២. ឧបោសថក្ខន្ធកោ

សន្និបាតានុជាននាទិកថាវណ្ណនា

១៣២. ឧបោសថក្ខន្ធកេ តរន្តិ ឱតរន្តិ ឯត្ថាតិ តិត្ថំ, លទ្ធិ. ឥតោតិ សាសនលទ្ធិតោ.

១៣៥. អាបជ្ជិត្វា វា វុដ្ឋិតោតិ ឯត្ថ ទេសនារោចនានម្បិ សង្គហោ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘វុដ្ឋិតា វា ទេសិតា វា អារោចិតា វា អាបត្តិ…បេ… អសន្តី នាម ហោតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វុត្តំ.

មនុជេនាតិ អាសន្នេន សហ. បរេតិ ទូរដ្ឋេបិ បរបុគ្គលេ សន្ធាយ គិរំ នោ ច ភណេយ្យាតិ យោជនា.

‘‘អាវិកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៤) វុត្តត្តា គរុកាបត្តិបិ អាវិករណមត្តេន វុដ្ឋាតីតិ កេចិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ បរិវាសាទិវិធានសុត្តេហិ វិរុជ្ឈនតោ. អយំ បនេត្ថ អធិប្បាយោ – យថាភូតញ្ហិ អត្តានមាវិករោន្តំ បេសលា ភិក្ខូ ‘‘អកាមា បរិវត្ថព្ព’’ន្តិអាទិវចនំ និស្សាយ អនិច្ឆមានម្បិ នំ ឧបាយេន បរិវាសាទីនិ ទត្វា អវស្សំ សុទ្ធន្តេ បតិដ្ឋាបេស្សន្តិ, តតោ តស្ស អវិប្បដិសារាទីនំ វសេន ផាសុ ហោតិ. បឋមំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសន្តិ និទានុទ្ទេសំ ទស្សេតិ. បុព្ពេ អវិជ្ជមានំ បញ្ញាបេសីតិ. ន កេវលញ្ច ឯតំ, បុព្ពេ បញ្ញត្តម្បិ បន បារាជិកាទិសិក្ខាបទំ សព្ពំ ភគវា ‘‘តត្រិមេ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា ឧទ្ទេសំ អាគច្ឆន្តី’’តិអាទិនា បារាជិកុទ្ទេសាទិវសេន វិនយមាតិកំ កត្វា និទានុទ្ទេសេន សហ សយមេវ សង្គហេត្វា ‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ បញ្ញាបេសីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តទេតំ សព្ពម្បិ សន្ធាយ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសិតុ’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៣) វុត្តំ.

១៣៦. ឯតំ ៣៤ វេទិតព្ពន្តិ យស្មិំ តស្មិំ ចាតុទ្ទសេ វា បន្នរសេ វាតិ ឯវំ អត្ថជាតំ.

សន្និបាតានុជាននាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សីមានុជាននកថាវណ្ណនា

១៣៨. ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយា’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ. តស្សំ បន ទិសាយំ និមិត្តេ អសតិ យត្ថ អត្ថិ, តតោ បដ្ឋាយ បឋមំ ‘‘បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយ, ទក្ខិណាយ ទិសាយា’’តិអាទិនា សមន្តា វិជ្ជមានដ្ឋានេសុ និមិត្តានិ កិត្តេត្វា បុន ‘‘បុរត្ថិមាយ អនុទិសាយា’’តិ បឋមកិត្តិតំ កិត្តេតុំ វដ្ដតិ, តីហិ និមិត្តេហិ សិង្ឃាដកសណ្ឋានាយបិ សីមាយ សម្មន្និតព្ពតោ. តិក្ខត្តុំ សីមាមណ្ឌលំ សម្ពន្ធន្តេនាតិ វិនយធរេន សយំ ឯកស្មិំយេវ ឋានេ ឋត្វា កេវលំ និមិត្តកិត្តនវចនេនេវ សីមាមណ្ឌលំ សមន្តា និមិត្តេន និមិត្តំ ពន្ធន្តេនាតិ អត្ថោ. តំ តំ និមិត្តដ្ឋានំ អគន្ត្វាបិ ហិ កិត្តេតុំ វដ្ដតិ. តិយោជនបរមាយ សីមាយ សមន្តតោ តិក្ខត្តុំ អនុបរិគមនស្ស ឯកទិវសេន ទុក្ករត្តា វិនយធរេន សយំ អទិដ្ឋម្បិ បុព្ពេ ភិក្ខូហិ យថាវវត្ថិតំ និមិត្តំ ‘‘បាសាណោ ភន្តេ’’តិអាទិនា កេនចិ វុត្តានុសារេន សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯសោ បាសាណោ និមិត្ត’’ន្តិអាទិនា កិត្តេតុម្បិ វដ្ដតិ ឯវ.

សុទ្ធបំសុបព្ពតោតិ ន កេនចិ កតោ សយំជាតោវ វុត្តោ. តថា សេសាបិ. ឥតរោបីតិ សុទ្ធបំសុបព្ពតាទិកោបិ បព្ពតោ. ហត្ថិប្បមាណតោតិ ឯត្ថ ភូមិតោ ឧគ្គតប្បទេសេន ហត្ថិប្បមាណំ គហេតព្ពំ. ចតូហិ វា តីហិ វាតិ សីមាភូមិយំ ចតូសុ, តីសុ វា ទិសាសុ ឋិតេហិ. ឯកិស្សា ឯវ បន ទិសាយ ឋិតេហិ តតោ ពហូហិបិ សម្មន្និតុំ ន វដ្ដតិ. ទ្វីហិ បន ទ្វីសុ ទិសាសុ ឋិតេហិបិ ន វដ្ដតិ. តស្មាតិ យស្មា ឯកេន ន វដ្ដតិ, តស្មា. តំ ពហិទ្ធា កត្វាតិ កិត្តិតនិមិត្តស្ស អសីមត្តា អន្តោសីមាយ ករណំ អយុត្តន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ.

ទ្វត្តិំសបលគុឡបិណ្ឌប្បមាណតា សណ្ឋានតោ គហេតព្ពា, ន តុលគណនាវសេន, ភារតោ បលបរិមាណញ្ច មគធតុលាយ គហេតព្ពំ. សា ច លោកិយតុលាយ ទ្វិគុណាតិ វទន្តិ. អតិមហន្តោបីតិ ភូមិតោ ហត្ថិប្បមាណំ អនុគ្គន្ត្វា ហេដ្ឋាភូមិយំ ឱតិណ្ណឃនតោ អនេកយោជនប្បមាណោបិ. សចេ ហិ តតោ ហត្ថិប្បមាណំ កូដំ ឧគ្គច្ឆតិ, បព្ពតសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ.

អន្តោសារានន្តិ តស្មិំ ខណេ តរុណតាយ សារេ អវិជ្ជមានេបិ បរិណាមេន ភវិស្សមានសារេបិ សន្ធាយ វុត្តំ. តាទិសានញ្ហិ សូចិទណ្ឌកប្បមាណបរិណាហានំ ចតុបញ្ចមត្តម្បិ វនំ វដ្ដតិ. អន្តោសារមិស្សកានន្តិ អន្តោសារេហិ រុក្ខេហិ សម្មិស្សានំ. ឯតេន ច សាររុក្ខមិស្សម្បិ វនំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ចតុបញ្ចរុក្ខមត្តម្បីតិ សាររុក្ខេ សន្ធាយ វុត្តំ. វនមជ្ឈេ វិហារំ ករោន្តីតិ រុក្ខឃដាយ អន្តរេ រុក្ខេ អច្ឆិន្ទិត្វា វតិអាទីហិ វិហារបរិច្ឆេទំ កត្វាវ អន្តោរុក្ខន្តរេសុ ឯវ បរិវេណបណ្ណសាលាទីនំ ករណវសេន យថា អន្តោវិហារម្បិ វនមេវ ហោតិ, ឯវំ វិហារំ ករោន្តីតិ អត្ថោ. យទិ ហិ សព្ពំ រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា វិហារំ ករេយ្យុំ, វិហារស្ស អវនត្តា តំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតំ វនំ ឯកត្ថ កិត្តេតព្ពំ សិយា. ឥធ បន អន្តោបិ វនត្តា ‘‘វនំ ន កិត្តេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. សចេ ហិ តំ កិត្តេន្តិ, ‘‘និមិត្តស្ស ឧបរិ វិហារោ ហោតី’’តិអាទិនា អនន្តរេ វុត្តទោសំ អាបជ្ជតិ. ឯកទេសន្តិ វនេកទេសំ, រុក្ខវិរហិតដ្ឋានេ កតវិហារស្ស ឯកបស្សេ ឋិតវនស្ស ឯកទេសន្តិ អត្ថោ.

សូចិទណ្ឌកប្បមាណោតិ វំសទណ្ឌប្បមាណោ. លេខនិទណ្ឌប្បមាណោតិ កេចិ. មាតិកាដ្ឋកថាយំ បន អវេភង្គិយវិនិច្ឆយេ ‘‘យោ កោចិ អដ្ឋង្គុលសូចិទណ្ឌកមត្តោបិ វេឡុ…បេ… គរុភណ្ឌ’’ន្តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ទុព្ពត្តសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តត្តា តនុតរោ វេឡុទណ្ឌោតិ ច សូចិទណ្ឌោតិ ច គហេតព្ពំ. វំសនឡកសរាវាទីសូតិ វេឡុបព្ពេ វា នឡបព្ពេ វា កបល្លកាទិមត្តិកភាជនេសុ វាតិ អត្ថោ. តង្ខណម្បីតិ តរុណបោតកេ អមិលាយិត្វា វិរុហនជាតិកេ សន្ធាយ វុត្តំ. យេ បន បរិណតា សមូលំ ឧទ្ធរិត្វា រោបិតាបិ ឆិន្នសាខា វិយ មិលាយិត្វា ចិរេន នវមូលង្កុរុប្បត្តិយា ជីវន្តិ, មីយន្តិយេវ វា, តាទិសេ កិត្តេតុំ ន វដ្ដតិ. ឯតន្តិ នវមូលសាខានិគ្គមនំ.

មជ្ឈេតិ សីមាយ មហាទិសានំ អន្តោ. កោណន្តិ សីមាយ ចតូសុ កោណេសុ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ មគ្គានំ សម្ពន្ធដ្ឋានំ. បរភាគេ កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ តេសំ ចតុន្នំ កោណានំ ពហិ និក្ខមិត្វា ឋិតេសុ មគ្គេសុ ឯកិស្សា ទិសាយ ឯកំ, អញ្ញិស្សា ទិសាយ ចាបរន្តិ ឯវំ ចត្តារោបិ មគ្គា ចតូសុ ទិសាសុ កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ បន កិត្តិតមត្តេន កថំ ឯកាពទ្ធតា វិគច្ឆតីតិ វិញ្ញាយតីតិ. បរតោ គតដ្ឋានេបិ ឯតេ ឯវ តេ ចត្តារោ មគ្គា. ‘‘ចតូសុ ទិសាសុ គច្ឆន្តី’’តិ ហិ វុត្តំ. តស្មា ឯត្ថ ការណំ វិចិនិតព្ពំ.

‘‘ឧត្តរន្តិយា ភិក្ខុនិយា’’តិ ឥទញ្ច បាឡិយំ (បាចិ. ៦៩២) ភិក្ខុនីនំ នទីបារគមនេ នទិលក្ខណស្ស អាគតត្តា វុត្តំ. ភិក្ខូនំ អន្តរវាសកតេមនមត្តម្បិ វដ្ដតិ ឯវ. ‘‘នទិចតុក្កេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា ឯកត្ថ កិត្តេត្វា អញ្ញត្ថ បរតោ គតដ្ឋានេបិ កិត្តេតុំ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. តេនេវ ច ‘‘អស្សម្មិស្សនទិយោ ចតស្សោបិ កិត្តេតុំ វដ្ដតី’’តិ អសម្មិស្ស-គ្គហណំ កតំ. មូលេតិ អាទិកាលេ. នទិំ ភិន្ទិត្វាតិ យថា ឧទកំ អនិច្ឆន្តេហិ កស្សកេហិ មហោឃេ និវត្តេតុំ ន សក្កា, ឯវំ នទិកូលំ ភិន្ទិត្វា.

ឧក្ខេបិមន្តិ ទីឃរជ្ជុនា កុដេន ឧស្សិញ្ចនីយំ.

អសម្មិស្សេហីតិ សព្ពទិសាសុ ឋិតបព្ពតេហិ ឯវ, បាសាណាទីសុ អញ្ញតរេហិ វា និមិត្តន្តរាព្យវហិតេហិ. សម្មិស្សេហីតិ ឯកត្ថ បព្ពតោ, អញ្ញត្ថ បាសាណោតិ ឯវំ ឋិតេហិ អដ្ឋហិបិ. ‘‘និមិត្តានំ សតេនាបី’’តិ ឥមិនា ឯកិស្សាយ ឯវ ទិសាយ ពហុនិមិត្តានិ ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្តំ? បព្ពតោ ភន្តេ. បុន បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្តំ? បាសាណោ ភន្តេ’’តិអាទិនា កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. សិង្ឃាដកសណ្ឋានាតិ តិកោណា. ចតុរស្សាតិ សមចតុរស្សា, មុទិង្គសណ្ឋានា បន អាយតចតុរស្សា. ឯកកោដិយំ សង្កោចិតា, តទញ្ញាយ វិត្ថិណ្ណា វា ហោតីតិ. សីមាយ ឧបចារំ ឋបេត្វាតិ អាយតិំ ពន្ធិតព្ពាយ សីមាយ នេសំ វិហារានំ បរិច្ឆេទតោ ពហិ សីមន្តរិកប្បហោនកំ ឧបចារំ ឋបេត្វា. ពទ្ធា សីមា យេសុ វិហារេសុ, តេ ពទ្ធសីមា. បាដេក្កន្តិ បច្ចេកំ. ពទ្ធសីមាសទិសានីតិ យថា ពទ្ធសីមាសុ ឋិតា អញ្ញមញ្ញំ ឆន្ទាទិំ អនបេក្ខិត្វា បច្ចេកំ កម្មំ កាតុំ លភន្តិ, ឯវំ គាមសីមាសុ ឋិតាបីតិ ទស្សេតិ. អាគន្តព្ពន្តិ សាមីចិមត្តវសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អាគមនម្បី’’តិអាទិ.

បព្ពជ្ជូបសម្បទាទីនន្តិ ឯត្ថ ភណ្ឌុកម្មាបុច្ឆនំ សន្ធាយ បព្ពជ្ជាគហណំ. ឯកវីសតិ ភិក្ខូតិ និសិន្នេ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥទញ្ច កម្មារហេន សហ អព្ភានការកានម្បិ បហោនកត្ថំ វុត្តំ. ‘‘និមិត្តុបគា បាសាណា ឋបេតព្ពា’’តិ ឥទំ យថារុចិតដ្ឋានេ រុក្ខនិមិត្តាទីនំ ទុល្លភតាយ វឌ្ឍិត្វា ឧភិន្នំ ពទ្ធសីមានំ សង្ករករណតោ ច បាសាណនិមិត្តស្ស ច តទភាវតោ យត្ថ កត្ថចិ អានេត្វា ឋបេតុំ សុករតាយ ច វុត្តំ. តថា សីមន្តរិកបាសាណា ឋបេតព្ពាតិ ឯត្ថាបិ. ចតុរង្គុលប្បមាណាបីតិ យថា ខន្ធសីមាបរិច្ឆេទតោ ពហិ និមិត្តបាសាណានំ ចតុរង្គុលមត្តដ្ឋានំ សមន្តា និគច្ឆតិ, អវសេសំ ឋានំ អន្តោខន្ធសីមាយ ហោតិយេវ, ឯវំ តេសុបិ ឋបិតេសុ ចតុរង្គុលមត្តា សីមន្តរិកា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សីមន្តរិកបាសាណាតិ សីមន្តរិកាយ ឋបិតនិមិត្តបាសាណា. តេ បន កិត្តេន្តេន បទក្ខិណតោ អនុបរិយាយន្តេនេវ កិត្តេតព្ពា. កថំ? ខណ្ឌសីមតោ ហិ បច្ឆិមាយ ទិសាយ បុរត្ថាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ តត្ថ សព្ពានិ និមិត្តានិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា តថា ឧត្តរាយ ទិសាយ ទក្ខិណាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘ទក្ខិណាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា តថា បុរត្ថិមាយ ទិសាយ បច្ឆិមាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘បច្ឆិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា តថា ទក្ខិណាយ ទិសាយ ឧត្តរាភិមុខេន ឋត្វា ‘‘ឧត្តរាយ ទិសាយ កិំ និមិត្ត’’ន្តិ តត្ថ សព្ពានិ និមិត្តានិ អនុក្កមេន កិត្តេត្វា បុន បច្ឆិមាយ ទិសាយ បុរត្ថាភិមុខេន ឋត្វា បុរិមកិត្តិតំ វុត្តនយេន បុន កិត្តេតព្ពំ. ឯវំ ពហូនម្បិ ខណ្ឌសីមានំ សីមន្តរិកបាសាណា បច្ចេកំ កិត្តេតព្ពា. តតោតិ បច្ឆា. អវសេសនិមិត្តានីតិ មហាសីមាយ ពាហិរន្តរេសុ អវសេសនិមិត្តានិ. ឧភិន្នម្បិ ន កោបេន្តីតិ ឧភិន្នម្បិ កម្មំ ន កោបេន្តិ.

កុដិគេហេតិ ភូមិយំ កតតិណកុដិយំ. ឧទុក្ខលន្តិ ឧទុក្ខលាវាដសទិសខុទ្ទកាវាដំ. និមិត្តំ ន កាតព្ពន្តិ តំ រាជិំ វា ឧទុក្ខលំ វា និមិត្តំ ន កាតព្ពំ. ឥទញ្ច យថាវុត្តេសុ និមិត្តេសុ អនាគតត្តេន ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធម្បិ អវិនស្សកសញ្ញាយ កោចិ មោហេន និមិត្តំ ករេយ្យាតិ ទូរតោបិ វិបត្តិបរិហារត្ថំ វុត្តំ. ឯវំ ឧបរិ ‘‘ភិត្តិំ អកិត្តេត្វា’’តិអាទីសុបិ សិទ្ធមេវត្ថំ បុនប្បុនំ កថនេ ការណំ វេទិតព្ពំ. សីមាវិបត្តិ ហិ ឧបសម្បទាទិសព្ពកម្មវិបត្តិមូលន្តិ តស្សា សព្ពំ ទ្វារំ សព្ពថា បិទហនវសេន វត្តព្ពំ. សព្ពំ វត្វាវ ឥធ អាចរិយា វិនិច្ឆយំ ឋបេសុន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ភិត្តិន្តិ ឥដ្ឋកទារុមត្តិកាមយំ. សិលាមយាយ បន ភិត្តិយា និមិត្តុបគំ ឯកំ បាសាណំ តំតំទិសាយ កិត្តេតុំ វដ្ដតិ. អនេកសិលាហិ ចិនិតំ សកលភិត្តិំ កិត្តេតុំ ន វដ្ដតិ ‘‘ឯសោ បាសាណោ និមិត្ត’’ន្តិ ឯកវចនេន វត្តព្ពតោ. អន្តោកុដ្ដមេវាតិ ឯត្ថ អន្តោកុដ្ដេបិ និមិត្តានំ ឋិតោកាសតោ អន្តោ ឯវ សីមាតិ គហេតព្ពំ. បមុខេ និមិត្តបាសាណេ ឋបេត្វាតិ គព្ភាភិមុខេបិ ពហិបមុខេ គព្ភវិត្ថារប្បមាណេ ឋានេ បាសាណេ ឋបេត្វា សម្មន្និតព្ពា. ឯវញ្ហិ គព្ភបមុខានំ អន្តរេ ឋិតកុដ្ដម្បិ ឧបាទាយ អន្តោ ច ពហិ ច ចតុរស្សសណ្ឋានាវ សីមា ហោតិ. ពហីតិ សកលស្ស កុដិគេហស្ស សមន្តតោ ពហិ.

អន្តោ ច ពហិ ច សីមា ហោតីតិ មជ្ឈេ ឋិតភិត្តិយា សហ ចតុរស្សសីមា ហោតិ.

‘‘ឧបរិបាសាទេយេវ ហោតី’’តិ ឥមិនា គព្ភស្ស ច បមុខស្ស ច អន្តរា ឋិតភិត្តិយា ឯកត្តា តត្ថ ច ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ ឱកាសាភាវេន ហេដ្ឋា ន ឱតរតិ, ឧបរិភិត្តិ បន សីមដ្ឋាវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ហេដ្ឋិមតលេ កុដ្ដោតិ ហេដ្ឋិមតលេ ចតូសុ ទិសាសុ ឋិតកុដ្ដោ. សចេ ហិ ទ្វីសុ, តីសុ វា ទិសាសុ ឯវ កុដ្ដោ តិដ្ឋេយ្យ, ហេដ្ឋា ន ឱតរតិ. ហេដ្ឋាបិ ឱតរតីតិ ចតុន្នម្បិ ភិត្តីនំ អន្តោ ភិត្តីហិ សហ ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ បហោនកត្តា វុត្តំ. ឱតរមានា ច ឧបរិសីមប្បមាណេន ឱតរតិ, ចតុន្នំ បន ភិត្តីនំ ពាហិរន្តរបរិច្ឆេទេ ហេដ្ឋាភូមិភាគេ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា ឱតរតិ. ន បន ភិត្តីនំ ពហិ កេសគ្គមត្តម្បិ ឋានំ. បាសាទភិត្តិតោតិ ឧបរិតលេ ភិត្តិតោ. ឱតរណានោតរណំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ ឧបរិសីមប្បមាណស្ស អន្តោគធានំ ហេដ្ឋិមតលេ ចតូសុ ទិសាសុ កុដ្ដានំ តុលារុក្ខេហិ ឯកសម្ពន្ធតំ តទន្តោ បច្ឆិមសីមប្បមាណតាទិញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. កិញ្ចាបេត្ថ និយ្យូហកាទយោ និមិត្តានំ ឋិតោកាសតាយ ពជ្ឈមានក្ខណេ សីមា ន ហោន្តិ, ពទ្ធាយ បន សីមាយ សីមដ្ឋាវ ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពា. បរិយន្តថម្ភានន្តិ និមិត្តគតបាសាណត្ថម្ភេ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឧបរិមតលេន សម្ពទ្ធោ ហោតី’’តិ ឥទំ កុដ្ដានំ អន្តរា សីមដ្ឋានំ ថម្ភានំ អភាវតោ វុត្តំ. យទិ ហិ ភវេយ្យុំ, កុដ្ដេ ឧបរិមតលេន អសម្ពន្ធេបិ សីមដ្ឋត្ថម្ភានំ ឧបរិ ឋិតោ បាសាទោ សីមដ្ឋោវ ហោតិ.

សចេ បន ពហូនំ ថម្ភបន្តីនំ ឧបរិ កតបាសាទស្ស ហេដ្ឋា បថវិយំ សព្ពពាហិរាយ ថម្ភបន្តិយា អន្តោ និមិត្តបាសាណេ ឋបេត្វា សីមា ពទ្ធា ហោតិ, ឯត្ថ កថន្តិ? ឯត្ថាបិ យំ តាវ សីមដ្ឋត្ថម្ភេហេវ ធារិយមានានំ តុលានំ ឧបរិមតលំ, សព្ពំ តំ សីមដ្ឋមេវ, ឯត្ថ វិវាទោ នត្ថិ. យំ បន សីមដ្ឋត្ថម្ភបន្តិយា, អសីមដ្ឋាយ ពាហិរត្ថម្ភបន្តិយា ច សមធុរំ ធារិយមានានំ តុលានំ ឧបរិមតលំ, តត្ថ ឧបឌ្ឍំ សីមាតិ កេចិ វទន្តិ. សកលម្បិ គាមសីមាតិ អបរេ. ពទ្ធសីមា ឯវាតិ អញ្ញេ. តស្មា កម្មំ ករោន្តេហិ គរុកេ និរាសង្កដ្ឋានេ ឋត្វា សព្ពំ តំ អាសង្កដ្ឋានំ សោធេត្វាវ កម្មំ កាតព្ពំ, សន្និដ្ឋានការណំ វា គវេសិត្វា តទនុគុណំ កាតព្ពំ.

តាលមូលកបព្ពតេតិ តាលក្ខន្ធមូលសទិសេ ហេដ្ឋា ថូលោ ហុត្វា កមេន កិសោ ហុត្វា ឧគ្គតោ ហិ តាលសទិសោ នាម ហោតិ. វិតានសណ្ឋានោតិ អហិច្ឆត្តកសណ្ឋានោ. បណវសណ្ឋានោតិ មជ្ឈេ តនុកោ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច វិត្ថិណ្ណោ. ហេដ្ឋា វា មជ្ឈេ វាតិ មុទិង្គសណ្ឋានស្ស ហេដ្ឋា, បណវសណ្ឋានស្ស មជ្ឈេ.

សប្បផណសទិសោ បព្ពតោតិ សប្បផណោ វិយ ខុជ្ជោ, មូលដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ អវនតសីសោតិ អត្ថោ. អាកាសបព្ភារន្តិ ភិត្តិយា អបរិក្ខិត្តបព្ភារំ. សីមប្បមាណោតិ អន្តោអាកាសេន សទ្ធិំ បច្ឆិមសីមប្បមាណោ. ‘‘សោ ច បាសាណោ សីមដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា ឦទិសេហិ សុសិរបាសាណលេណកុដ្ដាទីហិ បរិច្ឆិន្នេ ភូមិភាគេ ឯវ សីមា បតិដ្ឋាតិ, ន អបរិច្ឆិន្នេ. តេ បន សីមដ្ឋត្តា សីមា ហោន្តិ, ន សរូបេន សីមដ្ឋមញ្ចាទិ វិយាតិ ទស្សេតិ. សចេ បន សោ សុសិរបាសាណោ ភូមិំ អនាហច្ច អាកាសគតោវ ឱលម្ពតិ, សីមា ន ឱតរតិ. សុសិរបាសាណា បន សយំ សីមាបដិពទ្ធត្តា សីមា ហោន្តិ. កថំ បន បច្ឆិមប្បមាណរហិតេហិ ឯតេហិ សុសិរបាសាណាទីហិ សីមា ន ឱតរតីតិ ឥទំ សទ្ធាតព្ពន្តិ? អដ្ឋកថាបមាណតោ.

អបិចេត្ថ សុសិរបាសាណភិត្តិអនុសារេន មូសិកាទីនំ វិយ សីមាយ ហេដ្ឋិមតលេ ឱតរណកិច្ចំ នត្ថិ. ហេដ្ឋា បន បច្ឆិមសីមប្បមាណេ អាកាសេ ទ្វង្គុលមត្តពហលេហិ បាសាណភិត្តិអាទីហិបិ ឧបរិមតលំ អាហច្ច ឋិតេហិ សព្ពសោ, យេភុយ្យេន វា បរិច្ឆិន្នេ សតិ ឧបរិ ពជ្ឈមានា សីមា តេហិ បាសាណាទីហិ អន្តរិតាយ តប្បរិច្ឆិន្នាយ ហេដ្ឋាភូមិយាបិ ឧបរិមតលេន សទ្ធិំ ឯកក្ខណេ បតិដ្ឋាតិ នទិបារសីមា វិយ នទិអន្តរិតេសុ ឧភោសុ តីរេសុ, លេណាទីសុ អបនីតេសុបិ ហេដ្ឋា ឱតិណ្ណា សីមា យាវ សាសនន្តរធានា ន វិគច្ឆតិ. បឋមំ បន ឧបរិ សីមាយ ពទ្ធាយ បច្ឆា លេណាទីសុ កតេសុបិ ហេដ្ឋាភូមិយំ សីមា ឱតរតិ ឯវ. កេចិ តំ ន ឥច្ឆន្តិ. ឯវំ ឧភយត្ថ បតិដ្ឋិតា ច សា សីមា ឯកាវ ហោតិ គោត្តាទិជាតិ វិយ ព្យត្តិភេទេសូតិ គហេតព្ពំ. សព្ពា ឯវ ហិ ពទ្ធសីមា, អពទ្ធសីមា ច អត្តនោ អត្តនោ បកតិនិស្សយភូតេ គាមារញ្ញនទិអាទិកេ ខេត្តេ យថាបរិច្ឆេទំ សព្ពត្ថ សាកល្យេន ឯកស្មិំ ខណេ ព្យាបិនី បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានាបិ តេ តេ និស្សយភូតេ បរមត្ថធម្មេ, តំ តំ កិរិយាវិសេសម្បិ វា ឧបាទាយ លោកិយេហិ, សាសនិកេហិ ច យថារហំ ឯកត្តេន បញ្ញត្តតាយ និស្សយេករូបា ឯវ. តថា ហិ ឯកោ គាមោ អរញ្ញំ នទី ជាតស្សរោ សមុទ្ទោតិ ឯវំ លោកេ,

‘‘សម្មតា សា សីមា សង្ឃេន (មហាវ. ១៤៣). អគាមកេ ចេ, ភិក្ខវេ, អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា. សមន្តា ឧទកុក្ខេបា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’’តិ (មហាវ. ១៤៧) –

អាទិនា សាសនេ ច ឯកវោហារោ ទិស្សតិ. ន ហិ បរមត្ថតោ ឯកស្ស អនេកធម្មេសុ ព្យាបនមត្ថិ. កសិណេកទេសាទិវិកប្បាសមានតាយ ឯកត្តហានិតោតិ អយំ នោ មតិ.

អស្ស ហេដ្ឋាតិ សប្បផណបព្ពតស្ស ហេដ្ឋា អាកាសបព្ភារេ. លេណស្សាតិ លេណញ្ចេ កតំ, តស្ស លេណស្សាតិ អត្ថោ. តមេវ បុន លេណំ បញ្ចហិ បការេហិ វិកប្បេត្វា ឱតរណានោតរណវិនិច្ឆយំ ទស្សេតុំ អាហ ‘‘សចេ បន ហេដ្ឋា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ហេដ្ឋា’’តិ ឥមស្ស ‘‘លេណំ ហោតី’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ហេដ្ឋា លេណញ្ច ឯកស្មិំ បទេសេតិ អាហ ‘‘អន្តោ’’តិ, បព្ពតស្ស អន្តោ, បព្ពតមូលេតិ អត្ថោ. តមេវ អន្តោ-សទ្ទំ សីមាបរិច្ឆេទេន វិសេសេតុំ ‘‘ឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស បារតោ’’តិ វុត្តំ. បព្ពតបាទំ បន អបេក្ខិត្វា ‘‘ឱរតោ’’តិ វត្តព្ពេបិ សីមានិស្សយំ បព្ពតគ្គំ សន្ធាយ ‘‘បារតោ’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ‘‘ពហិលេណ’’ន្តិ ឯត្ថ ពហិ-សទ្ទំ វិសេសេន្តោ ‘‘ឧបរិមស្ស សីមាបរិច្ឆេទស្ស ឱរតោ’’តិ អាហ. ពហិ សីមា ន ឱតរតីតិ ឯត្ថ ពហីតិ បព្ពតបាទេ លេណំ សន្ធាយ វុត្តំ, លេណស្ស ពហិភូតេ ឧបរិសីមាបរិច្ឆេទស្ស ហេដ្ឋាភាគេ សីមា ន ឱតរតីតិ អត្ថោ. អន្តោ សីមាតិ លេណស្ស ច បព្ពតបាទស្ស ច អន្តោ អត្តនោ ឱតរណារហដ្ឋានេ ន ឱតរតីតិ អត្ថោ. ‘‘ពហិ សីមា ន ឱតរតិ, អន្តោ សីមា ន ឱតរតី’’តិ ចេត្ថ អត្តនោ ឱតរណារហដ្ឋានេ លេណាភាវេន សីមាយ សព្ពថា អនោតរណមេវ ទស្សិតន្តិ គហេតព្ពំ. តត្ថាបិ អនោតរន្តី ឧបរិ ឯវ ហោតីតិ. ‘‘ពហិ បតិតំ អសីមា’’តិអាទិនា ឧបរិបាសាទាទីសុ អថិរនិស្សយេសុ ឋិតា សីមាបិ តេសំ វិនាសេន វិនស្សតីតិ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បោក្ខរណិំ ខណន្តិ, សីមាយេវាតិ ឯត្ថ សចេ ហេដ្ឋា ឧមង្គនទិសីមប្បមាណតោ អនូនា បឋមមេវ ច បវត្តា ហោតិ. សីមា ច បច្ឆា ពទ្ធា នទិតោ ឧបរិ ឯវ ហោតិ, នទិំ អាហច្ច បោក្ខរណិយា ច ខតាយ សីមា វិនស្សតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ហេដ្ឋាបថវិតលេតិ អន្តរា ភូមិវិវរេ.

សីមាមាឡកេតិ ខណ្ឌសីមង្គណេ. ‘‘វដរុក្ខោ’’តិ ឥទំ បារោហោបត្ថម្ភេន អតិទូរម្បិ គន្តុំ សមត្ថសាខាសមង្គិតាយ វុត្តំ. សព្ពរុក្ខលតាទីនម្បិ សម្ពន្ធោ ន វដ្ដតិ ឯវ. តេនេវ នាវារជ្ជុសេតុសម្ពន្ធោបិ បដិក្ខិត្តោ. តតោតិ សាខតោ. មហាសីមាយ បថវិតលន្តិ ឯត្ថ អាសន្នតរម្បិ គាមសីមំ អគ្គហេត្វា ពទ្ធសីមាយ ឯវ គហិតត្តា គាមសីមាពទ្ធសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេបិ សម្ភេទទោសោ នត្ថិ, អញ្ញមញ្ញំ និស្សយនិស្សិតភាវេន បវត្តិតោតិ គហេតព្ពំ. យទិ ហិ តាសម្បិ សម្ពន្ធទោសោ ភវេយ្យ, កថំ គាមសីមាយ ពទ្ធសីមា សម្មន្និតព្ពា សិយា? យស្សា ហិ សីមាយ សទ្ធិំ សម្ពន្ធេ ទោសោ ភវេយ្យ, សា តត្ថ ពន្ធិតុមេវ ន វដ្ដតិ, ពទ្ធសីមាឧទកុក្ខេបសីមាសុ ពទ្ធសីមា វិយ, អត្តនោ និស្សយភូតគាមសីមាទីសុ ឧទកុក្ខេបសីមា វិយ ច. តេនេវ ‘‘សចេ បន រុក្ខស្ស សាខា វា តតោ និក្ខន្តបារោហោ វា ពហិនទិតីរេ វិហារសីមាយ វា គាមសីមាយ វា បតិដ្ឋិតោ’’តិអាទិនា (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) ឧទកុក្ខេបសីមាយ អត្តនោ អនិស្សយភូតគាមសីមាទីហិ ឯវ សម្ពន្ធទោសោ ទស្សិតោ, ន នទិសីមាយំ. ឯវមិធាបីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយញ្ចត្ថោ ឧបរិ បាកដោ ភវិស្សតិ. អាហច្ចាតិ ផុសិត្វា.

មហាសីមំ វា សោធេត្វាតិ មហាសីមាគតានំ សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ ហត្ថបាសានយនពហិករណាទិវសេន សកលំ មហាសីមំ សោធេត្វា. ឯតេន សព្ពវិបត្តិយោ មោចេត្វា បុព្ពេ សុដ្ឋុ ពទ្ធានម្បិ ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានំ បច្ឆា រុក្ខាទិសម្ពន្ធេន ឧប្បជ្ជនកោ ឦទិសោ បាឡិមុត្តកោ សម្ភេទទោសោ អត្ថីតិ ទស្សេតិ. សោ ច ‘‘ន, ភិក្ខវេ, សីមាយ សីមា សម្ភិន្ទិតព្ពា’’តិអាទិនា ពទ្ធសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សីមំ សម្មន្នន្តេន សីមន្តរិកំ ឋបេត្វា សីមំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ ឧភិន្នំ (មហាវ. ១៤៨) ពទ្ធសីមានមន្តរា សីមន្តរិកំ ឋបេត្វាវ ពន្ធិតុំ អនុជានន្តេន សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណំ វិយ តាសំ អញ្ញមញ្ញំ ផុសិត្វា តិដ្ឋនវសេន ពន្ធនម្បិ ន វដ្ដតីតិ សិទ្ធត្តា ពទ្ធានម្បិ តាសំ បច្ឆា អញ្ញមញ្ញំ ឯករុក្ខាទីហិ ផុសិត្វា ឋានម្បិ ន វដ្ដតីតិ ភគវតោ អធិប្បាយញ្ញូហិ សង្គីតិការកេហិ និទ្ធារិតោ. ពន្ធនកាលេ បដិក្ខិត្តស្ស សម្ពន្ធទោសស្ស អនុលោមេន អកប្បិយានុលោមត្តា.

អយំ បន សម្ពន្ធទោសោ – បុព្ពេ សុដ្ឋុ ពទ្ធានំ បច្ឆា សញ្ជាតត្តា ពជ្ឈមានក្ខណេ វិយ អសីមត្តំ កាតុំ ន សក្កោតិ. តស្មា រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ អបនីតមត្តេ តា សីមា បាកតិកា ហោន្តិ. យថា ចាយំ បច្ឆា ន វដ្ដតិ, ឯវំ ពជ្ឈមានក្ខណេបិ តាសំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ សតិ តា ពន្ធិតុំ ន វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កេចិ បន ‘‘មហាសីមំ វា សោធេត្វាតិ ឯត្ថ មហាសីមាគតា ភិក្ខូ យថា តំ សាខំ វា បារោហំ វា កាយបដិពទ្ធេហិ ន ផុសន្តិ, ឯវំ សោធនមេវ ឥធាធិប្បេតំ, ន សកលសីមាសោធន’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ អដ្ឋកថាយ វិរុជ្ឈនតោ. តថា ហិ ‘‘មហាសីមាយ បថវិតលំ វា តត្ថជាតរុក្ខាទីនិ វា អាហច្ច តិដ្ឋតី’’តិ ឯវំ សាខាបារោហានំ មហាសីមំ ផុសិត្វា ឋានមេវ សម្ពន្ធទោសេ ការណត្តេន វុត្តំ, ន បន តត្ថ ឋិតភិក្ខូហិ សាខាទីនំ ផុសនំ. យទិ ហិ ភិក្ខូនំ សាខាទិ ផុសិត្វា ឋានមេវ ការណំ សិយា, តស្ស សាខំ វា តតោ និគ្គតបារោហំ វា មហាសីមាយ បវិដ្ឋំ តត្រដ្ឋោ កោចិ ភិក្ខុ ផុសិត្វា តិដ្ឋតីតិ ភិក្ខុផុសនមេវ វត្តព្ពំ សិយា. យញ្ហិ តត្ថ មហាសីមាសោធនេ ការណំ, តទេវ តស្មិំ វាក្យេ បធានតោ ទស្សេតព្ពំ. ន ហិ អាហច្ច ឋិតមេវ សាខាទិំ ផុសិត្វា ឋិតោ ភិក្ខុ សោធេតព្ពោ អាកាសដ្ឋសាខាទិំ ផុសិត្វា ឋិតស្សាបិ សោធេតព្ពតោ, កិំ និរត្ថកេន អាហច្ចដ្ឋានវចនេន. អាកាសដ្ឋសាខាសុ ច ភិក្ខុនោ ផុសនមេវ ការណត្តេន វុត្តំ, សោធនញ្ច តស្សេវ ភិក្ខុស្ស ហត្ថបាសានយនាទិវសេន សោធនំ វុត្តំ. ឥធ បន ‘‘មហាសីមំ សោធេត្វា’’តិ សកលសីមាសាធារណវចនេន សោធនំ វុត្តំ.

អបិច សាខាទិំ ផុសិត្វា ឋិតភិក្ខុមត្តសោធនេ អភិមតេ ‘‘មហាសីមាយ បថវិតល’’ន្តិ វិសេសសីមោបាទានំ និរត្ថកំ សិយា យត្ថ កត្ថចិ អន្តមសោ អាកាសេបិ ឋត្វា សាខាទិំ ផុសិត្វា ឋិតស្ស វិសោធេតព្ពតោ. ឆិន្ទិត្វា ពហិដ្ឋកា កាតព្ពាតិ តត្ថ បតិដ្ឋិតភាវវិយោជនវចនតោ ច វិសភាគសីមានំ ផុសនេនេវ សកលសីមាសោធនហេតុកោ អដ្ឋកថាសិទ្ធោយំ ឯកោ សម្ពន្ធទោសោ អត្ថេវាតិ គហេតព្ពោ. តេនេវ ឧទកុក្ខេបសីមាកថាយម្បិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) ‘‘វិហារសីមាយ វា គាមសីមាយ វា បតិដ្ឋិតោ’’តិ ច ‘‘នទិតីរេ បន ខាណុកំ កោដ្ដេត្វា តត្ថ ពទ្ធនាវាយ ន វដ្ដតី’’តិ ច ‘‘សចេ បន សេតុ វា សេតុបាទា វា ពហិតីរេ បតិដ្ឋិតា, កម្មំ កាតុំ ន វដ្ដតី’’តិ ច ឯវំ វិសភាគាសុ គាមសីមាសុ សាខាទីនំ ផុសនមេវ សង្ករទោសការណត្តេន វុត្តំ, ន ភិក្ខុផុសនំ. តថា ហិ ‘‘អន្តោនទិយំ ជាតរុក្ខេ ពន្ធិត្វា កម្មំ កាតព្ព’’ន្តិ នទិយំ នាវាពន្ធនំ អនុញ្ញាតំ ឧទកុក្ខេបនិស្សយត្តេន នទិសីមាយ សភាគត្តា. យទិ ហិ ភិក្ខូនំ ផុសនមេវ បដិច្ច សព្ពត្ថ សម្ពន្ធទោសោ វុត្តោ សិយា, នទិយម្បិ ពន្ធនំ បដិក្ខិបិតព្ពំ ភវេយ្យ. តត្ថាបិ ហិ ភិក្ខុផុសនំ កម្មកោបការណំ ហោតិ, តស្មា សភាគសីមាសុ បវិសិត្វា ភូមិអាទិំ ផុសិត្វា វា អផុសិត្វា វា សាខាទិម្ហិ ឋិតេ តំ សាខាទិំ ផុសន្តោវ ភិក្ខុ សោធេតព្ពោ. វិសភាគសីមាសុ បន សាខាទិម្ហិ ផុសិត្វា ឋិតេ តំ សាខាទិំ អផុសន្តាបិ សព្ពេ ភិក្ខូ សោធេតព្ពា. អផុសិត្វា ឋិតេ បន តំ សាខាទិំ ផុសន្តោវ ភិក្ខុ សោធេតព្ពោតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

យំ បនេត្ថ កេចិ ‘‘ពទ្ធសីមានំ ទ្វិន្នំ អញ្ញមញ្ញំ វិយ ពទ្ធសីមាគាមសីមានម្បិ តទញ្ញាសម្បិ សព្ពាសំ សមានសំវាសកសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ សតិ តទុភយម្បិ ឯកសីមំ វិយ សោធេត្វា ឯកត្ថេវ កម្មំ កាតព្ពំ, អញ្ញត្ថ កតំ កម្មំ វិបជ្ជតិ, នត្ថេត្ថ សភាគវិសភាគភេទោ’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, សភាគសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ សម្ភេទទោសាភាវស្ស វិសភាគសីមានមេវ តព្ភាវស្ស សុត្តសុត្តានុលោមាទិវិនយនយេហិ សិទ្ធត្តា. តថា ហិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, សីមំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ គាមសីមាយមេវ ពទ្ធសីមំ សម្មន្និតុំ អនុញ្ញាតំ. តាសំ និស្សយនិស្សិតភាវេន សភាគតា, សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណាទិទោសាភាវោ ច សុត្តតោវ សិទ្ធោ. ពន្ធនកាលេ បន អនុញ្ញាតស្ស សម្ពន្ធស្ស អនុលោមតោ បច្ឆា សញ្ជាតរុក្ខាទិសម្ពន្ធោបិ តាសំ វដ្ដតិ ឯវ. ‘‘យំ, ភិក្ខវេ…បេ… កប្បិយំ អនុលោមេតិ អកប្បិយំ បដិពាហតិ. តំ វោ កប្បតី’’តិ (មហាវ. ៣០៥) វុត្តត្តា. ឯវំ តាវ ពទ្ធសីមាគាមសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ សភាគតា, សម្ភេទាទិទោសាភាវោ ច សុត្តសុត្តានុលោមតោ សិទ្ធោ. ឥមិនា ឯវ នយេន អរញ្ញសីមាសត្តព្ភន្តរសីមានំ, នទិអាទិឧទកុក្ខេបសីមានញ្ច សុត្តសុត្តានុលោមតោ អញ្ញមញ្ញំ សភាគតា, សម្ភេទាទិទោសាភាវោ ច សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ.

ពទ្ធសីមាយ បន អញ្ញាយ ពទ្ធសីមាយ, នទិអាទិសីមាសុ ច ពន្ធិតុំ បដិក្ខេបសិទ្ធិតោ ចេវ ឧទកុក្ខេបសត្តព្ភន្តរសីមានំ នទិអាទីសុ ឯវ កាតុំ និយមនសុត្តសាមត្ថិយេន ពទ្ធសីមាគាមសីមាទីសុ ករណបដិក្ខេបសិទ្ធិតោ ច តាសំ អញ្ញមញ្ញំ វិសភាគតា, ឧប្បត្តិក្ខណេ, បច្ឆា ច រុក្ខាទីហិ សម្ភេទាទិទោសសម្ភវោ ច វុត្តនយេន សុត្តសុត្តានុលោមតោ ច សិជ្ឈន្តិ. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៨) វិសភាគសីមានមេវ វដរុក្ខាទិវចនេហិ សម្ពន្ធទោសំ ទស្សេត្វា សភាគានំ ពទ្ធសីមាគាមសីមាទីនំ សម្ពន្ធទោសោ ន ទស្សិតោ, ន កេវលញ្ច ន ទស្សិតោ, អថ ខោ តាសំ សភាគសីមានំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេបិ ទោសាភាវោ បាឡិអដ្ឋកថាសុ ញាបិតោ ឯវ. តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘បព្ពតនិមិត្តំ បាសាណនិមិត្តំ វននិមិត្តំ រុក្ខនិមិត្ត’’ន្តិអាទិនា វឌ្ឍនកនិមិត្តានិ អនុញ្ញាតានិ. តេន នេសំ រុក្ខាទីនំ និមិត្តានំ វឌ្ឍនេបិ ពទ្ធសីមាគាមសីមានំ សង្ករទោសាភាវោ ញាបិតោវ ហោតិ. ទ្វិន្នំ បន ពទ្ធសីមានំ ឦទិសោ សម្ពន្ធោ ន វដ្ដតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘ឯករុក្ខោបិ ច ទ្វិន្នំ សីមានំ និមិត្តំ ហោតិ, សោ បន វឌ្ឍន្តោ សីមាសង្ករំ ករោតិ, តស្មា ន កាតព្ពោ’’តិ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, តិយោជនបរមំ សីមំ សម្មន្និតុ’’ន្តិ វចនតោបិ ចាយំ ញាបិតោ. តិយោជនបរមាយ ហិ សីមាយ សមន្តា បរិយន្តេសុ រុក្ខលតាគុម្ពាទីហិ ពទ្ធសីមាគាមសីមានំ និយមេន អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធស្ស សម្ភវតោ ‘‘ឦទិសំ សម្ពន្ធនំ វិនាសេត្វាវ សីមា សម្មន្និតព្ពា’’តិ អដ្ឋកថាយម្បិ ន វុត្តំ.

យទិ ចេត្ថ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេន កម្មវិបត្តិ ភវេយ្យ, អវស្សមេវ វត្តព្ពំ សិយា. វិបត្តិបរិហារត្ថញ្ហិ អាចរិយា និរាសង្កដ្ឋានេសុបិ ‘‘ភិត្តិំ អកិត្តេត្វា’’តិអាទិនា សិទ្ធមេវត្ថំ បុនប្បុនំ អវោចុំ. ឥធ បន ‘‘វនមជ្ឈេ វិហារំ ករោន្តិ, វនំ ន កិត្តេតព្ព’’ន្តិអាទិរុក្ខលតាទីហិ និរន្តរេ វនមជ្ឈេបិ សីមាពន្ធនមេវ អវោចុំ. តថា ថម្ភានំ ឧបរិ កតបាសាទាទីសុ ហេដ្ឋា ថម្ភាទីហិ ឯកាពទ្ធេសុ ឧបរិមតលាទីសុ សីមាពន្ធនំ ពហុធា វុត្តំ. តស្មា ពទ្ធសីមាគាមសីមានំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធោ តេហិ មុខតោវ វិហិតោ. អបិច គាមសីមានម្បិ បាដេក្កំ ពទ្ធសីមាសទិសតាយ ឯកិស្សា គាមសីមាយ កម្មំ ករោន្តេហិ ទព្ពតិណមត្តេនាបិ សម្ពន្ធា គាមន្តរបរម្បរា អរញ្ញនទិសមុទ្ទា ច សោធេតព្ពាតិ សកលទីបំ សោធេត្វាវ កាតព្ពំ សិយា. ឯវំ បន អសោធេត្វា បឋមមហាសង្គីតិកាលតោ បភុតិ កតានំ ឧបសម្បទាទិកម្មានំ, សីមាសម្មុតីនញ្ច វិបជ្ជនតោ សព្ពេសម្បិ ភិក្ខូនំ អនុបសម្បន្នសង្កាបសង្គោ ច ទុន្និវារោ ហោតិ. ន ចេតំ យុត្តំ. តស្មា វុត្តនយេនេវ វិសភាគសីមានមេវ រុក្ខាទីហិ សម្ពន្ធទោសោ, ន ពទ្ធសីមាគាមសីមាទីនំ សភាគសីមានន្តិ គហេតព្ពំ.

មហាសីមាសោធនស្ស ទុក្ករតាយ ខណ្ឌសីមាយមេវ យេភុយ្យេន សង្ឃកម្មករណន្តិ អាហ ‘‘សីមាមាឡកេ’’តិអាទិ. មហាសង្ឃសន្និបាតេ បន ខណ្ឌសីមាយ អប្បហោនកតាយ មហាសីមាយ កម្មេ ករិយមានេបិ អយំ នយោ គហេតព្ពោវ.

‘‘ឧក្ខិបាបេត្វា’’តិ ឥមិនា កាយបដិពទ្ធេនបិ សីមំ ផុសន្តោ សីមដ្ឋោវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. បុរិមនយេបីតិ ខណ្ឌសីមតោ មហាសីមំ បវិដ្ឋសាខានយេបិ. សីមដ្ឋរុក្ខសាខាយ និសិន្នោ សីមដ្ឋោវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ហត្ថបាសមេវ អានេតព្ពោ’’តិ. ឯត្ថ ច រុក្ខសាខាទីហិ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពន្ធាសុ ឯតាសុ ខន្ធសីមាយំ តយោ ភិក្ខូ, មហាសីមាយំ ទ្វេតិ ឯវំ ទ្វីសុ សីមាសុ សីមន្តរិកំ អផុសិត្វា, ហត្ថបាសញ្ច អវិជហិត្វា ឋិតេហិ បញ្ចហិ ភិក្ខូហិ ឧបសម្បទាទិកម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ កេចិ វទន្តិ. តំ ន យុត្តំ ‘‘នានាសីមាយ ឋិតចតុត្ថោ កម្មំ ករេយ្យ, អកម្មំ, ន ច ករណីយ’’ន្តិអាទិ (មហាវ. ៣៨៩) វចនតោ. តេនេវេត្ថាបិ មហាសីមំ សោធេត្វា មាឡកសីមាយមេវ កម្មករណំ វិហិតំ. អញ្ញថា ភិន្នសីមដ្ឋតាយ តត្រដ្ឋស្ស គណបូរកត្តាភាវា កម្មកោបោវ ហោតីតិ.

យទិ ឯវំ កថំ ឆន្ទបារិសុទ្ធិអាហរណវសេន មហាសីមាសោធនន្តិ? តម្បិ វិនយញ្ញូ ន ឥច្ឆន្តិ, ហត្ថបាសានយនពហិសីមាករណវសេនេវ បនេត្ថ សោធនំ ឥច្ឆន្តិ, ទិន្នស្សាបិ ឆន្ទស្ស អនាគមនេន មហាសីមដ្ឋោ កម្មំ កោបេតីតិ. យទិ ចស្ស ឆន្ទាទិ នាគច្ឆតិ, កថំ សោ កម្មំ កោបេស្សតីតិ? ទ្វិន្នំ វិសភាគសីមានំ សម្ពន្ធទោសតោ. សោ ច សម្ពន្ធទោសោ អដ្ឋកថាវចនប្បមាណតោ. ន ហិ វិនយេ សព្ពត្ថ យុត្តិ សក្កា ញាតុំ ពុទ្ធគោចរត្តាតិ វេទិតព្ពំ. កេចិ បន ‘‘សចេ ទ្វេបិ សីមាយោ បូរេត្វា និរន្តរំ ឋិតេសុ ភិក្ខូសុ កម្មំ ករោន្តេសុ ឯកិស្សា ឯវ សីមាយ គណោ ច ឧបសម្បទាបេក្ខោ ច អនុស្សាវកោ ច ឯកតោ តិដ្ឋតិ, កម្មំ សុកតមេវ ហោតិ. សចេ បន កម្មារហោ វា អនុស្សាវកោ វា សីមន្តរដ្ឋោ ហោតិ, កម្មំ វិបជ្ជតី’’តិ វទន្តិ, តញ្ច ពទ្ធសីមាគាមសីមាទិសភាគសីមាសុ ឯវ យុជ្ជតិ, យាសុ អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេសុបិ ទោសោ នត្ថិ. យាសុ បន អត្ថិ, ន តាសុ វិសភាគសីមាសុ រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ សតិ ឯកត្ថ ឋិតោ ឥតរដ្ឋានំ កម្មំ កោបេតិ ឯវ អដ្ឋកថាយំ សាមញ្ញតោ សោធនស្ស វុត្តត្តាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

ន ឱតរតីតិ បណវសណ្ឋានបព្ពតាទីសុ ហេដ្ឋា បមាណរហិតដ្ឋានំ ន ឱតរតិ. កិញ្ចាបិ បនេត្ថ ពជ្ឈមានក្ខណេ ឧទ្ធម្បិ បមាណរហិតំ បព្ពតាទីនិ នារោហតិ, តថាបិ តំ បច្ឆា សីមដ្ឋតាយ សីមា ហោតិ. ហេដ្ឋា បណវសណ្ឋានាទិ បន ឧបរិ ពទ្ធាយបិ សីមាយ សីមាសង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ, តស្ស វសេន ន ឱតរតីតិ វុត្តំ, ឥតរថា ឱរោហណារោហណានំ សាធារណវសេន ‘‘ន ឱតរតី’’តិអាទិនា វត្តព្ពតោ. យំ កិញ្ចីតិ និដ្ឋិតសីមាយ ឧបរិ ជាតំ វិជ្ជមានំ បុព្ពេ ឋិតំ, បច្ឆា សញ្ជាតំ, បវិដ្ឋញ្ច យំកិញ្ចិ សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកំ សព្ពម្បីតិ អត្ថោ. អន្តោសីមាយ ហិ ហត្ថិក្ខន្ធាទិសវិញ្ញាណកេសុ និសិន្នោបិ ភិក្ខុ សីមដ្ឋោវ ហោតិ. ‘‘ពទ្ធសីមាយា’’តិ ឥទញ្ច បករណវសេន ឧបលក្ខណតោ វុត្តំ. អពទ្ធសីមាសុបិ សព្ពាសុ ឋិតំ តំ សីមាសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ.

ឯកសម្ពទ្ធេន គតន្តិ រុក្ខលតាទិតត្រជាតមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. តាទិសម្បិ ‘‘ឥតោ គត’’ន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. យំ បន ‘‘ឥតោ គត’’ន្តិ វា ‘‘តតោ អាគត’’ន្តិ វា វត្តុំ អសក្កុណេយ្យំ ឧភោសុ ពទ្ធសីមាគាមសីមាសុ, ឧទកុក្ខេបនទិអាទីសុ ច តិរិយំ បតិតរជ្ជុទណ្ឌាទិ, តត្ថ កិំ កាតព្ពន្តិ? ឯត្ថ បន ពទ្ធសីមាយ បតិដ្ឋិតភាគោ ពទ្ធសីមា, អពទ្ធគាមសីមាយ បតិដ្ឋិតភាគោ គាមសីមា តទុភយសីមដ្ឋបព្ពតាទិ វិយ. ពទ្ធសីមតោ ឧដ្ឋិតវដរុក្ខស្ស បារោហេ, គាមសីមាយ គាមសីមតោ ឧដ្ឋិតវដរុក្ខស្ស បារោហេ ច ពទ្ធសីមាយ បតិដ្ឋិតេបិ ឯសេវ នយោ. មូលបតិដ្ឋិតកាលតោ ហិ បដ្ឋាយ ‘‘ឥតោ គតំ, តតោ អាគត’’ន្តិ វត្តុំ អសក្កុណេយ្យតោ សោ ភាគោ យថាបវិដ្ឋសីមាសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ, តេសំ រុក្ខបារោហានំ អន្តរា បន អាកាសដ្ឋសាខា ភូមិយំ សីមាបរិច្ឆេទប្បមាណេន តទុភយសីមា ហោតីតិ កេចិ វទន្តិ. យស្មា បនស្ស សាខាយ បារោហោ បវិដ្ឋសីមាយ បថវិយំ មូលេហិ បតិដ្ឋហិត្វាបិ យាវ សាខំ វិនា ឋាតុំ ន សក្កោតិ, តាវ មូលសីមដ្ឋតំ ន វិជហតិ. យទា បន វិនា ឋាតុំ សក្កោតិ, តទាបិ បារោហមត្តមេវ បវិដ្ឋសីមដ្ឋតំ សមុបេតិ. តស្មា សព្ពោបិ អាកាសដ្ឋសាខាភាគោ បុរិមសីមដ្ឋតំ ន វិជហតិ, តតោ អាគតភាគស្ស អវិជហិតត្តាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. ឧទកុក្ខេបនទិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ ច វិសភាគសីមាយ ឯវំ បវិដ្ឋេ សកលសីមាសោធនំ, សភាគាយ បវិដ្ឋេ ផុសិត្វា ឋិតមត្តភិក្ខុសោធនញ្ច សព្ពំ បុព្ពេ វុត្តនយមេវ.

១៤០. បារយតីតិ អជ្ឈោត្ថរតិ, នទិយា ឧភោសុ តីរេសុ បតិដ្ឋមានា សីមា នទិអជ្ឈោត្ថរា នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘នទិំអជ្ឈោត្ថរមាន’’ន្តិ. អន្តោនទិយញ្ហិ សីមា ន ឱតរតិ. នទិលក្ខណេ បន អសតិ ឱតរតិ, សា ច តទា នទិបារសីមា ន ហោតីតិ អាហ ‘‘នទិយា លក្ខណំ នទិនិមិត្តេ វុត្តនយមេវា’’តិ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. អវស្សំ លព្ភនេយ្យា បន ធុវនាវាវ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ន នាវាយា’’តិ ឥមិនា នាវំ វិនាបិ សីមា ពទ្ធា សុពទ្ធា ឯវ ហោតិ, អាបត្តិបរិហារត្ថា នាវាតិ ទស្សេតិ.

រុក្ខសង្ឃាដមយោតិ អនេករុក្ខេ ឯកតោ ឃដេត្វា កតសេតុ. រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា កតោតិ បាឋសេសោ. ‘‘សព្ពនិមិត្តានំ អន្តោ ឋិតេ ភិក្ខូ ហត្ថបាសគតេ កត្វា’’តិ ឥទំ ឧភិន្នំ តីរានំ ឯកគាមខេត្តភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. បព្ពតសណ្ឋានាតិ ឯកតោ ឧគ្គតទីបសិខរត្តា វុត្តំ.

សីមានុជាននកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបោសថាគារាទិកថាវណ្ណនា

១៤១. សមូហនិត្វាតិ វិនាសេត្វា, ឧទ្ធរិត្វាតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច អាបត្តិបរិហារត្ថំ វុត្តំ.

១៤២. យានិ កានិចីតិ ឥធ និមិត្តានំ សីមាយ បាឡិយំ សរូបតោ អវុត្តត្តា វុត្តំ.

ឧបោសថាគារាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អវិប្បវាសសីមានុជាននកថាវណ្ណនា

១៤៣. អដ្ឋារសាតិ អន្ធកវិន្ទវិហារម្បិ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. នេសំ សីមាតិ តេសុ មហាវិហារេសុ. ‘‘មន’’ន្តិ ឥមស្ស វិវរណំ ឦសកន្តិ, ឦសកំ វុឡ្ហោតិ អត្ថោ. ឥមមេវត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អប្បត្តវុឡ្ហភាវោ អហោសី’’តិ វុត្តំ. អមនសិករោន្តោតិ ឥទ្ធិយា អនតិក្កមស្ស ការណំ វុត្តំ.

១៤៤. សោតិ ភិក្ខុនិសង្ឃោ. ទ្វេបីតិ ទ្វេ សមានសំវាសអវិប្បវាសាយោ. អវិប្បវាសសីមាតិ មហាសីមំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថេវ យេភុយ្យេន អវិប្បវាសាតិ.

‘‘អវិប្បវាសំ អជានន្តាបី’’តិ ឥទំ មហាសីមាយ វិជ្ជមានាវិជ្ជមានត្តំ, តស្សា ពាហិរបរិច្ឆេទញ្ច អជានន្តានំ វសេន វុត្តំ. ឯវំ អជានន្តេហិបិ អន្តោសីមាយ ឋត្វា កម្មវាចាយ កតាយ សា សីមា សមូហតាវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សមូហនិតុញ្ចេវ ពន្ធិតុញ្ច សក្ខិស្សន្តី’’តិ. និរាសង្កដ្ឋានេតិ ខណ្ឌសីមារហិតដ្ឋានេ. ឥទញ្ច មហាសីមាយ វិជ្ជមានាយបិ កម្មករណសុខត្ថំ ខណ្ឌសីមា ឥច្ឆិតាតិ តំ ចេតិយង្គណាទិពហុសន្និបាតដ្ឋានេ ន ពន្ធតីតិ វុត្តំ. តត្ថាបិ សា ពទ្ធា សុពទ្ធា ឯវ មហាសីមា វិយ. ‘‘បដិពន្ធិតុំ បន ន សក្ខិស្សន្តេវា’’តិ ឥទំ ខណ្ឌសីមាយ អសមូហតត្តា, តស្សា អវិជ្ជមានត្តស្ស អជាននតោ ច មហាសីមាពន្ធនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ខណ្ឌសីមំ បន និរាសង្កដ្ឋានេ ពន្ធិតុំ សក្ខិស្សន្តេវ. សីមាសម្ភេទំ កត្វាតិ ខណ្ឌសីមាយ វិជ្ជមានបក្ខេ សីមាយ សីមំ អជ្ឈោត្ថរណសម្ភេទំ កត្វា អវិជ្ជមានបក្ខេបិ សម្ភេទសង្កាយ អនិវត្តនេន សម្ភេទសង្កំ កត្វា. អវិហារំ ករេយ្យុន្តិ សង្ឃកម្មានារហំ ករេយ្យុំ. បុព្ពេ ហិ ចេតិយង្គណាទិនិរាសង្កដ្ឋានេ កម្មំ កាតុំ សក្កា, ឥទានិ តម្បិ វិនាសិតន្តិ អធិប្បាយោ. ន សមូហនិតព្ពាតិ ខណ្ឌសីមំ អជានន្តេហិ ន សមូហនិតព្ពា. ឧភោបិ ន ជានន្តីតិ ឧភិន្នំ បទេសនិយមំ វា តាសំ ទ្វិន្នម្បិ វា អញ្ញតរាយ វា វិជ្ជមានតំ វា អវិជ្ជមានតំ វា ន ជានន្តិ, សព្ពត្ថ សង្កា ឯវ ហោតិ. ‘‘នេវ សមូហនិតុំ, ន ពន្ធិតុំ សក្ខិស្សន្តី’’តិ ឥទំ និរាសង្កដ្ឋានេ ឋត្វា សមូហនិតុំ សក្កោន្តោបិ មហាសីមំ បដិពន្ធិតុំ ន សក្កោន្តីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ន ច សក្កា…បេ… កម្មវាចំ កាតុ’’ន្តិ ឥទំ សីមាពន្ធនកម្មវាចំ សន្ធាយ វុត្តំ. តស្មាតិ យស្មា ពន្ធិតុំ ន សក្កា, តស្មា ន សមូហនិតព្ពាតិ អត្ថោ.

កេចិ បន ‘‘ឦទិសេសុ វិហារេសុ ឆបញ្ចមត្តេ ភិក្ខូ គហេត្វា វិហារកោដិតោ បដ្ឋាយ វិហារបរិក្ខេបស្ស អន្តោ ច ពហិ ច សមន្តា លេឌ្ឌុបាតេ សព្ពត្ថ មញ្ចប្បមាណេ ឱកាសេ និរន្តរំ ឋត្វា បឋមំ អវិប្បវាសសីមំ, តតោ សមានសំវាសកសីមញ្ច សមូហននវសេន សីមាយ សមុគ្ឃាតេ កតេ តស្មិំ វិហារេ ខណ្ឌសីមាយ, មហាសីមាយបិ វា វិជ្ជមានត្តេ សតិ អវស្សំ ឯកស្មិំ មញ្ចដ្ឋានេ តាសំ មជ្ឈគតា តេ ភិក្ខូ តា សមូហនេយ្យុំ, តតោ គាមសីមា ឯវ អវសិស្សេយ្យ. ន ហេត្ថ សីមាយ, តប្បរិច្ឆេទស្ស វា ជាននំ អង្គំ. សីមាយ បន អន្តោឋានំ, ‘‘សមូហនិស្សាមា’’តិ កម្មវាចាយ ករណញ្ចេត្ថ អង្គំ. អដ្ឋកថាយំ ‘ខណ្ឌសីមំ បន ជានន្តា អវិប្បវាសំ អជានន្តាបិ សមូហនិតុញ្ចេវ ពន្ធិតុញ្ច សក្ខិស្សន្តី’តិ ឯវំ មហាសីមាយ បរិច្ឆេទស្ស អជាននេបិ សមូហនស្ស វុត្តត្តា. គាមសីមាយ ឯវ ច អវសិដ្ឋាយ តត្ថ យថារុចិ ទុវិធម្បិ សីមំ ពន្ធិតុញ្ចេវ ឧបសម្បទាទិកម្មំ កាតុញ្ច វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ.

អវិប្បវាសសីមានុជាននកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គាមសីមាទិកថាវណ្ណនា

១៤៧. បាឡិយំ ‘‘អសម្មតាយ, ភិក្ខវេ, សីមាយា’’តិអាទិនា គាមសីមា ឯវ ពទ្ធសីមាយ ខេត្តំ, អរញ្ញនទិអាទយោ វិយ សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបាទីនំ. សា ច គាមសីមា ពទ្ធសីមាវិរហិតដ្ឋានេ សយមេវ សមានសំវាសា ហោតីតិ ទស្សេតិ. យា តស្ស វា គាមស្ស គាមសីមាតិ ឯត្ថ គាមសីមាបរិច្ឆេទស្ស អន្តោ ច ពហិ ច ខេត្តវត្ថុអរញ្ញបព្ពតាទិកំ សព្ពំ គាមខេត្តំ សន្ធាយ ‘‘គាមស្សា’’តិ វុត្តំ, ន អន្តរឃរមេវ. តស្មា តស្ស សកលស្ស គាមខេត្តស្ស សម្ពន្ធនីយា គាមសីមាតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. យោ ហិ សោ អន្តរឃរខេត្តាទីសុ អនេកេសុ ភូមិភាគេសុ ‘‘គាមោ’’តិ ឯកត្តេន លោកជនេហិ បញ្ញត្តោ គាមវោហារោ, សោវ ឥធ ‘‘គាមសីមា’’តិបិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ, គាមោ ឯវ ហិ គាមសីមា. ឥមិនាវ នយេន ឧបរិ អរញ្ញំ នទី សមុទ្ទោ ជាតស្សរោតិ ឯវំ តេសុ ភូមិប្បទេសេសុ ឯកត្តេន លោកជនបញ្ញត្តានមេវ អរញ្ញាទីនំ អរញ្ញសីមាទិភាវោ វេទិតព្ពោ. លោកេ បន គាមសីមាទិវោហារោ គាមាទីនំ មរិយាទាយមេវ វត្តុំ វដ្ដតិ, ន គាមខេត្តាទីសុ សព្ពត្ថ. សាសនេ បន តេ គាមាទយោ ឥតរនិវត្តិអត្ថេន សយមេវ អត្តនោ មរិយាទាតិ កត្វា គាមោ ឯវ គាមសីមា, អរញ្ញមេវ អរញ្ញសីមា…បេ… សមុទ្ទោ ឯវ សមុទ្ទសីមាតិ សីមាវោហារេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា.

‘‘និគមស្ស វា’’តិ ឥទំ គាមសីមប្បភេទំ សព្ពំ ឧបលក្ខណវសេន ទស្សេតុំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘នគរម្បិ គហិតមេវា’’តិ. ‘‘ពលិំ លភន្តី’’តិ ឥទំ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ, ‘‘អយំ គាមោ ឯត្តកោ ករីសភាគោ’’តិអាទិនា បន រាជបណ្ណេសុ អារោបិតេសុ ភូមិភាគេសុ យស្មិំ យស្មិំ តឡាកមាតិកាសុសានបព្ពតាទិកេ បទេសេ ពលិំ ន គណ្ហន្តិ, សោបិ គាមសីមា ឯវ. រាជាទីហិ បរិច្ឆិន្នភូមិភាគោ ហិ សព្ពោវ ឋបេត្វា នទិលោណិជាតស្សរេ គាមសីមាតិ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘បរិច្ឆិន្ទិត្វា រាជា កស្សចិ ទេតី’’តិ. សចេ បន តត្ថ រាជា កញ្ចិ បទេសំ គាមន្តរេន យោជេតិ, សោ បវិដ្ឋគាមសីមតំ ឯវ ភជតិ, នទិជាតស្សរេសុ វិនាសេត្វា តឡាកាទិភាវំ វា បូរេត្វា ខេត្តាទិភាវំ វា បាបិតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

យេ បន គាមា រាជចោរាទិភយបីឡិតេហិ មនុស្សេហិ ឆឌ្ឌិតា ចិរម្បិ និម្មនុស្សា តិដ្ឋន្តិ, សមន្តា បន គាមា សន្តិ, តេបិ បាដេក្កំ គាមសីមាវ. តេសុ ហិ រាជានោ សមន្តគាមវាសីហិ កសាបេត្វា វា យេហិ កេហិចិ កសិតដ្ឋានំ លិខិត្វា វា ពលិំ គណ្ហន្តិ, អញ្ញេន វា គាមេន ឯកីភាវំ វា ឧបនេន្តិ. យេ បន គាមា រាជូហិបិ បរិច្ចត្តា គាមខេត្តានន្តរិកា មហារញ្ញេន ឯកីភូតា, តេ អគាមការញ្ញសីមតំ បាបុណន្តិ, បុរិមា គាមសីមា វិនស្សតិ. រាជានោ បន ឯកស្មិំ អរញ្ញាទិប្បទេសេ មហន្តំ គាមំ កត្វា អនេកសហស្សានិ កុលានិ វាសាបេត្វា តត្ថ វាសីនំ ភោគគាមាតិ សមន្តា ភូតគាមេ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទេន្តិ. បុរាណនាមំ, បន បរិច្ឆេទញ្ច ន វិនាសេន្តិ, តេបិ បច្ចេកំ គាមសីមា ឯវ. ឯត្តាវតា បុរិមគាមសីមត្តំ ន វិជហន្តិ. សា ច ឥតរា ចាតិអាទិ ‘‘សមានសំវាសា ឯកូបោសថា’’តិ បាឡិបទស្ស អធិប្បាយវិវរណំ. តត្ថ ហិ សា ច រាជិច្ឆាវសេន បរិវត្តិត្វា សមុប្បន្នា អភិនវា, ឥតរា ច អបរិវត្តា បកតិគាមសីមា, យថា ពទ្ធសីមាយ សព្ពំ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ, ឯវមេតាបិ សព្ពកម្មារហតាសទិសេន ពទ្ធសីមាសទិសា, សា សមានសំវាសា ឯកូបោសថាតិ អធិប្បាយោ. សាមញ្ញតោ ‘‘ពទ្ធសីមាសទិសា’’តិ វុត្តេ តិចីវរាវិប្បវាសសីមំ ពទ្ធសីមំ ឯវ មញ្ញន្តីតិ តំសទិសតានិវត្តនមុខេន ឧបរិ សត្តព្ភន្តរសីមាយ តំសទិសតាបិ អត្ថីតិ ទស្សននយស្ស ឥធេវ បសង្គំ ទស្សេតុំ ‘‘កេវល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

វិញ្ឈាដវិសទិសេ អរញ្ញេតិ យត្ថ ‘‘អសុកគាមស្ស ឥទំ ខេត្ត’’ន្តិ គាមវោហារោ នត្ថិ, យត្ថ ច ន កសន្តិ ន វបន្តិ, តាទិសេ អរញ្ញេ. មច្ឆពន្ធានំ អគមនបថា និម្មនុស្សាវាសា សមុទ្ទន្តរទីបកាបិ ឯត្ថេវ សង្គយ្ហន្តិ. យំ យញ្ហិ អគាមខេត្តភូតំ នទិសមុទ្ទជាតស្សរវិរហិតំ បទេសំ, តំ សព្ពំ អរញ្ញសីមាតិ វេទិតព្ពំ. សា ច សត្តព្ភន្តរសីមំ វិនាវ សយមេវ សមានសំវាសា ពទ្ធសីមាសទិសា. នទិអាទិសីមាសុ វិយ សព្ពមេត្ថ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. នទិសមុទ្ទជាតស្សរានំ តាវ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្តនោ សភាវេនេវ ពទ្ធសីមាសទិសា’’តិអាទិនា វុត្តត្តា សីមតា សិទ្ធា. អរញ្ញស្ស បន សីមតា កថន្តិ? សត្តព្ភន្តរសីមានុជាននសុត្តាទិសាមត្ថិយតោ. យថា ហិ គាមសីមាយ វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ ពហូ ពទ្ធសីមាយោ អនុញ្ញាតា, តាសញ្ច ទ្វិន្នមន្តរា អញ្ញមញ្ញំ អសម្ភេទត្ថំ សីមន្តរិកា អនុញ្ញាតា, ឯវមិធារញ្ញេបិ សត្តព្ភន្តរសីមា. តាសញ្ច ទ្វិន្នំ អន្តរា សីមន្តរិកាយ បាឡិអដ្ឋកថាសុបិ វិធានសាមត្ថិយតោ អរញ្ញស្សបិ សភាវេនេវ នទិអាទីនំ វិយ សីមាភាវោ តត្ថ វគ្គកម្មបរិហារត្ថមេវ សត្តព្ភន្តរសីមាយ អនុញ្ញាតត្តាវ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ សីមាយមេវ ហិ ឋិតា សីមដ្ឋានំ វគ្គកម្មំ ករោន្តិ, ន អសីមាយំ អាកាសេ ឋិតា វិយ អាកាសដ្ឋានំ. ឯវមេវ ហិ សាមត្ថិយំ គហេត្វា ‘‘សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមា’’តិអាទិនា បដិក្ខិត្តពទ្ធសីមានម្បិ នទិសមុទ្ទជាតស្សរានំ អត្តនោ សភាវេនេវ សីមាភាវោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោតិ គហេតព្ពោ.

អថស្ស ឋិតោកាសតោតិ អស្ស ភិក្ខុស្ស ឋិតោកាសតោ. សចេបិ ហិ ភិក្ខុសហស្សំ តិដ្ឋតិ, តស្ស ឋិតោកាសស្ស ពាហិរន្តតោ បដ្ឋាយ ភិក្ខូនំ វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សីមាបេក្ខាយ ឧប្បន្នាយ តាយ សហ សយមេវ សញ្ជាតា សត្តព្ភន្តរសីមា សមានសំវាសាតិ អធិប្បាយោ. យត្ថ បន ខុទ្ទកេ អរញ្ញេ មហន្តេហិ ភិក្ខូហិ បរិបុណ្ណតាយ វគ្គកម្មសង្កាភាវេន សត្តព្ភន្តរសីមាបេក្ខា នត្ថិ, តត្ថ សត្តព្ភន្តរសីមា ន ឧប្បជ្ជតិ, កេវលារញ្ញសីមាយមេវ, តត្ថ សង្ឃេន កម្មំ កាតព្ពំ. នទិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វក្ខតិ ហិ ‘‘សចេ នទី នាតិទីឃា ហោតិ, បភវតោ បដ្ឋាយ យាវ មុខទ្វារា សព្ពត្ថ សង្ឃោ និសីទតិ, ឧទកុក្ខេបសីមាកម្មំ នត្ថី’’តិអាទិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧). ឥមិនា ឯវ ច វចនេន វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សីមាបេក្ខាយ សតិ ឯវ ឧទកុក្ខេបសត្តព្ភន្តរសីមា ឧប្បជ្ជន្តិ, នាសតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

កេចិ បន ‘‘សមន្តា អព្ភន្តរំ មិនិត្វា បរិច្ឆេទករណេនេវ សីមា សញ្ជាយតិ, ន សយមេវា’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ. យទិ ហិ អព្ភន្តរបរិច្ឆេទករណប្បការេន សីមា ឧប្បជ្ជេយ្យ, អពទ្ធសីមា ច ន សិយា ភិក្ខូនំ កិរិយាបការសិទ្ធិតោ. អបិច វឌ្ឍកីហត្ថានំ, បកតិហត្ថានញ្ច លោកេ អនេកវិធត្តា, វិនយេ ឦទិសំ ហត្ថប្បមាណន្តិ អវុត្តត្តា ច យេន កេនចិ មិនិតេ ច ភគវតា អនុញ្ញាតេន នុ ខោ ហត្ថេន មិនិតំ, ន នុ ខោតិ សីមាយ វិបត្តិសង្កា ភវេយ្យ. មិនន្តេហិ ច អណុមត្តម្បិ ឩនមធិកំ អកត្វា មិនិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ វិបត្តិ ឯវ សិយា. បរិសវសេន ចាយំ វឌ្ឍមានា តេសំ មិននេន វឌ្ឍតិ វា ហាយតិ វា. សង្ឃេ ច កម្មំ កត្វា គតេ អយំ ភិក្ខូនំ បយោគេន សមុប្បន្នសីមា តេសំ បយោគេន វិគច្ឆតិ ន វិគច្ឆតិ ច. កថំ ពទ្ធសីមា វិយ យាវ សាសនន្តរធានា ន តិដ្ឋេយ្យ, ឋិតិយា ច បុរាណវិហារេសុ វិយ សកលេបិ អរញ្ញេ កថំ សីមាសម្ភេទសង្កា ន ភវេយ្យ. តស្មា សីមាបេក្ខាយ ឯវ សមុប្បជ្ជតិ, តព្ពិគមេន វិគច្ឆតីតិ គហេតព្ពំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧទកុក្ខេបសីមាយម្បិ នទិអាទីសុបិ.

តត្ថាបិ ហិ មជ្ឈិមបុរិសោ ន ញាយតិ. តថា សព្ពថាមេន ខិបនំ ឧភយត្ថាបិ ច យស្សំ ទិសាយំ សត្តព្ភន្តរស្ស, ឧទកុក្ខេបស្ស វា ឱកាសោ ន បហោតិ, តត្ថ កថំ មិននំ, ខិបនំ វា ភវេយ្យ? គាមខេត្តាទីសុ បវិសនតោ អខេត្តេ សីមា បវិដ្ឋា នាមាតិ សីមា វិបជ្ជេយ្យ. អបេក្ខាយ សីមុប្បត្តិយំ បន យតោ បហោតិ, តត្ថ សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា សយមេវ បរិបុណ្ណា ជាយន្តិ. យតោ បន ន បហោតិ, តត្ថ អត្តនោ ខេត្តប្បមាណេនេវ ជាយន្តិ, ន ពហិ. យំ បនេត្ថ អព្ភន្តរមិននបមាណស្ស, វាលុកាទិខិបនកម្មស្ស ច ទស្សនំ, តំ សញ្ជាតសីមានំ ឋិតដ្ឋានស្ស បរិច្ឆេទនត្ថំ កតំ គាមូបចារឃរូបចារជាននត្ថំ លេឌ្ឌុសុប្បាទិខិបនវិធានទស្សនំ វិយ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘សីមំ វា សម្មន្នតិ ឧទកុក្ខេបំ វា បរិច្ឆិន្ទតី’’តិ វុត្តំ (កង្ខា. អដ្ឋ. ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទវណ្ណនា). ឯវំ កតេបិ តស្ស បរិច្ឆេទស្ស យាថាវតោ ញាតុំ អសក្កុណេយ្យត្តេន បុថុលតោ ញត្វា អន្តោ តិដ្ឋន្តេហិ និរាសង្កដ្ឋានេ ឋាតព្ពំ, អញ្ញំ ពហិ ករោន្តេហិ អតិទូរេ និរាសង្កដ្ឋានេ បេសេតព្ពំ.

អបរេ បន ‘‘សីមាបេក្ខាយ កិច្ចំ នត្ថិ, មគ្គគមននហានាទិអត្ថេហិ ឯកភិក្ខុស្មិម្បិ អរញ្ញេ វា នទិអាទីសុ វា បវិដ្ឋេ តំ បរិក្ខិបិត្វា សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា សយមេវ បភា វិយ បទីបស្ស សមុប្បជ្ជតិ, គាមខេត្តាទីសុ តស្មិំ ឱតិណ្ណមត្តេ វិគច្ឆតិ. តេនេវ ចេត្ថ ទ្វិន្នំ សង្ឃានំ វិសុំ កម្មំ ករោន្តានំ សីមាទ្វយស្ស អន្តរា សីមន្តរិកា អញ្ញំ សត្តព្ភន្តរំ, ឧទកុក្ខេបញ្ច ឋបេតុំ អនុញ្ញាតំ, សីមាបរិយន្តេ ហិ កេនចិ កម្មេន បេសិតស្ស ភិក្ខុនោ សមន្តា សញ្ជាតសីមា ឥតរេសំ សីមាយ ផុសិត្វា សីមាសម្ភេទំ ករេយ្យ, សោ មា ហោតូតិ, ឥតរថា ហត្ថចតុរង្គុលមត្តាយបេត្ថ សីមន្តរិកាយ អនុជានិតព្ពតោ. អបិច សីមន្តរិកាយ ឋិតស្សាបិ ឧភយត្ថ កម្មកោបវចនតោបិ ចេតំ សិជ្ឈតិ. តម្បិ បរិក្ខិបិត្វា សយមេវ សញ្ជាតាយ សីមាយ ឧភិន្នម្បិ សីមានំ, ឯកាយ ឯវ វា សង្ករតោ. ឥតរថា តស្ស កម្មកោបវចនំ ន យុជ្ជេយ្យ. វុត្តញ្ហិ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘បរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោបិ បរិច្ឆេទតោ ពហិ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតី’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា). កិញ្ច អគាមការញ្ញេ ឋិតស្ស កម្មករណិច្ឆាវិរហិតស្សាបិ ភិក្ខុនោ សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆិន្នេ អជ្ឈោកាសេ ចីវរវិប្បវាសោ ភគវតា អនុញ្ញាតោ, សោ ច បរិច្ឆេទោ សីមា. ឯវំ អបេក្ខំ វិនា សមុប្បន្នា. តេនេវេត្ថ ‘អយំ សីមា តិចីវរវិប្បវាសបរិហារម្បិ លភតី’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) វុត្តំ. តស្មា កម្មករណិច្ឆំ វិនាបិ វុត្តនយេន សមុប្បត្តិ គហេតព្ពា’’តិ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ បទីបស្ស បភា វិយ សព្ពបុគ្គលានម្បិ បច្ចេកំ សីមាសម្ភវេន សង្ឃេ, គណេ វា កម្មំ ករោន្តេ តត្រដ្ឋានំ ភិក្ខូនំ សមន្តា បច្ចេកំ សមុប្បន្នានំ អនេកសីមានំ អញ្ញមញ្ញំ សង្ករទោសប្បសង្គតោ. បរិសវសេន ចស្សា វឌ្ឍិ, ហានិ ច សម្ភវតិ. បច្ឆា អាគតានំ អភិនវសីមន្តរុប្បត្តិ ឯវ, គតានំ សមន្តា ឋិតសីមាបិ វិនាសោ ច ភវេយ្យ.

បាឡិយំ បន ‘‘សមន្តា សត្តព្ភន្តរា, អយំ តត្ថ សមានសំវាសា’’តិអាទិនា (មហាវ. ១៤៧) ឯកា ឯវ សត្តព្ភន្តរា, ឧទកុក្ខេបា ច អនុញ្ញាតា, ន ចេសា សីមា សភាវេន, ការណសាមត្ថិយេន វា បភា វិយ បទីបស្ស ឧប្បជ្ជតិ. កិន្តុ ភគវតោ អនុជាននេនេវ, ភគវា ច ឥមាយោ អនុជានន្តោ ភិក្ខូនំ វគ្គកម្មបរិហារេន កម្មករណសុខត្ថមេវ អនុញ្ញាសីតិ កថំ នហានាទិកិច្ចេន បវិដ្ឋានម្បិ សមន្តា តាសំ សីមានំ សមុប្បត្តិ បយោជនាភាវា? បយោជនេ ច ឯកំ ឯវ បយោជនន្តិ កថំ បច្ចេកំ ភិក្ខុគណនាយ អនេកសីមាសមុប្បត្តិ? ‘‘ឯកសីមាយំ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឋិតា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វុត្តំ. យំ បន ទ្វិន្នំ សីមានំ អន្តរា តត្តកបរិច្ឆេទេនេវ សីមន្តរិកដ្ឋបនវចនំ, តត្ថ ឋិតានំ កម្មកោបវចនញ្ច, តម្បិ ឥមាសំ សីមានំ បរិច្ឆេទស្ស ទុព្ពោធតាយ សីមាយ សម្ភេទសង្កំ, កម្មកោបសង្កញ្ច ទូរតោ បរិហរិតុំ វុត្តំ.

យោ ច ចីវរាវិប្បវាសត្ថំ ភគវតា អព្ភោកាសេ ទស្សិតោ សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆេទោ, សោ សីមា ឯវ ន ហោតិ, ខេត្តតឡាកាទិបរិច្ឆេទោ វិយ អយមេត្ថ ឯកោ បរិច្ឆេទោវ. តត្ថ ច ពហូសុ ភិក្ខូសុ ឯកតោ ឋិតេសុ តេសំ វិសុំ វិសុំ អត្តនោ ឋិតដ្ឋានតោ បដ្ឋាយ សមន្តា សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ឯវ ចីវរំ ឋបេតព្ពំ. ន បរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ. បរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ ហិ អព្ភន្តរេ គយ្ហមានេ អព្ភន្តរបរិយោសានេ ឋបិតចីវរំ មជ្ឈេ ឋិតស្ស អព្ភន្តរតោ ពហិ ហោតីតិ តំ អរុណុគ្គមនេ និស្សគ្គិយំ សិយា. សីមា បន បរិសបរិយន្តតោវ គហេតព្ពា. ចីវរវិប្បវាសបរិហារោបេត្ថ អព្ភោកាសបរិច្ឆេទស្ស វិជ្ជមានត្តា វុត្តោ, ន បន យាវ សីមាបរិច្ឆេទំ លព្ភមានត្តា មហាសីមាយ អវិប្បវាសសីមាវោហារោ វិយ. មហាសីមាយម្បិ ហិ គាមគាមូបចារេសុ ចីវរំ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. ឥធាបិ មជ្ឈេ ឋិតស្ស សីមាបរិយន្តេ និស្សគ្គិយំ ហោតិ. តស្មា យថាវុត្តសីមាបេក្ខវសេនេវេតាសំ សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមានំ ឧប្បត្តិ, តព្ពិគមេន វិនាសោ ច គហេតព្ពាតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. អញ្ញោ វា បការោ ឥតោ យុត្តតរោ គវេសិតព្ពោ.

ឥធ បន ‘‘អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរា’’តិ ឯវំ បាឡិយំ វិញ្ឈាដវិសទិសេ អរញ្ញេ សមន្តា សត្តព្ភន្តរាតិ អដ្ឋកថាយញ្ច រុក្ខាទិនិរន្តរេបិ អរញ្ញេ សត្តព្ភន្តរសីមាយ វិហិតត្តា អត្តនោ និស្សយភូតាយ អរញ្ញសីមាយ សហ ឯតស្សា រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ ទោសាភាវោ បគេវ អគាមកេ រុក្ខេតិ និស្សិតេបិ បទេសេ ចីវរវិប្បវាសស្ស រុក្ខបរិហារំ វិនាវ អព្ភោកាសបរិហារោវ អនុមតោតិ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ.

ឧបចារត្ថាយាតិ សីមន្តរិកត្ថាយ សត្តព្ភន្តរតោ អធិកំ វដ្ដតិ. ឩនកំ បន ន វដ្ដតិ ឯវ សត្តព្ភន្តរបរិច្ឆេទស្ស ទុព្ពិជានត្តា. តស្មា សង្ឃំ វិនា ឯកេនាបិ ភិក្ខុនា ពហិ តិដ្ឋន្តេន អញ្ញំ សត្តព្ភន្តរំ អតិក្កមិត្វា អតិទូរេ ឯវ ឋាតព្ពំ, ឥតរថា កម្មកោបសង្កតោ. ឧទកុក្ខេបេបិ ឯសេវ នយោ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘ឩនកំ បន ន វដ្ដតី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧). ឥទញ្ចេត្ថ សីមន្តរិកវិធានំ ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានំ សីមន្តរិកានុជាននសុត្តានុលោមតោ សិទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កិញ្ចាបិ ហិ ភគវតា និទានវសេន ឯកគាមសីមានិស្សិតានំ, ឯកសភាគានញ្ច ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានមេវ អញ្ញមញ្ញំ សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណទោសបរិហារាយ សីមន្តរិកា អនុញ្ញាតា, តថាបិ តទនុលោមតោ ឯកអរញ្ញសីមានទិអាទិសីមញ្ច និស្សិតានំ ឯកសភាគានំ ទ្វិន្នំ សត្តព្ភន្តរសីមានម្បិ ឧទកុក្ខេបសីមានម្បិ អញ្ញមញ្ញំ សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណំ, សីមន្តរិកំ វិនា អព្យវធានេន ឋានញ្ច ភគវតា អនភិមតមេវាតិ ញត្វា អដ្ឋកថាចរិយា ឥធាបិ សីមន្តរិកវិធានមកំសុ. វិសភាគសីមានម្បិ ហិ ឯកសីមានិស្សិតត្តំ, ឯកសភាគត្តញ្ចាតិ ទ្វីហង្គេហិ សមន្នាគតេ សតិ ឯកំ សីមន្តរិកំ វិនា ឋានំ សម្ភេទាយ ហោតិ, នាសតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សីមន្តរិកវិធានសាមត្ថិយេនេវ ចេតាសំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធោបិ ពទ្ធសីមានំ វិយ អញ្ញមញ្ញំ ន វដ្ដតីតិ អយម្បិ នយតោ ទស្សិតោ ឯវាតិ គហេតព្ពំ.

‘‘សភាវេនេវា’’តិ ឥមិនា គាមសីមា វិយ អពទ្ធសីមាតិ ទស្សេតិ. សព្ពមេត្ថ សង្ឃកម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ សមានសំវាសា ឯកូបោសថាតិ ទស្សេតិ. យេន កេនចីតិ អន្តមសោ សូករាទិនា សត្តេន. មហោឃេន បន ឧន្នតដ្ឋានតោ និន្នដ្ឋានេ បតន្តេន ខតោ ខុទ្ទកោ វា មហន្តោ វា លក្ខណយុត្តោ ជាតស្សរោវ. ឯត្ថាបិ ខុទ្ទកេ ឧទកុក្ខេបកិច្ចំ នត្ថិ, សមុទ្ទេ បន សព្ពថា ឧទកុក្ខេបសីមាយមេវ កម្មំ កាតព្ពំ សោធេតុំ ទុក្ករត្តា.

បុន តត្ថាតិ លោកវោហារសិទ្ធាសុ ឯតាសុ នទិអាទីសុ តីសុ អពទ្ធសីមាសុ បុន វគ្គកម្មបរិហារត្ថំ សាសនវោហារសិទ្ធាយ អពទ្ធសីមាយ បរិច្ឆេទំ ទស្សេន្តោតិ អធិប្បាយោ. បាឡិយំ យំ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្សាតិអាទីសុ ឧទកំ ឧក្ខិបិត្វា ខិបីយតិ ឯត្ថាតិ ឧទកុក្ខេបោ, ឧទកស្ស បតនោកាសោ, តស្មា ឧទកុក្ខេបា. អយញ្ហេត្ថ បទសម្ពន្ធវសេន អត្ថោ – បរិសបរិយន្តតោ បដ្ឋាយ សមន្តា យាវ មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ឧទកុក្ខេបោ ឧទកបតនដ្ឋានំ, តាវ យំ តំ បរិច្ឆិន្នដ្ឋានំ, អយំ តត្ថ នទិអាទីសុ អបរា សមានសំវាសា ឧទកុក្ខេបសីមាតិ.

តស្ស អន្តោតិ តស្ស ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆិន្នស្ស ឋានស្ស អន្តោ. ន កេវលញ្ច តស្សេវ អន្តោ, តតោ ពហិបិ, ឯកស្ស ឧទកុក្ខេបស្ស អន្តោ ឋាតុំ ន វដ្ដតីតិ វចនំ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទស្ស ទុព្ពិជានតោ កម្មកោបសង្កា ហោតីតិ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយំ ‘‘បរិច្ឆេទព្ភន្តរេ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោបិ បរិច្ឆេទតោ ពហិ អញ្ញំ តត្តកំយេវ បរិច្ឆេទំ អនតិក្កមិត្វា ឋិតោបិ កម្មំ កោបេតិ ឥទំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ សន្និដ្ឋាន’’ន្តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វុត្តំ. យំ បនេត្ថ សារត្ថទីបនិយំ ‘‘តស្ស អន្តោ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វា ឋិតោ កម្មំ កោបេតីតិ ឥមិនា ពហិបរិច្ឆេទតោ យត្ថ កត្ថចិ ឋិតោ កម្មំ ន កោបេតី’’តិ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤៧) វត្វា មាតិកាដ្ឋកថាវចនម្បិ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាយំ ឧបលព្ភតី’’តិអាទិ ពហុ បបញ្ចិតំ, តំ ន សុន្ទរំ ឥធ អដ្ឋកថាវចនេន មាតិកាដ្ឋកថាវចនស្ស នយតោ សំសន្ទនតោ សង្ឃដនតោ. តថា ហិ ទ្វិន្នំ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទានមន្តរា វិទត្ថិចតុរង្គុលមត្តម្បិ សីមន្តរិកំ អដ្ឋបេត្វា ‘‘អញ្ញោ ឧទកុក្ខេបោ សីមន្តរិកាយ ឋបេតព្ពោ, តតោ អធិកំ វដ្ដតិ ឯវ, ឩនកំ បន ន វដ្ដតី’’តិ ឯវំ ឥធេវ វុត្តេន ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន សីមន្តរិកោបចារេន ឧទកុក្ខេបតោ ឩនកេ ឋបិតេ សីមាយ សីមាសម្ភេទតោ កម្មកោបោបិ វុត្តោ ឯវ. យទគ្គេន ច ឯវំ វុត្តោ, តទគ្គេន តត្ថ ឯកភិក្ខុនោ បវេសេបិ សតិ តស្ស សីមដ្ឋភាវតោ កម្មកោបោ វុត្តោ ឯវ ហោតិ. អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឩនកំ បន ន វដ្ដតី’’តិ កថនញ្ចេតំ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទស្ស ទុព្ពិជានន្តេនបិ សីមាសម្ភេទសង្កអាបរិហារត្ថំ វុត្តំ. សត្តព្ភន្តរសីមានមន្តរា តត្តកបរិច្ឆេទេនេវ សីមន្តរិកវិធានវចនតោបិ ឯតាសំ ទុព្ពិជានបរិច្ឆេទតា, តត្ថ ច ឋិតានំ កម្មកោបសង្កា សិជ្ឈតិ. កម្មកោបសង្កដ្ឋានម្បិ អាចរិយា ទូរតោ បរិហារត្ថំ កម្មកោបដ្ឋានន្តិ វត្វាវ ឋបេសុន្តិ គហេតព្ពំ.

តន្តិ សីមំ. ‘‘សីឃមេវ អតិក្កាមេតី’’តិ ឥមិនា តំ អនតិក្កមិត្វា អន្តោ ឯវ បរិវត្តមានាយ កាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឯតទត្ថមេវ ហិ វាលុកាទីហិ សីមាបរិច្ឆិន្ទនំ, ឥតរថា ពហិ បរិវត្តា នុ ខោ, នោ វាតិ កម្មកោបសង្កា ភវេយ្យាតិ. អញ្ញិស្សា អនុស្សាវនាតិ កេវលាយ នទិសីមាយ អនុស្សាវនា. អន្តោនទិយំ ជាតរុក្ខេ វាតិ ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទស្ស ពហិ ឋិតេ រុក្ខេបិ វា. ពហិនទិតីរមេវ ហិ វិសភាគសីមត្តា អពន្ធិតព្ពដ្ឋានំ, ន អន្តោនទី និស្សយត្តេន សភាគត្តា. តេនេវ ‘‘ពហិនទិតីរេ វិហារសីមាយ វា’’តិអាទិនា តីរមេវ អពន្ធិតព្ពដ្ឋានត្តេន ទស្សិតំ, ន បន នទី. ‘‘រុក្ខេបិ ឋិតេហី’’តិ ឥទំ អន្តោឧទកុក្ខេបដ្ឋំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ ពហិឧទកុក្ខេបេ ភិក្ខូនំ ឋាតុំ វដ្ដតិ.

រុក្ខស្សាតិ តស្សេវ អន្តោឧទកុក្ខេបដ្ឋស្ស រុក្ខស្ស. សីមំ វា សោធេត្វាតិ យថាវុត្តំ វិហារេ ពទ្ធសីមំ, គាមសីមញ្ច តត្ថ ឋិតភិក្ខូនំ ហត្ថបាសានយនពហិសីមាករណវសេនេវ សោធេត្វា. យថា ច ឧទកុក្ខេបសីមាយំ កម្មំ ករោន្តេហិ, ឯវំ ពទ្ធសីមាយំ, គាមសីមាយំ វា កម្មំ ករោន្តេហិបិ ឧទកុក្ខេបសីមដ្ឋេ សោធេត្វាវ កាតព្ពំ. ឯតេនេវ សត្តព្ភន្តរអរញ្ញសីមាហិបិ ឧទកុក្ខេបសីមាយ, ឥមាយ ច សទ្ធិំ តាសំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធទោសោបិ នយតោ ទស្សិតោវ ហោតិ. ឥមិនាវ នយេន សត្តព្ភន្តរសីមាយ ពទ្ធសីមាគាមសីមាហិបិ សទ្ធិំ, ឯតាសញ្ច សត្តព្ភន្តរសីមាយ សទ្ធិំ សម្ពន្ធទោសោ ញាតព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ បនេតំ សព្ពំ វុត្តនយតោ សក្កា ញាតុន្តិ អញ្ញមញ្ញសមាសន្នានមេវេត្ថ ទស្សិតំ.

តត្រិទំ សុត្តានុលោមតោ នយគ្គហណមុខំ – យថា ហិ ពទ្ធសីមាយំ សម្មតា វិបត្តិសីមា ហោតីតិ តាសំ អញ្ញមញ្ញំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធោ ន វដ្ដតិ, ឯវំ នទិអាទីសុ សម្មតាបិ ពទ្ធសីមា វិបត្តិសីមាវ ហោតីតិ តាហិបិ សទ្ធិំ តស្សា រុក្ខាទិសម្ពន្ធោ ន វដ្ដតីតិ សិជ្ឈតិ. ឥមិនា នយេន សត្តព្ភន្តរសីមាយ គាមនទិអាទីហិ សទ្ធិំ, ឧទកុក្ខេបសីមាយ ច អរញ្ញាទីហិ សទ្ធិំ រុក្ខាទិសម្ពន្ធស្ស ន វដ្ដនកភាវោ ញាតព្ពោ, ឯវមេតា ភគវតា អនុញ្ញាតា ពទ្ធសីមា សត្តព្ភន្តរឧទកុក្ខេបសីមា អញ្ញមញ្ញញ្ចេវ អត្តនោ និស្សយវិរហិតាហិ ឥតរីតរាសំ និស្សយសីមាហិ ច រុក្ខាទិសម្ពន្ធេ សតិ សម្ភេទទោសមាបជ្ជតីតិ សុត្តានុលោមនយោ ញាតព្ពោវ.

អត្តនោ អត្តនោ បន និស្សយភូតគាមាទីហិ សទ្ធិំ ពទ្ធសីមាទីនំ តិស្សន្នំ ឧប្បត្តិកាលេ ភគវតា អនុញ្ញាតស្ស សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណស្ស អនុលោមតោ រុក្ខាទិសម្ពន្ធោបិ អនុញ្ញាតោវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ឯវំ ឧទកុក្ខេបពទ្ធសីមាទីនំ អន្តរា កស្មា សីមន្តរិកា ន វិហិតាតិ? និស្សយភេទសភាវភេទេហិ សយមេវ ភិន្នត្តា. ឯកនិស្សយឯកសភាវានមេវ ហិ សីមន្តរិកាយ វិនាសំ ករោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. ឯតេនេវ នទិនិមិត្តំ កត្វា ពទ្ធាយ សីមាយ សង្ឃេ កម្មំ ករោន្តេ នទិយម្បិ យាវ គាមខេត្តំ អាហច្ច ឋិតាយ ឧទកុក្ខេបសីមាយ អញ្ញេសំ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. យា បនេតា លោកវោហារសិទ្ធា គាមារញ្ញនទិសមុទ្ទជាតស្សរសីមា បញ្ច, តា អញ្ញមញ្ញរុក្ខាទិសម្ពន្ធេបិ សម្ភេទទោសំ នាបជ្ជតិ, តថា លោកវោហារាភាវតោ. ន ហិ គាមាទយោ គាមន្តរាទីហិ, នទិអាទីហិ ច រុក្ខាទិសម្ពន្ធមត្តេន សម្ភិន្នាតិ លោកេ វោហរន្តិ. លោកវោហារសិទ្ធានញ្ច លោកវោហារតោវ សម្ភេទោ វា អសម្ភេទោ វា គហេតព្ពោ, នាញ្ញតោ. តេនេវ អដ្ឋកថាយំ តាសំ អញ្ញមញ្ញំ កត្ថចិបិ សម្ភេទនយោ ន ទស្សិតោ, សាសនវោហារសិទ្ធោយេវ ទស្សិតោតិ.

ឯត្ថ បន ពទ្ធសីមាយ តាវ ‘‘ហេដ្ឋា បថវីសន្ធារកំ ឧទកបរិយន្តំ កត្វា សីមាគតា ហោតី’’តិអាទិនា (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) អធោភាគបរិច្ឆេទោ អដ្ឋកថាយំ សព្ពថា ទស្សិតោ. គាមសីមាទីនំ បន ន ទស្សិតោ. កថមយំ ជានិតព្ពោតិ? កេចិ តាវេត្ថ ‘‘គាមសីមាទយោបិ ពទ្ធសីមា វិយ បថវីសន្ធារកំ ឧទកំ អាហច្ច តិដ្ឋតី’’តិ វទន្តិ.

កេចិ បន តំ បដិក្ខិបិត្វា ‘‘នទិសមុទ្ទជាតស្សរសីមា, តាវ តន្និស្សិតឧទកុក្ខេបសីមា ច បថវិយា ឧបរិតលេ, ហេដ្ឋា ច ឧទកជ្ឈោត្ថរណប្បទេសេ ឯវ តិដ្ឋន្តិ, ន តតោ ហេដ្ឋា ឧទកស្ស អជ្ឈោត្ថរណាភាវា. សចេ បន ឧទកោឃាទិនា យោជនប្បមាណម្បិ និន្នដ្ឋានំ ហោតិ, នទិសីមាទយោវ ហោន្តិ, ន តតោ ហេដ្ឋា. តស្មា នទិអាទីនំ ហេដ្ឋា ពហិតីរមុខេន ឧមង្គេន, ឥទ្ធិយា វា បវិដ្ឋោ ភិក្ខុ នទិយំ ឋិតានំ កម្មំ ន កោបេតិ. សោ បន អាសន្នគាមេ ភិក្ខូនំ កម្មំ កោបេតិ. សចេ បន សោ ឧភិន្នំ តីរគាមានំ មជ្ឈេ និសិន្នោ ហោតិ, ឧភយគាមដ្ឋានំ កម្មំ កោបេតិ. សចេ បន តីរំ គាមខេត្តំ ន ហោតិ, អគាមការញ្ញមេវ. តត្ថ បន តីរទ្វយេបិ សត្តព្ភន្តរសីមំ វិនា កេវលាយ ខុទ្ទការញ្ញសីមាយ កម្មំ ករោន្តានំ កម្មំ កោបេតិ. សចេ សត្តព្ភន្តរសីមាយំ ករោន្តិ, តទា យទិ តេសំ សត្តព្ភន្តរសីមាយ បរិច្ឆេទោ ឯតស្ស និសិន្នោកាសស្ស បរតោ ឯកំ សត្តព្ភន្តរំ អតិក្កមិត្វា ឋិតោ ន កម្មកោបោ. នោ ចេ, កម្មកោបោ. គាមសីមាយំ បន អន្តោឧមង្គេ វា ពិលេ វា យត្ថ បវិសិតុំ សក្កា, យត្ថ វា សុវណ្ណមណិអាទិំ ខណិត្វា គណ្ហន្តិ, គហេតុំ សក្កាតិ វា សម្ភាវនា ហោតិ, តត្តកំ ហេដ្ឋាបិ គាមសីមា, តត្ថ ឥទ្ធិយា អន្តោ និសិន្នោបិ កម្មំ កោបេតិ. យត្ថ បន បកតិមនុស្សានំ បវេសសម្ភាវនាបិ នត្ថិ, តំ សព្ពំ យាវ បថវិសន្ធារកឧទកា អរញ្ញសីមាវ, ន គាមសីមា. អរញ្ញសីមាយម្បិ ឯសេវ នយោ. តត្ថបិ ហិ យត្តកេ បទេសេ បវេសសម្ភាវនា, តត្តកមេវ ឧបរិតលេ អរញ្ញសីមា បវត្តតិ. តតោ បន ហេដ្ឋា ន អរញ្ញសីមា, តត្ថ ឧបរិតលេន សហ ឯការញ្ញវោហារាភាវតោ. ន ហិ តត្ថ បវិដ្ឋំ អរញ្ញំ បវិដ្ឋោ តិ វោហរន្តិ. តស្មា តត្រដ្ឋោ ឧបរិ អរញ្ញដ្ឋានំ កម្មំ ន កោបេតិ ឧមង្គនទិយំ ឋិតោ វិយ ឧបរិនទិយំ ឋិតានំ. ឯកស្មិញ្ហិ ចក្កវាឡេ គាមនទិសមុទ្ទជាតស្សរេ មុញ្ចិត្វា តទវសេសំ អមនុស្សាវាសំ ទេវព្រហ្មលោកំ ឧបាទាយ សព្ពំ អរញ្ញមេវ. ‘គាមា វា អរញ្ញា វា’តិ វុត្តត្តា ហិ នទិសមុទ្ទជាតស្សរាទិបិ អរញ្ញមេវ. ឥធ បន នទិអាទីនំ វិសុំ សីមាភាវេន គហិតត្តា តទវសេសមេវ អរញ្ញំ គហេតព្ពំ. តត្ថ ច យត្តកេ បទេសេ ឯកំ ‘អរញ្ញ’ន្តិ វោហរន្តិ, អយមេការញ្ញសីមា. ឥន្ទបុរញ្ហិ សព្ពំ ឯការញ្ញសីមា. តថា អសុរយក្ខបុរាទិ. អាកាសដ្ឋទេវព្រហ្មវិមានានិ បន សមន្តា អាកាសបរិច្ឆិន្នានិ បច្ចេកំ អរញ្ញសីមា សមុទ្ទមជ្ឈេ បព្ពតទីបកា វិយ. តត្ថ សព្ពត្ថ សត្តព្ភន្តរសីមាយំ, អរញ្ញសីមាយមេវ វាតិ កម្មំ កាតព្ពំ. តស្មា ឥធាបិ ឧបរិអរញ្ញតលេន សទ្ធិំ ហេដ្ឋាបថវិយា អរញ្ញវោហារាភាវា វិសុំ អរញ្ញសីមាតិ គហេតព្ពំ. តេនេវេត្ថ គាមនទិអាទិសីមាកថាយ អដ្ឋកថាយំ ‘ឥទ្ធិមា ភិក្ខុ ហេដ្ឋាបថវិតលេ ឋិតោ កម្មំ កោបេតី’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) ពទ្ធសីមាយំ ទស្សិតនយោ ន ទស្សិតោ’’តិ វទន្តិ.

ឥទញ្ចេតាសំ គាមសីមាទីនំ ហេដ្ឋាបមាណទស្សនំ សុត្តាទិវិរោធាភាវា យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ. វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. ឯវំ គហណេ ច គាមសីមាយំ សម្មតា ពទ្ធសីមា ឧបរិ គាមសីមំ, ហេដ្ឋា ឧទកបរិយន្តំ អរញ្ញសីមញ្ច អវត្ថរតីតិ តស្សា អរញ្ញសីមាបិ ខេត្តន្តិ សិជ្ឈតិ. ភគវតា ច ‘‘សព្ពា, ភិក្ខវេ, នទី អសីមា’’តិអាទិនា (មហាវ. អដ្ឋ. ១៤៧) នទិសមុទ្ទជាតស្សរា ពទ្ធសីមាយ អខេត្តភាវេន វុត្តា, ន បន អរញ្ញំ. តស្មា អរញ្ញម្បិ ពទ្ធសីមាយ ខេត្តមេវាតិ គហេតព្ពំ. យទិ ឯវំ កស្មា តត្ថ សា ន ពជ្ឈតីតិ? បយោជនាភាវា. សីមាបេក្ខានន្តរមេវ សត្តព្ភន្តរសីមាយ សម្ភវតោ. តស្សា ច ឧបរិ សម្មតាយ ពទ្ធសីមាយ សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណានុលោមតោ វិបត្តិសីមា ឯវ សិយា. គាមខេត្តេ បន ឋត្វា អគាមការញ្ញេកទេសម្បិ អន្តោករិត្វា សម្មតា កិញ្ចាបិ សុសម្មតា, អគាមការញ្ញេ ភគវតា វិហិតាយ សត្តព្ភន្តរសីមាយបិ អនិវត្តិតោ. តត្ថ បន កម្មំ កាតុំ បវិដ្ឋានម្បិ តតោ ពហិ កេវលារញ្ញេ ករោន្តានម្បិ អន្តរា តីណិ សត្តព្ភន្តរានិ ឋបេតព្ពានិ, អញ្ញថា វិបត្តិ ឯវ សិយាតិ សព្ពថា និរត្ថកមេវ អគាមការញ្ញេ ពទ្ធសីមាករណន្តិ វេទិតព្ពំ.

អន្តោនទិយំ បវិដ្ឋសាខាយាតិ នទិយា បថវិតលំ អាហច្ច ឋិតាយ សាខាយបិ, បគេវ អនាហច្ច ឋិតាយ. បារោហេបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេន សភាគំ នទិសីមំ ផុសិត្វា ឋិតេនបិ វិសភាគសីមាសម្ពន្ធសាខាទិនា ឧទកុក្ខេបសីមាយ សម្ពន្ធោ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឯតេនេវ មហាសីមំ, គាមសីមញ្ច ផុសិត្វា ឋិតេន សាខាទិនា មាឡកសីមាយ សម្ពន្ធោ ន វដ្ដតីតិ ញាបិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

អន្តោនទិយំយេវាតិ សេតុបាទានំ តីរដ្ឋតំ និវត្តេតិ. តេន ឧទកុក្ខេបបរិច្ឆេទតោ ពហិ នទិយំ បតិដ្ឋិតត្តេបិ សម្ភេទាភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ពហិតីរេ បតិដ្ឋិតា’’តិអាទិ. យទិ ហិ ឧទកុក្ខេបតោ ពហិ អន្តោនទិយម្បិ បតិដ្ឋិតត្តេ សម្ភេទោ ភវេយ្យ, តម្បិ បដិក្ខិបិតព្ពំ ភវេយ្យ កម្មកោបស្ស សមានត្តា, ន ច បដិក្ខិត្តំ. តស្មា សព្ពត្ថ អត្តនោ និស្សយសីមាយ សម្ភេទទោសោ នត្ថេវាតិ គហេតព្ពំ.

អាវរណេន វាតិ ទារុអាទិំ និខណិត្វា ឧទកនិវារណេន. កោដ្ដកពន្ធនេន វាតិ មត្តិកាទីហិ បូរេត្វា កតសេតុពន្ធេន. ឧភយេនាបិ អាវរណមេវ ទស្សេតិ. ‘‘នទិំ វិនាសេត្វា’’តិ វុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ ‘‘ហេដ្ឋា បាឡិ ពទ្ធា’’តិ, ហេដ្ឋា នទិំ អាវរិត្វា បាឡិ ពទ្ធាតិ អត្ថោ. ឆឌ្ឌិតមោទកន្តិ អតិរិត្តោទកំ. ‘‘នទិំ ឱត្ថរិត្វា សន្ទនដ្ឋានតោ’’តិ ឥមិនា តឡាកនទីនំ អន្តរា បវត្តនដ្ឋានេ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. ឧប្បតិត្វាតិ តីរាទិភិន្ទនវសេន វិបុលា ហុត្វា. វិហារសីមន្តិ ពទ្ធសីមំ.

អគមនបថេតិ តទហេវ គន្ត្វា និវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យេ. អរញ្ញសីមាសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ លោកវោហារសិទ្ធំ អគាមការញ្ញសីមំ សន្ធាយ វទតិ. តត្ថាតិ បកតិយា មច្ឆពន្ធានំ គមនបថេសុ ទីបកេសុ.

តំ ឋានន្តិ អាវាដាទីនំ កតដ្ឋានមេវ, ន អកតន្តិ អត្ថោ. លោណីតិ សមុទ្ទោទកស្ស ឧប្បត្តិវេគនិន្នោ មាតិកាការេន បវត្តនកោ.

១៤៨. សម្ភិន្ទន្តីតិ យត្ថ ចតូហិ ភិក្ខូហិ និសីទិតុំ ន សក្កា, តត្តកតោ បដ្ឋាយ យាវ កេសគ្គមត្តម្បិ អន្តោសីមាយ ករោន្តោ សម្ភិន្ទតិ. ចតុន្នំ ភិក្ខូនំ បហោនកតោ បដ្ឋាយ យាវ សកលម្បិ អន្តោ ករោន្តោ អជ្ឈោត្ថរន្តីតិ វេទិតព្ពំ. សំសដ្ឋវិដបាតិ អញ្ញមញ្ញំ សិព្ពិត្វា ឋិតមហាសាខមូលា, ឯតេន អញ្ញមញ្ញស្ស អច្ចាសន្នតំ ទីបេតិ. សាខាយ សាខំ ផុសន្តា ហិ ទូរដ្ឋាបិ សិយ្យុំ, តតោ ឯកំសតោ សម្ភេទលក្ខណំ ទស្សិតំ ន សិយាតិ តំ ទស្សេតុំ វិដបគ្គហណំ កតំ. ឯវញ្ហិ ភិក្ខូនំ និសីទិតុំ អប្បហោនកដ្ឋានំ អត្តនោ សីមាយ អន្តោសីមដ្ឋំ ករិត្វា បុរាណវិហារំ ករោន្តោ សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទតិ នាម, ន តតោ បរន្តិ ទស្សិតមេវ ហោតិ. ពទ្ធា ហោតីតិ បោរាណកវិហារសីមំ សន្ធាយ វុត្តំ. អម្ពន្តិ អបរេន សមយេន បុរាណវិហារបរិក្ខេបាទីនំ វិនដ្ឋត្តា អជានន្តានំ តំ បុរាណសីមាយ និមិត្តភូតំ អម្ពំ. អត្តនោ សីមាយ អន្តោសីមដ្ឋំ ករិត្វា បុរាណវិហារសីមដ្ឋំ ជម្ពុំ កិត្តេត្វា អម្ពជម្ពូនំ អន្តរេ យំ ឋានំ, តំ អត្តនោ សីមាយ បវេសេត្វា ពន្ធន្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច បុរាណសីមាយ និមិត្តភូតស្ស គាមដ្ឋស្ស អម្ពរុក្ខស្ស អន្តោសីមដ្ឋាយ ជម្ពុយា សហ សំសដ្ឋវិដបត្តេបិ សីមាយ ពន្ធនកាលេ វិបត្តិ វា បច្ឆា គាមសីមាយ សហ សម្ភេទោ វា កម្មវិបត្តិ វា ន ហោតីតិ មុខតោវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

បទេសន្តិ សង្ឃស្ស និសីទនប្បហោនកប្បទេសំ. ‘‘សីមន្តរិកំ ឋបេត្វា’’តិអាទិនា សម្ភេទជ្ឈោត្ថរណំ អកត្វា ពទ្ធសីមាហិ អញ្ញមញ្ញំ ផុសាបេត្វា អព្យវធានេន ពទ្ធាបិ សីមា អសីមា ឯវាតិ ទស្សេតិ. តស្មា ឯកទ្វង្គុលមត្តាបិ សីមន្តរិកា វដ្ដតិ ឯវ. សា បន ទុព្ពោធាតិ អដ្ឋកថាសុ ចតុរង្គុលាទិកា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វិន្នំ សីមានន្តិ ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានំ. និមិត្តំ ហោតីតិ និមិត្តស្ស សីមតោ ពាហិរត្តា ពន្ធនកាលេ តាវ សម្ភេទទោសោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ន កេវលញ្ច និមិត្តកត្តា ឯវ សង្ករំ ករោតិ, អថ ខោ សីមន្តរិកាយ ឋិតោ អញ្ញោបិ រុក្ខោ ករោតិ ឯវ. តស្មា អប្បមត្តិកាយ សីមន្តរិកាយ វឌ្ឍនកា រុក្ខាទយោ ន វដ្ដន្តិ ឯវ. ឯត្ថ ច ឧបរិ ទិស្សមានខន្ធសាខាទិបវេសេ ឯវ សង្ករទោសស្ស សព្ពត្ថ ទស្សិតត្តា អទិស្សមានានំ មូលានំ បវេសេបិ ភូមិគតិកត្តា ទោសោ នត្ថីតិ សិជ្ឈតិ. សចេ បន មូលានិបិ ទិស្សមានានេវ បវិសន្តិ, សង្ករោវ. បព្ពតបាសាណា បន ទិស្សមានាបិ ភូមិគតិកា ឯវ. យទិ បន ពន្ធនកាលេ ឯវ ឯកោ ថូលរុក្ខោ ឧភយម្បិ សីមំ អាហច្ច តិដ្ឋតិ, បច្ឆា ពទ្ធា អសីមា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សីមាសង្ករន្តិ សីមាសម្ភេទំ. យំ បន សារត្ថទីបនិយំ វុត្តំ ‘‘សីមាសង្ករំ ករោតីតិ វឌ្ឍិត្វា សីមប្បទេសំ បវិដ្ឋេ ទ្វិន្នំ សីមានំ គតដ្ឋានស្ស ទុវិញ្ញេយ្យត្តា វុត្ត’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.១៤៨), តំ ន យុត្តំ គាមសីមាយបិ សហ សង្ករំ ករោតីតិ វត្តព្ពតោ. តត្ថាបិ ហិ និមិត្តេ វឌ្ឍិតេ គាមសីមាពទ្ធសីមានំ គតដ្ឋានំ ទុព្ពិញ្ញេយ្យមេវ ហោតិ, តត្ថ បន អវត្វា ទ្វិន្នំ ពទ្ធសីមានមេវ សង្ករស្ស វុត្តត្តា យថាវុត្តសម្ពទ្ធទោសោវ សង្ករ-សទ្ទេន វុត្តោតិ គហេតព្ពំ. បាឡិយំ បន និទានវសេន ‘‘យេសំ, ភិក្ខវេ, សីមា បច្ឆា សម្មតា, តេសំ តំ កម្មំ អធម្មិក’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. ១៤៨) បច្ឆា សម្មតាយ អសីមត្តេ វុត្តេបិ ទ្វីសុ គាមសីមាសុ ឋត្វា ទ្វីហិ សង្ឃេហិ សម្ភេទំ វា អជ្ឈោត្ថរណំ វា កត្វា សីមន្តរិកំ អដ្ឋបេត្វា វា រុក្ខបារោហាទិសម្ពន្ធំ អវិយោជេត្វា វា ឯកស្មិំ ខណេ កម្មវាចានិដ្ឋាបនវសេន ឯកតោ សម្មតានំ ទ្វិន្នំ សីមានម្បិ អសីមតា បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ.

គាមសីមាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបោសថភេទាទិកថាវណ្ណនា

១៤៩. អធម្មេន វគ្គន្តិ ឯត្ថ ឯកសីមាយ ចតូសុ ភិក្ខូសុ វិជ្ជមានេសុ បាតិមោក្ខុទ្ទេសោវ អនុញ្ញាតោ, តីសុ, ទ្វីសុ ច បារិសុទ្ធិឧបោសថោវ. ឥធ បន តថា អកតត្តា ‘‘អធម្មេនា’’តិ វុត្តំ. យស្មា បន ឆន្ទបារិសុទ្ធិ សង្ឃេ ឯវ អាគច្ឆតិ, ន គណេ, ន បុគ្គលេ, តស្មា ‘‘វគ្គ’’ន្តិ វុត្តន្តិ.

សចេ បន ទ្វេ សង្ឃា ឯកសីមាយ អញ្ញមញ្ញំ ឆន្ទំ អាហរិត្វា ឯកស្មិំ ខណេ វិសុំ សង្ឃកម្មំ ករោន្តិ, ឯត្ថ កថន្តិ? កេចិ បនេតំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ វគ្គកម្មត្តា. កម្មំ ករោន្តានញ្ហិ ឆន្ទបារិសុទ្ធិ អញ្ញត្ថ ន គច្ឆតិ តថា វចនាភាវា, វិសុំ វិសុំ កម្មករណត្ថមេវ សីមាយ អនុញ្ញាតត្តា ចាតិ គហេតព្ពំ. វិហារសីមាយំ បន សង្ឃេ វិជ្ជមានេបិ កេនចិ បច្ចយេន ខន្ធសីមាយំ តីសុ, ទ្វីសុ វា បារិសុទ្ធិឧបោសថំ ករោន្តេសុ កម្មំ ធម្មេន សមគ្គមេវ ភិន្នសីមដ្ឋត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឧបោសថភេទាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បាតិមោក្ខុទ្ទេសកថាវណ្ណនា

១៥០. ឯវមេតំ ធារយាមីតិ. សុតា ខោ បនាយស្មន្តេហីតិ ឯត្ថ ‘‘ឯវមេតំ ធារយាមី’’តិ វត្វា ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ ខោ អាយស្មន្តោ និទានំ, សុតា ខោ បនាយស្មន្តេហិ ចត្តារោ បារាជិកា ធម្មា’’តិអាទិនា វត្តព្ពំ. មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ឯវមេវ វុត្តំ. សុតេនាតិ សុតបទេន.

សវរភយន្តិ វនចរកភយំ. តេនាហ ‘‘អដវិមនុស្សភយ’’ន្តិ. និទានុទ្ទេសេ អនិដ្ឋិតេ បាតិមោក្ខំ និទ្ទិដ្ឋំ នាម ន ហោតីតិ អាហ ‘‘ទុតិយាទីសុ ឧទ្ទេសេសូ’’តិអាទិ. តីហិបិ វិធីហីតិ ឱសារណកថនសរភញ្ញេហិ. ឯត្ថ ច អត្ថំ ភណិតុកាមតាយ វា ភណាបេតុកាមតាយ វា សុត្តស្ស ឱសារណំ ឱសារណំ នាម. តស្សេវ អត្ថប្បកាសនា កថនំ នាម. កេវលំ បាឋស្សេវ សរេន ភណនំ សរភញ្ញំ នាម. សជ្ឈាយំ អធិដ្ឋហិត្វាតិ ‘‘សជ្ឈាយំ ករោមី’’តិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា. ឱសារេត្វា បន កថេន្តេនាតិ សយមេវ បាឋំ វត្វា បច្ឆា អត្ថំ កថេន្តេន.

បាតិមោក្ខុទ្ទេសកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អធម្មកម្មបដិក្កោសនាទិកថាវណ្ណនា

១៥៥. នវវិធន្តិ សង្ឃគណបុគ្គលេសុ តយោ, សុត្តុទ្ទេសបារិសុទ្ធិអធិដ្ឋានវសេន តយោ, ចាតុទ្ទសីបន្នរសីសាមគ្គីវសេន តយោតិ នវវិធំ. ចតុព្ពិធន្តិ អធម្មេនវគ្គាទិ ចតុព្ពិធំ. ទុវិធន្តិ ភិក្ខុភិក្ខុនិបាតិមោក្ខវសេន ទុវិធំ បាតិមោក្ខំ. នវវិធន្តិ ភិក្ខូនំ បញ្ច, ភិក្ខុនីនំ ចត្តារោតិ នវវិធំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ.

អធម្មកម្មបដិក្កោសនាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បក្ខគណនាទិឧគ្គហណានុជាននកថាទិវណ្ណនា

១៥៦. កតិមីតិ តិថិ-សទ្ទាបេក្ខំ ឥត្ថិលិង្គំ ទដ្ឋព្ពំ.

១៦៣. ឧតុវស្សេយេវាតិ ហេមន្តគិម្ហេសុយេវ.

១៦៤. វិញ្ញាបេតីតិ ឯត្ថ មនសា ចិន្តេត្វា កាយវិការករណមេវ វិញ្ញាបនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បាឡិយំ អញ្ញស្ស ទាតព្ពា បារិសុទ្ធីតិ បារិសុទ្ធិទាយកេន បុន អញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ សន្តិកេ ទាតព្ពា. ‘‘ភូតំយេវ វា សាមណេរភាវំ អារោចេតី’’តិ វុត្តត្តា ឩនវីសតិវស្សកាលេ ឧបសម្បន្នស្ស, អន្តិមវត្ថុអជ្ឈាបន្នសិក្ខាបច្ចក្ខាតាទីនំ វា យាវ ភិក្ខុបដិញ្ញា វត្តតិ, តាវ តេហិ អាហដាបិ ឆន្ទបារិសុទ្ធិ អាគច្ឆតិ. យទា បន តេ អត្តនោ សាមណេរាទិភាវំ បដិជានន្តិ, តតោ បដ្ឋាយេវ នាគច្ឆតីតិ ទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បាឡិយម្បិ ហិ ‘‘ទិន្នាយ បារិសុទ្ធិយា សង្ឃប្បត្តោ វិព្ភមតិ…បេ… បណ្ឌកោ បដិជានាតិ. តិរច្ឆានគតោ បដិជានាតិ. ឧភតោព្យញ្ជនកោ បដិជានាតិ, អាហដា ហោតិ បារិសុទ្ធី’’តិ វុត្តត្តា បណ្ឌកាទីនម្បិ ភិក្ខុបដិញ្ញាយ វត្តមានកាលេសុ ឆន្ទបារិសុទ្ធិយា អាគមនំ សិទ្ធមេវ. តេនាហ ‘‘ឯស នយោ សព្ពត្ថា’’តិ. ឧម្មត្តកខិត្តចិត្តវេទនាដ្ដានំ បន បកតត្តា អន្តរាមគ្គេ ឧម្មត្តកាទិភាវេ បដិញ្ញាតេបិ តេសំ សង្ឃប្បត្តមត្តេនេវ ឆន្ទាទិ អាគច្ឆតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘ភិក្ខូនំ ហត្ថបាស’’ន្តិ ឥមិនា គណបុគ្គលេសុ ឆន្ទបារិសុទ្ធិយា អនាគមនំ ទស្សេតិ. ‘‘សង្ឃប្បត្តោ’’តិ ហិ បាឡិយំ វុត្តំ. ពិឡាលសង្ខលិកបារិសុទ្ធីតិ ពិឡាលគីវាយ ពន្ធនសង្ខលិកសទិសា បារិសុទ្ធិ នាម, យថា សង្ខលិកា ពិឡាលេ អាគច្ឆន្តេ ឯវ អាគច្ឆតិ, ន អនាគច្ឆន្តេ តប្បដិពទ្ធត្តា, ឯវមយំ បារិសុទ្ធិបីតិ អត្ថោ. អថ វា យថា សង្ខលិកាយ បឋមវលយំ ទុតិយវលយំ បាបុណាតិ, ន តតិយវលយំ, ឯវមយម្បីតិ អធិប្បាយោ. ឧបលក្ខណមត្តញ្ចេត្ថ ពិឡាល-គ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

បក្ខគណនាទិឧគ្គហណានុជាននកថាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆន្ទទានកថាទិវណ្ណនា

១៦៥. បាឡិយំ ‘‘សន្តិ សង្ឃស្ស ករណីយានី’’តិ វត្តព្ពេ វចនវិបល្លាសេន ‘‘ករណីយ’’ន្តិ វុត្តំ.

១៦៧. ‘‘តស្ស សម្មុតិទានកិច្ចំ នត្ថី’’តិ ឥទំ បាឡិយំ ឯកទា សរន្តស្សេវ សម្មុតិទានស្ស វុត្តត្តា ឯកទា អសរន្តស្ស សម្មុតិអភាវេបិ តស្ស អនាគមនំ វគ្គកម្មាយ ន ហោតីតិ វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘សោបិ ហត្ថបាសេវ អានេតព្ពោ’’តិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ.

១៦៨. សង្ឃសន្និបាតតោ បឋមំ កាតព្ពំ បុព្ពករណំ. សង្ឃសន្និបាតេ កាតព្ពំ បុព្ពកិច្ចន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បាឡិយំ នោ ចេ អធិដ្ឋហេយ្យ, អាបត្តិ ទុក្កដស្សាតិ ឯត្ថ អសញ្ចិច្ច អសតិយា អនាបត្តិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ឧបរិបិ. យត្ថ បន អចិត្តកាបត្តិ អត្ថិ, តត្ថ វក្ខាម.

១៦៩. ‘‘បញ្ញត្តំ ហោតី’’តិ ឥមិនា ‘‘ន សាបត្តិកេន ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិ វិសុំ បដិក្ខេបាភាវេបិ យថាវុត្តសុត្តសាមត្ថិយតោ បញ្ញត្តមេវាតិ ទស្សេតិ. ឥមិនា ឯវ នយេន –

‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ យំ តថាគតោ អបរិសុទ្ធាយ បរិសាយ ឧបោសថំ ករេយ្យ, បាតិមោក្ខំ ឧទ្ទិសេយ្យា’’តិ (ចូឡវ. ៣៨៦; អ. និ. ៨.២០; ឧទា. ៤៥) –

អាទិសុត្តនយតោ ច អលជ្ជីហិបិ សទ្ធិំ ឧបោសថករណម្បិ បដិក្ខិត្តមេវ អលជ្ជិនិគ្គហត្ថត្តា សព្ពសិក្ខាបទានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘បារិសុទ្ធិទានបញ្ញាបនេនា’’តិ ឥមិនា សាបត្តិកេន បារិសុទ្ធិបិ ន ទាតព្ពាតិ ទីបិតំ ហោតិ. ឧភោបិ ទុក្កដន្តិ ឯត្ថ សភាគាបត្តិភាវំ អជានិត្វា កេវលំ អាបត្តិនាមេនេវ ទេសេន្តស្ស បដិគ្គណ្ហន្តស្ស អចិត្តកមេវ ទុក្កដំ ហោតីតិ វទន្តិ. យថា សង្ឃោ សភាគាបត្តិំ អាបន្នោ ញត្តិំ ឋបេត្វា ឧបោសថំ កាតុំ លភតិ, ឯវំ តយោបិ ‘‘សុណន្តុ មេ, អាយស្មន្តា, ឥមេ ភិក្ខូ សភាគំ អាបត្តិំ អាបន្នា’’តិអាទិនា វុត្តនយានុសារេនេវ គណញត្តិំ ឋបេត្វា ទ្វីហិ អញ្ញមញ្ញំ អារោចេត្វា ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឯកេន បន សាបត្តិកេន ទូរំ គន្ត្វាបិ បដិកាតុមេវ វដ្ដតិ, អសម្បាបុណន្តេន ‘‘ភិក្ខុំ លភិត្វា បដិករិស្សាមី’’តិ ឧបោសថោ កាតព្ពោ, បដិករិត្វា ច បុន ឧបោសថោ កត្តព្ពោ.

ឆន្ទទានកថាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនាបត្តិបន្នរសកាទិកថាវណ្ណនា

១៧២. កេនចិ ៦៣ ករណីយេន គន្ត្វាតិ សីមាបរិច្ឆេទតោ ពហិភូតំ គាមំ វា អរញ្ញំ វា គន្ត្វាតិ អត្ថោ. ឯតេនេវ ឧបោសថញត្តិយា ឋបនកាលេ សមគ្គា ឯវ តេ ញត្តិំ ឋបេសុន្តិ សិទ្ធំ. តេនេវ បាឡិយំ ‘‘ឧទ្ទិដ្ឋំ សុឧទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ សព្ពបន្នរសកេសុបិ វុត្តំ. វគ្គា សមគ្គសញ្ញិនោតិអាទិ បន ញត្តិយា និដ្ឋិតាយ ‘‘កិំ សង្ឃស្ស បុព្ពកិច្ច’’ន្តិអាទីនំ (មហាវ. ១៣៤) វចនក្ខណេ ពហិគតានំ ភិក្ខូនំ សីមាយ បវិដ្ឋត្តា ភិក្ខូ តស្មិំ ខណេ វគ្គា ហោន្តីតិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តេសំ សីមំ ឱក្កន្តត្តា វគ្គា’’តិអាទិ, ឯតេន បារាជិកុទ្ទេសាទិក្ខណេបិ វគ្គសញ្ញីនំ ឧទ្ទិសន្តានំ អាបត្តិ ឯវ, ញត្តិយា បន បុព្ពេ និដ្ឋិតត្តា កម្មកោបោ នត្ថីតិ ទស្សិតមេវ ហោតិ. ឯវំ ឧបរិបិ សព្ពវារេសុ អធិប្បាយោ វេទិតព្ពោ.

ឯត្ថ ច បាឡិយំ ‘‘សព្ពាយ វុដ្ឋិតាយ…បេ… តេសំ សន្តិកេ បារិសុទ្ធិ អារោចេតព្ពា’’តិ (មហាវ. ១៧៤) វុត្តត្តា ពហិសីមាគតាយ បរិសាយ តេសុ យស្ស កស្សចិ សន្តិកេ អនធិដ្ឋិតេហិ បារិសុទ្ធិំ អារោចេតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

អនាបត្តិបន្នរសកាទិកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លិង្គាទិទស្សនកថាទិវណ្ណនា

១៧៩. អញ្ញាតកំ នាម អទិដ្ឋបុព្ពន្តិ អាហ ‘‘អញ្ញេសំ សន្តក’’ន្តិ. អញ្ញេសន្តិ អត្តនា អទិដ្ឋបុព្ពានំ. នានាសំវាសកភាវន្តិ លទ្ធិនានាសំវាសកភាវំ.

១៨០. បាឡិយំ អភិវិតរន្តិ សមានសំវាសកាភាវំ និច្ឆិនន្តិ.

១៨១. ឧបោសថការកាតិ សង្ឃុបោសថការកា. តេនេវ ‘‘អញ្ញត្រ សង្ឃេនា’’តិ វុត្តំ. សង្ឃុបោសថដ្ឋានតោ ហិ គច្ឆន្តេន អត្តចតុត្ថេនេវ គន្តព្ពំ, តិណ្ណំ ភិក្ខូនំ និសិន្នដ្ឋានតោ បន គច្ឆន្តេន ឯកេន ភិក្ខុនាបិ សហ គន្តុម្បិ វដ្ដតិ. បាឡិយំ ‘‘អភិក្ខុកោ អាវាសោ’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ, សង្ឃុបោសថដ្ឋានតោ គណបុគ្គលេហិ សភិក្ខុកោបិ អាវាសោ ន គន្តព្ពោ ‘‘អញ្ញត្រ សង្ឃេនា’’តិ វុត្តត្តាតិ វទន្តិ. ឧបោសថំ ករោន្តីតិ សង្ឃុបោសថំ វា គណុបោសថំ វា. ‘‘តស្ស សន្តិក’’ន្តិ ឥទំ គណុបោសថដ្ឋានតោ គច្ឆន្តំ សន្ធាយ វុត្តំ, អញ្ញថា ‘‘សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន អត្តចតុត្ថេន វា’’តិ វចនេន វិរុជ្ឈនតោ. អារញ្ញកេនាតិ ឯកចារិនា. ឧបោសថន្តរាយោតិ អត្តនោ ឧបោសថន្តរាយោ.

១៨៣. បាឡិយំ ភិក្ខុនិយា និសិន្នបរិសាយាតិអាទីសុ ភិក្ខុនិយាតិអាទិ ករណត្ថេ សាមិវចនំ.

លិង្គាទិទស្សនកថាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឧបោសថក្ខន្ធកវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.