ វុច្ចតីតិ យោជនា. ឥតរត្របិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ សុទ្ធា បំសុកាយេវ ឯត្ថ បថវិយា អត្ថិ, ន បាសាណាទយោតិ សុទ្ធបំសុកា. តថា សុទ្ធមត្តិកា. អប្បា បាសាណា ឯត្ថាតិ អប្បបាសាណា. ឥតរេសុបិ ឯសេវ នយោ. យេភុយ្យេន បំសុកា ឯត្ថាតិ យេភុយ្យេនបំសុកា, អលុត្តសមាសោយំ, តថា យេភុយ្យេនមត្តិកា. តត្ថ មុដ្ឋិប្បមាណតោ ឧបរិ បាសាណា. មុដ្ឋិប្បមាណា សក្ខរា. កថលាតិ កបាលខណ្ឌាទិ. មរុម្បាតិ កដសក្ខរា. វាលុកា វាលុកាយេវ. យេភុយ្យេនបំសុកាតិ ឯត្ថ តីសុ កោដ្ឋាសេសុ ទ្វេ កោដ្ឋាសា បំសុ, ឯកោ បាសាណាទីសុ អញ្ញតរកោដ្ឋាសោ. អទឌ្ឍាបីតិ ឧទ្ធនបត្តបចនកុម្ភការាតបាទិវសេន តថា តថា អទឌ្ឍា, សា បន វិសុំ នត្ថិ, សុទ្ធបំសុអាទីសុ អញ្ញតរាវាតិ វេទិតព្ពា. យេភុយ្យេនសក្ខរាតិ ពហុតរសក្ខរា. ហត្ថិកុច្ឆិយំ កិរ ឯកំ បច្ឆិបូរំ អាហរាបេត្វា ទោណិយំ ធោវិត្វា បថវិយា យេភុយ្យេនសក្ខរភាវំ ញត្វា សយំ ភិក្ខូ បោក្ខរណិំ ខណិំសូតិ. យានិ បន មជ្ឈេ ‘‘អប្បបំសុអប្បមត្តិកា’’តិ ទ្វេ បទានិ, តានិ យេភុយ្យេនបាសាណាទិបញ្ចកមេវ បវិសន្តិ. តេសញ្ញេវ ហិ ទ្វិន្នំ បភេទវចនមេតំ, យទិទំ សុទ្ធបាសាណាទិអាទិ.

ឯត្ថ ច កិញ្ចាបិ យេភុយ្យេនបំសុំ អប្បបំសុញ្ច បថវិំ វត្វា ឧបឌ្ឍបំសុកាបថវី ន វុត្តា, តថាបិ បណ្ណត្តិវជ្ជសិក្ខាបទេសុ សាវសេសបញ្ញត្តិយាបិ សម្ភវតោ ឧបឌ្ឍបំសុកាយបិ បថវិយា បាចិត្តិយមេវាតិ គហេតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘សព្ពច្ឆន្នាទីសុ ឧបឌ្ឍច្ឆន្នេ ទុក្កដស្ស វុត្តត្តា ឥធាបិ ទុក្កដំ យុជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ បាចិត្តិយវត្ថុកញ្ច អនាបត្តិវត្ថុកញ្ច ទុវិធំ បថវិំ ឋបេត្វា អញ្ញិស្សា ទុក្កដវត្ថុកាយ តតិយាយ បថវិយា អភាវតោ. ទ្វេយេវ ហិ បថវិយោ វុត្តា ‘‘ជាតា ច បថវី អជាតា ច បថវី’’តិ, តស្មា ទ្វីសុ អញ្ញតរាយ បថវិយា ភវិតព្ពំ. វិនយវិនិច្ឆយេ ច សម្បត្តេ គរុកលហុកេសុ គរុកេយេវ ឋាតព្ពត្តា ន សក្កា ឯត្ថ អនាបត្តិយា ភវិតុំ. សព្ពច្ឆន្នាទីសុ បន ឧបឌ្ឍេ ទុក្កដំ យុត្តំ តត្ថ តាទិសស្ស ទុក្កដវត្ថុនោ សម្ភវតោ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. បាចិត្តិយ ២.៨៦) ‘‘អប្បបំសុមត្តិកាយ បថវិយា អនាបត្តិវត្ថុភាវេន វុត្តត្តា ឧបឌ្ឍបំសុមត្តិកាយបិ បាចិត្តិយមេវាតិ គហេតព្ពំ. ន ហេតំ ទុក្កដវត្ថូតិ សក្កា វត្តុំ ជាតាជាតវិនិមុត្តាយ តតិយាយ បថវិយា អភាវតោ’’តិ វុត្តំ.

ខណន្តស្ស ខណាបេន្តស្ស វាតិ អន្តមសោ បាទង្គុដ្ឋកេនបិ សម្មជ្ជនិសលាកាយបិ សយំ វា ខណន្តស្ស អញ្ញេន វា ខណាបេន្តស្ស. ‘‘បោក្ខរណិំ ខណា’’តិ វទតិ, វដ្ដតីតិ ‘‘ឥមស្មិំ ឱកាសេ’’តិ អនិយមេត្វា វុត្តត្តា វដ្ដតិ. ‘‘ឥមំ វល្លិំ ខណា’’តិ វុត្តេបិ បថវិខណនំ សន្ធាយ បវត្តវោហារត្តា ឥមិនាវ សិក្ខាបទេន បាចិត្តិយំ, ន ភូតគាមសិក្ខាបទេន, ឧភយម្បិ សន្ធាយ វុត្តេ បន ទ្វេបិ បាចិត្តិយានិ ហោន្តិ.

៧៣. កុដេហីតិ ឃដេហិ. តនុកកទ្ទមោតិ ឧទកមិស្សកកទ្ទមោ, សោ ច ឧទកគតិកត្តា វដ្ដតិ. ឧទកបប្បដកោតិ ឧទកេ អន្តោភូមិយំ បវិដ្ឋេ តស្ស ឧបរិភាគំ ឆាទេត្វា តនុកបំសុ វា មត្តិកា វា បដលំ ហុត្វា បលវមានា ឧដ្ឋាតិ, តស្មិំ ឧទកេ សុក្ខេបិ តំ បដលំ វាតេន ចលមានំ តិដ្ឋតិ, តំ ឧទកបប្បដកោ នាម. ឱមកចាតុមាសន្តិ ឩនចាតុមាសំ. ឱវដ្ឋន្តិ ទេវេន ឱវដ្ឋំ. អកតបព្ភារេតិ អវលញ្ជនដ្ឋានទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តាទិសេ ហិ វម្មិកស្ស សព្ភាវោតិ. មូសិកុក្កុរំ នាម មូសិកាហិ ខណិត្វា ពហិ កតបំសុរាសិ.

ឯសេវ នយោតិ ឱមកចាតុមាសំ ឱវដ្ឋោយេវ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. ឯកទិវសម្បិ ន វដ្ដតីតិ ឱវដ្ឋចាតុមាសតោ ឯកទិវសាតិក្កន្តោបិ វិកោបេតុំ ន វដ្ដតិ. ហេដ្ឋភូមិសម្ពន្ធេបិ ច គោកណ្ដកេ ភូមិតោ ឆិន្ទិត្វា ឆិន្ទិត្វា ឧគ្គតត្តា អច្ចុគ្គតំ មត្ថកតោ ឆិន្ទិតុំ គហេតុញ្ច វដ្ដតីតិ វទន្តិ. សកដ្ឋានេ អតិដ្ឋមានំ កត្វា បាទេហិ មទ្ទិត្វា អាលោឡិតកទ្ទមម្បិ គហេតុំ វដ្ដតិ.

អច្ឆទនន្តិអាទិនា វុត្តត្តា ឧជុកំ អាកាសតោ បតិតវស្សោទកេន ឱវដ្ឋមេវ ជាតបថវី ហោតិ, ន ឆទនាទីសុ បតិត្វា តតោ បវត្តឧទកេន តិន្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តតោតិ បុរាណសេនាសនតោ. ឥដ្ឋកំ គណ្ហាមីតិអាទិ សុទ្ធចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឧទកេនាតិ ឧជុកំ អាកាសតោយេវ បតិតឧទកេន. សចេ បន អញ្ញត្ថ បហរិត្វា បតិតេន ឧទកេន តេមិតំ ហោតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. មណ្ឌបត្ថម្ភន្តិ សាខាមណ្ឌបត្ថម្ភំ.

៧៤. ឧច្ចាលេត្វាតិ ឧក្ខិបិត្វា. តេន អបទេសេនាតិ តេន លេសេន. អវិសយត្តា អនាបត្តីតិ ឯត្ថ សចេបិ និព្ពាបេតុំ សក្កា ហោតិ, បឋមំ សុទ្ធចិត្តេន ទិន្នត្តា ទហតូតិ សល្លក្ខេត្វាបិ តិដ្ឋតិ, អនាបត្តិ. មហាមត្តិកន្តិ ភិត្តិលេបនំ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

បថវីខណនវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

ចុទ្ទសមោ បរិច្ឆេទោ.