១៣. ទានលក្ខណាទិវិនិច្ឆយកថា

៦៩. ឯវំ រូបិយាទិបដិគ្គហណវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ ទានវិស្សាសគ្គាហលាភបរិណាមនវិនិច្ឆយំ កថេតុំ ‘‘ទានវិស្សាសគ្គាហេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ទីយតេ ទានំ, ចីវរាទិវត្ថុំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តោ អលោភប្បធានោ កាមាវចរកុសលកិរិយចិត្តុប្បាទោ. សសនំ សាសោ, សសុ ហិំសាយន្តិ ធាតុ, ហិំសនន្តិ អត្ថោ, វិគតោ សាសោ ឯតស្មា គាហាតិ វិស្សាសោ. គហណំ គាហោ, វិស្សាសេន គាហោ វិស្សាសគ្គាហោ. វិសេសនេ ចេត្ថ ករណវចនំ, វិស្សាសវសេន គាហោ, ន ថេយ្យចិត្តវសេនាតិ អត្ថោ. លច្ឆតេតិ លាភោ, ចីវរាទិវត្ថុ, តស្ស លាភស្ស. បរិណមិយតេ បរិណាមនំ, អញ្ញេសំ អត្ថាយ បរិណតស្ស អត្តនោ, អញ្ញស្ស វា បរិណាមនំ, ទាបនន្តិ អត្ថោ. ទានវិស្សាសគ្គាហេហិ លាភស្ស បរិណាមនន្តិ ឯត្ថ ឧទ្ទេសេ សមភិនិវិដ្ឋស្ស ‘‘ទាន’’ន្តិ បទស្ស អត្ថវិនិច្ឆយោ តាវ បឋមំ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. អត្តនោ សន្តកស្ស ចីវរាទិបរិក្ខារស្ស ទានន្តិ សម្ពន្ធោ. យស្ស កស្សចីតិ សម្បទាននិទ្ទេសោ, យស្ស កស្សចិ បដិគ្គាហកស្សាតិ អត្ថោ.

យទិទំ ‘‘ទាន’’ន្តិ វុត្តំ, តត្ថ កិំ លក្ខណន្តិ អាហ ‘‘តត្រិទំ ទានលក្ខណ’’ន្តិ. ‘‘ឥទំ តុយ្ហំ ទេមី’’តិ វទតីតិ ឥទំ តិវង្គសម្បន្នំ ទានលក្ខណំ ហោតីតិ យោជនា. តត្ថ ឥទន្តិ ទេយ្យធម្មនិទស្សនំ. តុយ្ហន្តិ បដិគ្គាហកនិទស្សនំ. ទេមីតិ ទាយកនិទស្សនំ. ទទាមីតិអាទីនិ បន បរិយាយវចនានិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ទេយ្យទាយកបដិគ្គាហកា វិយ ទានស្សា’’តិ, ‘‘តិណ្ណំ សម្មុខីភាវា កុសលំ ហោតី’’តិ ច. ‘‘វត្ថុបរិច្ចាគលក្ខណត្តា ទានស្សា’’តិ ឥទំ បន ឯកទេសលក្ខណកថនមេវ, កិំ ឯវំ ទីយមានំ សម្មុខាយេវ ទិន្នំ ហោតិ, ឧទាហុ បរម្មុខាបីតិ អាហ ‘‘សម្មុខាបិ បរម្មុខាបិ ទិន្នំយេវ ហោតី’’តិ. តុយ្ហំ គណ្ហាហីតិអាទីសុ អយមត្ថោ – ‘‘គណ្ហាហី’’តិ វុត្តេ ‘‘ទេមី’’តិ វុត្តសទិសំ ហោតិ, តស្មា មុខ្យតោ ទិន្នត្តា សុទិន្នំ ហោតិ, ‘‘គណ្ហាមី’’តិ ច វុត្តេ មុខ្យតោ គហណំ ហោតិ, តស្មា សុគ្គហិតំ ហោតិ. ‘‘តុយ្ហំ មយ្ហ’’ន្តិ ឥមានិ បន បដិគ្គាហកបដិពន្ធតាករណេ វចនានិ. តវ សន្តកំ ករោហីតិអាទីនិ បន បរិយាយតោ ទានគ្គហណានិ, តស្មា ទុទិន្នំ ទុគ្គហិតញ្ច ហោតិ. លោកេ ហិ អបរិច្ចជិតុកាមាបិ បុន គណ្ហិតុកាមាបិ ‘‘តវ សន្តកំ ហោតូ’’តិ និយ្យាតេន្តិ យថា តំ កុសរញ្ញោ មាតុ រជ្ជនិយ្យាតនំ. តេនាហ ‘‘នេវ ទាតា ទាតុំ ជានាតិ, ន ឥតរោ គហេតុ’’ន្តិ. សចេ បនាតិអាទីសុ បន ទាយកេន បញ្ញត្តិយំ អកោវិទតាយ បរិយាយវចនេ វុត្តេបិ បដិគ្គាហកោ អត្តនោ បញ្ញត្តិយំ កោវិទតាយ មុខ្យវចនេន គណ្ហាតិ, តស្មា ‘‘សុគ្គហិត’’ន្តិ វុត្តំ.

សចេ បន ឯកោតិអាទីសុ បន ទាយកោ មុខ្យវចនេន ទេតិ, បដិគ្គាហកោបិ មុខ្យវចនេន បដិក្ខិបតិ, តស្មា ទាយកស្ស បុព្ពេ អធិដ្ឋិតម្បិ ចីវរំ ទានវសេន អធិដ្ឋានំ វិជហតិ, បរិច្ចត្តត្តា អត្តនោ អសន្តកត្តា អតិរេកចីវរម្បិ ន ហោតិ, តស្មា ទសាហាតិក្កមេបិ អាបត្តិ ន ហោតិ. បដិគ្គាហកស្សបិ ន បដិក្ខិបិតត្តា អត្តនោ សន្តកំ ន ហោតិ, តស្មា អតិរេកចីវរំ ន ហោតីតិ ទសាហាតិក្កមេបិ អាបត្តិ នត្ថិ. យស្ស បន រុច្ចតីតិ ឯត្ថ បន ឥមស្ស ចីវរស្ស អស្សាមិកត្តា បំសុកូលដ្ឋានេ ឋិតត្តា យស្ស រុច្ចតិ, តេន បំសុកូលភាវេន គហេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ, បរិភុញ្ជន្តេន បន ទាយកេន បុព្ពអធិដ្ឋិតម្បិ ទានវសេន អធិដ្ឋានស្ស វិជហិតត្តា បុន អធិដ្ឋហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពំ ឥតរេន បុព្ពេ អនធិដ្ឋិតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឥត្ថន្នាមស្ស ទេហីតិអាទីសុ បន អាណត្យត្ថេ បវត្តាយ បញ្ចមីវិភត្តិយា វុត្តត្តា អាណត្តេន បដិគ្គាហកស្ស ទិន្នកាលេយេវ បដិគ្គាហកស្ស សន្តកំ ហោតិ, ន តតោ បុព្ពេ, បុព្ពេ បន អាណាបកស្សេវ, តស្មា ‘‘យោ បហិណតិ, តស្សេវ សន្តក’’ន្តិ វុត្តំ. ឥត្ថន្នាមស្ស ទម្មីតិ បន បច្ចុប្បន្នត្ថេ បវត្តាយ វត្តមានវិភត្តិយា វុត្តត្តា តតោ បដ្ឋាយ បដិគ្គាហកស្សេវ សន្តកំ ហោតិ, តស្មា ‘‘យស្ស បហីយតិ, តស្ស សន្តក’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មាតិ ឥមិនា អាយស្មតា រេវតត្ថេរេន អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ចីវរបេសនវត្ថុស្មិំ ភគវតា ទេសិតេសុ អធិដ្ឋានេសុ ឥធ វុត្តលក្ខណេន អសម្មោហតោ ជានិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

តត្ថ ទ្វាធិដ្ឋិតំ, ស្វាធិដ្ឋិតន្តិ ច ន តិចីវរាធិដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តំ, អថ ខោ សាមិកេ ជីវន្តេ វិស្សាសគ្គាហចីវរភាវេន ច សាមិកេ មតេ មតកចីវរភាវេន ច គហណំ សន្ធាយ វុត្តំ, តតោ បន ទសាហេ អនតិក្កន្តេយេវ តិចីវរាធិដ្ឋានំ វា បរិក្ខារចោឡាធិដ្ឋានំ វា វិកប្បនំ វា កាតព្ពំ. យោ បហិណតីតិ ទាយកំ សន្ធាយាហ, យស្ស បហីយតីតិ បដិគ្គាហកំ.

បរិច្ចជិត្វា…បេ… ន លភតិ, អាហរាបេន្តោ ភណ្ឌគ្ឃេន ការេតព្ពោតិ អត្ថោ. អត្តនា…បេ… និស្សគ្គិយន្តិ ឥមិនា បរសន្តកភូតត្តំ ជានន្តោ ថេយ្យបសយ្ហវសេន អច្ឆិន្ទន្តោ បារាជិកោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. បោរាណដីកាយំ បន ‘‘សកសញ្ញាយ វិនា គណ្ហន្តោ ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា អាបត្តិយា ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. សកសញ្ញាយ វិនាបិ តាវកាលិកបំសុកូលសញ្ញាទិវសេន គណ្ហន្តោ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ បន បសយ្ហាការំ សន្ធាយ វទតិ. តេនាហ ‘‘អច្ឆិន្ទតោ និស្សគ្គិយ’’ន្តិ. សចេ បន…បេ… វដ្ដតីតិ តុដ្ឋទានំ អាហ, អថ បនាតិអាទិនា កុបិតទានំ. ឧភយថាបិ សយំ ទិន្នត្តា វដ្ដតិ, គហណេ អាបត្តិ នត្ថីតិ អត្ថោ.

មម សន្តិកេ…បេ… ឯវំ បន ទាតុំ ន វដ្ដតីតិ វត្ថុបរិច្ចាគលក្ខណត្តា ទានស្ស ឯវំ ទទន្តោ អបរិច្ចជិត្វា ទិន្នត្តា ទានំ ន ហោតីតិ ន វដ្ដតិ, តតោ ឯវ ទុក្កដំ ហោតិ. អាហរាបេតុំ បន វដ្ដតីតិ បុព្ពេ ‘‘អករោន្តស្ស ន ទេមី’’តិ វុត្តត្តា យថាវុត្តឧបជ្ឈាយគ្គហណាទីនិ អករោន្តេ អាចរិយស្សេវ សន្តកំ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. ករោន្តេ បន អន្តេវាសិកស្ស សន្តកំ ភវេយ្យ សព្ពសោ អបរិច្ចជិត្វា ទិន្នត្តា. សកសញ្ញាយ វិជ្ជមានត្តា ‘‘អាហរាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ សិយា. ដីកាយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៦៣៥) បន ‘‘ឯវំ ទិន្នំ ភតិសទិសត្តា អាហរាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ភតិសទិសេ សតិបិ កម្មេ កតេ ភតិ លទ្ធព្ពា ហោតិ, តស្មា អារោបេតុំ ន វដ្ដេយ្យ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៦៣៥) បន ‘‘អាហរាបេតុំ វដ្ដតីតិ កម្មេ អកតេ ភតិសទិសត្តា វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, តេន កម្មេ កតេ អាហរាបេតុំ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ. ឧបជ្ឈំ គណ្ហិស្សតីតិ សាមណេរស្ស ទានំ ទីបេតិ, តេន ច សាមណេរកាលេ ទត្វា ឧបសម្បន្នកាលេ អច្ឆិន្ទតោបិ បាចិត្តិយំ ទីបេតិ. អយំ តាវ ទានេ វិនិច្ឆយោតិ ឥមិនា ទានវិនិច្ឆយាទីនំ តិណ្ណំ វិនិច្ឆយានំ ឯកបរិច្ឆេទកតភាវំ ទីបេតិ.

វិស្សាសគ្គាហលក្ខណវិនិច្ឆយកថា

៧០. អនុដ្ឋានសេយ្យា នាម យាយ សេយ្យាយ សយិតោ យាវ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទំ ន បាបុណាតិ, តាវ វុច្ចតិ. ទទមានេន ច មតកធនំ តាវ យេ តស្ស ធនេ ឥស្សរា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា, តេសំ ទាតព្ពន្តិ ឯត្ថ កេ គហដ្ឋា កេ បព្ពជិតា កេន ការណេន តស្ស ធនេ ឥស្សរាតិ? គហដ្ឋា តាវ គិលានុបដ្ឋាកភូតា តេន ការណេន គិលានុបដ្ឋាកភាគភូតេ តស្ស ធនេ ឥស្សរា, យេសញ្ច វាណិជានំ ហត្ថតោ កប្បិយការកេន បត្តាទិបរិក្ខារោ គាហាបិតោ, តេសំ យំ ទាតព្ពមូលំ, តេ ច តស្ស ធនេ ឥស្សរា, យេសញ្ច មាតាបិតូនំ អត្ថាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វត្ថានិ ឋបិតានិ, តេបិ តស្ស ធនស្ស ឥស្សរា. ឯវមាទិនា យេន យេន ការណេន យំ យំ បរិក្ខារធនំ យេហិ យេហិ គហដ្ឋេហិ លភិតព្ពំ ហោតិ, តេន តេន ការណេន តេ តេ គហដ្ឋា តស្ស តស្ស ធនស្ស ឥស្សរា.

បព្ពជិតា បន ពាហិរកា តថេវ សតិ ការណេ ឥស្សរា. បញ្ចសុ បន សហធម្មិកេសុ ភិក្ខូ សាមណេរា ច មតានំ ភិក្ខុសាមណេរានំ ធនំ វិនាបិ ការណេន ទាយាទភាវេន លភន្តិ, ន ឥតរា. ភិក្ខុនីសិក្ខមានសាមណេរីនម្បិ ធនំ តាយេវ លភន្តិ, ន ឥតរេ. តំ បន មតកធនភាជនំ ចតុបច្ចយភាជនវិនិច្ឆយេ អាវិ ភវិស្សតិ, ពហូ បន វិនយធរត្ថេរា ‘‘យេ តស្ស ធនស្ស ឥស្សរា គហដ្ឋា វា បព្ពជិតា វា’’តិ បាឋំ និស្សាយ ‘‘មតភិក្ខុស្ស ធនំ គហដ្ឋភូតា ញាតកា លភន្តី’’តិ វិនិច្ឆិនន្តិ, តម្បិ វិនិច្ឆយំ តស្ស ច យុត្តាយុត្តភាវំ តត្ថេវ វក្ខាម.

អនត្តមនស្ស សន្តកន្តិ ‘‘ទុដ្ឋុ កតំ តយា មយា អទិន្នំ មម សន្តកំ គណ្ហន្តេនា’’តិ វចីភេទេន វា ចិត្តុប្បាទមត្តេន វា ទោមនស្សប្បត្តស្ស សន្តកំ. យោ បន បឋមំយេវ ‘‘សុដ្ឋុ កតំ តយា មម សន្តកំ គណ្ហន្តេនា’’តិ វចីភេទេន វា ចិត្តុប្បាទមត្តេន វា អនុមោទិត្វា បច្ឆា កេនចិ ការណេន កុបិតោ, បច្ចាហរាបេតុំ ន លភតិ. យោបិ អទាតុកាមោ, ចិត្តេន បន អធិវាសេតិ, ន កិញ្ចិ វទតីតិ ឯត្ថ តុ បោរាណដីកាយំ (សារត្ថ. ដី. ២.១៣១) ‘‘ចិត្តេន បន អធិវាសេតីតិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតុំ ‘ន កិញ្ចិ វទតី’តិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវំ សតិ ‘‘ចិត្តេនា’’តិ ឥទំ អធិវាសនកិរិយាយ ករណំ ហោតិ. អទាតុកាមោតិ ឯត្ថាបិ តមេវ ករណំ សិយា, តតោ ‘‘ចិត្តេន អទាតុកាមោ, ចិត្តេន អធិវាសេតី’’តិវចនំ ឱចិត្យសម្បោសកំ ន ភវេយ្យ. តំ ឋបេត្វា ‘‘អទាតុកាមោ’’តិ ឯត្ថ កាយេនាតិ វា វាចាយាតិ វា អញ្ញំ ករណម្បិ ន សម្ភវតិ, តទសម្ភវេ សតិ វិសេសត្ថវាចកោ បន-សទ្ទោបិ និរត្ថកោ. ន កិញ្ចិ វទតីតិ ឯត្ថ តុ វទនកិរិយាយ ករណំ ‘‘វាចាយា’’តិ បទំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តថា ច សតិ អញ្ញំ អធិវាសនកិរិយាយ ករណំ, អញ្ញំ វទនកិរិយាយ ករណំ, អញ្ញា អធិវាសនកិរិយា, អញ្ញា វទនកិរិយា, តស្មា ‘‘វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតុ’’ន្តិ វត្តុំ ន អរហតិ, តស្មា យោបិ ចិត្តេន អទាតុកាមោ ហោតិ, បន តថាបិ វាចាយ អធិវាសេតិ, ន កិញ្ចិ វទតីតិ យោជនំ កត្វា បន ‘‘អធិវាសេតីតិ វុត្តមេវត្ថំ បកាសេតុំ ន កិញ្ចិ វទតីតិ វុត្ត’’ន្តិ វត្តុមរហតិ. ឯត្ថ តុ បន-សទ្ទោ អរុចិលក្ខណសូចនត្ថោ. ‘‘ចិត្តេនា’’តិ ឥទំ អទាតុកាមកិរិយាយ ករណំ, ‘‘វាចាយា’’តិ អធិវាសនកិរិយាយ អវទនកិរិយាយ ច ករណំ. អធិវាសនកិរិយា ច អវទនកិរិយាយេវ. ‘‘អធិវាសេតី’’តិ វុត្តេ អវទនកិរិយាយ អបាកដភាវតោ តំ បកាសេតុំ ‘‘ន កិញ្ចិ វទតី’’តិ វុត្តំ, ឯវំ គយ្ហមានេ បុព្ពាបរវចនត្ថោ ឱចិត្យសម្បោសកោ សិយា, តស្មា ឯត្តកវិវរេហិ វិចារេត្វា គហេតព្ពោតិ.

លាភបរិណាមនវិនិច្ឆយកថា

៧១. លាភបរិណាមនវិនិច្ឆយេ តុម្ហាកំ សប្បិអាទីនិ អាភតានីតិ តុម្ហាកំ អត្ថាយ អាភតានិ សប្បិអាទីនិ. បរិណតភាវំ ជានិត្វាបិ វុត្តវិធិនា វិញ្ញាបេន្តេន តេសំ សន្តកមេវ វិញ្ញាបិតំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘មយ្ហម្បិ ទេថាតិ វទតិ, វដ្ដតី’’តិ.

‘‘បុប្ផម្បិ អារោបេតុំ ន វដ្ដតីតិ ឥទំ បរិណតំ សន្ធាយ វុត្តំ, សចេ បន ឯកស្មិំ ចេតិយេ បូជិតំ បុប្ផំ គហេត្វា អញ្ញស្មិំ ចេតិយេ បូជេតិ, វដ្ដតី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៦៦០) វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៦៦០) បន និយមេត្វា ‘‘អញ្ញស្ស ចេតិយស្ស អត្ថាយ រោបិតមាលាវច្ឆតោ’’តិ វុត្តត្តា ន កេវលំ បរិណតភាវោយេវ កថិតោ, អថ ខោ និយមេត្វា រោបិតភាវោបិ. បុប្ផម្បីតិ បិ-សទ្ទេន កុតោ មាលាវច្ឆន្តិ ទស្សេតិ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៦៦០) បន ‘‘រោបិតមាលាវច្ឆតោតិ កេនចិ និយមេត្វា រោបិតំ សន្ធាយ វុត្តំ, អនោចិតំ មិលាយមានំ ឱចិនិត្វា យត្ថ កត្ថចិ បូជេតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ឋិតំ ទិស្វាតិ សេសកំ គហេត្វា ឋិតំ ទិស្វា. ឥមស្ស សុនខស្ស មា ទេហិ, ឯតស្ស ទេហីតិ ឥទំ បរិណតេយេវ, តិរច្ឆានគតស្ស បរិច្ចជិត្វា ទិន្នេ បន តំ បលាបេត្វា អញ្ញំ ភុញ្ជាបេតុំ វដ្ដតិ, តស្មា ‘‘កត្ថ ទេមាតិអាទិនា ឯកេនាការេន អនាបត្តិ ទស្សិតា. ឯវំ បន អបុច្ឆិតេបិ ‘អបរិណតំ ឥទ’ន្តិ ជានន្តេន អត្តនោ រុចិយា យត្ថ ឥច្ឆតិ, តត្ថ ទាបេតុំ វដ្ដតី’’តិ តីសុបិ គណ្ឋិបទេសុ វុត្តំ. យត្ថ ឥច្ឆថ, តត្ថ ទេថាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘តុម្ហាកំ រុចិយា’’តិ វុត្តត្តា យត្ថ ឥច្ឆតិ, តត្ថ ទាបេតុំ លភតិ.

បរិវារេ (បរិ. អដ្ឋ. ៣២៩) បន នវ អធម្មិកានិ ទានានីតិ សង្ឃស្ស បរិណតំ អញ្ញសង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា បុគ្គលស្ស វា បរិណាមេតិ, ចេតិយស្ស បរិណតំ អញ្ញចេតិយស្ស វា សង្ឃស្ស វា បុគ្គលស្ស វា បរិណាមេតិ, បុគ្គលស្ស បរិណតំ អញ្ញបុគ្គលស្ស វា សង្ឃស្ស វា ចេតិយស្ស វា បរិណាមេតីតិ ឯវំ វុត្តានិ. នវ បដិគ្គហា បរិភោគា ចាតិ ឯតេសំយេវ ទានានំ បដិគ្គហា ច បរិភោគា ច. តីណិ ធម្មិកានិ ទានានីតិ សង្ឃស្ស និន្នំ សង្ឃស្សេវ ទេតិ, ចេតិយស្ស និន្នំ ចេតិយស្សេវ ទេតិ, បុគ្គលស្ស និន្នំ បុគ្គលស្សេវ ទេតីតិ ឥមានិ តីណិ. បដិគ្គហបដិភោគាបិ តេសំយេវ បដិគ្គហា ច បរិភោគា ចាតិ អាគតំ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

ទានលក្ខណាទិវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

តេរសមោ បរិច្ឆេទោ.