សមថភេទំ

អធិករណបរិយាយវារវណ្ណនា

២៩៣. ឆដ្ឋេ បរិយាយវារេ អលោភោ បុព្ពង្គមោតិអាទិ សាសនដ្ឋិតិយា អវិបរីតតោ ធម្មវាទិស្ស វិវាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនិ ឋានានីតិ ធម្មាទីសុ អធម្មោតិអាទិនា គហេត្វា ទីបនានិ ឥធេវ ភេទករវត្ថូនិ, តានិ ឯវ កាយកលហាទិវិវាទស្ស ការណត្តា ឋានានិ, ឱកាសត្តា វត្ថូនិ, អាធារត្តា ភូមិយោតិ ច វុត្តានិ. អព្យាកតហេតូតិ អសេក្ខានំ វិវាទំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទ្វាទស មូលានីតិ កោធោ ឧបនាហោ, មក្ខោ បលាសោ, ឥស្សា មច្ឆរិយំ, មាយា សាឋេយ្យំ, បាបិច្ឆតា មហិច្ឆតា, សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា អាធានគ្គាហីទុប្បដិនិស្សជ្ជិតានីតិ ឥមេសំ ឆន្នំ យុគឡានំ វសេន ឆ ធម្មា ចេវ លោភាទយោ ឆ ហេតូ ចាតិ ទ្វាទស ធម្មា វិវាទាធិករណស្ស មូលានិ.

២៩៤. ចុទ្ទស មូលានីតិ តានេវ ទ្វាទស កាយវាចាហិ សទ្ធិំ ចុទ្ទស អនុវាទាធិករណស្ស មូលានិ.

២៩៥. បថវីខណនាទីសុ បណ្ណត្តិវជ្ជេសុ កុសលាព្យាកតចិត្តមូលិកា អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អលោភោ បុព្ពង្គមោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សត្ត អាបត្តិក្ខន្ធា ឋានានីតិអាទិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ បដិច្ឆាទនបច្ចយា អាបត្តិសម្ភវតោ វុត្តំ. ‘‘អាបត្តាធិករណបច្ចយា ចតស្សោ អាបត្តិយោ អាបជ្ជតី’’តិ (បរិ. ២៩០) ហិ វុត្តំ. ‘‘ឆ ហេតូ’’តិ ឥទំ កុសលានំ អាបត្តិហេតុវោហារស្ស អយុត្តតាយ វុត្តំ, ន បន កុសលហេតូនំ អភាវតោ. ‘‘អលោភោ បុព្ពង្គមោ’’តិ ហិ អាទិ វុត្តំ. អាបត្តិហេតវោ ឯវ ហិ បុព្ពង្គមនាមេន វុត្តា.

២៩៦. ចត្តារិ កម្មានិ ឋានានីតិអាទីសុ អបលោកនវាចា, ញត្តិអាទិវាចាយោ ច កម្មានីតិ វុត្តំ. តា ឯវ ហិ ឯកសីមាយំ សាមគ្គិមុបគតានំ កម្មប្បត្តានំ អនុមតិយា សាវនកិរិយានិប្ផត្តិសង្ខាតស្ស សង្ឃគណកិច្ចសភាវស្ស កិច្ចាធិករណស្ស អធិដ្ឋានាភាវេន ‘‘ឋានវត្ថុភូមិយោ’’តិ វុច្ចន្តិ. ឯកំ មូលំ សង្ឃោតិ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. គណញត្តិអបលោកនានញ្ហិ គណោបិ មូលន្តិ. ញត្តិតោ វាតិ ញត្តិញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មវាចានំ ញត្តិរូបត្តា, ញត្តិបុព្ពកត្តា ច វុត្តំ. កម្មញត្តិកម្មវាចាញត្តិវសេន ហិ ទុវិធាសុ ញត្តីសុ អនុស្សាវនាបិ កម្មមូលកន្ត្វេវ សង្គយ្ហន្តិ. ញត្តិវិភាគោ ចាយំ ឧបរិ អាវិ ភវិស្សតិ.

‘‘ឥមេ សត្ត សមថា…បេ… បរិយាយេនា’’តិ ឥទំ បុច្ឆាវចនំ. ‘‘សិយា’’តិ ឥទំ វិសជ្ជនំ. ‘‘កថញ្ច សិយា’’តិ ឥទំ បុន បុច្ឆា. វិវាទាធិករណស្ស ទ្វេ សមថាតិអាទិ បុន វិសជ្ជនំ. តត្ថ ‘‘វត្ថុវសេនា’’តិ ឥទំ ‘‘សត្ត សមថា ទស សមថា ហោន្តី’’តិ ឥមស្ស ការណវចនំ. ‘‘បរិយាយេនា’’តិ ឥទំ ‘‘ទស សមថា សត្ត សមថា ហោន្តី’’តិ ឥមស្ស ការណវចនំ. ចតុព្ពិធាធិករណសង្ខាតវត្ថុវសេន ច ទេសនាក្កមសង្ខាតបរិយាយវសេន ចាតិ អត្ថោ.

អធិករណបរិយាយវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សាធារណវារាទិវណ្ណនា

២៩៧. សត្តមេ សាធារណវារេ សាធារណាតិ វិវាទាធិករណស្ស វូបសមនកិច្ចសាធារណា. ឯវំ សព្ពត្ថ.

២៩៨. អដ្ឋមេ តព្ភាគិយវារេ តព្ភាគិយាតិ វិវាទាធិករណស្ស វូបសមនតោ តប្បក្ខិកា.

សាធារណវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមថាសមថស្សសាធារណវារវណ្ណនា

២៩៩. នវមេ សមថាសមថសាធារណវារេ ‘‘សព្ពេ សមថា ឯកតោវ អធិករណំ សមេន្តិ ឧទាហុ នានា’’តិ បុច្ឆន្តេន ‘‘សមថា សមថស្ស សាធារណា, សមថា សមថស្ស អសាធារណា’’តិ វុត្តំ. វិវាទាទិអធិករណក្កមេន តព្ពូបសមហេតុភូតេ សមថេ ឧទ្ធរន្តោ ‘‘យេភុយ្យសិកា’’តិអាទិមាហ. សម្មុខាវិនយំ វិនា កស្សចិ សមថស្ស អសម្ភវា សេសា ឆបិ សមថា សម្មុខាវិនយស្ស សាធារណា វុត្តា, តេសំ បន ឆន្នំ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាភាវតោ តេ អញ្ញមញ្ញំ អសាធារណា វុត្តា. តព្ភាគិយវារេបិ ឯសេវ នយោ.

សមថាសមថស្សសាធារណវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមថសម្មុខាវិនយវារាទិវណ្ណនា

៣០១-៣. ឯកាទសមវារេបិ សម្មុខាវិនយោតិអាទិ បុច្ឆា. យេភុយ្យសិកា សតិវិនយោតិអាទិ វិសជ្ជនំ. ឯវំ វិនយវារេ កុសល-វារេ តតោ បរេសុបិ បុច្ឆាវិសជ្ជនបរិច្ឆេទោ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ សម្មុខាវិនយោ សិយា កុសលោតិអាទីសុ តស្មិំ តស្មិំ វិនយកម្មេ, វិវាទាទិម្ហិ ច និយុត្តបុគ្គលានំ សមុប្បជ្ជនកកុសលាទីនំ វសេន សម្មុខាវិនយាទីនំ, វិវាទាទីនញ្ច កុសលាទិភាវោ តេន តេន ឧបចារេន វុត្តោ. យស្មា បនេតស្ស សម្មុខាវិនយោ នាម សង្ឃសម្មុខតាទយោ ហោន្តិ, តេសញ្ច អនវជ្ជសភាវត្តា អកុសលេ វិជ្ជមានេបិ អកុសលត្តូបចារោ ន យុត្តោ អាបត្តាធិករណស្ស អកុសលត្តូបចារោ វិយ, តស្មា នត្ថិ សម្មុខាវិនយោ អកុសលោតិ អត្ថោ.

៣០៤. តតោ បរេសុ យត្ថ យេភុយ្យសិកា លព្ភតិ, តត្ថ សម្មុខាវិនយោ លព្ភតីតិអាទិ សម្មុខាវិនយស្ស ឥតរេហិ សមថេហិ និយមេន សំសដ្ឋតំ, ឥតរេសំ បន ឆន្នំ អញ្ញមញ្ញំ សំសគ្គាភាវញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ.

សមថសម្មុខាវិនយវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សំសដ្ឋវារាទិវណ្ណនា

៣០៦. អធិករណន្តិ វា សមថាតិ វា ឥមេ ធម្មា សំសដ្ឋាតិអាទិ សមថានំ អធិករណេសុ ឯវ យថារហំ បវត្តិំ, អធិករណានិ វិនា តេសំ វិសុំ អដ្ឋានញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ. វិនិព្ភុជិត្វា នានាករណំ បញ្ញាបេតុន្តិ អធិករណតោ សមថេហិ វិយោជេត្វា អសំសដ្ឋេ កត្វា នានាករណំ អញ្ញមញ្ញំ អសំសដ្ឋតាយ ឋិតភាវសង្ខាតំ នានត្តំ បញ្ញាបេតុំ អធិករណវូបសមក្ខណេ ឯវ តេសំ អសំសគ្គំ បញ្ញាបេតុំ កិំ សក្កាតិ បុច្ឆតិ.

អធិករណន្តិអាទិ គារយ្ហវាទទស្សនំ. សោ មា ហេវន្តិ យោ ឯវំ វទតិ, សោ ‘‘មា ឯវំ វទា’’តិ វចនីយោ អស្ស, ន ច លព្ភតិ សមថានំ អញ្ញត្រ អធិករណា វូបសមលក្ខណន្តិ បហានាវត្ថានសង្ខាតំ នានាករណំ បដិក្ខិបតិ. លក្ខណតោ បន អធិករណេហិ សមថានំ នានាករណំ អត្ថេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សមថា អធិករណេហិ សម្មន្តីតិ អបលោកនាទីហិ ចតូហិ កិច្ចាធិករណេហិ សព្ពេបិ សមថា និដ្ឋានំ គច្ឆន្តិ, នាញ្ញេហីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘សម្មុខាវិនយោ វិវាទាធិករណេន ន សម្មតិ. អនុវាទ…បេ… អាបត្តាធិករណេន ន សម្មតិ, កិច្ចាធិករណេន សម្មតី’’តិអាទិ (បរិ. ៣១១).

៣០៧-៣១៣. វិវាទាធិករណំ កតិហិ សមថេហិ សម្មតីតិអាទិកោ សម្មតិវារោ. តទនន្តរោ សម្មតិនសម្មតិវារោ ច អធិករណេហិ សមថានំ សំសដ្ឋតំ, វិសំសដ្ឋតញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តោ. សមថា សមថេហិ សម្មន្តីតិអាទិកោ សមថាធិករណវារោ សមថានំ អញ្ញមញ្ញំ, អធិករណេហិ ច អធិករណានញ្ច អញ្ញមញ្ញំ, សមថេហិ ច វូបសមាវូបសមំ ទស្សេតុំ វុត្តោ.

៣១៤. សមុដ្ឋាបេតិវារោ បន អធិករណេហិ អធិករណានំ ឧប្បត្តិប្បការទស្សនត្ថំ វុត្តោ. ន កតមំ អធិករណន្តិ អត្តនោ សម្ភវមត្តេន ឯកម្បិ អធិករណំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. កថញ្ចរហិ សមុដ្ឋាបេតីតិ អាហ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ជាយន្តីតិ អនន្តរមេវ អនុប្បជ្ជិត្វា បរម្បរបច្ចយា ជាយន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ធម្មោ អធម្មោ’’តិអាទិនា ឧភិន្នំ បុគ្គលានំ វិវាទបច្ចយា អញ្ញមញ្ញខេមភង្គា ហោន្តិ, តប្បច្ចយា តេសំ បក្ខំ បរិយេសនេន កលហំ វឌ្ឍន្តានំ វិវាទោ កញ្ចិ មហាបរិសំ សង្ឃបរិណាយកំ លជ្ជិំ អាគម្ម វូបសមំ គច្ឆតិ. តថា អវូបសមន្តេ បន វិវាទោ កមេន វឌ្ឍិត្វា សកលេបិ សង្ឃេ វិវាទំ សមុដ្ឋាបេតិ, តតោ អនុវាទាទីនីតិ ឯវំ បរម្បរក្កមេន វូបសមការណាភាវេ ចត្តារិ អធិករណានិ ជាយន្តិ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘សង្ឃោ វិវទតិ វិវាទាធិករណ’’ន្តិ. សង្ឃស្ស វិវទតោ យោ វិវាទោ, តំ វិវាទាធិករណំ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

សំសដ្ឋវារាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភជតិវារវណ្ណនា

៣១៨. តទនន្តរវារេ បន វិវាទាធិករណំ ចតុន្នំ អធិករណានន្តិអាទិ អធិករណានំ វុត្តនយេន អញ្ញមញ្ញបច្ចយត្តេបិ សំសគ្គភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. វិវាទាធិករណំ ចតុន្នំ អធិករណានំ វិវាទាធិករណំ ភជតីតិអាទីសុ វិវាទាធិករណំ ចតូសុ អធិករណេសុ វិវាទាធិករណភាវមេវ ភជតិ, នាញ្ញាធិករណភាវំ, ចតូសុ អធិករណេសុ វិវាទាធិករណត្តមេវ និស្សិតំ វិវាទាធិករណមេវ បរិយាបន្នំ វិវាទាធិករណភាវេនេវ សង្គហិតន្តិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ.

៣១៩. វិវាទាធិករណំ សត្តន្នំ សមថានំ កតិ សមថេ ភជតីតិអាទិ បន ចតុន្នំ អធិករណានំ វូបសមនេ សតិ និយតសមថេ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ កតិ សមថេ ភជតីតិ អត្តនោ ឧបសមត្ថាយ កិត្តកេ សមថេ ឧបគច្ឆតិ, កិត្តកេ សមថេ អាគម្ម វូបសមំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. កតិ សមថបរិយាបន្នន្តិ អត្តានំ វូបសមេតុំ កតិសុ សមថេសុ តេហិ សមានវសេន បវិដ្ឋំ. កតិហិ សមថេហិ សង្គហិតន្តិ វូបសមំ ករោន្តេហិ កតិហិ សមថេហិ វូបសមករណត្ថំ សង្គហិតំ.

ភជតិវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.