១១. កយវិក្កយសមាបត្តិវិនិច្ឆយកថា

៥៧. ឯវំ ភណ្ឌបដិសាមនវិនិច្ឆយំ កថេត្វា ឥទានិ កយវិក្កយវិនិច្ឆយំ កថេន្តោ ‘‘កយវិក្កយសមាបត្តី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កយនំ កយោ, បរភណ្ឌស្ស គហណំ, វិក្កយនំ វិក្កយោ, សកភណ្ឌស្ស ទានំ, កយោ ច វិក្កយោ ច កយវិក្កយំ. សមាបជ្ជនំ សមាបត្តិ, តស្ស ទុវិធស្ស កិរិយស្ស ករណំ. តស្សរូបំ ទស្សេតិ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិនា.

សេសញាតកេសុ សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតសម្ភវតោ តទភាវដ្ឋានម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘មាតរំ វា បន បិតរំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេន វិញ្ញត្តិសទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនញ្ច ន ហោតិ ‘‘ឥមិនា ឥទំ ទេហី’’តិ វទន្តោតិ ទស្សេតិ, កយវិក្កយំ បន អាបជ្ជតិ ‘‘ឥមិនា ឥទំ ទេហី’’តិ វទន្តោតិ ទស្សេតិ. ឥមិនា ច ឧបរិ អញ្ញាតកន្ត្យាទិនា ច សេសញាតកំ ‘‘ឥមំ ទេហី’’តិ វទតោ វិញ្ញត្តិ ន ហោតិ, ‘‘ឥមំ គណ្ហាហី’’តិ បន ទទតោ សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនំ, ‘‘ឥមិនា ឥមំ ទេហី’’តិ កយវិក្កយំ អាបជ្ជតោ និស្សគ្គិយន្តិ អយម្បិ អត្ថោ ទស្សិតោ ហោតិ មិគបទវលញ្ជនន្យាយេន. តស្មាឥច្ចាទិកេបិ ‘‘មាតាបិតូហិ សទ្ធិំ កយវិក្កយំ, សេសញាតកេហិ សទ្ធិំ ទ្វេ អាបត្តិយោ, អញ្ញាតកេហិ សទ្ធិំ តិស្សោ អាបត្តិយោ’’តិ វត្តព្ពេ តេនេវ ន្យាយេន ញាតុំ សក្កាតិ កត្វា ន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, អញ្ញថា អព្យាបិតទោសោ សិយា.

‘‘ឥទំ ភត្តំ ភុញ្ជិត្វា ឥទំ ករោថា’’តិ វុត្តេ បុព្ពាបរសម្ពន្ធាយ កិរិយាយ វុត្តត្តា ‘‘ឥមិនា ឥទំ ទេហី’’តិ វុត្តសទិសំ ហោតិ. ឥទំ ភត្តំ ភុញ្ជ, ឥទំ នាម ករោហី’’តិ វា, ‘‘ឥទំ ភត្តំ ភុត្តោសិ, ឥទំ នាម ករោហិ, ឥទំ ភត្តំ ភុញ្ជិស្សសិ, ឥទំ នាម ករោហី’’តិ បន វុត្តេ អសម្ពន្ធាយ កិរិយាយ វុត្តត្តា កយវិក្កយោ ន ហោតិ. វិឃាសាទានំ ភត្តទានេ ច អនបេក្ខត្តា សទ្ធាទេយ្យវិនិបាតនំ ន ហោតិ, ការាបនេ ហត្ថកម្មមត្តត្តា វិញ្ញត្តិ ន ហោតិ, តស្មា វដ្ដតិ. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិនា អសតិបិ និស្សគ្គិយវត្ថុម្ហិ បាចិត្តិយំ ទេសេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

អគ្ឃំ បុច្ឆិតុំ វដ្ដតិ, ឯត្តាវតា កយវិក្កយោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. គណ្ហិតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘ឥមិនា ឥទំ ទេហី’’តិ អវុត្តត្តា កយវិក្កយោ ន ហោតិ, មូលស្ស អត្ថិតាយ វិញ្ញត្តិបិ ន ហោតិ. បត្តោ ន គហេតព្ពោ បរភណ្ឌស្ស មហគ្ឃតាយ. ឯវំ សតិ កថំ កាតព្ពោតិ អាហ ‘‘មម វត្ថុ អប្បគ្ឃន្តិ អាចិក្ខិតព្ព’’ន្តិ. ភណ្ឌំ អគ្ឃាបេត្វា ការេតព្ពតំ អាបជ្ជតិ ថេយ្យាវហារសម្ភវតោ, ឩនមាសកំ ចេ អគ្ឃតិ, ទុក្កដំ. មាសកតោ បដ្ឋាយ យាវ ឩនបញ្ចមាសកំ ចេ អគ្ឃតិ, ថុល្លច្ចយំ. បញ្ចមាសកំ ចេ អគ្ឃតិ, បារាជិកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ទេតិ, វដ្ដតិ បុញ្ញត្ថាយ ទិន្នត្តា អធិកស្ស. កប្បិយការកស្ស បន…បេ… វដ្ដតិ ឧភតោ កប្បិយភណ្ឌត្តា. ឯកតោ ឧភតោ វា ចេ អកប្បិយភណ្ឌំ ហោតិ, ន វដ្ដតិ. ‘‘មា គណ្ហាហី’’តិ វត្តព្ពោ, កស្មា? កប្បិយការកស្ស អឆេកត្តា.

អញ្ញេន អប្បដិគ្គហិតេន អត្ថោ, កស្មា? សត្តាហកាលិកត្តា តេលស្ស. បដិគ្គហិតតេលំ សត្តាហបរមំ ឯវ ឋបេតព្ពំ, តស្មា តតោ បរំ ឋបិតុកាមស្ស អប្បដិគ្គហិតតេលេន អត្ថោ ហោតិ. អប្បដិគ្គហិតំ ទូសេយ្យ, អនិយមិតកាលំ អប្បដិគ្គហិតតេលំ នាឡិយំ អវសិដ្ឋបដិគ្គហិតតេលំ អត្តនោ កាលំ វត្តាបេយ្យ.

៥៨. ឥទំ បត្តចតុក្កំ វេទិតព្ពន្តិ អកប្បិយបត្តចតុក្កំ វុត្តំ, បញ្ចមោ បន កប្បិយោ. តេន វក្ខតិ ‘‘អយំ បត្តោ សព្ពកប្បិយោ ពុទ្ធានម្បិ បរិភោគារហោ’’តិ. អយំ បត្តោ មហាអកប្បិយោ នាម, កស្មា? រូបិយំ ឧគ្គណ្ហិត្វា អយពីជំ សមុដ្ឋាបេត្វា តេន លោហេន បត្តស្ស ការិតត្តា, ឯវំ ពីជតោ បដ្ឋាយ ទូសិតត្តា. យថា ច តតិយបារាជិកវិសយេ ថាវរបយោគេសុ បាសសូលាទីសុ មូលតោ បដ្ឋាយ ការិតេសុ កិស្មិញ្ចិ ទណ្ឌមត្តេ វា វាកមត្តេ វា អវសិដ្ឋេ សតិ ន មុច្ចតិ, សព្ពស្មិំ នដ្ឋេយេវ មុច្ចតិ, ឯវមិធាបិ ពីជតោ បដ្ឋាយ កតត្តា តស្មិំ បត្តេ កិស្មិញ្ចិ បត្តេ អវសិដ្ឋេបិ កប្បិយោ ភវិតុំ ន សក្កា. តថា ច វក្ខតិ ‘‘សចេបិ តំ វិនាសេត្វា ថាលកំ ការេតិ, តម្បិ អកប្បិយ’’ន្ត្យាទិ. ឯវំ សន្តេបិ ទុតិយបត្តេ វិយ មូលេ ច មូលស្សាមិកានំ, បត្តេ ច បត្តស្សាមិកានំ ទិន្នេ កប្បិយោ កាតុំ សក្កា ភវេយ្យ នុ ខោតិ អាសង្កាយមាហ ‘‘ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កប្បិយោ កាតុ’’ន្តិ. តស្សត្ថោ – ទុតិយបត្តំ រូបិយំ បដិគ្គណ្ហិត្វា គិហីហិ បរិនិដ្ឋាបិតមេវ កិណាតិ, ន ពីជតោ បដ្ឋាយ ទូសេតិ, តស្មា ទុតិយបត្តោ កប្បិយោ កាតុំ សក្កា, ឥធ បន ពីជតោ បដ្ឋាយ ទូសិតត្តា តេន ភិក្ខុនា តំ បត្តំ បុន អយបាសាណពីជំ កាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា, បដិគ្គហិតរូបិយស្ស ច វឡញ្ជិតត្តា បុន សាមិកានំ ទាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេន កប្បិយោ កាតុន្តិ.

ឥទានិ តំ អសក្កុណេយ្យត្តំ អញ្ញេន បការេន វិត្ថារេតុំ ‘‘សចេបី’’តិអាទិមាហ. ឥមិនា កិញ្ចិបិ អយវត្ថុម្ហិ អវសិដ្ឋេ សតិ អកប្បិយោវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តេន វុត្តំ វិមតិវិនោទនិយំ (វិ. វិ. ដី. ១.៥៩១) ‘‘រូបិយំ ឧគ្គណ្ហិត្វាតិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, មុត្តាទិទុក្កដវត្ថុម្បិ ឧគ្គណ្ហិត្វា ការិតម្បិ បញ្ចន្នំ ន វដ្ដតិ ឯវ. សមុដ្ឋាបេតីតិ សយំ គន្ត្វា វា ‘ឥមំ កហាបណាទិំ កម្មការានំ ទត្វា ពីជំ សមុដ្ឋាបេហី’តិ អញ្ញំ អាណាបេត្វា វា សមុដ្ឋាបេតិ. មហាអកប្បិយោតិ អត្តនាវ ពីជតោ បដ្ឋាយ ទូសិតត្តា អញ្ញស្ស មូលស្សាមិកស្ស អភាវតោ វុត្តំ. សោ ហិ ចោរេហិ អច្ឆិន្នោបិ បុន លទ្ធោ ជានន្តស្ស កស្សចីបិ ន វដ្ដតិ. យទិ ហិ វដ្ដេយ្យ, តឡាកាទីសុ វិយ ‘អច្ឆិន្នោ វដ្ដតី’តិ អាចរិយា វទេយ្យុំ. ន សក្កា កេនចិ ឧបាយេនាតិ សង្ឃស្ស វិស្សជ្ជនេន ចោរាទិអច្ឆិន្ទនេនបិ កប្បិយោ កាតុំ ន សក្កា, ឥទញ្ច តេន រូបេន ឋិតំ តម្មូលកេន វត្ថមុត្តាទិរូបេន ឋិតញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. ទុក្កដវត្ថុម្បិ ហិ តម្មូលកកប្បិយវត្ថុ ច ន សក្កា កេនចិ តេន រូបេន កប្បិយំ កាតុំ. យទិ បន សោ ភិក្ខុ តេន កប្បិយវត្ថុនា, ទុក្កដវត្ថុនា វា បុន រូបិយំ ចេតាបេយ្យ, តំ រូបិយំ និស្សជ្ជាបេត្វា អញ្ញេសំ កប្បិយំ កាតុម្បិ សក្កា ភវេយ្យាតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. យំ បន សារត្ថទីបនិយំ បបញ្ចិតំ, យញ្ច តមេវ គហេត្វា បោរាណដីកាយំ បបញ្ចិតំ, តំ វិត្ថារេត្វា វុច្ចមានំ អតិវិត្ថារិតញ្ច ភវិស្សតិ, សោតូនញ្ច ទុព្ពិញ្ញេយ្យំ, តស្មា ឯត្តកមេវ វទិម្ហ, អត្ថិកេហិ បន តេសុ តេសុ បករណេសុ ឱលោកេត្វា គហេតព្ពន្តិ.

ទុតិយបត្តេ បញ្ចន្នម្បិ សហធម្មិកានំ ន កប្បតីតិ រូបិយស្ស បដិគ្គហិតត្តា, កយវិក្កយស្ស ច កតត្តា. សក្កា បន កប្បិយោ កាតុន្តិ គិហីហិ បរិនិដ្ឋាបិតបត្តស្សេវ កិណិតត្តា, ពីជតោ បដ្ឋាយ អទូសិតត្តា, មូលមូលស្សាមិកានញ្ច បត្តបត្តស្សាមិកានញ្ច វិជ្ជមានត្តា. យថា បន សក្កា ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘មូលេ’’តិអាទិមាហ.

តតិយបត្តេ សទិសោយេវាតិ ‘‘បញ្ចន្នម្បិ សហធម្មិកានំ ន វដ្ដតិ, សក្កា បន កប្បិយោ កាតុ’’ន្តិ ឥមំ នយំ និទ្ទិសតិ. ននុ តតិយបត្តោ កប្បិយវោហារេន គហិតោ, អថ កស្មា អកប្បិយោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘កប្បិយវោហារេន គហិតោបិ ទុតិយបត្តសទិសោយេវ, មូលស្ស សម្បដិច្ឆិតត្តា អកប្បិយោ’’តិ. ទុតិយចោទនំ បន សយមេវ វទតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ទុតិយបត្តសទិសោយេវា’’តិ វុត្តត្តា មូលេ ច មូលស្សាមិកានំ, បត្តេ ច បត្តស្សាមិកានំ ទិន្នេ កប្បិយោ ហោតិ, កប្បិយភណ្ឌំ ទត្វា គហេត្វា បរិភុញ្ជិតុំ វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. មូលស្ស អនិស្សដ្ឋត្តាតិ យេន ឧគ្គហិតមូលេន បត្តោ កីតោ, តស្ស មូលស្ស សង្ឃមជ្ឈេ អនិស្សដ្ឋត្តា. ឯតេន រូបិយមេវ និស្សជ្ជិតព្ពំ, ន តម្មូលកំ អរូបិយន្តិ ទស្សេតិ. យទិ ហិ តេន សម្បដិច្ឆិតមូលំ សង្ឃមជ្ឈេ និស្សដ្ឋំ សិយា, តេន កប្បិយេន កម្មេន អារាមិកាទីហិ គហេត្វា ទិន្នបត្តោ រូបិយបដិគ្គាហកំ ឋបេត្វា សេសានំ វដ្ដេយ្យ.

ចតុត្ថបត្តេ ទុព្ពិចារិតត្តាតិ ‘‘ឥមេ កហាបណេ ទត្វា ឥទំ ទេហី’’តិ គហិតត្តា គិហិសន្តកានំ កហាបណានំ ទុដ្ឋុវិចារិតត្តា ឯតស្ស វិចារណកស្ស ភិក្ខុនោ ឯវ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ. មូលស្ស អសម្បដិច្ឆិតត្តាតិ ឯតេន មូលស្ស គិហិសន្តកត្តំ ទស្សេតិ, តេនេវ បត្តស្ស រូបិយសំវោហារេន អនុប្បន្នតញ្ច ទស្សេតិ, តេន ច តស្ស បត្តស្ស និស្សជ្ជិយាភាវំ, ភិក្ខុស្ស ច បាចិត្តិយាភាវំ ទីបេតិ, តេន ច ទុព្ពិចារិតមត្តេន ទុក្កដមត្តភាវំ បកាសេតិ. និស្សជ្ជីតិ ឥទញ្ច ទានវសេន វុត្តំ, ន វិនយកម្មវសេន. តេនេវ ច ‘‘សប្បិស្ស បូរាបេត្វា’’តិ វុត្តំ.

បញ្ចមបត្តេ សព្ពកប្បិយោតិ អត្តនោ ច បញ្ចន្នំ សហធម្មិកានញ្ច ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានញ្ច កប្បិយោ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធានម្បិ បរិភោគារហោ’’តិ.

ឥតិ វិនយសង្គហសំវណ្ណនាភូតេ វិនយាលង្ការេ

កយវិក្កយសមាបត្តិវិនិច្ឆយកថាលង្ការោ នាម

ឯកាទសមោ បរិច្ឆេទោ.