១. មហាខន្ធកោ

ពោធិកថាវណ្ណនា

មហាវគ្គេ ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខានន្តិ ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខវិភង្គានំ. យំ ខន្ធកំ សង្គាយិំសូតិ សម្ពន្ធោ. ខន្ធានំ សមូហោ, ខន្ធានំ វា បកាសនតោ ខន្ធកោ. ខន្ធាតិ ចេត្ថ បព្ពជ្ជាទិចារិត្តវារិត្តសិក្ខាបទបញ្ញត្តិសមូហោ អធិប្បេតោ. បទភាជនីយេ យេសំ បទានំ អត្ថា យេហិ អដ្ឋកថានយេហិ បកាសិតាតិ យោជនា. អថ វា យេ អត្ថាតិ យោជេតព្ពំ. ហិ-សទ្ទោ ចេត្ថ បទបូរណេ ទដ្ឋព្ពោ.

១. វិសេសការណន្តិ ‘‘យេន សមយេន អាយស្មតោ សារិបុត្តត្ថេរស្ស សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយាចនហេតុភូតោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ, តេន សមយេនា’’តិអាទិនា វុត្តការណំ វិយ វិសេសការណំ ភុម្មវចននិវត្តនកការណន្តិ អត្ថោ. ឯតស្សាតិ អភិសម្ពោធិតោ បដ្ឋាយ សត្ថុ ចរិយាវិភាវនស្ស វិនយបញ្ញត្តិយំ កិំ បយោជនំ? យទិ វិសេសការណំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. និទានទស្សនំ បយោជនន្តិ យោជនា. និទានន្តិចេត្ថ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិហេតុភូតំ វត្ថុបុគ្គលាទិការណំ អធិប្បេតំ, ន បញ្ញត្តិដ្ឋានមេវ. តេនាហ ‘‘យា ហី’’តិអាទិ.

ឧរុវេលាយន្តិ ឯត្ថ ឧរុ-សទ្ទោ មហន្តវាចី. វេលា-សទ្ទោ តីរបរិយាយោ. ឧន្នតត្តាទិនា វេលា វិយ វេលា. ឧរុ មហន្តី វេលា ឧរុវេលា, តស្សំ. តេនាហ ‘‘មហាវេលាយ’’ន្តិអាទិ. មរិយាទាតិ សីលាទិគុណសីមា. បត្តបុដេនាតិ តាលាទីនំ បណ្ណបុដេន.

‘‘បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ អនុនាសិកលោបេនាយំ និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បឋមំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ. បឋមន្តិ ច ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ. តស្មា អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា សព្ពបឋមំ ពោធិរុក្ខមូលេ វិហរតីតិ យោជនា ទដ្ឋព្ពា.

បាឡិយំ អថ ខោតិ ឯត្ថ អថាតិ ឯតស្មិំ សមយេតិ អត្ថោ អនេកត្ថត្តា និបាតានំ. សត្តាហន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឯតំ ឧបយោគវចនំ. អថ ខោតិ អធិការន្តរទស្សនេ និបាតោ. តេន វិមុត្តិសុខបដិសំវេទនំ បហាយ បដិច្ចសមុប្បាទមនសិការេ អធិកតភាវំ ទស្សេតិ. បដិច្ចាតិ បដិមុខំ គន្ត្វា, អញ្ញមញ្ញំ អបេក្ខិត្វាតិ អត្ថោ. ឯតេន ការណពហុតា ទស្សិតា. សហិតេតិ ការិយពហុតា. អនុលោមន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ. ស្វេវាតិ សោ ឯវ បច្ចយាការោ. បុរិមនយេន វា វុត្តោតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា នយេន វុត្តោ បច្ចយាការោ. បវត្តិយាតិ សំសារប្បវត្តិយា.

បាឡិយំ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិអាទីសុ ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជា. លោកិយកុសលាកុសលចេតនា សង្ខារា. លោកិយវិបាកមេវ វិញ្ញាណំ. លោកិយវេទនាទិក្ខន្ធត្តយំ នាមំ, ភូតុបាទាយភេទំ រូបំ. បសាទវិញ្ញាណភេទំ សឡាយតនំ. វិបាកភូតោ សព្ពោ ផស្សោ, វេទនា ច. រាគោ តណ្ហា. ពលវរាគោ, តិវិធា ច ទិដ្ឋិ ឧបាទានំ. ភវោ បន ទុវិធោ កម្មភវោ, ឧបបត្តិភវោ ច. តត្ថ កម្មភវោ សាសវកុសលាកុសលចេតនាវ, ឧបបត្តិភវោ ឧបាទិន្នកក្ខន្ធា. តេសំ ឧបបត្តិ ជាតិ. បាកោ ជរា. ភេទោ មរណំ. តេ ឯវ និស្សាយ សោចនំ សោកោ. កន្ទនំ បរិទេវោ. ទុក្ខំ កាយិកំ. ទោមនស្សំ ចេតសិកំ. អតិវិយ សោកោ ឧបាយាសោ.

បច្ចេកញ្ច សម្ភវតិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា នយេនា’’តិអាទិ. ‘‘ទុក្ខរាសិស្សា’’តិ ឥមិនា ន សត្តស្ស. នាបិ សុភសុខាទីនន្តិ ទស្សេតិ.

ហវេតិ ព្យត្តន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. ‘‘អនុលោមបច្ចយាការបដិវេធសាធកា ពោធិបក្ខិយធម្មា’’តិ ឥទំ បឋមវារេ កិញ្ចាបិ ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា’’តិអាទិនា បដិលោមបច្ចយាការោបិ អាគតោ, តថាបិ ‘‘យតោ បជានាតិ សហេតុធម្ម’’ន្តិ អនុលោមបច្ចយាការបដិវេធស្សេវ ការណត្តេន វុត្តន្តិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ទុតិយវារេបិ ‘‘យតោ ខយំ បច្ចយានំ អវេទី’’តិ គាថាយ វុត្តត្តា ‘‘បច្ចយានំ ខយសង្ខាត’’ន្តិអាទិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. នោ កល្លោ បញ្ហោតិ អយុត្តោ ន ព្យាកាតព្ពោ, អវិជ្ជមានំ អត្តានំ សិទ្ធំ កត្វា ‘‘កោ ផុសតី’’តិ តស្ស កិរិយាយ បុដ្ឋត្តា ‘‘កោ វញ្ឈាបុត្តោ ផុសតី’’តិអាទិ វិយាតិ អធិប្បាយោ. សោឡស កង្ខាតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធានំ, ននុ ខោ អហោសិំ, កិំ នុ ខោ អហោសិំ, កថំ នុ ខោ អហោសិំ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អហមតីតមទ្ធានំ, ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, ននុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ, កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ, អហំ នុ ខោស្មិ, នោ នុ ខោស្មិ, កិំ នុ ខោស្មិ, កថំ នុ ខោស្មិ, អយំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ, សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សតី’’តិ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) ឯវំ អាគតា អតីតេ បញ្ច, អនាគតេ បញ្ច, បច្ចុប្បន្នេ ឆាតិ សោឡសវិធា កង្ខា.

តត្ថ កិំ នុ ខោតិ មនុស្សទេវាទីសុ, ខត្តិយាទីសុ វា អញ្ញតរំ និស្សាយ កង្ខតិ. កថំ នុ ខោតិ បន សណ្ឋានាការាទីសុ ឥស្សរាទិជនកំ, ការណំ វា និស្សាយ. កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិន្តិ ច មនុស្សាទីសុ បឋមំ កិំ ហុត្វា បច្ឆា កិំ អហោសិន្តិ កង្ខតិ. អហំ នុ ខោស្មីតិអាទិ ឥទានិ អត្តនោ វិជ្ជមានាវិជ្ជមានតំ, សរូបបការាទិកញ្ច កង្ខតិ. វបយន្តីតិ វិអបយន្តិ ព្យបគច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘អបគច្ឆន្តិ និរុជ្ឈន្តី’’តិ.

៣. តស្ស វសេនាតិ តស្ស បច្ចយាការបជាននស្ស, បច្ចយក្ខយាធិគមស្ស ច វសេន. ឯកេកមេវ កោដ្ឋាសន្តិ អនុលោមបដិលោមតោ ឯកេកមេវ កោដ្ឋាសំ. បាដិបទរត្តិយា ឯវំ មនសាកាសីតិ រត្តិយា តីសុបិ យាមេសុ ឯវំ ឥធ ខន្ធកបាឡិយា អាគតនយេន អនុលោមបដិលោមំយេវ មនសាកាសិ.

អជបាលកថាវណ្ណនា

៤. តស្ស សត្តាហស្ស អច្ចយេនាតិ បល្លង្កសត្តាហស្ស អបគមនេន. តម្ហា សមាធិម្ហាតិ អរហត្តផលសមាបត្តិសមាធិម្ហា. អន្តរន្តរា ឯវ ហិ បច្ចយាការមនសិការោ. អវសេសកាលំ បន សព្ពំ ភគវា ផលសមាបត្តិយាបិ វីតិនាមេសិ. តំ សន្ធាយ ‘‘តម្ហា សមាធិម្ហា’’តិ វុត្តំ. រតនចង្កមេតិ ភគវតោ ចិរំ ឋិតស្ស ចង្កមនាធិប្បាយំ ញត្វា ទេវតាហិ មាបិតេ រតនចង្កមេ. រតនឃរន្តិ ភគវតោ និសីទនាធិប្បាយំ ញត្វា ទេវតាហិ មាបិតំ រតនមយំ គេហំ.

តត្រាបីតិ ន កេវលំ រតនឃរេយេវ. តត្រាបិ អជបាលនិគ្រោធមូលេបិ អភិធម្មំ វិចិនន្តោ ឯវ អន្តរន្តរា វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទេន្តោតិ អត្ថោ. តត្ថាបិ ហិ អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានំ សម្មសតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បីតិសមុដ្ឋិតា ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ រតនឃរេ វិយ និច្ឆរិំសុ ឯវ. ‘‘ហុំហុ’’ន្តិ ករោន្តោតិ ‘‘សព្ពេ ហីនជាតិកា មំ មា ឧបគច្ឆន្តូ’’តិ មានវសេន, សមីបំ ឧបគតេសុ កោធវសេន ច ‘‘អបេថា’’តិ អធិប្បាយនិច្ឆារិតំ ហុំហុំការំ ករោន្តោ.

ព្រហ្មញ្ញន្តិ ព្រាហ្មណត្តំ. អន្តន្តិ និព្ពានំ. ទេវានំ វា អន្តន្តិ មគ្គញាណានំ វា អន្តភូតំ អរហត្តផលំ.

មុចលិន្ទកថាវណ្ណនា

៥. មុចលិន្ទមូលេតិ ឯត្ថ ច មុចលិន្ទោ វុច្ចតិ នីបរុក្ខោ, យោ ‘‘និចុលោ’’តិបិ វុច្ចតិ. ឧប្បន្នមេឃោតិ សកលចក្កវាឡគព្ភំ បូរេត្វា ឧប្បន្នោ មហាមេឃោ. វទ្ទលិកាតិ វុដ្ឋិយា ឯវ ឥត្ថិលិង្គវសេន នាមំ. យា ច សត្តាហំ បវត្តត្តា សត្តាហវទ្ទលិកាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘សត្តាហំ អវិច្ឆិន្នវុដ្ឋិកា អហោសី’’តិ. សីតវាតេន ទូសិតំ ទិនមេតិស្សា វទ្ទលិកាយាតិ សីតវាតទុទ្ទិនីតិ អាហ ‘‘ឧទកផុសិតសម្មិស្សេនា’’តិអាទិ. ឧព្ពិទ្ធតា នាម ទូរភាវេន ឧបដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘មេឃវិគមេន ទូរីភូត’’ន្តិ. ឥន្ទនីលមណិ វិយ ទិព្ពតិ ជោតេតីតិ ទេវោ, អាកាសោ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ វិវេកស្ស សុខភាវំ វិទិត្វា. សព្ពសោ អសន្តុដ្ឋិសមុច្ឆេទកត្តា មគ្គញាណានំ ‘‘ចតុមគ្គញាណសន្តោសេនា’’តិ វុត្តំ. អកុប្បនភាវោតិ អកុជ្ឈនសភាវោ.

រាជាយតនកថាវណ្ណនា

៦. បច្ចគ្ឃេតិ អភិនវេ. អយមេវ អត្ថោ បសត្ថោ, ន បុរិមោ. ន ហិ ពុទ្ធា មហគ្ឃំ បត្តំ បរិភុញ្ជន្តិ.

ព្រហ្មយាចនកថាវណ្ណនា

៧. អាលីយន្តិ សេវីយន្តីតិ អាលយា. បញ្ច កាមគុណាតិ អាហ ‘‘សត្តា…បេ… វុច្ចន្តី’’តិ. សុដ្ឋុ មុទិតាតិ អតិវិយ បមុទិតា. ឋានំ សន្ធាយាតិ ឋាន-សទ្ទំ អបេក្ខិត្វា. ឥមេសន្តិ សង្ខារាទីនំ ផលានំ. បាឡិយំ សព្ពសង្ខារសមថោតិអាទីនិ និព្ពានវេវចនានិ. អបិស្សូតិ សម្បិណ្ឌនត្ថេ និបាតោ. ន កេវលំ ឯតទហោសិ, ឥមាបិ គាថា បដិភំសូតិ អត្ថោ.

កិច្ឆេន មេ អធិគតន្តិ បារមិបូរណំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ទុក្ខាបដិបទំ. ពុទ្ធានញ្ហិ ចត្តារោ មគ្គា សុខាបដិបទាវ ហោន្តិ. ហ-ឥតិ ព្យត្តំ, ឯកំសន្តិ ទ្វីសុ អត្ថេសុ និបាតោ, ព្យត្តំ, ឯកំសេន វា អលន្តិ វិយោជេន្តិ. ហលន្តិ វា ឯកោ និបាតោ.

៨. បាឡិយំ សហម្បតិស្សាតិ សោ កិរ កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ សហកោ នាម ថេរោ បឋមជ្ឈានភូមិយំ ព្រហ្មបតិ ហុត្វា និព្ពត្តោ, តេន នំ ‘‘សហម្បតី’’តិ សញ្ជានិំសុ. អស្សវនតាតិ អស្សវនតាយ, អស្សវនេនាតិ អត្ថោ. សវនមេវ ហិ សវនតា យថា ទេវតាតិ.

ធម្មោ អសុទ្ធោតិ មិច្ឆាទិដ្ឋិធម្មោ. សមលេហីតិ បូរណកស្សបាទីហិ ឆហិ សត្ថារេហិ. អបាបុរាតិ ទេសនាហត្ថេន វិវរ. ទ្វារន្តិ អរិយមគ្គំ សន្ធាយ វទតិ.

សេលេតិ ឃនសិលាមយេ. តថូបមន្តិ ឯត្ថ តថា-សទ្ទោ តំ-សទ្ទត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ. តេន សោ សេលបព្ពតោ ឧបមា យស្ស. តំ តថូបមន្តិ អត្ថោ. តេន វា បព្ពតាទិនា បការេន ឧបមា អស្សាតិបិ អត្ថោ. ធម្មមយន្តិ លោកុត្តរធម្មភូតំ. ឧដ្ឋាហីតិ ធម្មទេសនត្ថាយ ចារិកចរណត្ថំ ឥមម្ហា អាសនា កាយេន, អប្បោស្សុក្កភាវតោ វា ចិត្តេន ឧដ្ឋេហិ, អយមេវ វា បាឋោ. តេនេវ ‘‘វិចរ, ទេសស្សូ’’តិ ទុវិធេបិ កាយចិត្តបយោគេ និយោជេសិ. វីរាតិអាទិ ចត្តារិ ថុតិវសេន សម្ពោធនានិ.

៩. ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណេន, អាសយានុសយញាណេន ច. ឥមេសញ្ហិ ទ្វិន្នំ ‘‘ពុទ្ធចក្ខូ’’តិ នាមំ. ស្វាការាតិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទយោវ អាការា សុន្ទរា យេសំ, តេ ស្វាការា, សុវិញ្ញាបយា, បរលោកញ្ច វជ្ជញ្ច ភយតោ ទស្សនសីលា ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧប្បលានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនីតិ គច្ឆលតាបិ បោក្ខរណីបិ វុច្ចតិ. ឥធ បន បោក្ខរណី. ឯវមិតរេសុបិ. ឧទកានុគ្គតានីតិ ឧទកតោ អនុគ្គតានិ. អន្តោ និមុគ្គានេវ ហុត្វា បុសន្តិ វឌ្ឍន្តិ, តានិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនិ. អច្ចុគ្គម្មាតិ ឧទកំ អតិក្កមនវសេន ឧគ្គន្ត្វា.

អបារុតាតិ វិវដា. តេសន្តិ សឧបនិស្សយានំ សត្តានំ. ទ្វារាតិ អរិយមគ្គទ្វារានិ. ឥទញ្ច អត្តនោ សយម្ភុញាណេន សឧបនិស្សយានំ តេសំ មគ្គុប្បត្តិទិដ្ឋតំ សន្ធាយ វទតិ. វិហិំសសញ្ញីតិអាទីសុ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ – ‘‘អហញ្ហិ អត្តនោ បគុណំ សុប្បវត្តិតម្បិ ឥមំ បណីតំ ធម្មំ អជានន្តេសុ មនុជេសុ ទេសនាយ វិហិំសា កាយវាចាកិលមថោ ហោតី’’តិ ឯវំ វិហិំសសញ្ញី ហុត្វា ន ភាសិំ ភាសិតុំ ន ឥច្ឆិំ. ឥទានិ បន ហេតុសម្បន្នា អត្តនោ សទ្ធាភាជនំ វិវរន្តុ, បូរេស្សាមិ នេសំ សង្កប្បន្តិ.

បញ្ចវគ្គិយកថាវណ្ណនា

១០. អាឡារោតិ នាមំ. កាលាមោតិ គោត្តំ. ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទីតិ កិំ ឥទានេវ ឧទបាទិ, ននុ ពោធិមូលេ តេកាលិកា, កាលវិនិមុត្តា ច សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការតោ ទិដ្ឋាតិ? សច្ចំ ទិដ្ឋា, តថាបិ នាមាទិវសេន អវិកប្បិតា ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស. ន ហិ ឯកេន ចិត្តេន សព្ពធម្មានំ នាមជាតិអាទិកំ បច្ចេកំ អនន្តំ វិភាគំ វិកប្បេតុំ សក្កា វិកប្បានំ វិរុទ្ធានំ សហានុប្បត្តិតោ, សព្ពវិកប្បារហធម្មទស្សនមេវ បនានេន សក្កា កាតុំ. យថា ទិដ្ឋេសុ បន យថិច្ឆិតាការំ អារព្ភ វិកប្បោ ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទិដ្ឋេ ចិត្តបដេ វិយ. ឥធាបិ អាឡារំ និស្សាយ អាវជ្ជនានន្តរមេវ សព្ពាការញាណំ ឧទបាទិ. ន កេវលញ្ច តំ, អថ ខោ បញ្ចវគ្គិយា ឯវ បឋមំ ធម្មំ ជានិស្សន្តិ, តប្បមុខា ច ទេវតា, អាឡារោ កាលំ កត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ, ឧទកោ ច នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោតិ ឯវមាទិកំ សព្ពម្បិ និស្សាយ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ ឯវ. តំ បន ខណសម្បត្តិយា ទុល្លភភាវំ ទស្សេតុំ កមេន ឱលោកេត្វា ទេវតាយ វុត្តេ ញាណំ វិយ កត្វា វុត្តំ. សទ្ទគតិយា ហិ ពន្ធត្តា ឯកេន ញាណេន ញាតម្បិ វុច្ចមានំ កមេន ញាតំ វិយ បដិភាតិ, ទេវតាបិ ច ភគវតា ញាតមេវត្ថំ អារោចេសិ. តេនេវ ‘‘ភគវតោបិ ខោ ញាណំ ឧទបាទី’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវមញ្ញត្ថាបិ ឦទិសេសុ ‘‘លោកំ វោលោកេន្តោ អសុកំ អទ្ទស, តត្ថ មយិ គតេ កិំ ភវិស្សតី’’តិ ឯវមាទិនា សត្ថុ ហិតេសិតាសន្ទស្សនវសប្បវត្តេសុ. សព្ពត្ថ វចនគតិយំ កមវុត្តិតេ បញ្ញាយមានេបិ ឯកេនេវ ញាណេន សកលាវពោធោ វេទិតព្ពោ. ពហុការា ខោ មេ បញ្ចវគ្គិយាតិ ឧបការស្សាបិ វិជ្ជមានតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន ធម្មទេសនាយ ការណត្តេន អនុបការានម្បិ ទេសនតោ.

១១. អន្តរា ច គយំ អន្តរា ច ពោធិន្តិ គយាយ, ពោធិស្ស ច អន្តរេ តិគាវុតេ ឋានេ.

សព្ពាភិភូតិ សព្ពំ តេភូមកធម្មំ អភិភវិត្វា ឋិតោ. អនូបលិត្តោតិ កិលេសលេបេន អលិត្តោ. តតោ ឯវ សព្ពញ្ជហោ. តណ្ហក្ខយេ វិមុត្តោតិ តណ្ហក្ខយេ និព្ពានេ អារម្មណករណវសឯន វិមុត្តោ. ឯវំ សយំ សព្ពធម្មេ អត្តនាវ ជានិត្វា. កមុទ្ទិសេយ្យន្តិ កំ អញ្ញំ ‘‘អយំ មេ អាចរិយោ’’តិ ឧទ្ទិសេយ្យំ.

កាសិនំ បុរន្តិ ពារាណសិំ. អាហញ្ឆន្តិ អាហនិស្សាមិ. អមតាធិគមាយ ឧគ្ឃោសនតោ អមតទុន្ទុភិន្តិ សត្ថុ ធម្មទេសនា វុត្តា, ‘‘អមតភេរិំ បហរិស្សាមី’’តិ គច្ឆាមីតិ អត្ថោ.

អរហសិ អនន្តជិនោតិ អនន្តជិនោបិ ភវិតុំ យុត្តោតិ អត្ថោ. អនន្តញាណតាយ អនន្តោ ជិនោ ច, អនន្តេន វា ញាណេន, អនន្តំ វា ទោសំ ជិតវា, ឧប្បាទវយន្តរហិតតាយ វា អនន្តំ និព្ពានំ អជិនិ កិលេសារយោ មទ្ទិត្វា គណ្ហីតិបិ អនន្តជិនោ.

ហុបេយ្យាបីតិ ឯវម្បិ ភវេយ្យ, ឯវំវិធេ រូបកាយរតនេ ឦទិសេន ញាណេន ភវិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវំ នាម កថនញ្ហិស្ស ឧបនិស្សយសម្បន្នស្ស អបរកាលេ ទុក្ខប្បត្តស្ស ភគវន្តំ ឧបគម្ម បព្ពជិត្វា មគ្គផលបដិវេធាយ បច្ចយោ ជាតោ. តថាហេស ភគវា តេន សមាគមត្ថំ បទសាវ មគ្គំ បដិបជ្ជិ.

១២. ពាហុល្លិកោតិ បច្ចយពាហុល្លិកោ. បធានវិព្ភន្តោតិ បធានតោ ទុក្ករចរណតោ បរិហីនោ. នត្ថិ ឯត្ថ អគារិយំ, អគារស្ស ហិតំ កសិគោរក្ខាទិកម្មន្តិ អនគារិយា, បព្ពជ្ជា, តំ អនគារិយំ. បព្ពជន្តីតិ ឧបគច្ឆន្តិ. តទនុត្តរន្តិ តំ អនុត្តរំ. ព្រហ្មចរិយបរិយោសានន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស បរិយោសានំ, អរហត្តផលន្តិ អត្ថោ. តស្ស ហិ អត្ថាយ កុលបុត្តា បព្ពជន្តិ. ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំ បច្ចក្ខេ អត្តភាវេ. សយន្តិ អបរប្បច្ចយា. អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វាតិ អត្តនោវ ញាណេន បច្ចក្ខំ កត្វា. ឧបសម្បជ្ជាតិ បាបុណិត្វា.

ឥរិយាយាតិ ទុក្ករឥរិយាយ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មាតិអាទីសុ មនុស្សធម្មតោ លោកិយញាណតោ ឧបរិ អរិយំ កាតុំ អលំ សមត្ថោ អលមរិយោ. ញាណទស្សនវិសេសោតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បុព្ពភាគំ អធិប្បេតំ. នោតិ នុ. ភាសិតមេតន្តិ ឯវរូបមេតំ វាក្យភេទន្តិ អត្ថោ. តេ ច ‘‘យទិ ឯស បធានកាលេ ‘អហំ អរហា’តិ វទេយ្យ, មយញ្ច សទ្ទហាម, ន ចានេន តទា វុត្តំ. ឥទានិ បន វិជ្ជមានមេវ គុណំ វទតី’’តិ ឯកបទេន សតិំ លភិត្វា ‘‘ពុទ្ធោ ជាតោ’’តិ ឧប្បន្នគារវា អាវុសោវាទំ បហាយ ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ អាហំសុ. អញ្ញា ចិត្តន្តិ អញ្ញាយ អរហត្តប្បត្តិយា ចិត្តំ.

១៣. អន្តាតិ កោដ្ឋាសា ទ្វេ ភាគា. កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោតិ វត្ថុកាមេសុ កិលេសកាមសុខស្ស អនុភវោ. កិលេសកាមា ឯវ វា អាមិសសុខេន អល្លីយនតោ កាមសុខល្លិកាតិ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. គម្មោតិ គាមវាសីនំ សន្តកោ. អត្តកិលមថានុយោគោតិ អត្តនោ កិលមថស្ស កណ្ដកសេយ្យាទិទុក្ខស្ស អនុយោគោ. ឧភោ អន្តេតិ យថាវុត្តេ លោភោ វា សស្សតោ វា ឯកោ អន្តោ, ទោសោ វា ឧច្ឆេទោ វា ឯកោតិ វេទិតព្ពោ.

ចក្ខុករណីតិអាទីសុ អត្តនា សម្បយុត្តញាណចក្ខុំ ករោតីតិ ចក្ខុករណី. ទុតិយំ តស្សេវ វេវចនំ. ឧបសមោតិ កិលេសុបសមោ. អភិញ្ញា, សម្ពោធោ ច ចតុសច្ចបដិវេធោវ. និព្ពានំ អសង្ខតធាតុ. ឯតេសម្បិ អត្ថាយ សំវត្តតីតិ បដិបទំ ថោមេតិ. សម្មាទិដ្ឋីតិ ញាណំ. សម្មាសង្កប្បោតិ វិតក្កោ. សេសំ ធម្មតោ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

១៤. ឯវំ ចត្តារោបិ មគ្គេ ឯកតោ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេហិ មគ្គេហិ បដិវិជ្ឈិតព្ពានិ ចត្តារិ អរិយសច្ចានិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ ខោ បន, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. ជាតិបិ ទុក្ខាតិអាទីសុ តត្ថ តត្ថ ភវេ និព្ពត្តមានានំ សត្តានំ សព្ពបឋមំ រូបារូបធម្មប្បវត្តិ ឥធ ជាតិ នាម, សា ច តត្ថ តត្ថ ភវេសុ ឧបលព្ភមានានំ ទុក្ខាទីនំ វត្ថុភាវតោ ទុក្ខា, ឯវំ ជរាទីសុ ទុក្ខវត្ថុកតាយ ទុក្ខតា វេទិតព្ពា. បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា បន ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខវសេន ទុក្ខា ឯវ. បោនោភវិកាតិ បុនព្ភវករណំ បុនព្ភវោ ឧត្តរបទលោបេន, បុនព្ភវោ សីលមេតិស្សាតិ បោនោភវិកា. នន្ទិរាគសហគតាតិ ឯត្ថ រូបាទីសុ នន្ទតិ បិយាយតីតិ នន្ទី, សា ឯវ រាគោតិ នន្ទិរាគោតិ ភាវប្បធានោយំ និទ្ទេសោ, នន្ទិរាគត្តន្តិ អត្ថោ. តេន សហគតានិ នន្ទិរាគសហគតា. តត្រ តត្រាតិ តស្មិំ តស្មិំ ភវេ. រូបាទីសុ ឆសុ អារម្មណេសុ កាមស្សាទនវសេន បវត្តា កាមតណ្ហា នាម. សស្សតទិដ្ឋិយា សហ បវត្តា ភវតណ្ហា. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា សហ បវត្តា វិភវតណ្ហា. អសេសវិរាគនិរោធោតិអាទិនា និព្ពានមេវ វុច្ចតិ. តត្ថ វិរជ្ជនំ វិគមនំ វិរាគោ. និរុជ្ឈនំ និរោធោ. ឧភយេនាបិ សុដ្ឋុ វិគមោវ វុច្ចតិ. អសេសាយបិ តណ្ហាយ វិរាគោ, និរោធោ ច យេន ហោតិ, សោ អសេសវិរាគនិរោធោ, និព្ពានមេវ. យស្មា ច តំ អាគម្ម តណ្ហំ, វដ្ដញ្ច ចជន្តិ បដិនិស្សជ្ជន្តិ វិមុច្ចន្តិ ន អល្លីយន្តិ, តស្មា ចាគោ បដិនិស្សគ្គោ មុត្តិ អនាលយោតិ វុច្ចតិ.

១៥. ចក្ខុន្តិអាទីនិ ញាណវេវចនានេវ.

១៦. យាវកីវញ្ចាតិ យត្តកំ កាលំ. តិបរិវដ្ដន្តិ សច្ចញាណ, កិច្ចញាណ, កតញាណសង្ខាតានំ តិណ្ណំ បរិវដ្ដានំ វសេន តិបរិវដ្ដំ ញាណទស្សនំ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥទំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ, ឥទំ ទុក្ខសមុទយ’’ន្តិ ឯវំ ចតូសុ សច្ចេសុ យថាភូតញាណំ សច្ចញាណំ នាម. តេសុ ឯវ ‘‘បរិញ្ញេយ្យំ បហាតព្ពំ សច្ឆិកាតព្ពំ ភាវេតព្ព’’ន្តិ ឯវំ កត្តព្ពកិច្ចជាននញាណំ កិច្ចញាណំ នាម. ‘‘បរិញ្ញាតំ បហីនំ សច្ឆិកតំ ភាវិត’’ន្តិ តស្ស កិច្ចស្ស កតភាវជាននញាណំ កតញាណំ នាម. ទ្វាទសាការន្តិ តេសមេវ ឯកេកស្មិំ សច្ចេ តិណ្ណំ តិណ្ណំ អាការានំ វសេន ទ្វាទសាការំ.

អភិសម្ពុទ្ធោតិ បច្ចញ្ញាសិន្តិ អភិសម្ពុទ្ធោ អរហត្តំ បត្តោតិ ឯវំ ន បដិជានិំ. យតោ ច ខោតិ យតោ ពោធិមូលេ និសិន្នកាលតោ បដ្ឋាយ. អថាហន្តិ តតោ បរំ អហំ. ញាណញ្ច បន មេតិ បច្ចវេក្ខណញាណំ សន្ធាយ វទតិ. អកុប្បា មេតិអាទិ តស្ស បវត្តិអាការទស្សនំ. តត្ថ អកុប្បា មេ វិមុត្តីតិ អរហត្តផលំ តស្ស មគ្គសង្ខាតការណតោ ច អារម្មណតោ ច អកុប្បតា វេទិតព្ពា.

ឥមស្មិំ បន វេយ្យាករណស្មិន្តិ និគ្គាថសុត្តេ. ភញ្ញមានេតិ ភណិយមានេ. ធម្មចក្ខុន្តិ ឥធ ចតុសច្ចធម្មេសុ ចក្ខុកិច្ចករណតោ សោតាបត្តិមគ្គោ អធិប្បេតោ. យំ កិញ្ចីតិអាទិ និព្ពានារម្មណត្តេបិ កិច្ចវសេន អសម្មោហតោ បវត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

១៧. ធម្មចក្កន្តិ បដិវេធញាណធម្មញ្ចេវ ទេសនាញាណធម្មញ្ច បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. ឱភាសោតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណានុភាវេន បវត្តោ ចិត្តបច្ចយឧតុសមុដ្ឋានោ ទសសហស្សិលោកធាតុំ ផរិត្វា ឋិតោ ឱភាសោ.

១៨. ទិដ្ឋោ អរិយសច្ចធម្មោ ឯតេនាតិ ទិដ្ឋធម្មោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. អត្តនោ បច្ចក្ខតោ អធិគតត្តា ន បរំ បច្ចេតិ, បរស្ស សទ្ធាយ ឯត្ថ ន បវត្តតីតិ អបរប្បច្ចយោ. ឯហិ ភិក្ខូតិ ឯត្តកេ វុត្តមត្តេ បព្ពជ្ជា, ឧបសម្បទា ច សិជ្ឈតិ, តេនេវ តត្ថ ឥតិ-សទ្ទេន បរិច្ឆេទោ ទស្សិតោតិ វទន្តិ. កេចិ បន ‘‘សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយាតិ វចនបរិយោសានេ ឯវ ឧបសម្បទា សិជ្ឈតិ, អដ្ឋកថាយំ បន ‘ឯហិ ភិក្ខូតិ ភគវតោ វចនេនា’តិ ឥទំ ឯហិភិក្ខុសទ្ទោបលក្ខិតវចនំ ឯហិភិក្ខុវចនន្តិអាទិបទវសេន វុត្តំ មុសាវាទវគ្គោតិអាទីសុ វិយា’’តិ វទន្តិ, តទេតំ បឋមបារាជិកដ្ឋកថាយំ ‘‘ភគវា ហិ…បេ… ឯហិ ភិក្ខុ, ចរ ព្រហ្មចរិយំ សម្មា ទុក្ខស្ស អន្តកិរិយាយា’’តិ (បារា. អដ្ឋ. ១.៤៥ ភិក្ខូបទភាជនីយវណ្ណនា) ឥមិនា វចនេន សមេតិ. យត្តកញ្ហិ ភគវតា និយមេន វុច្ចតិ, តត្តកំ សព្ពម្បិ អង្គមេវ. សេក្ខបុថុជ្ជនានញ្ហិ ឯតំ បរិបុណ្ណំ វុច្ចតិ, អសេក្ខានំ បន ‘‘ចរ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ បរិយោសានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ សិក្ខត្តយសមិទ្ធិតោ. លោកិយសម្បទាហិ ឧបរិភូតា សេដ្ឋភូតា សម្បទាតិ ឧបសម្បទា.

១៩-២១. នីហារភត្តោតិ ភិក្ខូហិ គាមតោ នីហរិត្វា ទិន្នភត្តោ. កល្លំ នូតិ យុត្តំ នុ. ឯតំ មមាតិអាទិ យថាក្កមំ តណ្ហាមានទិដ្ឋិគាហានំ ទស្សនំ.

២២-២៣. តស្មា តិហាតិ ឯត្ថ តិហាតិ និបាតមត្តំ, តស្មាតិ អត្ថោ. និព្ពិន្ទតីតិ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវសេន ឧក្កណ្ឋតិ. វិរជ្ជតីតិ ចតុន្នំ មគ្គានំ វសេន ន រជ្ជតិ. វិមុច្ចតីតិ ផលវសេន វិមុច្ចតិ. វិមុត្តស្មិន្តិអាទិ បច្ចវេក្ខណញាណទស្សនំ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. ករណីយំ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ បច្ចេកំ កត្តព្ពំ បរិញ្ញាទិវសេន សោឡសវិធំ កិច្ចំ. នាបរំ ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថភាវាយ សោឡសកិច្ចភាវាយ, កិលេសក្ខយាយ វា អបរំ បុន មគ្គភាវនាកិច្ចំ មេ នត្ថីតិ បជានាតិ. អថ វា ឥត្ថត្តាយាតិ ឥត្ថភាវតោ វត្តមានក្ខន្ធសន្តានតោ អបរំ ខន្ធសន្តានំ មយ្ហំ ន ភវិស្សតីតិ អត្ថោ.

បព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា

១៥. អាឡម្ពរន្តិ បណវំ. វិកេសិកន្តិ វិប្បកិណ្ណកេសំ. វិក្ខេឡិកន្តិ វិស្សន្ទមានលាលំ. សុសានំ មញ្ញេតិ សុសានំ វិយ អទ្ទស សកំ បរិជនន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧទានំ ឧទានេសីតិ សំវេគវសប្បវត្តំ វចនំ និច្ឆារេសិ. ឧបស្សដ្ឋន្តិ ទុក្ខេន សម្មិស្សំ, ទុក្ខោតិណ្ណំ សព្ពសត្តកាយជាតន្តិ អត្ថោ.

២៦. ឥទំ ខោ យសាតិ ភគវា និព្ពានំ សន្ធាយាហ. អនុបុព្ពិំ កថន្តិ អនុបដិបាដិកថំ. អាទីនវន្តិ ទោសំ. ឱការន្តិ និហីនតា និហីនជនសេវិតត្តា. សំកិលេសន្តិ តេហិ សត្តានំ សំកិលេសនំ, សំកិលេសវិសយន្តិ វា អត្ថោ. កល្លចិត្តន្តិ អរោគចិត្តំ. សាមំ អត្តនាវ ឧក្កំសោ ឧក្ខិបនំ ឯតិស្សន្តិ សាមុក្កំសិកា, សច្ចទេសនា. តស្សា សរូបទស្សនំ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិអាទិ.

២៧. អស្សទូតេតិ អស្សអារុឡ្ហេ ទូតេ. ឥទ្ធាភិសង្ខារន្តិ ឥទ្ធិកិរិយំ. អភិសង្ខរេសិ អកាសិ.

២៨. យថាទិដ្ឋន្តិ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋំ ចតុស្សច្ចភូមិំ សេសមគ្គត្តយេន បច្ចវេក្ខន្តស្ស, បស្សន្តស្សាតិ អត្ថោ. មាតុ នោ ជីវិតន្តិ ឯត្ថ នោតិ និបាតមត្តំ, មាតុ ជីវិតន្តិ អត្ថោ. យសស្ស ខីណាសវត្តា ‘‘ឯហិ ភិក្ខុ, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ, ចរ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ ឯត្តកេនេវ ភគវា ឧបសម្បទំ អទាសិ. ខីណាសវានញ្ហិ ឯត្តកេនេវ ឧបសម្បទា អនុញ្ញាតា បុព្ពេវ ទុក្ខស្ស បរិក្ខីណត្តា. ចរ ព្រហ្មចរិយន្តិ សាសនព្រហ្មចរិយសង្ខាតំ សិក្ខាបទបូរណំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន មគ្គព្រហ្មចរិយំ.

៣០. សេដ្ឋានុសេដ្ឋីនន្តិ សេដ្ឋិនោ ច អនុសេដ្ឋិនោ ច បវេណីវសេន អាគតា យេសំ កុលានំ សន្តិ, តេសំ សេដ្ឋានុសេដ្ឋីនំ កុលានំ. ឱរកោតិ លាមកោ.

៣២-៣៣. មា ឯកេន ទ្វេតិ ឯកេន មគ្គេន ទ្វេ ភិក្ខូ មា អគមិត្ថ. វិសុទ្ធេ សត្តេ, គុណេ វា មារេតីតិ មារោ. បាបេ និយុត្តោ បាបិមា.

សព្ពបាសេហីតិ សព្ពកិលេសបាសេហិ. យេ ទិព្ពា យេ ច មានុសាតិ យេ ទិព្ពកាមគុណនិស្សិតា, មានុសកកាមគុណនិស្សិតា ច កិលេសបាសា នាម អត្ថិ, សព្ពេហិ តេហិ. ‘‘ត្វំ ពុទ្ធោ’’តិ ទេវមនុស្សេហិ ករិយមានសក្ការសម្បដិច្ឆនំ សន្ធាយ វទតិ.

អន្តលិក្ខេ ចរន្តេ បញ្ចាភិញ្ញេបិ ពន្ធតីតិ អន្តលិក្ខចរោ, រាគបាសោ. មារោ បន បាសម្បិ អន្តលិក្ខចរំ មញ្ញតិ. មានសោតិ មនោសម្បយុត្តោ.

ជានាតិ មន្តិ សោ កិរ ‘‘មហានុភាវោ អញ្ញោ ទេវបុត្តោ និវារេតីតិ ភីតោ និវត្តិស្សតិ នុ ខោ’’តិសញ្ញាយ វត្វា ‘‘និហតោ ត្វមសិ អន្តកា’’តិ វុត្តេ ‘‘ជានាតិ ម’’ន្តិ ទុម្មនោ បលាយិ.

៣៤. បរិវិតក្កោ ឧទបាទីតិ យស្មា ឯហិភិក្ខុភាវាយ ឧបនិស្សយរហិតានម្បិ បព្ពជិតុកាមតា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, ពុទ្ធា ច តេ ន បព្ពាជេន្តិ, តស្មា តេសម្បិ បព្ពជ្ជាវិធិំ ទស្សេន្តោ ឯវំ បរិវិតក្កេសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបនិស្សយសម្បន្នា បន ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ឯហិភិក្ខុភាវេនេវ បព្ពជន្តិ. យេ បដិក្ខិត្តបុគ្គលាតិ សម្ពន្ធោ. សយំ បព្ពាជេតព្ពោតិ ឯត្ថ ‘‘កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា’’តិអាទិវចនតោ កេសច្ឆេទនកាសាយច្ឆាទនសរណទានានិ បព្ពជ្ជា នាម, តេសុ បច្ឆិមទ្វយំ ភិក្ខូហិ ឯវ កាតព្ពំ, ការេតព្ពំ វា. ‘‘បព្ពាជេហី’’តិ ឥទំ តិវិធម្បិ សន្ធាយ វុត្តំ. ខណ្ឌសីមំ នេត្វាតិ ភណ្ឌុកម្មារោចនបរិហរណត្ថំ. ភិក្ខូនញ្ហិ អនារោចេត្វា ឯកសីមាយ ‘‘ឯតស្ស កេសេ ឆិន្ទា’’តិ អញ្ញំ អាណាបេតុម្បិ ន វដ្ដតិ. បព្ពាជេត្វាតិ កេសាទិច្ឆេទនមេវ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា’’តិ វិសុំ វុត្តត្តា. បព្ពាជេតុំ ន លភតីតិ សរណទានំ សន្ធាយ វុត្តំ, អនុបសម្បន្នេន ភិក្ខុអាណត្តិយា ទិន្នម្បិ សរណំ ន រុហតិ.

យសស្សីតិ បរិវារសម្បន្នោ. និជ្ជីវនិស្សត្តភាវន្តិ ‘‘កេសា នាម ឥមស្មិំ សរីរេ បាដិយេក្កោ កោដ្ឋាសោ អចេតនោ អព្យាកតោ សុញ្ញោ និស្សត្តោ ថទ្ធោ បថវីធាតូ’’តិអាទិនយំ សង្គណ្ហាតិ, សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៣១១) អាគតនយេន គហេតព្ពំ. បុព្ពេតិ បុព្ពពុទ្ធុប្បាទេសុ. មទ្ទិតសង្ខារោតិ វិបស្សនាវសេន វុត្តំ. ភាវិតភាវនោតិ សមថវសេនាបិ.

កាសាយានិ តិក្ខត្តុំ វា…បេ… បដិគ្គាហាបេតព្ពោតិ ឯត្ថ ‘‘សព្ពទុក្ខនិស្សរណត្ថាយ ឥមំ កាសាវំ គហេត្វា’’តិ វា ‘‘តំ កាសាវំ ទត្វា’’តិ វា វត្វា ‘‘បព្ពាជេថ មំ, ភន្តេ, អនុកម្បំ ឧបាទាយា’’តិ ឯវំ យាចនបុព្ពកំ ចីវរំ បដិច្ឆាបេតិ. អថាបីតិអាទិ តិក្ខត្តុំ បដិគ្គាហាបនតោ បរំ កត្តព្ពវិធិទស្សនំ. អថាបីតិ តតោ បរម្បីតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘ចីវរំ អប្បដិគ្គាហាបេត្វា បព្ពជនប្បការភេទទស្សនត្ថំ ‘‘អថាបី’’តិ វុត្តំ, អថាបីតិ ច អថ វាតិ អត្ថោ’’តិ វទន្តិ. ‘‘អទិន្នំ ន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា បព្ពជ្ជា ន រុហតីតិ ទស្សេតិ.

បាទេ វន្ទាបេត្វាតិ បាទាភិមុខំ នមាបេត្វា. ទូរេ វន្ទន្តោបិ ហិ បាទេ វន្ទតីតិ វុច្ចតិ. ឧបជ្ឈាយេន វាតិ ឯត្ថ យស្ស សន្តិកេ ឧបជ្ឈំ គណ្ហាតិ, អយំ ឧបជ្ឈាយោ. អាភិសមាចារិកេសុ វិនយនត្ថំ យំ អាចរិយំ កត្វា និយ្យាតេន្តិ, អយំ អាចរិយោ. សចេ បន ឧបជ្ឈាយោ សយមេវ សព្ពំ សិក្ខាបេតិ, អញ្ញស្មិំ ន និយ្យាតេតិ, ឧបជ្ឈាយោវស្ស អាចរិយោបិ ហោតិ, យថា ឧបសម្បទាកាលេ សយមេវ កម្មវាចំ វាចេន្តោ ឧបជ្ឈាយោវ កម្មវាចាចរិយោបិ ហោតិ.

អនុនាសិកន្តំ កត្វា ទានកាលេ អន្តរា វិច្ឆេទោ ន កាតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឯកសម្ពន្ធានី’’តិ.

‘‘អាភិសមាចារិកេសុ វិនេតព្ពោ’’តិ ឥមិនា សេខិយវត្តខន្ធកវត្តេសុ, អញ្ញេសុ

ច សុក្កវិស្សដ្ឋិអាទិលោកវជ្ជសិក្ខាបទេសុ សាមណេរេហិ វត្តិតព្ពំ, តត្ថ អវត្តមានោ អលជ្ជី, ទណ្ឌកម្មារហោ ច ហោតីតិ ទស្សេតិ.

បព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុតិយមារកថាវណ្ណនា

៣៥. បាឡិយំ អនុត្តរំ វិមុត្តិំ អនុបាបុណាថាតិ ‘‘ខីណាសវា មយំ, កិំ អម្ហាកំ បធានេនា’’តិ វាសនាទោសេន វោសានំ អនាបជ្ជិត្វា បន្តេសុ សេនាសនេសុ ផលសមាបត្តិយាវ វីតិនាមនត្ថំ, តំ ទិស្វា អញ្ញេសម្បិ ទិដ្ឋានុគតិសមាបជ្ជនត្ថញ្ច ឱវទតីតិ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយមារកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភទ្ទវគ្គិយកថាវណ្ណនា

៣៦. ឥទំ នេសំ បុព្ពកម្មន្តិ តេសំ តិំសជនានំ ឯកតោ អភិសមយស្ស បុព្ពកម្មំ. អញ្ញម្បិ តេសំ បច្ចេកំ បុព្ពពុទ្ធុប្បាទេសុ សទ្ធម្មស្សវនសរណគមនទានសីលសមាធិវិបស្សនាសមាយោគវសេន ពហុំ វិវដ្ដូបនិស្សយំ កុសលំ អត្ថេវាតិ គហេតព្ពំ. ឥតរថា ហិ តទហេវ បដិវេធោ, ឯហិភិក្ខុភាវាទិវិសេសោ ច ន សម្បជ្ជេយ្យ.

ភទ្ទវគ្គិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧរុវេលបាដិហារិយកថាវណ្ណនា

៣៧-៣៨. បាឡិយំ អគរូតិ ភារិយំ ន សិយាតិ អត្ថោ. ឧភិន្នំ សជោតិភូតានន្តិ ឧភោសុ សជោតិភូតេសុ. បត្តេ បក្ខិបីតិ តំ នាគំ និហតតេជំ ធម្មទេសនាយ សន្តប្បេត្វា សរណសីលានិ ទត្វា សកលរត្តិំ ភគវន្តំ បយិរុបាសិត្វា ឋិតំ ជដិលានំ ទស្សនត្ថំ បត្តេ បក្ខិបិ, ន អហិតុណ្ឌិកោ វិយ ពលក្ការេនាតិ វេទិតព្ពំ. យត្រ ហិ នាមាតិ យោ នាម.

៣៩. អជ្ជណ្ហោតិ អជ្ជ ឯកទិវសំ. អគ្គិសាលម្ហីតិ អគ្យាគារេ. សុមនានំ ពុទ្ធានំ មនសា សទិសោ មនោ អស្សាតិ សុមនមនសោ. អធិចិត្តោតិ មហាករុណាទីហិ អធិចិត្តោ. ឧទិច្ឆរេតិ ឧល្លោកេសុំ, បរិវារេសុន្តិ អត្ថោ. អនេកវណ្ណា អច្ចិយោតិ ឆព្ពណ្ណរំសិយោ វុត្តា. អហំ តេ ធុវភត្តេន បដិមាននំ ករិស្សាមីតិ សេសោ.

៤០. អភិក្កន្តាយ រត្តិយាតិ បរិក្ខីណាយ រត្តិយា, មជ្ឈរត្តិសមយេតិ អត្ថោ. អភិក្កន្តវណ្ណាតិ អភិរូបច្ឆវិវណ្ណា. កេវលកប្បន្តិ ឯត្ថ កេវល-សទ្ទស្ស អនវសេសត្ថោ, កប្ប-សទ្ទស្ស សមន្តភាវោ, តស្មា អនវសេសំ សមន្តតោ វនសណ្ឌន្តិ អត្ថោ. ចតុទ្ទិសាតិ ចតូសុ ទិសាសុ. យត្រ ហិ នាមាតិ យំ នាម.

៤៣. អង្គមគធាតិ អង្គមគធរដ្ឋវាសិនោ. ឥទ្ធិបាដិហារិយន្តិ អភិញ្ញិទ្ធិយេវ បដិបក្ខានំ តិត្ថិយានំ, វេនេយ្យសត្តគតទោសានញ្ច ហរណតោ អបនយនតោ បាដិហារិយំ, តំ តំ វា សត្តហិតំ បដិច្ច ហរិតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ បដិហារិយំ, តទេវ បាដិហារិយំ. ឥទ្ធិ ឯវ បាដិហារិយំ ឥទ្ធិបាដិហារិយំ.

៤៤. បំសុកូលំ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ បុណ្ណាយ ទាសិយា សរីរំ បរិក្ខិបិត្វា ឆឌ្ឌិតំ សាណមយំ កិមិកុលាកុលំ បរិយេសនវសេន ឧប្បន្នំ ហោតិ, យំ ភគវា ភូមិំ កម្បេន្តោ បារុបិត្វា បច្ឆា មហាកស្សបត្ថេរស្ស អទាសិ, តំ សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ វទន្តិ. កត្ថ នុ ខោតិអាទិបរិវិតក្កោ ជដិលានំ វិវិធបាដិហារិយទស្សនត្ថំ កតោ. បាណិនា ខណន្តោ វិយ ឥទ្ធិយា មត្តិកំ អបនេត្វា ទិន្នត្តា វុត្តំ ‘‘បាណិនា បោក្ខរណិំ ខណិត្វា’’តិ.

៤៦. ផាលិយន្តុ, កស្សប, កដ្ឋានីតិ ឧរុវេលកស្សបេន និវេទិតេ ឯវមវោចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ សេសេសុបិ.

៤៩. អន្តរដ្ឋកាសុ ហិមបាតសមយេតិ ឯត្ថ មាឃមាសស្ស អវសានេ ចតស្សោ, ផគ្គុណមាសស្ស អាទិម្ហិ ចតស្សោតិ ឯវំ ឧភិន្នំ មាសានំ អន្តរេ អដ្ឋរត្តិយោ អន្តរដ្ឋកា នាម. តាសុ អន្តរដ្ឋកាសុ រត្តីសុ ហិមបាតកាលេ. ឧម្មុជ្ជននិមុជ្ជនម្បិ សហសា តទុភយករណវសេន វុត្តំ.

៥០. ឧទកវាហកោតិ ឧទកោឃោ. រេណុហតាយាតិ រជោកិណ្ណាយ, អតិន្តាយាតិ អត្ថោ. នាវាយាតិ កុល្លេន. ឥទំ នុ ត្វំ មហាសមណាតិ ឥធ នុ ត្វំ. ធ-ការស្ស ទ-ការំ, អនុសារញ្ច កត្វា ‘‘ឥទំ នូ’’តិ វុត្តំ ‘‘ឯកមិទាហ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៦៥, ២៦៥) វិយ. ‘‘ឥមស្មិំ បទេសេ ត្វំ នុ ខោ ឋិតោសី’’តិ បុច្ឆិ. អយមហមស្មីតិ អយមហំ ឥធ ឋិតោស្មីតិ អត្ថោ.

៥១. ចិរបដិកាតិ ចិរកាលតោ បដ្ឋាយ. កេសមិស្សំ សព្ពំ បរិក្ខារំ ឧទកេ បវាហេត្វាតិបិ យោជេតព្ពំ. អរណិកមណ្ឌលុអាទិកា តាបសបរិក្ខារា ខារី នាម, តំហរណកកាជំ ខារិកាជំ នាម. អគ្គិហុតមិស្សន្តិ អគ្គិបូជោបករណសហិតំ.

៥២-៣. ឧបសគ្គោតិ ឧបទ្ទវោ. ‘‘អឌ្ឍុឌ្ឍានិ បាដិហារិយសហស្សានី’’តិ ឥទំ នាគទមនាទីនិ បន្នរស បាដិហារិយានិ វជ្ជេត្វា វុត្តំ អប្បកមធិកំ គណនូបគំ ន ហោតីតិ.

៥៤. គយាយន្តិ គយានាមិកាយ នទិយា អទូរភវត្តា គាមោ ឥត្ថិលិង្គវសេន គយា នាម ជាតោ, តស្សំ. គយាសីសេតិ ឯវំនាមកេ បិដ្ឋិបាសាណេ.

‘‘យមិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា…បេ… សុខំ វា’’តិអាទិនា ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិចិត្តេសុ សោមនស្សទោមនស្សឧបេក្ខាវេទនាមុខេន សេសារូបក្ខន្ធានម្បិ អាទិត្តតំ ទស្សេតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. មនោតិ ភវង្គចិត្តំ មនោទ្វារស្ស អធិប្បេតត្តា. មនោវិញ្ញាណន្តិ មនោទ្វារវីថិបអយាបន្នមេវ គហិតំ.

ឧរុវេលបាដិហារិយកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ពិម្ពិសារសមាគមកថាវណ្ណនា

៥៥. យញ្ញា អភិវទន្តីតិ យាគហេតុ ឥជ្ឈន្តីតិ វទន្តិ. ឧបធីសូតិ ឯត្ថ ទុក្ខសុខាទីនំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន ចត្តារោ ឧបធី កាមខន្ធកិលេសអភិសង្ខារូបធីនំ វសេន. តេសុ ខន្ធូបធិ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ខន្ធូបធីសុ មលន្តិ ញត្វា’’តិ. យញ្ញាតិ យញ្ញហេតុ. យិដ្ឋេតិ មហាយាគេ. ហុតេតិ ទិវសេ ទិវសេ កត្តព្ពេ អគ្គិបរិចរណេ. កិំ វក្ខាមីតិ កថំ វក្ខាមិ.

៥៧-៨. អាសីសនាតិ មនោរថា. សិង្គីសុវណ្ណនិក្ខេនាតិ សិង្គីសុវណ្ណស្ស រាសិនា. សុវណ្ណេសុ ហិ យុត្តិកតំ ហីនំ. តតោ រសវិទ្ធំ សេដ្ឋំ, តតោ អាករុប្បន្នំ សេដ្ឋំ, តតោ យំកិញ្ចិ ទិព្ពសុវណ្ណំ សេដ្ឋំ, តត្រាបិ ចាមីករំ, តតោ សាតកុម្ភំ, តតោ ជម្ពុនទំ, តតោបិ សិង្គីសុវណ្ណំ សេដ្ឋំ. តស្ស និក្ខំ នាម បញ្ចសុវណ្ណបរិមាណំ. អដ្ឋសុវណ្ណាទិភេទំ អនេកវិធម្បិ វទន្តិ. ទសសុ អរិយវាសេសូតិ –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ហោតិ ឆឡង្គសមន្នាគតោ ឯការក្ខោ ចតុរាបស្សេនោ បណុន្នបច្ចេកសច្ចោ សមវយសដ្ឋេសនោ អនាវិលសង្កប្បោ បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ សុវិមុត្តចិត្តោ សុវិមុត្តបញ្ញោ’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤៨, ៣៦០; អ. និ. ១០.១៩) –

ឯវមាគតេសុ ទសសុ អរិយវាសេសុ. តត្ថ បញ្ចង្គវិប្បហីនោតិ បញ្ចនីវរណេហិ វិប្បយុត្តតា វុត្តា. ឆឡង្គសមន្នាគតោតិ ឥដ្ឋាទីសុ ឆសុ អារម្មណេសុ សោមនស្សិតាទិបដិបក្ខា ឆឡង្គុបេក្ខា វុត្តា. ឯការក្ខោតិ ឧបដ្ឋិតសតិតា. សង្ខាយសេវនា អធិវាសនា បរិវជ្ជនា វិនោទនាសង្ខាតានិ ចត្តារិ អបស្សេនា និស្សយា ឯតស្សាតិ ចតុរាបស្សេនោ, ឯតេន ច តេ និស្សយា ទស្សិតា. បណុន្នានិ អបនីតានិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ បច្ចេកំ គហិតានិ ទិដ្ឋិសច្ចានិ យស្ស, សោ បណុន្នបច្ចេកសច្ចោ, តេន លោកិយញាណេន ទិដ្ឋិប្បហានំ វុត្តំ. កាមេសនា ភវេសនាព្រហ្មចរិយេសនាសង្ខាតា ឯសនា សម្មទេវ អវយា អនូនា សដ្ឋា និសដ្ឋា អនេនាតិ សមវយសដ្ឋេសនោ. ឯតេន តិណ្ណំ ឯសនានំ អភាវោ វុត្តោ. ‘‘អនាវិលសង្កប្បោ’’តិ ឥមិនា កាមវិតក្កាទីហិ អនាវិលចិត្តតា. ‘‘បស្សទ្ធកាយសង្ខារោ’’តិ ឥមិនា ចតុត្ថជ្ឈានសមាយោគេន វិគតទរថតា វុត្តា. ‘‘សុវិមុត្តចិត្តោ’’តិ ឥមិនា មគ្គោ. ‘‘សុវិមុត្តបញ្ញោ’’តិ ឥមិនា បច្ចវេក្ខណញាណមុខេន ផលញាណំ វុត្តំ. ឯតេ ហិ អរិយា វសន្តិ ឯត្ថាតិ អរិយវាសាតិ វុច្ចន្តិ. តេ បន វាសា វុត្ថា វសិតា សម្បាទិតា យេន, សោ វុត្ថវាសោ, ភគវា. ទសពលោតិ ទសហិ កាយពលេហិ, ញាណពលេហិ ច ឧបេតោ. យានិ ហេតានិ –

‘‘កាឡាវកញ្ច គង្គេយ្យំ, បណ្ឌរំ តម្ពបិង្គលំ;

គន្ធមង្គលហេមញ្ច, ឧបោសថឆទ្ទន្តិមេ ទសា’’តិ. (ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៤៨; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.២២; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.១០.២១; វិភ. អដ្ឋ. ៧៦០; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៥; ពុ. វ. អដ្ឋ. ១.៣៩; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៨១; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.២.៤៤) –

ឯវំ វុត្តានិ ទសហត្ថិកុលានិ បុរិមបុរិមតោ ទសពលគុណោបេតានិ, តេសុ សព្ពជេដ្ឋានំ ទសន្នំ ឆទ្ទន្តានំ ពលានិ ភគវតោ កាយស្ស ទសពលានិ នាម. តញ្ច កាឡាវកសង្ខាតានំ បកតិហត្ថីនំ កោដិសហស្សស្ស, មជ្ឈិមបុរិសានំ បន ទសន្នំ កោដិសហស្សានញ្ច ពលំ ហោតិ, តំ ‘‘នារាយនសង្ឃាតពល’’ន្តិបិ វុច្ចតិ.

យានិ បនេតានិ បាឡិយំ ‘‘ឥធ, សារិបុត្ត, តថាគតោ ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៤៨; អ. និ. ១០.២១; វិភ. ៧៦០; បដិ. ម. ២.៤៤) វុត្តានិ ឋានាឋានញាណពលំ, កម្មវិបាកញាណពលំ, សព្ពត្ថគាមិនិបដិបទាញាណពលំ, អនេកធាតុនានាធាតុលោកញាណពលំ, សត្តានំ នានាធិមុត្តិកតាញាណពលំ, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណពលំ, ឈានវិមោក្ខសមាធិសមាបត្តីនំ សំកិលេសវោទានវុដ្ឋានញាណពលំ, បុព្ពេនិវាសញាណពលំ, ទិព្ពចក្ខុញាណពលំ, អាសវក្ខយញាណពលន្តិ ទសពលញាណានិ, ឥមានិ ភគវតោ ទសពលានិ នាម. ទសហិ អសេក្ខេហិ អង្គេហីតិ អរហត្តផលសម្បយុត្តេហិ បាឡិយំ ‘‘អសេក្ខា សម្មាទិដ្ឋិ…បេ… អសេក្ខោ សម្មាសមាធិ, អសេក្ខំ សម្មាញាណំ, អសេក្ខា សម្មាវិមុត្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤៨, ៣៦០) ឯវំ វុត្តេហិ ទសហិ អសេក្ខធម្មេហិ សមន្នាគតោ. ឯត្ថ ច ទស្សនដ្ឋេន វុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ ឯវ ជាននដ្ឋេន សម្មាញាណន្តិបិ វុត្តា, វុត្តាវសេសា បន ផលចិត្តសម្បយុត្តា សព្ពេ ផស្សាទិធម្មា សម្មាវិមុត្តីតិ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ពិម្ពិសារសមាគមកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារិបុត្តមោគ្គល្លានបព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា

៦០. សារីព្រាហ្មណិយា បុត្តោ សារិបុត្តោ. មោគ្គលីព្រាហ្មណិយា បុត្តោ មោគ្គល្លានោ. ឆន្នបរិព្ពាជកស្សាតិ សេតវត្ថេន ហិរិកោបីនំ ឆាទេត្វា វិចរណកបរិព្ពាជកស្ស, តេន ‘‘នាយំ នគ្គបរិព្ពាជកោ’’តិ ទស្សេតិ. ‘‘ឧបញ្ញាត’’ន្តិ ឥមស្ស វិវរណំ ញាតោ ចេវាតិ. ‘‘មគ្គ’’ន្តិ ឥមស្ស វិវរណំ ឧបគតោ ច មគ្គោតិ. តេន ច ឧបញ្ញាតន្តិ ឯត្ថ ញាត-សទ្ទោ ញាណបរិយាយោ. មគ្គន្តិ លិង្គវិបល្លាសេន មគ្គោវ វុត្តោ. ឧបសទ្ទោ ច ឧបគមនត្ថោ មគ្គសទ្ទេនបិ សម្ពន្ធិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យស្មា បិដ្ឋិតោ បិដ្ឋិតោ អនុពន្ធនំ នាម អត្ថិកេហិ ឧបញ្ញាតំ ឧបគតញាណញ្ចេវ ហោតិ, តេហិ ឧបគតោ បដិបន្នោ មគ្គោ ច, តស្មា យំនូនាហំ អនុពន្ធេយ្យន្តិ. ឧបញ្ញាតំ និព្ពានន្តិ ឧបបត្តិយា អនុមានេន ញាតំ និព្ពានំ. ‘‘មគ្គ’’ន្តិ ឥមស្ស វិវរណំ មគ្គន្តោតិ, អនុមានេន ញាតំ បច្ចក្ខតោ ទស្សនត្ថាយ គវេសន្តោតិ អត្ថោ.

និរោធោ ច និរោធូបាយោ ច ឯកសេសេន និរោធោតិ វុត្តោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អថ វា’’តិអាទិមាហ. បដិបាទេន្តោតិ និគមេន្តោ.

ឥតោ ឧត្តរីតិ ឥតោ មយា លទ្ធសោតាបត្តិតោ ឧត្តរិ ឥតរមគ្គត្តយំ យទិបិ នត្ថិ, តថាបិ ឯសោ ឯវ មយា គវេសិតោ និព្ពានធម្មោតិ អត្ថោ.

៦២-៣. តទារម្មណាយាតិ និព្ពានារម្មណាយ សោតាបត្តិផលវិមុត្តិយា. តេសំ អាយស្មន្តានន្តិ សបរិសានំ តេសំ ទ្វិន្នំ បរិសានំ តស្មិំយេវ ខណេ ភគវតោ ធម្មំ សុត្វា អរហត្តំ បាបុណិ, អគ្គសាវកា បន អត្តនោ ញាណកិច្ចស្ស មហន្តតាយ កតិបាហច្ចយេន. តេនាហ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ. ឧសូយនកិរិយាយ កម្មភាវំ សន្ធាយ ‘‘ឧបយោគត្ថេវា’’តិ វុត្តំ.

សារិបុត្តមោគ្គល្លានបព្ពជ្ជាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបជ្ឈាយវត្តកថាវណ្ណនា

៦៤. វជ្ជាវជ្ជន្តិ ខុទ្ទកំ, មហន្តញ្ច វជ្ជំ. ឧត្តិដ្ឋបត្តន្តិ ឯត្ថ ឧត្តិដ្ឋំ នាម បិណ្ឌាយ ចរណំ វុច្ចតិ ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ នប្បមជ្ជេយ្យា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៦៨) វិយ. ឧត្តិដ្ឋត្ថាយ គហិតំ បត្តំ ឧត្តិដ្ឋបត្តំ, តេនាហ ‘‘បិណ្ឌាយ ចរណកបត្ត’’ន្តិ. តស្ស ឧបនាមេ កោ ទោសោតិ អាហ ‘‘តស្មិំ ហី’’តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា មនុស្សា ឯតស្មិំយេវ ឯតេ ភុញ្ជន្តីតិ ឧត្តិដ្ឋបត្តេ ឧច្ឆិដ្ឋសញ្ញិនោ, តស្មា ឧត្តិដ្ឋបត្តន្តិ វុត្តំ ឧត្តិដ្ឋ-សទ្ទេនេវ មនុស្សានំ សញ្ញាយ ឧច្ឆិដ្ឋតាបិ គម្មតីតិ. កេចិ បន ‘‘ឧច្ឆិដ្ឋសទ្ទេន សមានត្ថោ ឧត្តិដ្ឋសទ្ទោ’’តិ វទន្តិ. ‘‘ឧត្តិដ្ឋា’’តិ ត្វាបច្ចយន្តោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧដ្ឋហិត្វា’’តិ. ឧបជ្ឈាយំ គហេតុន្តិ ឧបជ្ឈាយត្តំ មនសា គហេតុំ, យាចនវចនេន តស្ស អនុមតិំ គហេតុន្តិ វា អត្ថោ.

៦៥. បតិស្សយនំ បតិស្សោ, គរុំ និស្សាយ វត្តនភាវោ, យំកិញ្ចិ គារវន្តិ អត្ថោ. សហ បតិស្សេន សប្បតិស្សោ, បរំ ជេដ្ឋំ កត្វា តស្សោវាទេ វត្តនតាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ជេដ្ឋកភាវញ្ច ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ. សាហូតិ សាធុ សុន្ទរំ. លហូតិ អគរុ, សុភរតាតិ អត្ថោ. ឱបាយិកន្តិ ឧបាយបដិសំយុត្តំ, ឯវំ បដិបជ្ជនំ និត្ថរណូបាយោតិ អត្ថោ. បតិរូបន្តិ សាមីចិកម្មមិទន្តិ អត្ថោ. បាសាទិកេនាតិ បសាទាវហេន កាយវចីបយោគេន សម្បាទេហីតិ អត្ថោ. កាយេនាតិ ឯតទត្ថវិញ្ញាបកំ ហត្ថមុទ្ទាទិំ ទស្សេន្តោ កាយេន វិញ្ញាបេតិ. សាធូតិ សម្បដិច្ឆនំ សន្ធាយាតិ ឧបជ្ឈាយេន ‘‘សាហូ’’តិអាទីសុ វុត្តេសុ សទ្ធិវិហារិកស្ស ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆនំ វចនំ សន្ធាយ ‘‘កាយេន វិញ្ញាបេតី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. អាយាចនទានមត្តេនាតិ សទ្ធិវិហារិកស្ស បឋមំ អាយាចនមត្តេន, តតោ ឧបជ្ឈាយស្ស ច ‘‘សាហូ’’តិអាទិនា វចនមត្តេនាតិ អត្ថោ.

៦៦. អស្សាតិ សទ្ធិវិហារិកស្ស. ទ្វេ ចីវរានីតិ ឧត្តរាសង្គំ, សង្ឃាដិញ្ច សន្ធាយ វទតិ. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘ន ឧបជ្ឈាយស្ស ភណមានស្សា’’តិ ឯត្ថ ន-ការតោ បដ្ឋាយ, តេន ‘‘នាតិទូរេ’’តិអាទីសុ ន-ការបដិសិទ្ធេសុ អាបត្តិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. សព្ពត្ថ ទុក្កដាបត្តីតិ អាបទាឧម្មត្តខិត្តចិត្តវេទនដ្ដតាទីហិ វិនា បណ្ណត្តិំ អជានិត្វាបិ វទន្តស្ស គិលានស្សបិ ទុក្កដមេវ. អាបទាសុ ហិ អន្តរន្តរា កថា វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯវមញ្ញេសុបិ ន-ការបដិសិទ្ធេសុ ឦទិសេសុ, ឥតរេសុ បន គិលានោបិ ន មុច្ចតិ. បាឡិយំ ‘‘ហេដ្ឋាបីឋំ វា បរាមសិត្វា’’តិ ឥទំ បុព្ពេ តត្ថ ឋបិតបត្តាទិនា អសង្ឃដ្ដនត្ថាយ វុត្តំ, ចក្ខុនា ឱលោកេត្វាបិ អញ្ញេសំ អភាវំ ញត្វាបិ ឋបេតុំ វដ្ដតិ ឯវ. អាបត្តិយា អាសន្នន្តិ អាបត្តិករណមេវ.

គាមេតិ អន្តោគាមេ តាទិសេ មណ្ឌបាទិម្ហិ. អន្តរឃរេតិ អន្តោគេហេ. បដិក្កមនេតិ អាសនសាលាយំ. ធោតវាលិកាយាតិ ឧទកេន គតដ្ឋានេ និរជាយ បរិសុទ្ធវាលិកាយ. និទ្ធូមេតិ ជន្តាឃរេ ជលិយមានអគ្គិធូមរហិតេ. ជន្តាឃរញ្ហិ នាម ហិមបាតពហុលេសុ ទេសេសុ តប្បច្ចយរោគបីឡាទិនិវារណត្ថំ សរីរសេទាបនដ្ឋានំ. តត្ថ កិរ អន្ធការបដិច្ឆន្នតាយ ពហូបិ ឯកតោ បវិសិត្វា ចីវរំ និក្ខិបិត្វា អគ្គិតាបបរិហារាយ មត្តិកាយ មុខំ លិម្បិត្វា សរីរំ យាវទត្ថំ សេទេត្វា ចុណ្ណាទីហិ ឧព្ពដ្ដេត្វា នហាយន្តិ. តេនេវ បាឡិយំ ‘‘ចុណ្ណំ សន្នេតព្ព’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ឧល្លោកន្តិ ឧទ្ធំ ឱលោកនដ្ឋានំ. ឧបរិភាគន្តិ អត្ថោ.

អញ្ញត្ថ នេតព្ពោតិ យត្ថ វិហរតោ សាសនេ អនភិរតិ ឧប្បន្នា, តតោ អញ្ញត្ថ កល្យាណមិត្តាទិសម្បត្តិយុត្តដ្ឋានេ នេតព្ពោ. វិសភាគបុគ្គលានន្តិ លជ្ជិនោ វា អលជ្ជិនោ វា ឧបជ្ឈាយស្ស អវឌ្ឍិកាមេ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ បន ឧបជ្ឈាយោ អលជ្ជី ឱវាទម្បិ ន គណ្ហាតិ, លជ្ជិនោ ច ឯតស្ស វិសភាគា ហោន្តិ, តត្ថ ឧបជ្ឈាយំ វិហាយ លជ្ជីហេវ សទ្ធិំ អាមិសាទិបរិភោគោ កាតព្ពោ. ឧបជ្ឈាយាទិភាវោ ហេត្ថ ន បមាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បរិវេណំ គន្ត្វាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស បរិវេណំ គន្ត្វា. ‘‘ន សុសាន’’ន្តិ ឥទំ ឧបលក្ខណំ, ឧបចារសីមតោ ពហិ គន្តុកាមេន អនាបុច្ឆា គន្តុំ ន វដ្ដតិ.

ឧបជ្ឈាយវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សទ្ធិវិហារិកវត្តកថាវណ្ណនា

៦៧. សទ្ធិវិហារិកវត្តកថាយំ សង្គហេតព្ពោ អនុគ្គហេតព្ពោតិអាទីសុ អនាទរិយំ បដិច្ច ធម្មាមិសេហិ អសង្គណ្ហន្តានំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ ទុក្កដំ វត្តភេទត្តា. តេនេវ បរិវារេបិ ‘‘នទេន្តោ អាបជ្ជតី’’តិ (បរិ. ៣២២) វុត្តំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សទ្ធិវិហារិកវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នសម្មាវត្តនាទិកថាវណ្ណនា

៦៨. នសម្មាវត្តនាទិកថាយំ វត្តំ ន បូរេយ្យាតិ ‘‘វត្តករណកាលោ’’តិ វត្ថុវិជាននវសេន ញត្វា មានកោសជ្ជាទិវសេន វា ឧបជ្ឈាយាទីសុ អនាទរេន វា ‘‘អកាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ អជាននតាយ វា ន ករេយ្យ, ទុក្កដមេវ. អសញ្ចិច្ច អសតិយាតិអាទីហិ ច អករោន្តស្ស បន អនាបត្តិ. សព្ពានិ ហិ វត្តានិ សេខិយានេវ, តស្មា សេខិយេសុ វុត្តនយេនេវេត្ថ សព្ពោបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. គេហស្សិតបេមន្តិ មេត្តាបេមំ.

សាទិយនំ វា អសាទិយនំ វា ន ជានាតីតិ ‘‘មយិ សាទិយន្តេ អករោន្តានំ អាបត្តិ ហោតិ, បដិក្ខិបិត្វា អសាទិយន្តេ អាបត្តិ ន ហោតី’’តិ ឯវំ ន ជានាតីតិ អត្ថោ. ‘‘តេសុ ឯកោ វត្តសម្បន្នោ ភិក្ខុ…បេ… តេសំ អនាបត្តី’’តិ វចនតោ សចេ កោចិ ‘‘តុម្ហាកំ សទ្ធិវិហារិកេ, អន្តេវាសិកេ វា គិលានេ ឧបដ្ឋហិស្សាមិ, ឱវាទានុសាសនិអាទិកំ សព្ពំ កត្តព្ពំ ករិស្សាមី’’តិ វទតិ, តេ វា សទ្ធិវិហារិកាទយោ ‘‘អប្បោស្សុក្កា ហោថា’’តិ វទន្តិ, វត្តំ វា ន សាទិយន្តិ, អាចរិយុបជ្ឈាយានម្បិ អនាបត្តិ.

នសម្មាវត្តនាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

រាធព្រាហ្មណវត្ថុកថាវណ្ណនា

៦៩. រាធព្រាហ្មណវត្ថុស្មិំ បាឡិយំ ឧប្បណ្ឌុប្បណ្ឌុកជាតោតិ សកលសរីរេ សញ្ជាតបណ្ឌុវណ្ណោ. បណ្ឌុវណ្ណស្ស សកលសរីរេ ព្យាបិតភាវទស្សនត្ថញ្ហិ វិច្ឆាវចនំ កតំ. អធិការន្តិ ឧបការំ. កតវេទិនោតិ អត្តនោ កតំ ឧបការំ បដិកិរិយាយ ញាបកា. ឧបសម្បទាកម្មវាចាយ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរិយោសានេ វក្ខាម. បរិមណ្ឌលេហីតិ បរិបុណ្ណេហិ.

៧១-៧៣. បណ្ណត្តិវីតិក្កមន្តិ សិក្ខាបទវីតិក្កមំ. បាឡិយំ បិណ្ឌិយាលោបភោជនន្តិ ជង្ឃបិណ្ឌិមំសពលេន ចរិត្វា អាលោបាលោបវសេន បរិយិដ្ឋភោជនំ. អតិរេកលាភោតិ ភិក្ខាហារតោ អធិកលាភោ. សង្ឃភត្តាទីនំ វិភាគោ សេនាសនក្ខន្ធកេ អាវិ ភវិស្សតិ. វិហារោតិ តិណកុដិកាទិសហិតោ បាការបរិច្ឆិន្នោ សកលោ សង្ឃារាមោ. អឌ្ឍយោគោតិ ឯកសាលោ ទីឃបាសាទោ. ហត្ថិបិដ្ឋិគរុឡសណ្ឋានោ ទីឃបាសាទោតិបិ វទន្តិ. បាសាទោតិ ចតុរស្សោ ឧច្ចោ អនេកភូមកបាសាទោ. ហម្មិយន្តិ មុណ្ឌច្ឆទនោ ចន្ទិកង្គណយុត្តោ នាតិឧច្ចោ បាសាទោ. គុហាតិ បព្ពតគុហា. បូតិមុត្តន្តិ គោមុត្តំ.

រាធព្រាហ្មណវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាចរិយវត្តកថាវណ្ណនា

៧៦. សហធម្មិកំ វុច្ចមានោតិ ‘‘ឯវំ និវាសេតព្ព’’ន្តិអាទិនា សិក្ខាបទេន ឱវទិយមានោ. វាទំ អារោបេត្វាតិ ‘‘ឱលម្ពិត្វា និវាសនាទីសុ កោ ទោសោ? យទិ ទោសោ ភវេយ្យ, បរិមណ្ឌលនិវាសនាទីសុបិ ទោសោ សិយា’’តិអាទិនា និគ្គហំ អារោបេត្វា. តំយេវ តិត្ថាយតនន្តិ ទិដ្ឋិសង្ខាតតិត្ថមេវ អាយតនំ ទុក្ខុប្បត្តិដ្ឋានន្តិ តិត្ថាយតនំ. អាយស្មតោ និស្សាយ វច្ឆាមីតិ អាយស្មន្តំ និស្សាយ វសិស្សាមីតិ អត្ថោ.

អាចរិយវត្តកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បណាមនាខមាបនាកថាវណ្ណនា

៨០. យំ បុព្ពេ លក្ខណំ វុត្តំ, តេនេវ លក្ខណេន និស្សយន្តេវាសិកស្ស អាបត្តិ ន វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធយោជនា ទដ្ឋព្ពា. បោត្ថកេសុ បន ‘‘ន តេនេវ លក្ខណេនា’’តិ ឯត្ថ ន-ការំ ឆឌ្ឌេត្វា ‘‘តេនេវ លក្ខណេន និស្សយន្តេវាសិកស្ស អាបត្តិ វេទិតព្ពា’’តិ លិខន្តិ, តំ បមាទលិខិតំ. តថា ហិ តេនេវ លក្ខណេន អាបត្តិភាវេ គយ្ហមានេ និស្សយមុត្តកស្សាបិ អមុត្តកស្សាបិ អាបត្តិ ឯវាតិ វុត្តលក្ខណេន អាបត្តិំ អាបជ្ជេយ្យ. តថា ច ‘‘និស្សយន្តេវាសិកេន ហិ យាវ អាចរិយំ និស្សាយ វសតិ, តាវ សព្ពំ អាចរិយវត្តំ កាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា អនន្តរវចនេន វិរោធោ សិយា. វិសុទ្ធិមគ្គេបិ ច –

‘‘និស្សយាចរិយ, ឧទ្ទេសាចរិយ, និស្សយន្តេវាសិក, ឧទ្ទេសន្តេវាសិក, សមានាចរិយកា បន យាវ និស្សយឧទ្ទេសា អនុបច្ឆិន្នា. តាវ បដិជគ្គិតព្ពា’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៤១) –

វុត្តំ. តស្មា វុត្តនយេន ឥធ បរិគឡិតំ ន-ការំ អានេត្វា តេនេវ សទ្ធិវិហារិកស្ស វុត្តេនេវ លក្ខណេន និស្សយន្តេវាសិកស្ស អាបត្តិ ន វេទិតព្ពាតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ.

បណាមនាខមាបនាកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិកថាវណ្ណនា

៨៣. និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិកថាយំ ‘‘យោ វា ឯកសម្ភោគបរិភោគោ, តស្ស សន្តិកេ និស្សយោ គហេតព្ពោ’’តិ ឥមិនា លជ្ជីសុ ឯវ និស្សយគ្គហណំ និយោជេតិ អលជ្ជីសុ បដិក្ខិត្តត្តា. ឯត្ថ ច បរិភោគសទ្ទេន ឯកកម្មាទិកោ សំវាសោ គហិតោ បច្ចយបរិភោគស្ស សម្ភោគ-សទ្ទេន គហិតត្តា, ឯតេន ច សម្ភោគសំវាសានំ អលជ្ជីហិ សទ្ធិំ ន កត្តព្ពតំ ទស្សេតិ. បរិហារោ នត្ថីតិ អាបត្តិបរិហារោ នត្ថិ. តាទិសោតិ យត្ថ និស្សយោ គហិតបុព្ពោ, យោ ច ឯកសម្ភោគបរិភោគោ, តាទិសោ. តថា វុត្តន្តិ ‘‘លហុំ អាគមិស្សាមី’’តិ វុត្តញ្ចេតិ អត្ថោ. ‘‘ចត្តារិ បញ្ច ទិវសានី’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ. យទិ ឯកាហទ្វីហេន សភាគតា បញ្ញាយតិ, ញាតទិវសេន គហេតព្ពោវ. អថាបិ ចតុបញ្ចាហេនាបិ ន បញ្ញាយតិ, យត្តកេហិ ទិវសេហិ បញ្ញាយតិ, តត្តកានិ អតិក្កមេតព្ពានិ. សភាគតំ ឱលោកេមីតិ បន លេសោ ន កាតព្ពោ.

ទហរា សុណន្តីតិ ឯត្ថ អសុត្វាបិ អាគមិស្សតិ, កេនចិ អន្តរាយេន ចិរាយតីតិ សញ្ញាយ សតិ លព្ភតេវ បរិហារោ. តេនាហ ‘‘ឥធេវាហំ វសិស្សាមីតិ បហិណតិ, បរិហារោ នត្ថី’’តិ.

ឯកទិវសម្បិ បរិហារោ នត្ថីតិ គមនេ និរុស្សាហំ សន្ធាយ វុត្តំ. សឧស្សាហស្ស បន សេនាសនបដិសាមនាទិវសេន កតិបាហេ គតេបិ ន ទោសោ.

តត្រេវ វសិតព្ពន្តិ តត្រ សភាគដ្ឋានេ ឯវ និស្សយំ គហេត្វា វសិតព្ពំ. ‘‘តំយេវ វិហារំ…បេ… វសិតុំ វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា ឧបជ្ឈាយេ សង្គណ្ហន្តេយេវ តំសមោធានេ និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិ វុត្តា, តស្មិំ បន កោធេន វា គណនិរបេក្ខតាយ វា អសង្គណ្ហន្តេ អញ្ញេសុ គហិតោ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតីតិ ទស្សេតិ.

អាចរិយម្ហា និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិយំ វុត្តោ ‘‘កោចិ អាចរិយោ’’តិអាទិកោ នយោ ឧបជ្ឈាយបក្កមនាទីសុបិ នេត្វា តត្ថ ច វុត្តោ ឥធាបិ នេត្វា យថារហំ យោជេតព្ពោ.

ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កម្ម អញ្ញស្មិំ វិហារេ វសន្តីតិ ឧបចារសីមតោ ពហិ អញ្ញស្មិំ វិហារេ អន្តេវាសិកានំ វសនដ្ឋានតោ ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កម្ម វសន្តិ. តេន ពហិឧបចារេបិ អន្តេវាសិកាទីនំ វសនដ្ឋានតោ ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ អន្តរេ អាសន្នបទេសេ វសតិ, និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតីតិ ទស្សេតិ. អន្តោឧបចារសីមាយំ បន ទ្វេ លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កមិត្វា វសតោ និស្សយោ ន បដិប្បស្សម្ភតេវ.

និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបសម្បាទេតព្ពបញ្ចកកថាវណ្ណនា

៨៤. ឧបជ្ឈាចរិយលក្ខណកថាយំ ន សាមណេរោ ឧបដ្ឋាបេតព្ពោតិ ឧបជ្ឈាយេន ហុត្វា ន បព្ពាជេតព្ពោ. អសេក្ខស្ស អយន្តិ អសេក្ខោ, លោកិយលោកុត្តរោ សីលក្ខន្ធោ.

អន្តគ្គាហិកាយាតិ សស្សតុច្ឆេទកោដ្ឋាសគ្គាហិកាយ. បច្ឆិមានិ ទ្វេតិ អប្បស្សុតោ ហោតិ, ទុប្បញ្ញោ ហោតីតិ ឥមានិ ទ្វេ អង្គានិ. បច្ឆិមានិ តីណីតិ ន បដិពលោ ឧប្បន្នំ កុក្កុច្ចំ ធម្មតោ វិនោទេតុំ, អាបត្តិំ ន ជានាតិ, អាបត្តិយា វុដ្ឋានំ ន ជានាតីតិ ឥមានិ តីណិ. កុក្កុច្ចស្ស ហិ បាឡិអដ្ឋកថានយសង្ខាតធម្មតោ វិនោទេតុំ អបដិពលតា នាម អព្យត្តតា ឯវ ហោតីតិ សាបិ អាបត្តិអង្គមេវ វុត្តា.

អភិវិសិដ្ឋោ ឧត្តមោ សមាចារោ អាភិសមាចារោ, វត្តបដិវត្តសីលំ. តំ អារព្ភ បញ្ញត្តា ខន្ធកសិក្ខាបទសង្ខាតា សិក្ខា អាភិសមាចារិកា. សិក្ខាបទម្បិ ហិ តំ តត្ថ បដិបូរណត្ថិកេហិ ឧគ្គហណាទិវសេន សិក្ខិតព្ពតោ ‘‘សិក្ខា’’តិ វុច្ចតិ. មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតា ការណភូតាតិ អាទិព្រហ្មចរិយកា សិក្ខា, ឧភតោវិភង្គបរិយាបន្នសិក្ខាបទំ. តេនេវ វិសុទ្ធិមគ្គេបិ ‘‘ឧភតោវិភង្គបរិយាបន្នសិក្ខាបទំ អាទិព្រហ្មចរិយកំ, ខន្ធកវត្តបអយាបន្នំ អាភិសមាចារិក’’ន្តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១១) វុត្តំ. តស្មា សេក្ខបណ្ណត្តិយ’’ន្តិ ឯត្ថ សិក្ខិតព្ពតោ សេក្ខា, ភគវតា បញ្ញត្តត្តា បណ្ណត្តិ. សព្ពាបិ ឧភតោវិភង្គបរិយាបន្នា សិក្ខាបទបណ្ណត្តិ ‘‘សេក្ខបណ្ណត្តី’’តិ វុត្តាតិ គហេតព្ពា. នាមរូបបរិច្ឆេទេតិ ឯត្ថ កុសលត្តិកាទីហិ វុត្តំ ជាតិភូមិបុគ្គលសម្បយោគវត្ថារម្មណកម្មទ្វារលក្ខណរសាទិភេទេហិ វេទនាក្ខន្ធាទិចតុព្ពិធំ សនិព្ពានំ នាមំ, ភូតុបាទាយភេទំ រូបញ្ច បរិច្ឆិន្ទិត្វា ជាននបញ្ញា, តប្បកាសកោ ច គន្ថោ នាមរូបបរិច្ឆេទោ នាម. ឥមិនា អភិធម្មត្ថកុសលេន ភវិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. សិក្ខាបេតុន្តិ ឧគ្គណ្ហាបេតុំ.

ឧបសម្បាទេតព្ពបញ្ចកកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពវត្ថុកថាវណ្ណនា

៨៦. តិត្ថិយបរិវាសកថាយំ អាជីវកស្ស វាតិអាទីសុ អកិរិយវាទី អាជីវកោ នាម, កិរិយវាទិនោ បន និគណ្ឋាបិ អញ្ញេបិ នគ្គតិត្ថិកា អចេលកបទេ សង្គហិតា. សព្ពថា នគ្គស្សេវ តិត្ថិយបរិវាសោ វិហិតោ. សោ ច តេនេវ នគ្គវេសេន ភិក្ខូនំ សន្តិកំ អាគតស្ស, ន បដិច្ឆាទេត្វា អាគតស្សាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ សោបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សោបីតិ អាជីវកោ.

អាមិសកិញ្ចិក្ខសម្បទានំ នាម អប្បមត្តកស្ស ទេយ្យធម្មស្ស អនុប្បទានំ. រូបូបជីវិកាតិ អត្តនោ រូបមេវ និស្សាយ ជីវន្តិយោ. វេសិយា គោចរោ ពហុលំ បវត្តិដ្ឋានំ អស្សាតិ វេសិយាគោចរោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ. យោព្ពន្នាតីតាតិ អនិវិទ្ធា ឯវ មហល្លិកភាវំ បត្តា ថុល្លកុមារី ឯវាតិ វុត្តំ. អាទាយស្សាតិ អាទានស្ស គហណស្ស.

អញ្ញតិត្ថិយបុព្ពវត្ថុកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បញ្ចាពាធវត្ថុកថាវណ្ណនា

៨៨-៩. បញ្ចាពាធាទិវត្ថូសុ បាឡិយំ សោម្ហិ អរោគោ, វិព្ភមិស្សាមីតិ សោ អហំ អរោគោ, វិព្ភមិស្សាមីតិ អត្ថោ. នខបិដ្ឋិប្បមាណន្តិ កនិដ្ឋង្គុលិនខបិដ្ឋិ អធិប្បេតា. ‘‘បដិច្ឆន្នេ ឋានេ នខបិដ្ឋិប្បមាណំ អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតំ ហោតិ, វដ្ដតី’’តិ វុត្តត្តា អប្បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ តាទិសម្បិ ន វដ្ដតិ, បដិច្ឆន្នដ្ឋានេបិ ច វឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតោបិ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធមេវ ហោតិ. បាកដដ្ឋានេបិ បន នខបិដ្ឋិប្បមាណតោ ឩនតរំ អវឌ្ឍនកំ វដ្ដតីតិ យេ គណ្ហេយ្យុំ, តេសំ តំ គហណំ បដិសេធេតុំ ‘‘មុខេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

កោលដ្ឋិមត្តកោបីតិ ពទរដ្ឋិប្បមាណោបិ. អវឌ្ឍនកបក្ខេ ឋិតោបិ ន វដ្ដតីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន កោលដ្ឋិមត្តតោ ខុទ្ទកតរោបិ គណ្ឌោ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សច្ឆវិំ ការេត្វា’’តិ, វិជ្ជមានច្ឆវិំ កត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘សញ្ឆវិ’’ន្តិ វា បាឋោ, សញ្ជាតច្ឆវិន្តិ អត្ថោ. គណ្ឌាទីសុ វូបសន្តេសុបិ គណ្ឌានំ វិវណ្ណម្បិ ហោតិ, តំ វដ្ដតិ.

បទុមបុណ្ឌរីកបត្តវណ្ណន្តិ រត្តបទុមសេតបទុមបុប្ផទលវណ្ណំ. កុដ្ឋេ វុត្តនយេនេវាតិ បដិច្ឆន្នដ្ឋានេ អវឌ្ឍនកំ វដ្ដតិ, អញ្ញត្ថ ន កិញ្ចិបិ វដ្ដតីតិ វុត្តនយំ ទស្សេតិ. សោសព្យាធីតិ ខយរោគោ. យក្ខុម្មារោតិ កទាចិ កទាចិ អាគន្ត្វា ភូមិយំ បាតេត្វា ហត្ថមុខាទិកំ អវយវំ ភូមិយំ ឃំសនកោ យក្ខោវ រោគោ.