១. បារាជិកកណ្ឌំ

១. ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥៦. ភិក្ខុនីវិភង្គេ មិគារមាតុយាតិ មិគារមាតុ, វិសាខាយាតិ អត្ថោ. បាឡិយំ ‘‘ឯហិ ភិក្ខុនីតិ ភិក្ខុនី, តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នាតិ ភិក្ខុនី’’តិ ឥទំ ភិក្ខុវិភង្គបាឡិយា សមទស្សនត្ថំ អដ្ឋគរុធម្មប្បដិគ្គហណេន លទ្ធូបសម្បទំ មហាបជាបតិគោតមិញ្ចេវ តាយ សហ និក្ខន្តា ភគវតោ អាណាយ ភិក្ខូនញ្ញេវ សន្តិកេ ឯកតោឧបសម្បន្នា បញ្ចសតសាកិយានិយោ ច សន្ធាយ វុត្តំ. តា ហិ ភគវតា អានន្ទត្ថេរស្ស យាចនាយ បព្ពជ្ជំ អនុជានន្តេន ‘‘ឯថ ភិក្ខុនិយោ, មម សាសនេ តុម្ហេបិ បវិសថា’’តិ វុត្តា វិយ ជាតា. សាកិយានិយោ ឯវ សរណសីលានិ ទត្វា កម្មវាចាយ ឧបសម្បាទិតត្តា ‘‘តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នា’’តិ វុត្តា. ន ហិ ឯតាហិ អញ្ញា ឯហិភិក្ខុនិភាវាទិនា ឧបសម្បន្នា នាម សន្តិ. យំ បន ថេរីគាថាសុ ភទ្ទាយ កុណ្ឌលកេសិយា –

‘‘និហច្ច ជាណុំ វន្ទិត្វា, សម្មុខា អញ្ជលិំ អកំ;

‘ឯហិ ភទ្ទេ’តិ មំ អវោច, សា មេ អាសូបសម្បទា’’តិ. (ថេរីគា. ១០៩) –

វុត្តំ. យញ្ច អបទានេបិ –

‘‘អាយាចិតោ តទា អាហ, ‘ឯហិ ភទ្ទេ’តិ នាយកោ;

តទាហំ ឧបសម្បន្នា, បរិត្តំ តោយមទ្ទស’’ន្តិ. (អប. ថេរី ២.៣.៤៤) –

វុត្តំ. តម្បិ ‘‘ឯហិ ត្វំ ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជំ, ឧបសម្បទញ្ច គណ្ហាហី’’តិ ភគវតោ អាណា ឧបសម្បទាយ ការណត្តា ឧបសម្បទា អហោសីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. តថា ហិ វុត្តំ ថេរីគាថាដ្ឋកថាយំ ‘‘ឯហិ ភទ្ទេ, ភិក្ខុនុបស្សយំ គន្ត្វា ភិក្ខុនីនំ សន្តិកេ បព្ពជ្ជ ឧបសម្បជ្ជស្សូតិ មំ អវច អាណាបេសិ, សា សត្ថុ អាណា មយ្ហំ ឧបសម្បទាយ ការណត្តា ឧបសម្បទា អាសិ អហោសី’’តិ (ថេរីគា. អដ្ឋ. ១១១).

៦៥៧. សាធារណបារាជិកេហីតិ មេថុនាទីហិ ចតូហិ. តានិ, បន អញ្ញានិ ច សាធារណសិក្ខាបទានិ យស្មា ភិក្ខុវិភង្គេ វុត្តនិទានវត្ថាទីសុ ឯវ សាធារណវសេន បញ្ញត្តានិ, បច្ឆា បន តានិ ភិក្ខុនីនំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសំ អនុជានន្តេន ភគវតា តាសំ សិក្ខាបច្ចក្ខានាភាវេន ‘‘យា បន ភិក្ខុនី ឆន្ទសោ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិអាទិនា តទនុរូបវសេន បរិវត្តេត្វា អសាធារណសិក្ខាបទេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទេត្វា ភិក្ខុនិបាតិមោក្ខុទ្ទេសវសេន ឯកតោ សង្គហិតានិ. យស្មា ច នេសំ ភិក្ខុវិភង្គេ (បារា. ៤៤ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ សព្ពោបិ វិនិច្ឆយោ សក្កា ញាតុំ, តស្មា តានិ វជ្ជេត្វា អសាធារណានំ ឯវ ឥធ វិភង្គោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពំ.

៦៥៩. ភិក្ខូនំ ‘‘កាយសំសគ្គំ សាទិយេយ្យា’’តិ អវត្វា ‘‘សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា ‘‘ភិក្ខុ អាបត្តិយា ន ការេតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. តព្ពហុលនយេនាតិ កិរិយាសមុដ្ឋានស្សេវ ពហុលភាវតោ, ឯតេន អកិរិយាសមុដ្ឋានាបិ អយំ អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សេតិ. កិញ្ចាបិ ទស្សេតិ, មយំ បនេត្ថ ឯវំ តក្កយាម ‘‘កាយសំសគ្គក្ខណេ សាទិយន្តិយា កិរិយាយ អភាវេបិ តតោ បុព្ពេ បវត្តិតានំ បដិច្ឆន្នដ្ឋានគមនឥង្គិតាការទស្សនាទិកិរិយានំ វសេនេវ កិរិយាសមឧដ្ឋានមេវ, បរេហិ មគ្គេ ករិយមានុបក្កមេន និច្ចលស្ស សាទិយតោ សុក្កវិស្សដ្ឋិ វិយ បុព្ពបយោគាភាវេបិ វា តស្មិញ្ញេវ ខណេ បរូបក្កមេន ជនិយមានាយ អត្តនោ កាយចលនាទិសង្ខាតាយ កិរិយាយ, សា ហិ សាទិយមានេន តស្សា ចិត្តេនាបិ សមុដ្ឋិតា កិរិយា នាម ហោតិ អវាយមិត្វា បរូបក្កមេន មេថុនសាទិយនេ វិយ, ភិក្ខូនំ បន បរូបក្កមជនិតំ កិរិយំ អព្ពោហារិកំ កត្វា អត្តនា ករិយមានបយោគវសេនេវ ‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’តិ ឯវំ វិសេសេត្វាវ សិក្ខាបទស្ស បញ្ញត្តត្តា សាទិយមានេបិ ន ទោសោ. ឥតរថា ហិ តព្ពហុលនយេនេត្ថ កិរិយត្តេ គយ្ហមានេ អញ្ញេសម្បិ កិរិយាកិរិយសិក្ខាបទានំ កិរិយត្តគ្គហណប្បសង្គោ សិយា’’តិ. តស្មា វីមំសិត្វា គហេតព្ពំ. សាតិ កិរិយាសមុដ្ឋានតា. តថេវាតិ កាយសំសគ្គរាគី ឯវ.

ឧព្ភជាណុមណ្ឌលិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វជ្ជបដិច្ឆាទិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៦៦. ទុតិយេ បុរិមេនាតិអាទិ សុន្ទរីនន្ទាយ វជ្ជបដិច្ឆាទនេ បញ្ញត្តតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អដ្ឋន្ន’’ន្តិ វុត្តត្តា វជ្ជបដិច្ឆាទនស្សាបិ បដិច្ឆាទនេ បារាជិកមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ធុរំ និក្ខិត្តមត្តេ’’តិ វុត្តត្តា បណ្ណត្តិំ អជានន្តិយាបិ ‘‘ឥទំ វជ្ជំ ន បកាសេស្សាមី’’តិ ឆន្ទេន ធុរំ និក្ខេបក្ខណេ បារាជិកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តំ បន បដិច្ឆាទនំ យស្មា ‘‘បេសលា ញត្វា គរហិស្សន្តី’’តិ ភយេនេវ ហោតិ, ភយញ្ច កោធចិត្តសម្បយុត្តំ, តស្មា ឥទំ ‘‘ទុក្ខវេទន’’ន្តិ វុត្តំ. យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. បារាជិកកណ្ឌ ៣.៦៦៦) ‘‘កិញ្ចាបិ វជ្ជបដិច្ឆាទនំ បេមវសេន ហោតិ, តថាបិ សិក្ខាបទវីតិក្កមចិត្តំ ទោមនស្សិតមេវ ហោតី’’តិ ឯវំ បណ្ណត្តិវីតិក្កមចិត្តេនេវ ឆាទនំ ទោមនស្សត្តេ ការណំ វុត្តំ, តំ អការណំ បណ្ណត្តិវិជាននំ វិនាបិ អាបជ្ជិតព្ពតោវ.

វជ្ជបដិច្ឆាទិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦៦៩. តតិយំ ឧត្តានមេវ.

៤. អដ្ឋវត្ថុកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៧៥. ចតុត្ថេ លោកស្សាទសង្ខាតំ មិត្តេហិ អញ្ញមញ្ញំ កាតព្ពំ សន្ថវំ. វុត្តមេវត្ថំ បរិយាយន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិ វុត្តំ.

តិស្សិត្ថិយោ មេថុនំ តំ ន សេវេតិ យា តិស្សោ ឥត្ថិយោ, តាសុ វុត្តំ តំ មេថុនំ ន សេវេយ្យ. អនរិយបណ្ឌកេតិ តយោ អនរិយេ, តយោ បណ្ឌកេ ច ឧបសង្កមិត្វា មេថុនំ ន សេវេតិ អត្ថោ. អនរិយាតិ ចេត្ថ ឧភតោព្យញ្ជនកា អធិប្បេតា. ព្យញ្ជនស្មិន្តិ អត្តនោ វច្ចមុខមគ្គេបិ. ឆេទោ ឯវ ឆេជ្ជំ, បារាជិកំ.

វណ្ណាវណ្ណោតិ ទ្វីហិ សុក្កវិស្សដ្ឋិ វុត្តា. គមនុប្បាទនន្តិ សញ្ចរិត្តំ. ‘‘មេថុនធម្មស្ស បុព្ពភាគត្តា បច្ចយោ ហោតី’’តិ ឥមិនា ការិយោបចារេន កាយសំសគ្គោ មេថុនធម្មោតិ វុត្តោតិ ទស្សេតិ. សព្ពបទេសូតិ សង្ឃាដិកណ្ណគ្គហណាទិបទេសុ. កាយសំសគ្គរាគោ, សឧស្សាហតា, អដ្ឋមវត្ថុស្ស បូរណន្តិ តីណេត្ថ អង្គានិ.

អដ្ឋវត្ថុកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

បារាជិកវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.