១២. រូបិយាទិបដិគ្គហណវិនិច្ឆយកថា

៥៩. ឯវំ កយវិក្កយសមាបត្តិវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ រូបិយាទិបដិគ្គហណវិនិច្ឆយំ កថេន្តោ ‘‘រូបិយាទិបដិគ្គហោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សញ្ញាណត្ថាយ កតំ រូបំ ឯត្ថ អត្ថីតិ រូបិយំ, យំ កិញ្ចិ វោហារូបគំ ធនំ. តេន វុត្តំ សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៣-៥៨៤) ‘‘ឥធ បន យំ កិញ្ចិ វោហារគមនីយំ កហាបណាទិ អធិប្បេត’’ន្តិ. បឋមំ អាទីយតីតិអាទិ, កិំ តំ? រូបិយំ, រូបិយំ អាទិ យេសំ តេតិ រូបិយាទយោ, ទាសិទាសខេត្តវត្ថុអាទយោ, បដិគ្គហណំ បដិគ្គហោ, សម្បដិច្ឆនន្តិ អត្ថោ. រូបិយាទីនំ បដិគ្គហោ រូបិយាទិបដិគ្គហោ. ជាតសមយេ ឧប្បន្នំ រូបមេវ រូបំ អស្ស ភវតិ, ន វិការមាបជ្ជតីតិ ជាតរូបំ, សុវណ្ណំ. ធវលសភាវតាយ សត្តេហិ រញ្ជិយតេតិ រជតំ, សជ្ឈុ. ជាតរូបេន កតោ មាសកោ ជាតរូបមាសកោ. រជតេន កតោ មាសកោ រជតមាសកោតិ ឥទំ ចតុព្ពិធមេវ និស្សគ្គិយវត្ថុ ហោតិ, ន លោហមាសកាទយោតិ អាហ ‘‘តម្ពលោហាទីហិ…បេ… សង្គហិតោ’’តិ. តម្ពលោហាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន កំសលោហវដ្ដលោហតិបុសីសាទីហិ កតោបិ លោហមាសកោយេវាតិ ទស្សេតិ. កិំ ឥទមេវ និស្សគ្គិយវត្ថុ ហោតិ, ឧទាហុ មុត្តាទយោបីតិ អាហ ‘‘មុត្តា…បេ… ទុក្កដវត្ថូ’’តិ. ឥមេសំ ទ្វិន្នំ វត្ថូនំ កោ វិសេសោតិ អាហ ‘‘តត្ថ និស្សគ្គិយវត្ថុំ…បេ… ទុក្កដមេវា’’តិ. តត្ថ និស្សគ្គិយវត្ថុ អត្តនោ អត្ថាយ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ, សេសានំ អត្ថាយ ទុក្កដំ, ទុក្កដវត្ថុ សព្ពេសំ អត្ថាយ ទុក្កដមេវាតិ យោជនា.

ឥទានិ តេសុ វត្ថូសុ កប្បិយាកប្បិយវិនិច្ឆយំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘តត្រាយំ វិនិច្ឆយោ’’តិ. តត្ថ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដតិ, កស្មា? ‘‘ឥទំ សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ អកប្បិយវោហារេន ទិន្នត្តា. ទត្វា បក្កមតិ, វដ្ដតិ, កស្មា? សង្ឃស្ស ហត្ថេ អទត្វា វឌ្ឍកីអាទីនំ ហត្ថេ ទិន្នត្តា. ឯវម្បិ វដ្ដតិ គិហីនំ ហត្ថេ ឋបិតត្តា. បដិក្ខិបិតុំ ន វដ្ដតិ សង្ឃគណបុគ្គលានំ អនាមសិតត្តា. ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ បដិក្ខិបិតព្ពំ ‘‘តុម្ហេ គហេត្វា ឋបេថា’’តិ វុត្តត្តា. បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ អាបត្តីតិ ‘‘សង្ឃស្ស ទម្មី’’តិ វុត្តត្តា បដិគ្គហណេ បាចិត្តិយំ, បរិភោគេ ទុក្កដំ. ស្វេវ សាបត្តិកោតិ ទុក្កដាបត្តិំ សន្ធាយ វទតិ. វទតិ, វដ្ដតិ ‘‘តុម្ហេ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថា’’តិ កប្បិយវោហារេន វុត្តត្តា. ចីវរត្ថាយ ទិន្នំ ចីវរេយេវ ឧបនេតព្ពំ, កស្មា? យថា ទាយកា វទន្តិ, តថា បដិបជ្ជិតព្ពត្តា. សេនាសនបច្ចយស្ស ឥតរបច្ចយត្តយតោ វិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘សេនាសនត្ថាយា’’តិអាទិមាហ. ឥមិនា អវិស្សជ្ជិយអវេភង្គិយភាវំ ទស្សេតិ. ឯវំ សន្តេបិ អាបទាសុ កត្តព្ពវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិមាហ.

៦០. ឯវំ និស្សគ្គិយវត្ថូសុ កត្តព្ពវិធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទុក្កដវត្ថូសុ កត្តព្ពវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ កោចិ មយ្ហ’’ន្ត្យាទិមាហ. ឯត្ថ បន បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ អាបត្តីតិ ទុក្កដមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តឡាកស្សបិ ខេត្តសង្គហិតត្តា តស្ស បដិគ្គហណេបិ អាបត្តិ វុត្តា. ‘‘ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជថាតិ ទេតីតិ ឯត្ថ ‘ភិក្ខុសង្ឃស្ស ចត្តារោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជិតុំ តឡាកំ ទម្មី’តិ វា ‘ចតុបច្ចយបរិភោគត្ថំ តឡាកំ ទម្មី’តិ វា វទតិ, វដ្ដតិយេវ. ‘ឥតោ តឡាកតោ ឧប្បន្នេ បច្ចយេ ទម្មី’តិ វុត្តេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថី’’តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយម្បិ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៣៨-៥៣៩) តថេវ វត្វា ‘‘ឥទញ្ច សង្ឃស្ស ទីយមានញ្ញេវ សន្ធាយ វុត្តំ, បុគ្គលស្ស បន ឯវម្បិ ទិន្នំ តឡាកខេត្តាទិ ន វដ្ដតិ. សុទ្ធចិត្តស្ស បន ឧទកបរិភោគត្ថំ កូបបោក្ខរណិអាទយោ វដ្ដន្តិ. ‘សង្ឃស្ស តឡាកំ អត្ថិ, តំ កថ’ន្តិ ហិ អាទិនា សព្ពត្ថ សង្ឃវសេនេវ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ហត្ថេ ភវិស្សតីតិ វសេ ភវិស្សតិ.

កប្បិយការកំ ឋបេថាតិ វុត្តេតិ សាមីចិវសេន វុត្តំ, អវុត្តេបិ ឋបេន្តស្ស ន ទោសោ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘ឧទកំ វារេតុំ លព្ភតី’’តិ. យស្មា បរសន្តកំ ភិក្ខូនំ នាសេតុំ ន វដ្ដតិ, តស្មា ‘‘ន សស្សកាលេ’’តិ វុត្តំ. សស្សកាលេបិ តាសេត្វា មុញ្ចិតុំ វដ្ដតិ, អមុញ្ចតោ បន ភណ្ឌទេយ្យំ. ជនបទស្ស សាមិកោតិ ឥមិនាវ យោ តំ ជនបទំ វិចារេតិ, តេនបិ អច្ឆិន្ទិត្វា ទិន្នំ វដ្ដតិយេវាតិ វទន្តិ. បុន ទេតីតិ អច្ឆិន្ទិត្វា បុន ទេតិ, ឯវម្បិ វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា យេន កេនចិ ឥស្សរេន ‘‘បរិច្ចត្តមិទំ ភិក្ខូហិ អស្សាមិក’’ន្តិ សញ្ញាយ អត្តនោ គហេត្វា ទិន្នំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឧទកវាហកន្តិ ឧទកមាតិកំ. កប្បិយវោហារេបិ វិនិច្ឆយំ វក្ខាមីតិ បាឋសេសោ. ឧទកវសេនាតិ ឧទកបរិភោគត្ថំ. សុទ្ធចិត្តានន្តិ ឧទកបរិភោគត្ថមេវ. ឥទំ សហត្ថេន ច អកប្បិយវោហារេន ច ករោន្តេ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សស្សសម្បាទនត្ថ’’ន្តិ ឯវំ អសុទ្ធចិត្តានម្បិ បន សយំ អកត្វា កប្បិយវោហារេន អាណាបេតុំ វដ្ដតិ ឯវ. កប្បិយការកំ ឋបេតុំ ន វដ្ដតីតិ ឥទំ សហត្ថាទិនា កតតឡាកត្តា អស្សារុប្បន្តិ វុត្តំ. ឋបេន្តស្ស បន តំ បច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តស្ស វា សង្ឃស្ស អាបត្តិ ន បញ្ញាយតិ, អដ្ឋកថាបមាណេន វា ឯត្ថ អាបត្តិ គហេតព្ពា. អលជ្ជិនា ការាបិតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘លជ្ជិភិក្ខុនា’’តិ, មត្តិកុទ្ធរណាទីសុ ការាបិតេសូតិ អធិប្បាយោ.

៦១. នវសស្សេតិ អកតបុព្ពេ កេទារេ. កហាបណេតិ ឥមិនា ធញ្ញុដ្ឋាបនេ តស្សេវ អកប្បិយន្តិ ទស្សេតិ. អបរិច្ឆិន្នភាគេតិ ‘‘ឯត្តកេ ភូមិភាគេ ឯត្តកោ ភាគោ ទាតព្ពោ’’តិ ឯវំ អបរិច្ឆិន្នភាគេ. ធញ្ញុដ្ឋាបនេ កសតិ, បយោគេបិ ទុក្កដមេវ, ន កហាបណុដ្ឋាបនេ វិយ. ‘‘កសថ វបថា’’តិ វចនេន សព្ពេសម្បិ អកប្បិយំ សិយាតិ អាហ ‘‘អវត្វា’’តិ. ឯត្តកោ នាម ភាគោតិ ឯត្ថ ឯត្តកោ កហាបណោតិ ឥទម្បិ សន្ធាយ វទតិ. តថាវុត្តេបិ ហិ តទា កហាបណានំ អវិជ្ជមានត្តា អាយតិំ ឧប្បជ្ជមានំ អញ្ញេសំ វដ្ដតិ ឯវ. តេនាហ ‘‘តស្សេវ តំ អកប្បិយ’’ន្តិ. តស្ស បន សព្ពបយោគេសុ បរិភោគេ ច ទុក្កដំ. កេចិ បន ធញ្ញបរិភោគេ ឯវ អាបត្តិ, ន បុព្ពភាគេតិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, យេន មិននរក្ខណាទិនា បយោគេន បច្ឆា ធញ្ញបរិភោគេ អាបត្តិ ហោតិ តស្ស បយោគស្ស ករណេ អនាបត្តិយា អយុត្តត្តា. បរិយាយកថាយ បន សព្ពត្ថ អនាបត្តិ. តេនេវ ‘‘ឯត្តកេហិ វីហីហិ ឥទញ្ចិទញ្ច អាហរថា’’តិ និយមវចនេ អកប្បិយំ វុត្តំ. កហាបណវិចារណេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘វត្ថុ ច ឯវរូបំ នាម សំវិជ្ជតិ, កប្បិយការកោ នត្ថីតិ វត្តព្ព’’ន្តិអាទិវចនញ្ចេត្ថ សាធកំ. រជ្ជុយា វា ទណ្ឌេន វាតិ ឯត្ថ ‘‘បាទេហិបិ មិនិតុំ ន វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. ខលេ វា ឋត្វា រក្ខតីតិ ឯត្ថ បន ថេនេត្វា គណ្ហន្តេ ទិស្វា ‘‘មា គណ្ហថា’’តិ និវារេន្តោ រក្ខតិ នាម, សចេ បន អវិចារេត្វា កេវលំ តុណ្ហីភូតោវ រក្ខណត្ថាយ ឱលោកេន្តោ តិដ្ឋតិ, វដ្ដតិ. ‘‘សចេបិ តស្មិំ តុណ្ហីភូតេ ចោរិកាយ ហរន្តិ, ‘មយំ ភិក្ខុសង្ឃស្ស អារោចេស្សាមា’តិ ឯវំ វត្តុម្បិ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. នីហរាបេតិ បដិសាមេតីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘សចេ បរិយាយេន វទតិ, វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. អបុព្ពស្ស អនុប្បាទិតត្តា អញ្ញេសំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘តស្សេវេតំ អកប្បិយ’’ន្តិ.

សព្ពេសំ អកប្បិយំ, កស្មា? កហាបណានំ វិចារិតត្តាតិ ឯត្ថ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) ឯវំ វិចារណា កតា – ននុ ច ទុព្ពិចារិតមត្តេន តស្សេវេតំ អកប្បិយំ, ន សព្ពេសំ រូបិយសំវោហារេ ចតុត្ថបត្តោ វិយ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៩) ‘‘យោ បន រូបិយំ អសម្បដិច្ឆិត្វា ‘ថេរស្ស បត្តំ កិណិត្វា ទេហី’តិ បហិតកប្បិយការកេន សទ្ធិំ កម្មារកុលំ គន្ត្វា បត្តំ ទិស្វា ‘ឥមេ កហាបណេ គហេត្វា ឥមំ ទេហី’តិ កហាបណេ ទាបេត្វា គហិតោ, អយំ បត្តោ ឯតស្សេវ ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតិ ទុព្ពិចារិតត្តា, អញ្ញេសំ បន វដ្ដតិ មូលស្ស អសម្បដិច្ឆិតត្តា’’តិ, តស្មា យំ តេ អាហរន្តិ, សព្ពេសំ អកប្បិយំ. កស្មា? កហាបណានំ វិចារិតត្តាតិ ឥទំ កស្មា វុត្តន្តិ? ឯត្ថ កេចិ វទន្តិ ‘‘កហាបណេ សាទិយិត្វា វិចារិតំ សន្ធាយ ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ, សង្ឃិកត្តា ច និស្សជ្ជិតុំ ន សក្កា, តស្មា សព្ពេសំ ន កប្បតីតិ តេសំ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘អសាទិយិត្វាបិ កហាបណានំ វិចារិតត្តា រូបិយសំវោហារោ កតោ ហោតិ, សង្ឃិកត្តា ច និស្សជ្ជិតុំ ន សក្កា, តស្មា សព្ពេសំ ន កប្បតី’’តិ វទន្តិ. គណ្ឋិបទេសុ បន តីសុបិ ឥទំ វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថបត្តោ គិហិសន្តកានំយេវ កហាបណានំ វិចារិតត្តា អញ្ញេសំ កប្បតិ, ឥធ បន សង្ឃិកានំ វិចារិតត្តា សព្ពេសំ ន កប្បតី’’តិ. សព្ពេសម្បិ វាទោ តេន តេន បរិយាយេន យុត្តោយេវាតិ.

៦២. ចតុសាលទ្វារេតិ ភោជនសាលំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៦៣. ‘‘វនំ ទម្មិ, អរញ្ញំ ទម្មី’’តិ វុត្តេ បន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ និវាសដ្ឋានត្តា បុគ្គលស្សបិ សុទ្ធចិត្តេន គហេតុំ វដ្ដតិ. សីមំ ទេមាតិ វិហារសីមាទិសាធារណវចនេន វុត្តត្តា ‘‘វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. បរិយាយេន កថិតត្តាតិ ‘‘គណ្ហាហី’’តិ អវត្វា ‘‘សីមា គតា’’តិ បរិយាយេន កថិតត្តា. បកតិភូមិករណត្ថំ ‘‘ហេដ្ឋា គហិតំ បំសុ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ទាសំ ទម្មីតិ ឯត្ថ ‘‘មនុស្សំ ទម្មីតិ វុត្តេ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. វេយ្យាវច្ចករន្តិអាទិនា វុត្តេ បុគ្គលស្សបិ ទាសំ គហេតុំ វដ្ដតិ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ អារាមិក’’ន្តិ វិសេសេត្វា អនុញ្ញាតត្តា. តញ្ច ខោ បិលិន្ទវច្ឆេន គហិតបរិភុត្តក្កមេន, ន គហដ្ឋានំ ទាសបរិភោគក្កមេន. ខេត្តាទយោ បន សព្ពេ សង្ឃស្សេវ វដ្ដន្តិ បាឡិយំ បុគ្គលិកវសេន គហេតុំ អននុញ្ញាតត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កុក្កុដសូករេ…បេ… វដ្ដតីតិ ឯត្ថ កុក្កុដសូករេសុ ទីយមានេសុ ‘‘ឥមេហិ អម្ហាកំ អត្ថោ នត្ថិ, សុខំ ជីវន្តុ, អរញ្ញេ វិស្សជ្ជេថា’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. វិហារស្ស ទេមាតិ សង្ឃិកវិហារំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ខេត្តវត្ថុបដិគ្គហណា បដិវិរតោ ហោតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.១០, ១៩៤) សុត្តន្តេសុ អាគតបដិក្ខេបោ ភគវតា អាបត្តិយាបិ ហេតុភាវេន កតោតិ ភគវតោ អធិប្បាយំ ជានន្តេហិ សង្គីតិការកមហាថេរេហិ ខេត្តបដិគ្គហណាទិនិស្សិតោ អយំ សព្ពោបិ បាឡិមុត្តវិនិច្ឆយោ វុត្តោតិ គហេតព្ពោ.

៦៤. ចីវរចេតាបន្នន្តិ ចីវរមូលំ. បហិណេយ្យាតិ បេសេយ្យ. ចេតាបេត្វាតិ បរិវត្តេត្វា. អច្ឆាទេហីតិ វោហារវចនមេតំ, ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហីតិ អយំ បនេត្ថ អត្ថោ. អាភតន្តិ អានីតំ.

ឥមស្មិំ ឋានេ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥២៨-៥៣១) ឯវំ វិចារណា កតា – ឯត្ថ ច យំ វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេន ចីវរំ ចេតាបេត្វា ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរេន អច្ឆាទេហីតិ ឥទំ អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សចេ ហិ ‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’តិ បេសេយ្យ, អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភ ភិក្ខុនា កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ, តត្ថ អាគមនស្ស សុទ្ធិយា វា អសុទ្ធិយា វា វិសេសប្បយោជនំ ន ទិស្សតិ. សតិបិ ហិ អាគមនស្ស អសុទ្ធភាវេ ទូតោ អត្តនោ កុសលតាយ កប្បិយវោហារេន វទតិ, កប្បិយការកោ ន និទ្ទិសិតព្ពោតិ ឥទំ នត្ថិ, ន ច ទូតេន កប្បិយវោហារវសេន វុត្តេ ទាយកេន ‘‘ឥទំ កថំ បេសិត’’ន្តិ ឦទិសី វិចារណា ឧបលព្ភតិ, អវិចារេត្វា ច តំ ន សក្កា ជានិតុំ. យទិ បន អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យ, ចីវរានំ អត្ថាយ ទូតស្ស ហត្ថេ អកប្បិយវត្ថុម្ហិ បេសិតេ សព្ពត្ថ ទាយកេន កថំ បេសិតន្តិ បុច្ឆិត្វាវ កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ភវេយ្យ, តស្មា អសតិបិ អាគមនសុទ្ធិយំ សចេ សោ ទូតោ អត្តនោ កុសលតាយ កប្បិយវោហារវសេន វទតិ, ទូតស្សេវ វចនំ គហេតព្ពំ. យទិ ហិ អាគមនសុទ្ធិយេវេត្ថ បមាណំ, មូលស្សាមិកេន កប្បិយវោហារវសេន បេសិតស្ស ទូតស្ស អកប្បិយវោហារវសេន វទតោបិ កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ភវេយ្យ, តស្មា សព្ពត្ថ ទូតវចនមេវ បមាណន្តិ គហេតព្ពំ. ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេនាតិអាទិនា បន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘កប្បិយវសេន អាភតម្បិ ចីវរមូលំ ឦទិសេន ទូតវចនេន អកប្បិយំ ហោតិ, តស្មា តំ បដិក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ. តេនេវាហ ‘‘តេន ភិក្ខុនា សោ ទូតោ ឯវមស្ស វចនីយោតិអាទី’’តិ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៣៨-៥៣៩) បន ឯវំ វុត្តំ – យំ វុត្តំ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘ឥមិនា ចីវរចេតាបន្នេន ចីវរំ ចេតាបេត្វា ឥត្ថន្នាមំ ភិក្ខុំ ចីវរេន អច្ឆាទេហីតិ ឥទំ អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សចេ ហិ ‘ឥទំ ឥត្ថន្នាមស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’តិ បេសេយ្យ, អាគមនស្ស អសុទ្ធត្តា អកប្បិយវត្ថុំ អារព្ភ ភិក្ខុនា កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ, តំ និស្សគ្គិយវត្ថុទុក្កដវត្ថុភូតំ អកប្បិយចីវរចេតាបន្នំ ‘‘អសុកស្ស ភិក្ខុនោ ទេហី’’តិ ឯវំ អាគមនសុទ្ធិយា អសតិ, សិក្ខាបទេ អាគតនយេន ទូតវចនេ ច អសុទ្ធេ សព្ពថា បដិក្ខេបោយេវ កាតុំ វដ្ដតិ, ន បន ‘‘ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិ វត្តុំ, តទនុសារេន វេយ្យាវច្ចករញ្ច និទ្ទិសិតុំ អាគមនទូតវចនានំ ឧភិន្នំ អសុទ្ធត្តា, បាឡិយំ អាគតនយេន បន អាគមនសុទ្ធិយា សតិ ទូតវចនេ អសុទ្ធេបិ សិក្ខាបទេ អាគតនយេន សព្ពំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេន ច យថា ទូតវចនាសុទ្ធិយម្បិ អាគមនេ សុទ្ធេ វេយ្យាវច្ចករំ និទ្ទិសិតុំ វដ្ដតិ, ឯវំ អាគមនាសុទ្ធិយម្បិ ទូតវចនេ សុទ្ធេ វដ្ដតិ ឯវាតិ អយមត្ថោ អត្ថតោ សិទ្ធោវ ហោតិ. ឧភយសុទ្ធិយំ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ឧភយាសុទ្ធិបក្ខមេវ សន្ធាយ មាតិកាដ្ឋកថាយំ (កង្ខា. អដ្ឋ. រាជសិក្ខាបទវណ្ណនា) ‘‘កប្បិយការកោបិ និទ្ទិសិតព្ពោ ន ភវេយ្យា’’តិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

យំ បនេត្ថ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.២៣៧-៥៣៩) ‘‘អាគមនស្ស សុទ្ធិយា វា អសុទ្ធិយា វា វិសេសប្បយោជនំ ន ទិស្សតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ មាតិកាដ្ឋកថាវចនស្ស អធិប្បាយំ អសល្លក្ខេត្វា វុត្តំ យថាវុត្តនយេន អាគមនសុទ្ធិអាទិនា សប្បយោជនត្តា. យោ បនេត្ថ ‘‘មូលស្សាមិកេន កប្បិយវោហារវសេន, បេសិតទូតស្ស អកប្បិយវោហារេន វទតោបិ កប្បិយការកោ និទ្ទិសិតព្ពោ ភវេយ្យា’’តិ អនិដ្ឋប្បសង្គោ វុត្តោ, សោ អនិដ្ឋប្បសង្គោ ឯវ ន ហោតិ អភិមតត្តា. តថា ហិ សិក្ខាបទេ ឯវ ‘‘បដិគ្គណ្ហតុ អាយស្មា ចីវរចេតាបន្ន’’ន្តិ អកប្បិយវោហារេន វទតោ ទូតស្ស កប្បិយេន កម្មេន វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិសិតព្ពោ វុត្តោ អាគមនស្ស សុទ្ធត្តា, អាគមនស្សបិ អសុទ្ធិយំ បន កប្បិយេនបិ កម្មេន វេយ្យាវច្ចករោ ន និទ្ទិសិតព្ពោវាតិ អត្ថេវ អាគមនស្ស សុទ្ធិអសុទ្ធិយា បយោជនំ. កថំ បន ទូតវចនេន អាគមនសុទ្ធិ វិញ្ញាយតីតិ? នាយំ ភារោ. ទូតេន ហិ អកប្បិយវោហារេន វុត្តេ ឯវ អាគមនសុទ្ធិ គវេសិតព្ពា, ន ឥតរត្ថ. តត្ថ ច តស្ស វចនក្កមេន បុច្ឆិត្វា ច យុត្តិអាទីហិ ច សក្កា វិញ្ញាតុំ. ឥធាបិ ហិ សិក្ខាបទេ ‘‘ចីវរចេតាបន្នំ អាភត’’ន្តិ ទូតវចនេនេវ ចីវរំ កិណិត្វា ទាតុំ បេសិតភាវោ វិញ្ញាយតិ. យទិ ហិ សព្ពថា អាគមនសុទ្ធិ ន វិញ្ញាយតិ, បដិក្ខេបោ ឯវ កត្តព្ពោតិ.

សុវណ្ណំ រជតំ កហាបណោ មាសកោតិ ឥមានិ ហិ ចត្តារិ និស្សគ្គិយវត្ថូនិ, មុត្តា មណិ វេឡុរិយោ សង្ខោ សិលា បវាឡំ លោហិតង្កោ មសារគល្លំ សត្ត ធញ្ញានិ ទាសិទាសំ ខេត្តំ វត្ថុ បុប្ផារាមផលារាមាទយោតិ ឥមានិ ទុក្កដវត្ថូនិ ច អត្តនោ វា ចេតិយសង្ឃគណបុគ្គលានំ វា អត្ថាយ សម្បដិច្ឆិតុំ ន វដ្ដន្តិ, តស្មា តំ សាទិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ន ខោ មយំ អាវុសោ ចីវរចេតាបន្នំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិ វុត្តំ. ចីវរញ្ច ខោ មយំ បដិគ្គណ្ហាមា’’តិអាទិ ទូតវចនស្ស អកប្បិយត្តេបិ អាគមនសុទ្ធិយា បដិបជ្ជនវិធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កាលេន កប្បិយន្តិ យុត្តបត្តកាលេន យទា នោ អត្ថោ ហោតិ, តទា កប្បិយំ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហាមាតិ អត្ថោ. វេយ្យាវច្ចករោតិ កិច្ចករោ, កប្បិយការកោតិ អត្ថោ. ‘‘វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិសិតព្ពោ’’តិ ឥទំ ‘‘អត្ថិ បនាយស្មតោ កោចិ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ កប្បិយវចនេន វុត្តត្តា អនុញ្ញាតំ. សចេ បន ទូតោ ‘‘កោ ឥមំ គណ្ហាតិ, កស្ស វា ទេមី’’តិ វទតិ, ន និទ្ទិសិតព្ពោ. អារាមិកោ វា ឧបាសកោ វាតិ ឥទំ សារុប្បតាយ វុត្តំ, ឋបេត្វា បន បញ្ច សហធម្មិកេ យោ កោចិ កប្បិយការកោ វដ្ដតិ. ឯសោ ខោ អាវុសោ ភិក្ខូនំ វេយ្យាវច្ចករោតិ ឥទំ ទូតេន ‘‘អត្ថិ បនាយស្មតោ កោចិ វេយ្យាវច្ចករោ’’តិ បុច្ឆិតត្តា បុច្ឆាសភាគេន ភិក្ខុស្ស កប្បិយវចនទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឯវមេវ ហិ ភិក្ខុនា វត្តព្ពំ, ន វត្តព្ពំ ‘‘តស្ស ទេហី’’តិអាទិ. តេនេវ បាឡិយំ ‘‘ន វត្តព្ពោ តស្ស ទេហី’’តិអាទិមាហ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៣៨-៥៣៩) បន ‘‘ឯសោ ខោ…បេ… ន វត្តព្ពោ តស្ស ទេហីតិអាទិ អកប្បិយវត្ថុសាទិយនបរិមោចនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

អាណត្តោ សោ មយាតិ យថា តុម្ហាកំ ចីវរេន អត្ថេ សតិ ចីវរំ ទស្សតិ, ឯវំ វុត្តោតិ អត្ថោ. វិមតិវិនោទនិយំ បន ‘‘សញ្ញត្តោតិអាទិ ឯវំ ទូតេន បុន វុត្តេ ឯវ ចោទេតុំ វដ្ដតិ, ន ឥតរថាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថ បន បាឡិយំ ‘‘សញ្ញត្តោ សោ មយា’’តិ អាគតត្តា ឯវំ វុត្តោ, បុរិមវាក្យេ បន វិនយសង្គហប្បករណេ (វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ៦៤) ‘‘អាណត្តោ សោ មយា’’តិ បរិយាយវចនេន បរិវត្តិត្វា ឋបិតត្តា តថា វុត្តោ, តេន ច កប្បិយការកស្ស សញ្ញាបិតភាវេ ទូតេន ភិក្ខុស្ស បុន អារោចិតេ ឯវ ភិក្ខុនា កប្បិយការកោ ចោទេតព្ពោ ហោតិ, ន អនារោចិតេតិ ទស្សេតិ.

អត្ថោ មេ អាវុសោ ចីវរេនាតិ ចោទនាលក្ខណនិទស្សនមេតំ. ឥទំ វា ហិ វចនំ វត្តព្ពំ, តស្ស វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ វត្តព្ពោ. ទេហិ មេ ចីវរន្តិអាទីនិ បន ន វត្តព្ពាការទស្សនត្ថំ វុត្តានិ. ឯតានិ ហិ វចនានិ, ឯតេសំ វា អត្ថោ យាយ កាយចិ ភាសាយ ន វត្តព្ពោ. ‘‘ឯវំ វទន្តោ ច បដិក្ខិត្តត្តា វត្តភេទេ ទុក្កដំ អាបជ្ជតិ, ចោទនា បន ហោតិយេវា’’តិ មហាគណ្ឋិបទេ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៣៨-៥៣៩) បន ‘‘ន វត្តព្ពោ ‘ទេហិ មេ ចីវរំ…បេ… ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’ន្តិ ឥទំ ទូតេនាភតរូបិយំ បដិគ្គហេតុំ អត្តនា និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកត្តាវ ‘ទេហិ មេ ចីវរំ…បេ… ចេតាបេហិ មេ ចីវរ’ន្តិ វទន្តោ រូបិយស្ស បកតត្តា តេន រូបិយេន បរិវត្តេត្វា ‘ទេហិ ចេតាបេហី’តិ រូបិយសំវោហារំ សមាបជ្ជន្តោ នាម ហោតីតិ តំ ទោសំ ទូរតោ បរិវជ្ជេតុំ វុត្តំ រូបិយបដិគ្គាហកេន សង្ឃមជ្ឈេ និស្សដ្ឋរូបិយេ វិយ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘ន វត្តព្ពោ ឥមំ វា ឥមំ វា អាហរា’តិ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៣-៥៨៤), តស្មា ន ឥទំ វិញ្ញត្តិទោសេ បរិវជ្ជេតុំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ ‘អត្ថោ មេ អាវុសោ ចីវរេនា’តិបិ អវត្តព្ពតាប្បសង្គតោ. តេនេវ ទូតនិទ្ទិដ្ឋេសុ រូបិយសំវោហារសង្កាភាវតោ អញ្ញំ កប្បិយការកំ ឋបេត្វាបិ អាហរាបេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថាបិ ‘‘ទូតេន ឋបិតរូបិយេន ចេតាបេត្វា ចីវរំ អាហរាបេហី’’តិ អវត្វា កេវលំ ‘‘ចីវរំ អាហរាបេហី’’តិ ឯវំ អាហរាបេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ គហេតព្ពោតិ វុត្តំ.

ឥច្ចេតំ កុសលន្តិ ឯវំ យាវតតិយំ ចោទេន្តោ តំ ចីវរំ អភិនិប្ផាទេតុំ សក្កោតិ អត្តនោ បដិលាភវសេន, ឥច្ចេតំ កុសលំ សាធុ សុដ្ឋុ សុន្ទរំ. ចតុក្ខត្តុំ បញ្ចក្ខត្តុំ ឆក្ខត្តុបរមំ តុណ្ហីភូតេន ឧទ្ទិស្ស ឋាតព្ពន្តិ ឋានលក្ខណនិទស្សនមេតំ. ឆក្ខត្តុបរមន្តិ ច ភាវនបុំសកវចនមេតំ. ឆក្ខត្តុបរមន្តិ ឯតេន ចីវរំ ឧទ្ទិស្ស តុណ្ហីភូតេនេវ ឋាតព្ពំ, ន អញ្ញំ កិញ្ចិ កាតព្ពន្តិ ឥទំ ឋានលក្ខណំ. តេនេវ ‘‘ន អាសនេតិអាទី’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. សទ្ទសត្ថេ បន –

‘‘កិរិយាវិសេសនំ សត្ថេ, វុត្តំ ធាតុវិសេសនំ;

ភាវនបុំសកន្ត្យេវ, សាសនេ សមុទីរិត’’ន្តិ. –

វចនតោ កិរិយាវិសេសនមេវ សាសនវោហារេន ភាវនបុំសកំ នាម ជាតំ;

‘‘មុទុំ បចតិឥច្ចត្រ, បចនំ ភវតីតិ ច;

សុខំ សយតិឥច្ចត្រ, ករោតិ សយនន្តិ ចា’’តិ. –

វចនតោ កិរិយាវិសេសនបទេន តុល្យាធិករណភូតំ កិរិយាវិសេស្យបទំ អកម្មកម្បិ សកម្មកម្បិ ភូធាតុករធាតូហិ សម្ពន្ធិតព្ពំ ហោតីតិ ឥមិនា ញាយេន ឆក្ខត្តុបរមំ ឋានំ ភវិតព្ពំ, ឆក្ខត្តុបរមំ ឋានំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឯតេន ឆក្ខត្តុបរមំ ឯវំ ឋានំ ភវិតព្ពំ, ន តតោ អធិកំ, ឆក្ខត្តុបរមំ ឯវ ឋានំ កាតព្ពំ, ន តតោ ឧទ្ធន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ន អាសនេ និសីទិតព្ពន្តិ ‘‘ឥធ ភន្តេ និសីទថា’’តិ វុត្តេបិ ន និសីទិតព្ពំ. ន អាមិសំ បដិគ្គហេតព្ពន្តិ ‘‘យាគុខជ្ជកាទិភេទំ កិញ្ចិ អាមិសំ គណ្ហថ ភន្តេ’’តិ យាចិយមានេនបិ ន គណ្ហិតព្ពំ. ន ធម្មោ ភាសិតព្ពោតិ ‘‘មង្គលំ វា អនុមោទនំ វា ភាសថា’’តិ យាចិយមានេនបិ កិញ្ចិ ន ភាសិតព្ពំ, កេវលំ ‘‘កិំការណា អាគតោសី’’តិ បុច្ឆិយមានេន ‘‘ជានាហិ អាវុសោ’’តិ វត្តព្ពោ.

ឋានំ ភញ្ជតីតិ អាគតការណំ ភញ្ជតិ កោបេតិ. ឋានន្តិ ឋិតិយា ច ការណស្ស ច នាមំ, តស្មា អាសនេ និសីទនេន ឋានំ កុប្បតិ, អាគតការណម្បិ, អាមិសបដិគ្គហណាទីសុ បន អាគតការណមេវ ភញ្ជតិ, ន ឋានំ. តេនាហ ‘‘អាគតការណំ ភញ្ជតី’’តិ. កេចិ បន ‘‘អាមិសបដិគ្គហណាទិនា ឋានម្បិ ភញ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ, ដីកាយម្បិ នានាវាទេ ទស្សេត្វា ឋានភញ្ជនំ វុត្តំ, តំ អដ្ឋកថាវចនេន អសំសន្ទនតោ គន្ថគរុភយេន ន វទិម្ហ. ឥទានិ យា តិស្សោ ចោទនា, ឆ ច ឋានានិ វុត្តានិ, តត្ថ វុទ្ធិហានិំ ទស្សេន្តោ ‘‘សចេ ចតុក្ខត្តុំ ចោទេតី’’តិអាទិមាហ. យស្មា ច ឯកចោទនាវុទ្ធិយា ទ្វិន្នំ ឋានានំ ហានិ វុត្តា, តស្មា ចោទនា ទ្វិគុណំ ឋានន្តិ លក្ខណំ ទស្សិតំ ហោតិ. ឥតិ ឥមិនា លក្ខណេន តិក្ខត្តុំ ចោទេត្វា ឆក្ខត្តុំ ឋាតព្ពំ, ទ្វិក្ខត្តុំ ចោទេត្វា អដ្ឋក្ខត្តុំ ឋាតព្ពំ, សកិំ ចោទេត្វា ទសក្ខត្តុំ ឋាតព្ពំ.

តត្រ តត្រ ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ឥទំ ចោទកស្ស ឋិតដ្ឋានតោ អបក្កម្ម តត្រ តត្រ ឧទ្ទិស្ស ឋានំយេវ សន្ធាយ វុត្តំ. កោ បន វាទោ នានាទិវសេសូតិ នានាទិវសេសុ ឯវំ ករោន្តស្ស កោ បន វាទោ, វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សាមំ វា គន្តព្ពំ, ទូតោ វា បាហេតព្ពោតិ ឥទំ សភាវតោ ចោទេតុំ អនិច្ឆន្តេនបិ កាតព្ពមេវា’’តិ វទន្តិ. ន តំ តស្ស ភិក្ខុនោ កិញ្ចិ អត្ថំ អនុភោតីតិ តំ ចីវរចេតាបន្នំ អស្ស ភិក្ខុនោ កិញ្ចិ អប្បមត្តកម្បិ កម្មំ ន និប្ផាទេតិ. យុញ្ជន្តាយស្មន្តោ សកន្តិ អាយស្មន្តោ អត្តនោ សន្តកំ ធនំ បាបុណន្តុ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៣៨-៥៣៩) បន ‘‘យតស្ស ចីវរចេតាបន្នន្តិអាទិ យេន អត្តនា វេយ្យាវច្ចករោ និទ្ទិដ្ឋោ, ចីវរញ្ច អនិប្ផាទិតំ, តស្ស កត្តព្ពទស្សនំ. ឯវំ ភិក្ខុនា វត្ថុសាមិកានំ វុត្តេ ចោទេត្វា ទេន្តិ, វដ្ដតិ ‘សាមិកា ចោទេត្វា ទេន្តី’តិ (បារា. ៥៤១) អនាបត្តិយំ វុត្តត្តា. តេនេវ សោ សយំ អចោទេត្វា ឧបាសកាទីហិ បរិយាយេន វត្វា ចោទាបេតិ, តេសុ សតក្ខត្តុម្បិ ចោទេត្វា ចីវរំ ទាបេន្តេសុ តស្ស អនាបត្តិ សិទ្ធា ហោតិ សិក្ខាបទស្ស អនាណត្តិកត្តា’’តិ វុត្តំ.

៦៥. កេនចិ អនិទ្ទិដ្ឋោ អត្តនោ មុខេនេវ ព្យាវដភាវំ វេយ្យាវច្ចករត្តំ បត្តោ មុខវេវដិកោ, អវិចារេតុកាមតាយាតិ ឥមិនា វិជ្ជមានម្បិ ទាតុំ អនិច្ឆន្តា អរិយាបិ វញ្ចនាធិប្បាយំ វិនា វោហារតោ នត្ថីតិ វទន្តីតិ ទស្សេតិ. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៣៧-៥៣៩) បន ‘‘អវិចារេតុកាមតាយាតិ ឥមស្មិំ បក្ខេ ‘នត្ថម្ហាកំ កប្បិយការកោ’តិ ឥទំ តាទិសំ ករោន្តោ កប្បិយការកោ នត្ថីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ មេណ្ឌកសេដ្ឋិវត្ថុម្ហិ (មហាវ. ២៩៩) វុត្តំ ‘‘សន្តិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិវចនមេវ មេណ្ឌកសិក្ខាបទំ នាម. តត្ថ ហិ មេណ្ឌកេន នាម សេដ្ឋិនា ‘‘សន្តិ ហិ ភន្តេ មគ្គា កន្តារា អប្បោទកា អប្បភក្ខា ន សុករា អបាថេយ្យេន គន្តុំ, សាធុ ភន្តេ ភគវា ភិក្ខូនំ បាថេយ្យំ អនុជានាតូ’’តិ យាចិតេន ភគវតា ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ បាថេយ្យំ បរិយេសិតុំ. តណ្ឌុលោ តណ្ឌុលត្ថិកេន, មុគ្គោ មុគ្គត្ថិកេន, មាសោ មាសត្ថិកេន, លោណំ លោណត្ថិកេន, គុឡោ គុឡត្ថិកេន, តេលំ តេលត្ថិកេន, សប្បិ សប្បិត្ថិកេនា’’តិ វត្វា ឥទំ វុត្តំ ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មនុស្សា សទ្ធា បសន្នា, តេ កប្បិយការកានំ ហត្ថេ ហិរញ្ញំ ឧបនិក្ខិបន្តិ ‘ឥមិនា យំ អយ្យស្ស កប្បិយំ, តំ ទេថា’តិ. អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, យំ តតោ កប្បិយំ, តំ សាទិតុំ, ន ត្វេវាហំ, ភិក្ខវេ, កេនចិ បរិយាយេន ជាតរូបរជតំ សាទិតព្ពំ បរិយេសិតព្ពន្តិ វទាមី’’តិ. ‘‘កប្បិយការកានំ ហត្ថេ ហិរញ្ញំ និក្ខិបន្តី’’តិ ឯត្ថាបិ ភិក្ខុស្ស អារោចនំ អត្ថិយេវ, អញ្ញថា អនិទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកបក្ខំ ភជតីតិ ន ចោទេតព្ពោ សិយា, ឥទំ បន ទូតេន និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកេ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ភិក្ខុនា និទ្ទិដ្ឋេ វា អនិទ្ទិដ្ឋេ វា. តេនេវាហ ‘‘ឯត្ថ ចោទនាយ បរិមាណំ នត្ថី’’តិអាទិ. យទិ មូលំ សន្ធាយ ចោទេតិ, តំ សាទិតមេវ សិយាតិ អាហ ‘‘មូលំ អសាទិយន្តេនា’’តិ.

អញ្ញាតកអប្បវារិតេសុ វិយ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ឥទំ អត្តនា ចោទនាដ្ឋានញ្ច ន កាតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយាតិ ឥមិនា ចីវរត្ថាយេវ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា វត្ថុសាមិនា និទ្ទិដ្ឋកប្បិយការកេសុបិ បិណ្ឌបាតាទីនម្បិ អត្ថាយ ទិន្នេ ច ឋានចោទនាទិសព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

៦៦. ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនេ បនាតិអាទីសុ ‘‘ឥទំ អយ្យស្ស ហោតូ’’តិ ឯវំ សម្មុខា វា ‘‘អមុកស្មិំ នាម ឋានេ មម ហិរញ្ញសុវណ្ណំ អត្ថិ, តំ តុយ្ហំ ហោតូ’’តិ ឯវំ បរម្មុខា វា ឋិតស្ស កេវលំ វាចាយ វា ហត្ថមុទ្ទាយ វា ‘‘តុយ្ហ’’ន្តិ វត្វា បរិច្ចត្តស្ស កាយវាចាហិ អប្បដិក្ខិបិត្វា ចិត្តេន សាទិយនំ ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនំ នាម. សាទិយតីតិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘គណ្ហិតុកាមោ ហោតី’’តិ.

ឥទំ គុត្តដ្ឋានន្តិ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ បច្ចយបរិភោគំយេវ សន្ធាយ អាចិក្ខិតព្ពំ. ‘‘ឥធ និក្ខិបា’’តិ វុត្តេ ‘‘ឧគ្គណ្ហាបេយ្យ វា’’តិ វុត្តលក្ខណេន និស្សគ្គិយំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥធ និក្ខិបាហីតិ ន វត្តព្ព’’ន្តិ. អថ វា ‘‘ឥទំ គុត្តដ្ឋាន’’ន្តិ អាចិក្ខន្តោ ឋានស្ស គុត្តភាវមេវ ទស្សេតិ, ន វត្ថុំ បរាមសតិ, តស្មា អាចិក្ខិតព្ពំ. ‘‘ឥធ និក្ខិបាហី’’តិ បន វទន្តោ និក្ខិបិតព្ពំ វត្ថុំ និក្ខិបាហីតិ វត្ថុំ បរាមសតិ នាម, តស្មា ន វត្តព្ពំ. បរតោ ឥទំ គណ្ហាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច និស្សាយ ឋិតំ ហោតីតិ យស្មា តតោ ឧប្បន្នបច្ចយបរិភោគោ កប្បតិ, តស្មា កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ, យស្មា បន ទុព្ពិចារណាយ តតោ ឧប្បន្នបច្ចយបរិភោគោ ន កប្បតិ, តស្មា អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតន្តិ វេទិតព្ពំ. អថ វា ឥទំ ធនំ យស្មា ‘‘នយិទំ កប្បតី’’តិ បដិក្ខិត្តំ, តស្មា កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ, យស្មា បន សព្ពសោ អវិស្សជ្ជិតំ, តស្មា អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ. អថ វា តំ ធនំ យស្មា បច្ឆា សុដ្ឋុវិចារណាយ សតិយា កប្បិយំ ភវិស្សតិ, ទុព្ពិចារណាយ សតិយា អកប្បិយំ ភវិស្សតិ, តស្មា កប្បិយញ្ច អកប្បិយញ្ច និស្សាយ ឋិតំ ហោតីតិ. វិមតិវិនោទនិយំ បន ‘‘ឯកោ សតំ វា សហស្សំ វាតិអាទិ រូបិយេ ហេដ្ឋិមកោដិយា បវត្តនាការំ ទស្សេតុំ វុត្ត’’ន្តិ ច ‘‘ន បន ឯវំ បដិបជ្ជិតព្ពមេវាតិ ទស្សេតុំ, ‘ឥធ និក្ខិបាហី’តិ វុត្តេ ឧគ្គណ្ហាបនំ ហោតីតិ អាហ ‘ឥធ និក្ខិបាហី’តិ ន វត្តព្ព’’ន្តិ ច ‘‘កប្បិយញ្ច…បេ… ហោតីតិ យស្មា អសាទិតត្តា តតោ ឧប្បន្នបច្ចយា វដ្ដន្តិ, តស្មា កប្បិយំ និស្សាយ ឋិតំ, យស្មា បន ទុព្ពិចារណាយ សតិ តតោ ឧប្បន្នំ ន កប្បតិ, តស្មា អកប្បិយំ និស្សាយ ឋិតន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ ច វុត្តំ.

៦៧. សង្ឃមជ្ឈេ និស្សជ្ជិតព្ពន្តិ យស្មា រូបិយំ នាម អកប្បិយំ, តស្មា សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា បុគ្គលស្ស វា និស្សជ្ជិតព្ពន្តិ ន វុត្តំ. យស្មា បន តំ បដិគ្គហិតមត្តមេវ ហោតិ, ន តេន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិតំ, តស្មា ឧបាយេន បរិភោគទស្សនត្ថំ ‘‘សង្ឃមជ្ឈេ និស្សជ្ជិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៥៨៤) វុត្តំ. ន តេន កិញ្ចិ កប្បិយភណ្ឌំ ចេតាបិតន្តិ ឥមិនា ចេតាបិតញ្ចេ, នត្ថិ បរិភោគូបាយោ ឧគ្គហេត្វា អនិស្សដ្ឋរូបិយេន ចេតាបិតត្តា. ឦទិសញ្ហិ សង្ឃមជ្ឈេ និស្សជ្ជនំ កត្វាវ ឆឌ្ឌេត្វា បាចិត្តិយំ ទេសាបេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. កេចិ បន ‘‘យស្មា និស្សគ្គិយវត្ថុំ បដិគ្គហេត្វាបិ ចេតាបិតំ កប្បិយភណ្ឌំ សង្ឃេ និស្សដ្ឋំ កប្បិយការកេហិ និស្សដ្ឋរូបិយេន បរិវត្តេត្វា អានីតកប្បិយភណ្ឌសទិសំ ហោតិ, តស្មា វិនាវ ឧបាយំ ភាជេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ បត្តចតុក្កាទិកថាយ ន សមេតិ. តត្ថ ហិ រូបិយេន បរិវត្តិតបត្តស្ស អបរិភោគោវ ទស្សិតោ, ន និស្សជ្ជនវិចារោតិ. កប្បិយំ អាចិក្ខិតព្ពន្តិ បព្ពជិតានំ សប្បិ វា តេលំ វា វដ្ដតិ ឧបាសកាតិ ឯវំ អាចិក្ខិតព្ពំ.

អារាមិកានំ វា បត្តភាគន្តិ ឥទំ គិហីនំ ហត្ថគតោបិ សោយេវ ភាគោតិ កត្វា វុត្តំ. សចេ បន តេន អញ្ញំ បរិវត្តេត្វា អារាមិកា ទេន្តិ, បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ មជ្ឈិមគណ្ឋិបទេ ចូឡគណ្ឋិបទេ ច វុត្តំ. តតោ ហរិត្វាតិ អញ្ញេសំ បត្តភាគតោ ហរិត្វា. កសិណបរិកម្មន្តិ អាលោកកសិណបរិកម្មំ. មញ្ចបីឋាទីនិ វាតិ ឯត្ថ តតោ គហិតមញ្ចបីឋាទីនិ បរិវត្តេត្វា អញ្ញំ ចេ គហិតំ, វដ្ដតីតិ វទន្តិ. ឆាយាបីតិ ភោជនសាលាទីនំ ឆាយាបិ. បរិច្ឆេទាតិក្កន្តាតិ គេហបរិច្ឆេទំ អតិក្កន្តា, ឆាយាយ គតគតដ្ឋានំ គេហំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. មគ្គេនបីតិ ឯត្ថ សចេ អញ្ញោ មគ្គោ នត្ថិ, មគ្គំ អធិដ្ឋហិត្វា គន្តុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. កីតាយាតិ តេន វត្ថុនា កីតាយ. ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វា សង្ឃោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតីតិ សចេ ឧបាសកោ ‘‘អតិពហុ ឯតំ ហិរញ្ញំ, ឥទំ ភន្តេ អជ្ជេវ ន វិនាសេតព្ព’’ន្តិ វត្វា សយំ ឧបនិក្ខេបំ ឋបេតិ, អញ្ញេន វា ឋបាបេតិ, ឯវំ ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វា តតោ ឧប្បន្នបច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តោ សង្ឃោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជតិ, តេន វត្ថុនា គហិតត្តា ‘‘អកប្បិយ’’ន្តិ វុត្តំ. វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៨៣-៥៨៤) បន ‘‘ឧបនិក្ខេបំ ឋបេត្វាតិ កប្បិយការកេហិ វឌ្ឍិយា បយោជនំ សន្ធាយ វុត្តំ. អកប្បិយន្តិ តេន វត្ថុនា គហិតត្តា វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

សចេ សោ ឆឌ្ឌេតីតិ យត្ថ កត្ថចិ ខិបតិ, អថាបិ ន ឆឌ្ឌេតិ, សយំ គហេត្វា គច្ឆតិ, ន វារេតព្ពោ. នោ ចេ ឆឌ្ឌេតីតិ អថ នេវ គហេត្វា គច្ឆតិ, ន ឆឌ្ឌេតិ, ‘‘កិំ មយ្ហំ ឥមិនា ព្យាបារេនា’’តិ យេនកាមំ បក្កមតិ, តតោ យថាវុត្តលក្ខណោ រូបិយឆឌ្ឌកោ សមន្និតព្ពោ. យោ ន ឆន្ទាគតិន្តិអាទីសុ លោភវសេន តំ វត្ថុំ អត្តនោ វា ករោន្តោ អត្តានំ វា ឧក្កំសេន្តោ ឆន្ទាគតិំ នាម គច្ឆតិ. ទោសវសេន ‘‘នេវាយំ មាតិកំ ជានាតិ, ន វិនយ’’ន្តិ បរំ អបសាទេន្តោ ទោសាគតិំ នាម គច្ឆតិ. មោហវសេន បមុដ្ឋោ បមុដ្ឋស្សតិភាវំ អាបជ្ជន្តោ មោហាគតិំ នាម គច្ឆតិ. រូបិយបដិគ្គាហកស្ស ភយេន ឆឌ្ឌេតុំ អវិសហន្តោ ភយាគតិំ នាម គច្ឆតិ. ឯវំ អករោន្តោ ន ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតិ, ន ទោសាគតិំ គច្ឆតិ, ន មោហាគតិំ គច្ឆតិ, ន ភយាគតិំ គច្ឆតិ នាមាតិ វេទិតព្ពោ.

៦៨. បតិតោកាសំ អសមន្នារហន្តេន ឆឌ្ឌេតព្ពន្តិ ឥទំ និរបេក្ខភាវទស្សនបរន្តិ វេទិតព្ពំ, តស្មា បតិតដ្ឋានេ ញាតេបិ តស្ស គូថំ ឆឌ្ឌេន្តស្ស វិយ និរបេក្ខភាវោយេវេត្ថ បមាណន្តិ វេទិតព្ពំ. អសន្តសម្ភាវនាយាតិ អត្តនិ អវិជ្ជមានឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ថេយ្យបរិភោគោ នាម អនរហស្ស បរិភោគោ. ភគវតា ហិ អត្តនោ សាសនេ សីលវតោ បច្ចយា អនុញ្ញាតា, ន ទុស្សីលស្ស. ទាយកានម្បិ សីលវតោ ឯវ បរិច្ចាគោ, ន ទុស្សីលស្ស អត្តនោ ការានំ មហប្ផលភាវស្ស បច្ចាសីសនតោ. ឥតិ សត្ថារា អននុញ្ញាតត្តា ទាយកេហិ ច អបរិច្ចត្តត្តា ទុស្សីលស្ស បរិភោគោ ថេយ្យបរិភោគោ. ឥណវសេន បរិភោគោ ឥណបរិភោគោ, បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិយា អភាវតោ ឥណំ គហេត្វា បរិភោគោ វិយាតិ អត្ថោ. តស្មាតិ ‘‘សីលវតោ’’តិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. ចីវរំ បរិភោគេ បរិភោគេតិ កាយតោ មោចេត្វា បរិភោគេ បរិភោគេ. បុរេភត្ត…បេ… បច្ឆិមយាមេសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. តថា អសក្កោន្តេន យថាវុត្តកាលវិសេសវសេន ឯកស្មិំ ទិវសេ ចតុក្ខត្តុំ តិក្ខត្តុំ ទ្វិក្ខត្តុំ សកិំយេវ វា បច្ចវេក្ខិតព្ពំ.

សចស្ស អប្បច្ចវេក្ខតោវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ហិយ្យោ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្តំ, តំ យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយ…បេ… ហិរិកោបិនបដិច្ឆាទនត្ថំ. ហិយ្យោ យោ មយា បិណ្ឌបាតោ បរិភុត្តោ, សោ នេវ ទវាយាតិអាទិនា សចេ អតីតបរិភោគបច្ចវេក្ខណំ ន ករេយ្យ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ វទន្តិ, តំ វីមំសិតព្ពំ. សេនាសនម្បិ បរិភោគេ បរិភោគេតិ បវេសេ បវេសេ. ឯវំ បន អសក្កោន្តេន បុរេភត្តាទីសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ ឥធ វិសុំ ន វុត្តំ. សតិបច្ចយតាតិ សតិយា បច្ចយភាវោ. បដិគ្គហណស្ស បរិភោគស្ស ច បច្ចវេក្ខណសតិយា បច្ចយភាវោ យុជ្ជតិ, បច្ចវេក្ខិត្វាវ បដិគ្គហេតព្ពំ បរិភុញ្ជិតព្ពញ្ចាតិ អត្ថោ. តេនេវាហ ‘‘សតិំ កត្វា’’តិអាទិ. ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបិ ទ្វីសុបិ ឋានេសុ បច្ចវេក្ខណា យុត្តា, ឯវំ សន្តេបិ. អបរេ បនាហុ ‘‘សតិបច្ចយតាតិ សតិ ភេសជ្ជបរិភោគស្ស បច្ចយភាវេ, បច្ចយេតិ អត្ថោ. ឯវំ សន្តេបីតិ បច្ចយេ សតិបី’’តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ. តថា ហិ បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ បច្ចវេក្ខណាយ វិសុជ្ឈតិ, ន បច្ចយសព្ភាវមត្តេន.

ននុ ច ‘‘បរិភោគេ ករោន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលំ វុត្តំ, តស្មា បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ច កោ វិសេសោតិ? វុច្ចតេ – បុរិមេសុ តាវ តីសុ បច្ចយេសុ វិសេសោ បាកដោយេវ, គិលានបច្ចយេ បន យថា វតិំ កត្វា រុក្ខមូលេ គោបិតេ តស្ស ផលានិបិ រក្ខិតានេវ ហោន្តិ, ឯវមេវ បច្ចវេក្ខណាយ បច្ចយសន្និស្សិតសីលេ រក្ខិតេ តប្បដិពទ្ធំ បាតិមោក្ខសំវរសីលម្បិ និប្ផន្នំ នាម ហោតិ. គិលានបច្ចយំ អប្បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជន្តស្ស សីលំ ភិជ្ជមានំ បាតិមោក្ខសំវរសីលមេវ ភិជ្ជតិ, បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ បន បច្ឆាភត្តបុរិមយាមាទីសុ យាវ អរុណុគ្គមនា អប្បច្ចវេក្ខន្តស្សេវ ភិជ្ជតិ. បុរេភត្តញ្ហិ អប្បច្ចវេក្ខិត្វាបិ គិលានបច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តស្ស អនាបត្តិ, ឥទមេតេសំ នានាករណន្តិ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៨៥) អាគតំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៨៥) បន ‘‘ថេយ្យបរិភោគោតិ បច្ចយស្សាមិនា ភគវតា អននុញ្ញាតត្តា វុត្តំ. ឥណបរិភោគោតិ ភគវតា អនុញ្ញាតម្បិ កត្តព្ពំ អកត្វា បរិភុញ្ជនតោ វុត្តំ. តេន ច បច្ចយសន្និស្សិតសីលំ វិបជ្ជតីតិ ទស្សេតិ. បរិភោគេ បរិភោគេតិ កាយតោ មោចេត្វា មោចេត្វា បរិភោគេ. បច្ឆិមយាមេសុ បច្ចវេក្ខិតព្ពន្តិ យោជនា. ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ ឯត្ថ ‘ហិយ្យោ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្ត’ន្តិអាទិនាបិ អតីតបច្ចវេក្ខណា វដ្ដតីតិ វទន្តិ. បរិភោគេ បរិភោគេតិ ឧទកបតនដ្ឋានតោ អន្តោបវេសនេសុ និសីទនសយនេសុ ច. សតិបច្ចយតា វដ្ដតីតិ បច្ចវេក្ខណសតិយា បច្ចយត្តំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ. បដិគ្គហណេ ច បរិភោគេ ច បច្ចវេក្ខណាសតិ អវស្សំ លទ្ធព្ពាតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘សតិំ កត្វា’តិអាទិ. កេចិ បន ‘សតិបច្ចយតា បច្ចយេ សតិ ភេសជ្ជបរិភោគស្ស ការណេ សតី’តិ ឯវម្បិ អត្ថំ វទន្តិ, តេសម្បិ បច្ចយេ សតីតិ បច្ចយសព្ភាវសល្លក្ខណេ សតីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ បច្ចយសព្ភាវមត្តេន សីលស្ស អសុជ្ឈនតោ. បរិភោគេ អករោន្តស្សេវ អាបត្តីតិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ភេទោ ទស្សិតោ, ន បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស តស្ស អតីតបច្ចវេក្ខណាយ វិសុជ្ឈនតោ. ឯតស្មិំ បន សេសបច្ចយេសុ ច ឥណបរិភោគាទិវចនេន បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្សេវ ភេទោតិ ឯវមិមេសំ នានាករណំ វេទិតព្ព’’ន្តិ អាគតំ.

ឯតេសុ ទ្វីសុ បករណេសុ ‘‘ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតី’’តិ ឯត្ថ ហិយ្យោ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្តន្តិ…បេ… វទន្តីតិ អាគតំ. ឥមំ បន នយំ និស្សាយ ឥទានិ ឯកច្ចេ បណ្ឌិតា ‘‘អជ្ជបាតោ បរិភុត្តំ សាយំ បច្ចវេក្ខន្តេន អជ្ជ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្តន្តិអាទិនា អតីតវសេន បច្ចវេក្ខណា កាតព្ពា’’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘‘ហិយ្យោ បរិភុត្តមេវ អតីតវសេន បច្ចវេក្ខណា កាតព្ពា, ន អជ្ជ បរិភុត្តំ, តំ បន បច្ចុប្បន្នវសេន បច្ចវេក្ខណាយេវា’’តិ វទន្តិ. តត្ថ មូលវចនេ ឯវំ វិចារណា កាតព្ពា. កថំ? ឥទំ ហិយ្យោត្យាទិវចនំ សុត្តំ វា សុត្តានុលោមំ វា អាចរិយវាទោ វា អត្តនោមតិ វាតិ. តត្ថ ន តាវ សុត្តំ ហោតិ ‘‘សុត្តំ នាម សកលេ វិនយបិដកេ បាឡី’’តិ វុត្តត្តា ឥមស្ស ច វចនស្ស ន បាឡិភូតត្តា. ន ច សុត្តានុលោមំ ‘‘សុត្តានុលោមំ នាម ចត្តារោ មហាបទេសា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥) វុត្តត្តា ឥមស្ស ច មហាបទេសភាវាភាវតោ. ន ច អាចរិយវាទោ ‘‘អាចរិយវាទោ នាម ធម្មសង្គាហកេហិ បញ្ចហិ អរហន្តសតេហិ ឋបិតា បាឡិវិនិមុត្តា ឱក្កន្តវិនិច្ឆយប្បវត្តា អដ្ឋកថាតន្តី’’តិ វចនតោ ឥមស្ស ច អដ្ឋកថាបាឋភាវាភាវតោ. ន ច អត្តនោមតិ ‘‘អត្តនោមតិ នាម សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទេ មុញ្ចិត្វា អនុមានេន អត្តនោ ពុទ្ធិយា នយគ្គាហេន ឧបដ្ឋិតាការកថនំ, អបិច សុត្តន្តាភិធម្មវិនយដ្ឋកថាសុ អាគតោ សព្ពោបិ ថេរវាទោ អត្តនោមតិ នាមា’’តិ វុត្តត្តា ឥមស្ស ច អដ្ឋកថាសុ អាគតត្ថេរវាទភាវាភាវតោ.

ឥតិ –

‘‘ចតុព្ពិធញ្ហិ វិនយំ, មហាថេរា មហិទ្ធិកា;

នីហរិត្វា បកាសេសុំ, ធម្មសង្គាហកា បុរា’’តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥) –

វុត្តេសុ ចតុព្ពិធវិនយេសុ អនន្តោគធត្តា ឥទំ វចនំ វិចារេតព្ពំ. តេន វុត្តំ សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ២.៥៨៥) ដីកាចរិយេន ‘‘តំ វីមំសិតព្ព’’ន្តិ. អថ វា ‘‘នយគ្គាហេន ឧបដ្ឋិតាការកថន’’ន្តិ ឥមិនា លក្ខណេន តេសំ តេសំ អាចរិយានំ ឧបដ្ឋិតាការវសេន កថនំ អត្តនោមតិ សិយា, ឯវម្បិ វិចារេតព្ពមេវ. ‘‘អត្តនោមតិ អាចរិយវាទេ ឱតារេតព្ពា. សចេ តត្ថ ឱតរតិ ចេវ សមេតិ ច, គហេតព្ពា. សចេ នេវ ឱតរតិ ន សមេតិ, ន គហេតព្ពា. អយញ្ហិ អត្តនោមតិ នាម សព្ពទុព្ពលា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥) វចនតោ ឥមស្ស ច វចនស្ស អដ្ឋកថាវចនេ អនោតរណតោ អប្បវិសនតោ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចស្ស អប្បច្ចវេក្ខតោវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតី’’តិ.

អបរោ នយោ – កិំ ឥទំ វចនំ បាឡិវចនំ វា អដ្ឋកថាវចនំ វា ដីកាវចនំ វា គន្ថន្តរវចនំ វាតិ. តត្ថ ន តាវ បាឡិវចនំ, ន អដ្ឋកថាវចនំ, ន គន្ថន្តរវចនំ, អថ ខោ ដីកាវចនន្តិ. ហោតុ ដីកាវចនំ, សកវចនំ វា បរវចនំ វា អធិប្បេតវចនំ វា អនធិប្បេតវចនំ វាតិ. តត្ថ ន សកវចនំ ហោតិ, អថ ខោ បរវចនំ. តេនាហ ‘‘វទន្តី’’តិ. ន ដីកាចរិយេន អធិប្បេតវចនំ ហោតិ, អថ ខោ អនធិប្បេតវចនំ. តេនាហ ‘‘តំ វីមំសិតព្ព’’ន្តិ. តេហិ បន អាចរិយេហិ អតីតបរិភោគបច្ចវេក្ខណាតិ ឥទំ អតីតបអភោគវសេន បច្ចវេក្ខណា អតីតបរិភោគបច្ចវេក្ខណាតិ បរិកប្បេត្វា អតីតវាចកេន សទ្ទេន យោជេត្វា កតំ ភវេយ្យ. អតីតេ បរិភោគោ អតីតបរិភោគោ, អតីតបរិភោគស្ស បច្ចវេក្ខណា អតីតបរិភោគបច្ចវេក្ខណាតិ ឯវំ បន កតេ អតីតបរិភោគស្ស បច្ចុប្បន្នសមីបត្តា បច្ចុប្បន្នវាចកេន សទ្ទេន កថនំ ហោតិ យថា តំ នគរតោ អាគន្ត្វា និសិន្នំ បុរិសំ ‘‘កុតោ អាគច្ឆសី’’តិ វុត្តេ ‘‘នគរតោ អាគច្ឆាមី’’តិ បច្ចុប្បន្នវាចកសទ្ទេន កថនំ.

វិនយសុត្តន្តវិសុទ្ធិមគ្គាទីសុ (ម. និ. ១.២៣; វិសុទ្ធិ. ១.១៨) ច ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតី’’តិ វត្តមានវចនេនេវ បាឋោ ហោតិ, ន អតីតវចនេន, អតីតបរិភោគោតិ ច ឥមស្មិំយេវ ទិវសេ បច្ឆាភត្តាទិកាលំ ឧបាទាយ បុរេភត្តាទីសុ បរិភោគោ ឥច្ឆិតព្ពោ, ន ហិយ្យោ បរិភោគោ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ? អដ្ឋកថាបមាណេន. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៥) ‘‘បិណ្ឌបាតោ អាលោបេ អាលោបេ, តថា អសក្កោន្តេន បុរេភត្តបច្ឆាភត្តបុរិមយាមបច្ឆិមយាមេសុ. សចស្ស អប្បច្ចវេក្ខតោវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតី’’តិ. ឯតេន បិណ្ឌបាតំ អាលោបេ អាលោបេ បច្ចវេក្ខន្តោ ភោជនកិរិយាយ អបរិនិដ្ឋិតត្តា មុខ្យតោ បច្ចុប្បន្នបច្ចវេក្ខណា ហោតិ, បុរេភត្តាទីសុ ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ បច្ចវេក្ខន្តោ ភោជនកិរិយាយ បរិនិដ្ឋិតត្តា អតីតបច្ចវេក្ខណា ហោតីតិ ទស្សេតិ. សា បន បច្ចុប្បន្នសមីបត្តា វត្តមានវចនេន វិធីយតិ. យទិ ហិ ហិយ្យោ បរិភុត្តានិ អតីតបច្ចវេក្ខណេន បច្ចវេក្ខិតព្ពានិ សិយុំ, អតីតទុតិយទិវសតតិយទិវសាទិមាសសំវច្ឆរាទិបរិភុត្តានិបិ បច្ចវេក្ខិតព្ពានិ សិយុំ, ឯវញ្ច សតិ យថាវុត្តអដ្ឋកថាវចនំ និរត្ថកំ សិយា, តស្មា អដ្ឋកថាវចនមេវ បមាណំ កាតព្ពំ. យថាហ –

‘‘ពុទ្ធេន ធម្មោ វិនយោ ច វុត្តោ;

យោ តស្ស បុត្តេហិ តថេវ ញាតោ;

សោ យេហិ តេសំ មតិមច្ចជន្តា;

យស្មា បុរេ អដ្ឋកថា អកំសុ.

‘‘តស្មា ហិ យំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ;

តំ វជ្ជយិត្វាន បមាទលេខំ;

សព្ពម្បិ សិក្ខាសុ សគារវានំ;

យស្មា បមាណំ ឥធ បណ្ឌិតាន’’ន្តិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា);

យស្មា ច សព្ពាសវសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.២៣) ភគវតា ទេសិតកាលេ ភិក្ខុកត្តុកត្តា នាមយោគត្តា វត្តមានបឋមបុរិសវសេន ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវតី’’តិ ទេសិតា, តទនុករណេន ភិក្ខូនំ បច្ចវេក្ខណកាលេ អត្តកត្តុកត្តា អម្ហយោគត្តា វត្តមានឧត្តមបុរិសវសេន ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវាមី’’តិ បច្ចវេក្ខិតព្ពា ហោតិ, ‘‘សីតស្ស បដិឃាតាយា’’តិអាទីនិ តទត្ថសម្បទានបទានិ ច ‘‘បដិសេវតិ, បដិសេវាមី’’តិ វុត្តបដិសេវនកិរិយាយមេវ សម្ពន្ធិតព្ពានិ ហោន្តិ, តានិ ច កិរិយាបទានិ បច្ចុប្បន្នវសេន វា បច្ចុប្បន្នសមីបអតីតវសេន វា វត្តមានវិភត្តិយុត្តានិ ហោន្តិ, តស្មា បច្ចុប្បន្នបរិភុត្តានំ វា អតីតបរិភុត្តានំ វា បច្ចយានំ បច្ចវេក្ខណកាលេ ‘‘បដិសេវាមី’’តិ វចនំ ភគវតោ វចនស្ស អនុគតត្តា ឧបបន្នមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អនុវចនេបិ ឯវំ វិចារណា កាតព្ពា – ‘‘អជ្ជ បាតោ បរិភុត្តំ សាយំ បច្ចវេក្ខន្តេន អជ្ជ យំ មយា ចីវរំ បរិភុត្តន្តិអាទិនា អតីតវសេន បច្ចវេក្ខណា កាតព្ពា’’តិ យេ វទន្តិ, តេ ឯវំ បុច្ឆិតព្ពា – កិំ ភវន្តោ ភគវតា អតីតបរិភុត្តេសុ អតីតវសេន បច្ចវេក្ខណា ទេសិតាតិ? ន ទេសិតា. កថំ ទេសិតាតិ? ‘‘បច្ចវេក្ខតី’’តិ បច្ចុប្បន្នវសេនេវ ទេសិតាតិ. កិំ ភោន្តោ ភគវតោ កាលេ អតីតបរិភុត្តេសុ បច្ចវេក្ខណា នត្ថីតិ? អត្ថិ. អថ កស្មា ភគវតា បច្ចុប្បន្នវសេនេវ បច្ចវេក្ខណា ទេសិតាតិ? បច្ចុប្បន្នសមីបវសេន វា សាមញ្ញវសេន វា ទេសិតាតិ. ឯវំ សន្តេ ភគវតោ អនុករណេន ឥទានិបិ អតីតបរិភុត្តានំ បច្ចយានំ បច្ចុប្បន្នវសេន បច្ចវេក្ខណា កាតព្ពាតិ. យេ បន ឯវំ វទន្តិ ‘‘ហិយ្យោ បរិភុត្តានមេវ អតីតបច្ចវេក្ខណា កាតព្ពា, ន អជ្ជ បរិភុត្តានំ, តេសំ បន បច្ចុប្បន្នបច្ចវេក្ខណាយេវា’’តិ, តេ ឯវំ វត្តព្ពា – កិំ ភោន្តោ យថា តុម្ហេ វទន្តិ, ឯវំ បាឡិយំ អត្ថីតិ? នត្ថិ. អដ្ឋកថាយំ អត្ថីតិ? នត្ថិ. ឯវំ សន្តេ សាដ្ឋកថេសុ តេបិដកេសុ ពុទ្ធវចនេសុ អសំវិជ្ជមានំ តុម្ហាកំ វចនំ កថំ បច្ចេតព្ពន្តិ? អាចរិយបរម្បរាវសេន. ហោតុ តុម្ហាកំ អាចរិយលទ្ធិវសេន កថនំ, កាលោ នាម តិវិធោ អតីតោ អនាគតោ បច្ចុប្បន្នោតិ. តត្ថ បរិនិដ្ឋិតកិរិយា អតីតោ នាម, អភិមុខកិរិយា អនាគតោ នាម, អារទ្ធអនិដ្ឋិតកិរិយា បច្ចុប្បន្នោ នាម. តេនាហុ បោរាណា –

‘‘អារទ្ធានិដ្ឋិតោ ភាវោ, បច្ចុប្បន្នោ សុនិដ្ឋិតោ;

អតីតានាគតុប្បាទ-មប្បត្តាភិមុខា កិរិយា’’តិ.

តត្ថ អជ្ជ វា ហោតុ ហិយ្យោ វា តតោ បុព្ពេ វា, បរិភុត្តបច្ចយោ សុបរិនិដ្ឋិតភុញ្ជនកិរិយត្តា អតីតោ នាម. តត្ថ ហិយ្យោ វា តតោ បុព្ពេ វា បរិភុត្តបច្ចយោ អតិក្កន្តអរុណុគ្គមនត្តា ន បច្ចវេក្ខណារហោ, បច្ចវេក្ខិតោបិ អប្បច្ចវេក្ខិតោយេវ ហោតិ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. វុត្តញ្ហិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចស្ស អប្បច្ចវេក្ខតោវ អរុណោ ឧគ្គច្ឆតិ, ឥណបរិភោគដ្ឋានេ តិដ្ឋតី’’តិ. អជ្ជេវ បន ចីវរញ្ច សេនាសនញ្ច បរិភោគេ បរិភោគេ, បិណ្ឌបាតំ អាលោបេ អាលោបេ, ភេសជ្ជំ បដិគ្គហណេ បរិភោគេ ច បច្ចវេក្ខតោ អបរិនិដ្ឋិតភុញ្ជនកិរិយត្តា បច្ចុប្បន្នបរិភុត្តបច្ចវេក្ខណា នាម ហោតិ. បុរេ បរិភុត្តំ តតោ បច្ឆា ចតូសុ កោដ្ឋាសេសុ បច្ចវេក្ខតោ សុបរិនិដ្ឋិតភុញ្ជនកិរិយត្តា អតីតបរិភុត្តបច្ចវេក្ខណា នាម ហោតិ. ឯត្តកំ បច្ចវេក្ខណាយ ខេត្តំ, ន តតោ បុព្ពេ បច្ឆា វា. យថាហ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សីលវតោ អប្បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ ឥណបរិភោគោ នាម. តស្មា ចីវរំ បរិភោគេ បរិភោគេ…បេ… ភេសជ្ជស្ស បដិគ្គហណេបិ បរិភោគេបិ សតិបច្ចយតា វដ្ដតី’’តិ, តស្មា ហិយ្យោ បរិភុត្តស្ស ឥណបរិភោគត្តា តំ អនាមសិត្វា អជ្ជ បរិភុត្តេសុ អតីតបច្ចុប្បន្នេសុ ភគវតោ វចនស្ស អនុករណេន វត្តមានវិភត្តិយុត្តេន ‘‘បដិសេវាមី’’តិ កិរិយាបទេន បច្ចវេក្ខណា សូបបន្នា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា. ឦទិសបច្ចវេក្ខណមេវ សន្ធាយ វិមតិវិនោទនិយាទីសុ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៨៥) ‘‘បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស អតីតបច្ចវេក្ខណាយ វិសុជ្ឈនតោ’’តិ វុត្តំ.

ឯវំ បច្ចយសន្និស្សិតសីលស្ស សុទ្ធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេនេវ បសង្គេន សព្ពាបិ សុទ្ធិយោ ទស្សេតុំ ‘‘ចតុព្ពិធា ហិ សុទ្ធី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ សុទ្ធិ, យថាធម្មំ ទេសនាវ សុទ្ធិ ទេសនាសុទ្ធិ. វុដ្ឋានស្សបិ ចេត្ថ ទេសនាយ ឯវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឆិន្នមូលាបត្តីនំ បន អភិក្ខុតាបដិញ្ញាយេវ ទេសនា. អធិដ្ឋានវិសិដ្ឋោ សំវរោវ សុទ្ធិ សំវរសុទ្ធិ. ធម្មេន សមេន បច្ចយានំ បរិយេដ្ឋិ ឯវ សុទ្ធិ បរិយេដ្ឋិសុទ្ធិ. ចតូសុ បច្ចយេសុ វុត្តវិធិនា បច្ចវេក្ខណាវ សុទ្ធិ បច្ចវេក្ខណសុទ្ធិ. ឯស តាវ សុទ្ធីសុ សមាសនយោ. សុទ្ធិមន្តេសុ សីលេសុ បន ទេសនា សុទ្ធិ ឯតស្សាតិ ទេសនាសុទ្ធិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ន បុនេវំ ករិស្សាមីតិ ឯត្ថ ឯវន្តិ សំវរភេទំ សន្ធាយាហ. បហាយាតិ វជ្ជេត្វា, អកត្វាតិ អត្ថោ. វិមតិវិនោទនិយំ បន ‘‘សុជ្ឈតិ ទេសនាទីហិ, សោធីយតីតិ វា សុទ្ធិ, ចតុព្ពិធសីលំ. តេនាហ ‘ទេសនាយ សុជ្ឈនតោ’តិអាទិ. ឯត្ថ ទេសនាគ្គហណេន វុដ្ឋានម្បិ ឆិន្នមូលានំ អភិក្ខុតាបដិញ្ញាបិ សង្គហិតា. ឆិន្នមូលាបត្តីនម្បិ ហិ បារាជិកាបត្តិវុដ្ឋានេន ហេដ្ឋាបរិរក្ខិតំ ភិក្ខុសីលំ វិសុទ្ធំ នាម ហោតិ. តេន តេសំ មគ្គបដិលាភោបិ សម្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ ទេសីយតិ ឧច្ចារីយតីតិ ទេសនា, ទិសី ឧច្ចារណេតិ ធាតុ, ទេសីយតិ ញាបីយតិ ឯតាយាតិ វា ទេសនា, ទិស បេក្ខនេតិ ធាតុ. ឧភយថាបិ វិរតិបធានកុសលចិត្តសមុដ្ឋិតោ ទេសនាវចីភេទសទ្ទោ. សំវរណំ សំវរោ, សំ-បុព្ព វរ សំវរណេតិ ធាតុ, សតិបធានោ ចិត្តុប្បាទោ. បរិយេសនា បរិយេដ្ឋិ, បរិ-បុព្ព ឥស បរិយេសនេតិ ធាតុ, វីរិយបធានោ ចិត្តុប្បាទោ. បដិ បុនប្បុនំ ឱគាហេត្វា ឥក្ខនា បច្ចវេក្ខណា, បដិ-បុព្ព អវ-បុព្ព ឥក្ខ ទស្សនង្កេសូតិ ធាតុ, បញ្ញាបធានោ ចិត្តុប្បាទោ. តេសុ ទេសនាយ វចីភេទសទ្ទភាវតោ វចីភេទំ កាតុំ អសក្កោន្តស្ស ច ទុតិយកំ អលភន្តស្ស ច ន សម្បជ្ជតិ, សេសា បន ចិត្តុប្បាទមត្តភាវតោ វចីភេទំ កាតុំ អសក្កោន្តស្សបិ ទុតិយកំ អលភន្តស្សបិ សម្បជ្ជន្តិ ឯវ, តស្មា គិលានាទិកាលេសុ បច្ចវេក្ខណាបាឋំ បឋិតុមសក្កោន្តេនបិ អត្ថំ មនសិ កត្វា ចិត្តេនេវ បច្ចវេក្ខណា កាតព្ពាតិ.

ទាតព្ពដ្ឋេន ទាយំ, តំ អាទិយន្តីតិ ទាយាទា, អននុញ្ញាតេសុ សព្ពេន សព្ពំ បរិភោគាភាវតោ អនុញ្ញាតេសុយេវ ច បរិភោគសព្ភាវភាវតោ ភិក្ខូហិ បរិភុញ្ជិតព្ពបច្ចយា ភគវតោ សន្តកា. ធម្មទាយាទសុត្តញ្ចេត្ថ សាធកន្តិ ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា, អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា, កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’’តិ ឯវំ បវត្តំ ធម្មទាយាទសុត្តញ្ច (ម. និ. ១.២៩) ឯត្ថ ឯតស្មិំ អត្ថេ សាធកំ. អវីតរាគានំ តណ្ហាវសីកតាយ បច្ចយបរិភោគេ សាមិភាវោ នត្ថិ, តទភាវេន វីតរាគានំ តត្ថ សាមិភាវោ យថារុចិ បរិភោគសព្ភាវតោ. តថា ហិ តេ បដិកូលម្បិ អប្បដិកូលាការេន អប្បដិកូលម្បិ បដិកូលាការេន តទុភយម្បិ វជ្ជេត្វា អជ្ឈុបេក្ខណាការេន បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ, ទាយកានញ្ច មនោរថំ បរិបូរេន្តិ. តេនាហ ‘‘តេ ហិ តណ្ហាយ ទាសព្យំ អតីតត្តា សាមិនោ ហុត្វា បរិភុញ្ជន្តី’’តិ. យោ បនាយំ សីលវតោ បុថុជ្ជនស្ស បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ, សោ ឥណបរិភោគស្ស បច្ចនីកត្តា អានណ្យបរិភោគោ នាម ហោតិ. យថា បន ឥណាយិកោ អត្តនោ រុចិយា ឥច្ឆិតំ ទេសំ គន្តុំ ន លភតិ, ឯវំ ឥណបរិភោគយុត្តោ លោកតោ និស្សរិតុំ ន លភតីតិ តប្បដិបក្ខត្តា សីលវតោ បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ អានណ្យបរិភោគោតិ វុច្ចតិ, តស្មា និប្បរិយាយតោ ចតុបរិភោគវិនិមុត្តោ វិសុំយេវាយំ បរិភោគោតិ វេទិតព្ពោ, សោ ឥធ វិសុំ ន វុត្តោ, ទាយជ្ជបរិភោគេយេវ វា សង្គហំ គច្ឆតីតិ. សីលវាបិ ហិ ឥមាយ សិក្ខាយ សមន្នាគតត្តា សេក្ខោត្វេវ វុច្ចតិ.

សព្ពេសន្តិ អរិយានំ បុថុជ្ជនានញ្ច. កថំ បុថុជ្ជនានំ ឥមេ បរិភោគា សម្ភវន្តីតិ? ឧបចារវសេន. យោ ហិ បុថុជ្ជនស្សបិ សល្លេខបដិបត្តិយំ ឋិតស្ស បច្ចយគេធំ បហាយ តត្ថ អនុបលិត្តេន ចិត្តេន បរិភោគោ, សោ សាមិបរិភោគោ វិយ ហោតិ. សីលវតោ បន បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ វិយ ហោតិ ទាយកានំ មនោរថស្សាវិរាធនតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ទាយជ្ជបរិភោគេយេវ វា សង្គហំ គច្ឆតី’’តិ. កល្យាណបុថុជ្ជនស្ស បរិភោគេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ តស្ស សេក្ខសង្គហតោ. សេក្ខសុត្ត ញ្ហេតស្ស (អ. និ. ៣.៨៦) អត្ថស្ស សាធកំ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៨៥) បន ‘‘ទាតព្ពដ្ឋេន ទាយំ, តំ អាទិយន្តីតិ ទាយាទា. សត្តន្នំ សេក្ខានន្តិ ឯត្ថ កល្យាណបុថុជ្ជនាបិ សង្គហិតា តេសំ អានណ្យបរិភោគស្ស ទាយជ្ជបរិភោគេ សង្គហិតត្តាតិ វេទិតព្ពំ. ធម្មទាយាទសុត្តន្តិ ‘‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’’តិអាទិនា បវត្តំ សុត្តំ (ម. និ. ១.២៩). តត្ថ ‘‘មា មេ អាមិសទាយាទាតិ ឯវំ មេ-សទ្ទំ អានេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវញ្ហិ យថាវុត្តត្ថសាធកំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ មេ មម អាមិសទាយាទា ចតុបច្ចយភុញ្ជកាតិ ភគវតោ សម្ពន្ធភូតស្ស សម្ពន្ធីភូតា បច្ចយា វុត្តា, តស្មា ទាយកេហិ ទិន្នាបិ បច្ចយា ភគវតា អនុញ្ញាតត្តា ភគវតោ បច្ចយាយេវ ហោន្តីតិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ធម្មទាយាទសុត្តំ សាធកំ ហោតីតិ អត្ថោតិ វុត្តំ.

លជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគោ នាម លជ្ជិស្ស សន្តកំ គហេត្វា បរិភោគោ. អលជ្ជិនា សទ្ធិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ អលជ្ជី នាម នត្ថីតិ ឥមិនា ទិដ្ឋទិដ្ឋេសុយេវ អាសង្កា ន កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. អត្តនោ ភារភូតា សទ្ធិវិហារិកាទយោ. តេបិ និវារេតព្ពាតិ យោ បស្សតិ, តេន និវារេតព្ពាតិ បាឋោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘យោបិ អត្តនោ ភារភូតេន អលជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគំ ករោតិ, សោបិ និវារេតព្ពោ’’តិ បាឋោ ទិស្សតិ, តថាបិ អត្ថតោ ឧភយថាបិ យុជ្ជតិ. អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកាទយោបិ អលជ្ជិភាវតោ និវារេតព្ពា. អលជ្ជីហិ សទ្ធិវិហារិកាទីហិ ឯកសម្ភោគំ ករោន្តា អញ្ញេបិ និវារេតព្ពាវ. សចេ ន ឱរមតិ, អយម្បិ អលជ្ជីយេវ ហោតីតិ ឯត្ថ ឯវំ និវារិតោ សោ បុគ្គលោ អលជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគតោ ឱរមតិ វិរមតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ ឱរមតិ, អយម្បិ អលជ្ជីយេវ ហោតិ, តេន សទ្ធិំ បរិភោគំ ករោន្តោ សោបិ អលជ្ជីយេវ ហោតីតិ អត្ថោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯវំ ឯកោ អលជ្ជី អលជ្ជិសតម្បិ ករោតី’’តិ. អធម្មិយោតិ អនេសនាទីហិ ឧប្បន្នោ. ធម្មិយោតិ ភិក្ខាចរិយាទីហិ ឧប្បន្នោ. សង្ឃស្សេវ ទេតីតិ ភត្តំ អគ្គហេត្វា អត្តនា លទ្ធសលាកំយេវ ទេតិ.

វិមតិវិនោទនិយំ បន ‘‘លជ្ជិនា សទ្ធិំ បរិភោគោតិ ធម្មាមិសវសេន មិស្សីភាវោ. អលជ្ជិនា សទ្ធិន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អាទិតោ បដ្ឋាយ ហិ អលជ្ជី នាម នត្ថីតិ ឥមិនា ទិដ្ឋទិដ្ឋេសុ អាសង្កា នាម ន កាតព្ពា, ទិដ្ឋសុតាទិការណេ សតិ ឯវ កាតព្ពាតិ ទស្សេតិ. អត្តនោ ភារភូតា សទ្ធិវិហារិកាទយោ. សចេ ន ឱរមតីតិ អគតិគមនវសេន ធម្មាមិសបរិភោគតោ ន ឱរមតិ. អាបត្តិ នាម នត្ថីតិ ឥទំ អលជ្ជីនំ ធម្មេនុប្បន្នបច្ចយំ ធម្មកម្មញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. តេសម្បិ ហិ កុលទូសនាទិសមុប្បន្នំ បច្ចយំ បរិភុញ្ជន្តានំ វគ្គកម្មាទីនិ ករោន្តានញ្ច អាបត្តិ ឯវ. ‘ធម្មិយាធម្មិយបរិភោគោ បច្ចយវសេនេវ វេទិតព្ពោ’តិ វុត្តត្តា ហេដ្ឋា លជ្ជិបរិភោគាលជ្ជិបរិភោគា បច្ចយវសេន ឯកកម្មាទិវសេន ច វុត្តា ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. តេនេវ ទុដ្ឋទោសសិក្ខាបទដ្ឋកថាយំ (បារា. អដ្ឋ. ២.៣៨៥-៣៨៦) ចោទកចុទិតកភាវេ ឋិតា ទ្វេ អលជ្ជិនោ ធម្មបរិភោគម្បិ សន្ធាយ ‘ឯកសម្ភោគបរិភោគា ហុត្វា ជីវថា’តិ វុត្តា តេសំ អញ្ញមញ្ញំ ធម្មាមិសាបរិភោគេ វិរោធាភាវា. លជ្ជីនមេវ ហិ អលជ្ជិនា សហ តទុភយបរិភោគោ ន វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ.

សចេ បន លជ្ជី អលជ្ជិំ បគ្គណ្ហាតិ…បេ… អន្តរធាបេតីតិ ឯត្ថ កេវលំ បគ្គណ្ហិតុកាមតាយ ឯវំ កាតុំ ន វដ្ដតិ, ធម្មស្ស បន សាសនស្ស សោតូនញ្ច អនុគ្គហត្ថាយ វដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. បុរិមនយេន ‘‘សោ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា ឥមស្ស អាបត្តិយេវាតិ វទន្តិ. ឧទ្ទេសគ្គហណាទិនា ធម្មស្ស បរិភោគោ ធម្មបរិភោគោ. ធម្មានុគ្គហេន គណ្ហន្តស្ស អាបត្តិយា អភាវេបិ ថេរោ តស្ស អលជ្ជិភាវំយេវ សន្ធាយ ‘‘បាបោ កិរាយ’’ន្តិអាទិមាហ. តស្ស បន សន្តិកេតិ មហារក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ.

វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៨៥) បន ឥមស្មិំ ឋានេ វិត្ថារតោ វិនិច្ឆិតំ. កថំ? ធម្មបរិភោគោតិ ‘‘ឯកកម្មំ ឯកុទ្ទេសោ’’តិអាទិនា វុត្តសំវាសោ ចេវ និស្សយគ្គហណាទិកោ សព្ពោ និរាមិសបរិភោគោ ច វេទិតព្ពោ. ‘‘ន សោ អាបត្តិយា ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា លជ្ជិនោ អលជ្ជិបគ្គហេ អាបត្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឥតរោបីតិ លជ្ជីបិ. តស្សាបិ អត្តានំ បគ្គណ្ហន្តស្ស អលជ្ជិនោ, ឥមិនា ច លជ្ជិនោ វណ្ណភណនាទិលាភំ បដិច្ច អាមិសគរុកតាយ វា គេហស្សិតបេមេន វា តំ អលជ្ជិំ បគ្គណ្ហន្តោ លជ្ជី សាសនំ អន្តរធាបេតិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ឯវំ គហដ្ឋាទីសុ ឧបត្ថម្ភិតោ អលជ្ជី ពលំ លភិត្វា បេសលេ អភិភវិត្វា ន ចិរស្សេវ សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ ករោតីតិ.

ធម្មបរិភោគោបិ តត្ថ វដ្ដតីតិ ឥមិនា អាមិសបរិភោគតោ ធម្មបរិភោគោវ គរុកោ, តស្មា អតិវិយ អលជ្ជីវិវេកេន កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ធម្មានុគ្គហេន ឧគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា អលជ្ជុស្សន្នតាយសាសនេ ឱសក្កន្តេ, លជ្ជីសុ ច អប្បហោន្តេសុ អលជ្ជិំ បកតត្តំ គណបូរកំ គហេត្វា ឧបសម្បទាទិករណេន ចេវ កេចិ អលជ្ជិនោ ធម្មាមិសបរិភោគេន សង្គហេត្វា សេសាលជ្ជិគណស្ស និគ្គហេន ច សាសនំ បគ្គណ្ហិតុម្បិ វដ្ដតិ ឯវ.

កេចិ បន ‘‘កោដិយំ ឋិតោ គន្ថោតិ វុត្តត្តា គន្ថបរិយាបុណនមេវ ធម្មបរិភោគោ, ន ឯកកម្មាទិ, តស្មា អលជ្ជីហិ សទ្ធិំ ឧបោសថាទិកំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, អាបត្តិ នត្ថី’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ, ឯកកម្មាទីសុ ពហូសុ ធម្មបរិភោគេសុ អលជ្ជិនាបិ សទ្ធិំ កត្តព្ពាវត្ថាយត្តំ ធម្មបរិភោគំ ទស្សេតុំ ឥធ និទស្សនវសេន គន្ថស្សេវ សមុទ្ធដត្តា. ន ហិ ឯកកម្មាទិកោ វិធិ ធម្មបរិភោគោ ន ហោតីតិ សក្កា វត្តុំ អនាមិសត្តា ធម្មាមិសេសុ អបរិយាបន្នស្ស ច កស្សចិ អភាវា. តេនេវ អដ្ឋសាលិនិយំ ធម្មបដិសន្ថារកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៣៥១) ‘‘កម្មដ្ឋានំ កថេតព្ពំ, ធម្មោ វាចេតព្ពោ…បេ… អព្ភានវុដ្ឋានមានត្តបរិវាសា ទាតព្ពា, បព្ពជ្ជារហោ បព្ពាជេតព្ពោ, ឧបសម្បទារហោ ឧបសម្បាទេតព្ពោ…បេ… អយំ ធម្មបដិសន្ថារោ នាមា’’តិ ឯវំ សង្ឃកម្មាទិបិ ធម្មកោដ្ឋាសេ ទស្សិតំ. តេសុ បន ធម្មកោដ្ឋាសេសុ យំ គណបូរកាទិវសេន អលជ្ជិនោ អបេក្ខិត្វា ឧបោសថាទិ វា តេសំ សន្តិកា ធម្មុគ្គហណនិស្សយគ្គហណាទិ វា ករីយតិ, តំ ធម្មោ ចេវ បរិភោគោ ចាតិ ធម្មបរិភោគោតិ វុច្ចតិ, ឯតំ តថារូបបច្ចយំ វិនា កាតុំ ន វដ្ដតិ, ករោន្តស្ស អលជ្ជិបរិភោគោ ច ហោតិ ទុក្កដញ្ច. យំ បន អលជ្ជិសតំ អនបេក្ខិត្វា តជ្ជនីយាទិនិគ្គហកម្មំ វា បរិវាសាទិឧបការកម្មំ វា ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទានាទិ វា ករីយតិ, តំ ធម្មោ ឯវ, នោ បរិភោគោ, ឯតំ អនុរូបានំ កាតុំ វដ្ដតិ, អាមិសទានេ វិយ អាបត្តិ នត្ថិ. និស្សយទានម្បិ តេរសសម្មុតិទានាទិ ច វត្តបដិបត្តិសាទិយនាទិបរិភោគស្សបិ ហេតុត្តា ន វដ្ដតិ.

យោ បន មហាអលជ្ជី ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ សត្ថុសាសនំ ករោតិ, តស្ស សទ្ធិវិហារិកាទីនំ ឧបសម្បទាទិ ឧបការកម្មម្បិ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាទានាទិ ច កាតុំ ន វដ្ដតិ, អាបត្តិ ឯវ ហោតិ, និគ្គហកម្មមេវ កាតព្ពំ. តេនេវ អលជ្ជិបគ្គហោបិ បដិក្ខិត្តោ. ធម្មាមិសបរិភោគវិវជ្ជនេនបិ ហិ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហោវ អធិប្បេតោ, សោ ច បេសលានំ ផាសុវិហារសទ្ធម្មដ្ឋិតិវិនយានុគ្គហាទិអត្ថាយ ឯតទត្ថត្តា សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា, តស្មា យំ យំ ទុម្មង្កូនំ ឧបត្ថម្ភាយ, បេសលានំ អផាសុវិហារាយ, សទ្ធម្មបរិហានាទិអត្ថាយ ហោតិ, តំ សព្ពម្បិ បរិភោគោ វា ហោតុ អបរិភោគោ វា កាតុំ ន វដ្ដតិ, ឯវំ ករោន្តា សាសនំ អន្តរធាបេន្តិ, អាបត្តិញ្ច អាបជ្ជន្តិ, ធម្មាមិសបរិភោគេសុ ចេត្ថ អលជ្ជីហិ ឯកកម្មាទិធម្មបរិភោគោ ឯវ បេសលានំ អផាសុវិហារាយ សទ្ធម្មបរិហានាទិអត្ថាយ ហោតិ, ន តថា អាមិសបរិភោគោ. ន ហិ អលជ្ជីនំ បច្ចយបរិភោគមត្តេន បេសលានំ អផាសុវិហារាទិ ហោតិ, យថាវុត្តធម្មបរិភោគេន បន ហោតិ. តប្បរិវជ្ជនេន ច ផាសុវិហារាទយោ. តថា ហិ កតសិក្ខាបទវីតិក្កមា អលជ្ជិបុគ្គលា ឧបោសថាទីសុ បវិដ្ឋា ‘‘តុម្ហេ កាយទ្វារេ ចេវ វចីទ្វារេ ច វីតិក្កមំ ករោថា’’តិអាទិនា ភិក្ខូហិ វត្តព្ពា ហោន្តិ. យថា វិនយញ្ច អតិដ្ឋន្តា សង្ឃតោ ពហិករណាទិវសេន សុដ្ឋុ និគ្គហេតព្ពា, តថា អកត្វា តេហិ សហ សំវសន្តាបិ អលជ្ជិនោវ ហោន្តិ ‘‘ឯកោបិ អលជ្ជី អលជ្ជិសតម្បិ ករោតី’’តិអាទិវចនតោ (បារា. អដ្ឋ. ២.៥៨៥). យទិ ហិ តេ ឯវំ អនិគ្គហិតា សិយុំ, សង្ឃេ កលហាទិំ វឌ្ឍេត្វា ឧបោសថាទិសាមគ្គិកម្មបដិពាហនាទិនា បេសលានំ អផាសុំ កត្វា កមេន តេ ទេវទត្តវជ្ជិបុត្តកាទយោ វិយ បរិសំ វឌ្ឍេត្វា អត្តនោ វិប្បដិបត្តិំ ធម្មតោ វិនយតោ ទីបេន្តា សង្ឃភេទាទិម្បិ កត្វា ន ចិរស្សេវ សាសនំ អន្តរធាបេយ្យុំ. តេសុ បន សង្ឃតោ ពហិករណាទិវសេន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបិ អយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ទុស្សីលបុគ្គលេ និស្សាយ ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ ន បវត្តន្តិ, សាមគ្គី ន ហោតិ…បេ… ទុស្សីលេសុ បន និគ្គហិតេសុ សព្ពោបិ អយំ ឧបទ្ទវោ ន ហោតិ, តតោ បេសលា ភិក្ខូ ផាសុ វិហរន្តី’’តិ, តស្មា ឯកកម្មាទិធម្មបរិភោគោវ អាមិសបរិភោគតោបិ អតិវិយ អលជ្ជីវិវេកេន កាតព្ពោ, អាបត្តិករោ ច សទ្ធម្មបរិហានិហេតុត្តាតិ វេទិតព្ពំ.

អបិច ‘‘ឧបោសថោ ន តិដ្ឋតិ, បវារណា ន តិដ្ឋតិ, សង្ឃកម្មានិ ន បវត្តន្តី’’តិ ឯវំ អលជ្ជីហិ សទ្ធិំ សង្ឃកម្មាករណស្ស អដ្ឋកថាយំ បកាសិតត្តាបិ ចេតំ សិជ្ឈតិ. តថា បរិវត្តលិង្គស្ស ភិក្ខុនោ ភិក្ខុនុបស្សយំ គច្ឆន្តស្ស បដិបត្តិកថាយំ ‘‘អារាធិកា ច ហោន្តិ សង្គាហិកា លជ្ជិនិយោ, តា កោបេត្វា អញ្ញត្ថ ន គន្តព្ពំ. គច្ឆតិ ចេ, គាមន្តរនទីបាររត្តិវិប្បវាសគណម្ហា ឱហីយនាបត្តីហិ ន មុច្ចតិ…បេ… អលជ្ជិនិយោ ហោន្តិ, សង្គហំ បន ករោន្តិ, តាបិ បរិច្ចជិត្វា អញ្ញត្ថ គន្តុំ លភតី’’តិ ឯវំ អលជ្ជិនីសុ ទុតិយិកាគហណាទីសុ សំវាសាបត្តិបរិហារាយ នទីបារាគមនាទិគរុកាបត្តិដ្ឋានានំ អនុញ្ញាតត្តា តតោបិ អលជ្ជិសំវាសាបត្តិ ឯវ សទ្ធម្មបរិហានិយា ហេតុភូតោ គរុកតរាតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ លហុកាបត្តិដ្ឋានំ វា អនាបត្តិដ្ឋានំ វា បរិហរិតុំ គរុកាបត្តិដ្ឋានវីតិក្កមំ អាចរិយា អនុជានន្តិ. តថា អសំវាសបទស្ស អដ្ឋកថាយំ ‘‘សព្ពេហិបិ លជ្ជិបុគ្គលេហិ សមំ សិក្ខិតព្ពភាវតោ សមសិក្ខាតា នាម. ឯត្ថ យស្មា សព្ពេបិ លជ្ជិនោ ឯតេសុ កម្មាទីសុ សហ វសន្តិ, ន ឯកោបិ តតោ ពហិទ្ធា សន្ទិស្សតិ, តស្មា តានិ សព្ពានិបិ គហេត្វា ឯសោ សំវាសោ នាមា’’តិ ឯវំ លជ្ជីហេវ ឯកកម្មាទិសំវាសោ វដ្ដតីតិ បកាសិតោ.

យទិ ឯវំ កស្មា អសំវាសិកេសុ អលជ្ជី ន គហិតោតិ? នាយំ វិរោធោ, យេ គណបូរកេ កត្វា កតំ កម្មំ កុប្បតិ, តេសំ បារាជិកាទិអបកតត្តានញ្ញេវ អសំវាសិកត្តេន គហិតត្តា. អលជ្ជិនោ បន បកតត្តភូតាបិ សន្តិ, តេ ចេ គណបូរកា ហុត្វា កម្មំ សាធេន្តិ, កេវលំ កត្វា អគតិគមនេន ករោន្តានំ អាបត្តិករា ហោន្តិ សភាគាបត្តិអាបន្នា វិយ អញ្ញមញ្ញំ. យស្មា អលជ្ជិតញ្ច លជ្ជិតញ្ច បុថុជ្ជនានំ ចិត្តក្ខណបដិពទ្ធំ, ន សព្ពកាលិកំ. សញ្ចិច្ច ហិ វីតិក្កមចិត្តេ ឧប្បន្នេ អលជ្ជិនោ ‘‘ន បុន ឦទិសំ ករិស្សាមី’’តិ ចិត្តេន លជ្ជិនោ ហោន្តិ.

តេសុ ច យេ បេសលេហិ ឱវទិយមានាបិ ន ឱរមន្តិ, បុនប្បុនំ ករោន្តិ, តេ ឯវ អសំវសិតព្ពា, ន ឥតរេ លជ្ជិធម្មេ ឱក្កន្តត្តា, តស្មាបិ អលជ្ជិនោ អសំវាសិកេសុ អគណេត្វា តប្បរិវជ្ជនត្ថំ សោធេត្វាវ ឧបោសថាទិករណំ អនញ្ញាតំ. តថា ហិ ‘‘បារិសុទ្ធិំ អាយស្មន្តោ អារោចេថ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិស្សាមី’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៣៤) អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថករណស្ស អយុត្តតា បកាសិតា, ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តិ, សោ អាវិករេយ្យ…បេ… ផាសុ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) ឯវំ អលជ្ជិម្បិ លជ្ជិធម្មេ បតិដ្ឋាបេត្វា ឧបោសថករណប្បការោ ច វុត្តោ, ‘‘កច្ចិត្ថ បរិសុទ្ធា…បេ… បរិសុទ្ធេត្ថាយស្មន្តោ’’តិ (បារា. ២៣៣) ច បារិសុទ្ធិឧបោសថេ ‘‘បរិសុទ្ធោ អហំ, ភន្តេ, បរិសុទ្ធោតិ មំ ធារេថា’’តិ (មហាវ. ១៦៨) ច ឯវំ ឧបោសថំ ករោន្តានំ បរិសុទ្ធតា ច បកាសិតា, វចនមត្តេន អនោរមន្តានញ្ច ឧបោសថបវារណដ្ឋបនវិធិ ច វុត្តោ, សព្ពថា លជ្ជិធម្មំ អនោក្កមន្តេហិ សំវាសស្ស អយុត្តតាយ និស្សយទានគ្គហណបដិក្ខេបោ, តជ្ជនីយាទិនិគ្គហកម្មករណឧក្ខេបនីយកម្មករណេន សានុវត្តកបរិសស្ស អលជ្ជិស្ស អសំវាសិកត្តបាបនវិធិ ច វុត្តោ, តស្មា យថាវុត្តេហិ សុត្តន្តនយេហិ, អដ្ឋកថាវចនេហិ ច បកតត្តេហិបិ អបកតត្តេហិបិ សព្ពេហិ អលជ្ជីហិ ឯកកម្មាទិសំវាសោ ន វដ្ដតិ, ករោន្តានំ អាបត្តិ ឯវ ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហត្ថាយេវ សព្ពសិក្ខាបទានំ បញ្ញត្តត្តាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. តេនេវ ទុតិយសង្គីតិយំ បកតត្តាបិ អលជ្ជិនោ វជ្ជិបុត្តកា យសត្ថេរាទីហិ មហន្តេន វាយាមេន សង្ឃតោ វិយោជិតា. ន ហិ តេសុ បារាជិកាទិអសំវាសិកាបត្តិ អត្ថិ, តេហិ ទីបិតានំ ទសន្នំ វត្ថូនំ លហុកាបត្តិវិសយត្តាតិ វុត្តំ.

តស្ស សន្តិកេតិ មហារក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

រូបិយាទិបដិគ្គហណវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

ទ្វាទសមោ បរិច្ឆេទោ.