១. បរិមណ្ឌលវគ្គវណ្ណនា

៥៧៦. សេខិយេសុ យស្មា វត្តក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៥៦ អាទយោ) វុត្តវត្តានិបិ សិក្ខិតព្ពត្តា សេខិយានេវ, តស្មា បារាជិកាទីសុ វិយេត្ថ បាឡិយំ បរិច្ឆេទោ ន កតោ. ចារិត្តនយទស្សនត្ថញ្ច ‘‘យោ បន ភិក្ខុ ឱលម្ពេន្តោ និវាសេយ្យ, ទុក្កដ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘សិក្ខា ករណីយា’’តិ សព្ពត្ថ បាឡិ អារោបិតា. បទភាជនេ បន ‘‘អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ វុត្តត្តា សព្ពត្ថ អនាទរិយករណេ ទុក្កដំ វេទិតព្ពំ.

អដ្ឋង្គុលមត្តន្តិ មត្ត-សទ្ទេន តតោ កិញ្ចិ អធិកំ, ឩនម្បិ សង្គណ្ហាតិ. តេនេវ និសិន្នស្ស ចតុរង្គុលមត្តម្បិ វុត្តំ. ន ហិ និសិន្នស្ស ចតុរង្គុលប្បមាណំ, ឋិតស្ស អដ្ឋង្គុលមេវាតិ សក្កា និយមេតុំ ឩនាធិកត្តសម្ភវតោ. តស្មា យថា សារុប្បំ ហោតិ ឯវំ អដ្ឋង្គុលានុសារេន និវាសនញ្ញេវ អធិប្បេតន្តិ គហេតព្ពំ. តេនេវ វក្ខតិ ‘‘យោ បន ភិក្ខុ សុក្ខជង្ឃោ វា’’តិអាទិ. កុរុន្ទិយំ ‘‘អជានន្តស្ស អនាបត្តី’’តិ អាទរំ កត្វា ឧគ្គណ្ហន្តស្សាបិ អជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាបិ និរន្តរំ និវាសនបារុបនវត្តំ សិក្ខិតព្ពំ, អសិក្ខិតោ អនាទរិយមេវ. បរិមណ្ឌលគ្គហណេន ឧក្ខិបិត្វា និវាសនម្បិ បដិក្ខិត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧក្ខិបិត្វា វា ឱតារេត្វា វា’’តិ.

សចិត្តកន្តិ វត្ថុវិជាននចិត្តេន សចិត្តកំ. សារត្ថទីបនិយំ បន ឧបតិស្សត្ថេរវាទនយេន លោកវជ្ជត្តំ គហេត្វា ‘‘វត្ថុវិជាននចិត្តេន, បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តេន ច សចិត្តក’’ន្តិ (សារត្ថ. ដី. សេខិយកណ្ឌ ៣.៥៧៦) វុត្តំ. តត្ថ ច វត្ថុវិជាននំ វិសុំ ន វត្តព្ពំ. បណ្ណត្តិវិជាននេន តស្សាបិ អន្តោគធភាវតោ ឥទំ វត្ថុំ ឯវំ វីតិក្កមន្តស្ស អាបត្តីតិ វិជានន្តោ ហិ បណ្ណត្តិំ វិជានាតីតិ វុច្ចតិ. ឧបតិស្សត្ថេរវាទេ ចេត្ថ បណ្ណត្តិំ អជានិត្វា អបរិមណ្ឌលនិវាសនាទិវត្ថុមេវ ជានន្តស្ស បណ្ណត្តិវីតិក្កមានាទរិយាភាវា សព្ពសេខិយេសុ អនាបត្តិ ឯវ អភិមតា, តញ្ច ន យុត្តំ កោសម្ពក្ខន្ធកេ (មហាវ. ៤៥១ អាទយោ) វច្ចកុដិយំ ឧទកាវសេសំ ឋបេន្តស្ស បណ្ណត្តិវិជាននាភាវេបិ អាបត្តិយា វុត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរោ ភិក្ខុ អាបត្តិំ អាបន្នោ ហោតិ …បេ… សោ អបរេន សមយេន តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ ហោតី’’តិអាទិ (មហាវ. ៤៥១). អដ្ឋកថាយញ្ចស្ស ‘‘ត្វំ ឯត្ថ អាបត្តិភាវំ ន ជានាសីតិ, អាម ន ជានាមីតិ. ហោតុ អាវុសោ, ឯត្ថ អាបត្តីតិ, សចេ ហោតិ, ទេសេស្សាមីតិ. សចេ បន តេ, អាវុសោ, អសញ្ចិច្ច អសតិយា កតំ, នត្ថិ អាបត្តីតិ. សោ តស្សា អាបត្តិយា អនាបត្តិទិដ្ឋិ អហោសី’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៤៥១) វុត្តំ, តថា ‘‘អធម្មវាទីតិ ឧក្ខិត្តានុវត្តកេសុ អញ្ញតរោ’’តិ (មហាវ. អដ្ឋ. ៤៥៧-៤៥៨) ច វុត្តំ. ខន្ធកវត្តានញ្ហិ សេខិយត្តា តត្ថ វុត្តោ នយោ ឥមេសំ, ឥធ វុត្តោ ច តេសំ សាធារណោវ ហោតីតិ. តេនេវ ‘‘អសញ្ចិច្ច អសតិយា កតំ, នត្ថិ អាបត្តី’’តិ ឯវំ ឥធ វុត្តោ អាបត្តិនយោ តត្ថាបិ ទស្សិតោ. តស្មា ផុស្សទេវត្ថេរវាទេ ឯវ ឋត្វា វត្ថុវិជាននចិត្តេនេវ សព្ពសេខិយានិ សចិត្តកានិ, ន បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តេន. ភិយ្យោកម្យតាយសូបព្យញ្ជនបដិច្ឆាទនឧជ្ឈានសញ្ញីតិ ទ្វេ សិក្ខាបទានិ លោកវជ្ជានិ អកុសលចិត្តានិ, សេសានិ បណ្ណត្តិវជ្ជានិ, តិចិត្តានិ, តិវេទនានិ ចាតិ គហណមេវ យុត្តតរំ ទិស្សតិ. តេនេវេត្ថ ‘‘អសញ្ចិច្ចាតិ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា ឱលម្ពេត្វា និវាសេស្សាមីតិ ឯវំ អសញ្ចិច្ចា’’តិអាទិនា វត្ថុអជាននវសេនេវ អនាបត្តិវណ្ណនា កតា, ន បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តវសេន.

អបិច ‘‘យស្ស សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, តំ លោកវជ្ជ’’ន្តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា) ឥមិនា លក្ខណវចនេនាបិ ចេតំ សិជ្ឈតិ. វត្ថុវិជាននចិត្តវសេនេវ ហេត្ថ ‘‘សចិត្តកបក្ខេ’’តិ វុត្តំ. ឥតរថា បណ្ណត្តិវិជាននចិត្តវសេន សព្ពសិក្ខាបទានម្បិ សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តស្ស អកុសលត្តនិយមេន លោកវជ្ជត្តប្បសង្គតោ បណ្ណត្តិវជ្ជមេវ ន សិយា, ឥទញ្ច វចនំ និរត្ថកំ សិយា ឥមិនា វចនេន និវត្តេតព្ពស្ស សិក្ខាបទស្ស អភាវា. ន ច សេខិយេសុ វត្ថុវិជាននចិត្តេន សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ បាណាតិបាតាទីសុ វិយ អកុសលមេវាតិ និយមោ អត្ថិ, យេនេត្ថ លោកវជ្ជតា បសជ្ជេយ្យ, ‘‘អនាទរិយំ បដិច្ចា’’តិ ចេតំ បាឡិវចនំ វត្ថុំ ជានិត្វា តីហិ ចិត្តេហិ វីតិក្កមមេវ អនាទរិយំ កត្វា វុត្តំ, ន បណ្ណត្តិំ ជានិត្វា អកុសលចិត្តេនេវ វីតិក្កមន្តិ គហេតព្ពំ. អញ្ញថា ខន្ធកបាឡិយា, អដ្ឋកថាយញ្ច បុព្ពាបរញ្ច វិរុជ្ឈនតោតិ អម្ហាកំ ខន្តិ. យថា វា ន វិរុជ្ឈតិ, តថា ឯត្ថ អធិប្បាយោ គវេសិតព្ពោ. អនាទរិយំ, អនាបត្តិការណាភាវោ, អបរិមណ្ឌលនិវាសនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ សព្ពត្ថ. កេវលំ តត្ថ តត្ថ វុត្តបដិបក្ខករណវសេន តតិយង្គយោជនមេវ វិសេសោ.

៥៧៧. ទុតិយាទីសុ គិហិបារុតន្តិ សេតបដបារុតាទិ. វិហារេបីតិ សង្ឃសន្និបាតពុទ្ធុបដ្ឋានាទិកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៥៧៨. គណ្ឋិកំ បដិមុញ្ចិត្វាតិអាទិ បដិច្ឆាទនវិធិទស្សនំ. គីវំ បដិច្ឆាទេត្វាតិអាទិនា វុត្តត្តា សញ្ចិច្ច គីវំ, មណិពន្ធនញ្ច អប្បដិច្ឆាទេន្តស្ស អាបត្តិ. ឯត្ថាបិ បរិមណ្ឌលសិក្ខាបទស្ស សាធារណត្តា ជាណុមណ្ឌលតោ ហេដ្ឋា ចតុរង្គុលមត្តំ ឱតារេត្វា អនោលម្ពេត្វា បរិមណ្ឌលមេវ បារុបិតព្ពំ.

៥៧៩. វិវរិត្វា និសីទតោតិ វិហារេ វិយ ឯកំសបារុបនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘វាសត្ថាយ ឧបគតស្សា’’តិ វុត្តត្តា វាសាធិប្បាយំ វិនា ធម្មទេសនបរិត្តភណនាទិអត្ថាយ សុចិរម្បិ និសីទន្តេន សព្ពំ អន្តរឃរវត្តំ បូរេន្តេនេវ និសីទិតព្ពំ. និសីទនបដិសំយុត្តេសុ ឯវ ច សិក្ខាបទេសុ ‘‘វាសូបគតស្សា’’តិ អនាបត្តិយា វុត្តត្តា វាសត្ថាយ អន្តរឃរំ ឧបគច្ឆន្តេនាបិ សុប្បដិច្ឆន្នតាទិសព្ពំ អកោបេន្តេនេវ គន្តព្ពំ. ‘‘វាសូបគតស្សា’’តិ ហិ វុត្តំ, ន បន ឧបគច្ឆមានស្សាតិ. កេចិ បន ‘‘ឯកេកស្មិំ បឋមំ គន្ត្វា វាសបរិគ្គហេ កតេ តតោ អញ្ញេហិ យថាសុខំ គន្តុំ វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ. អបរេ បន ‘‘គេហស្សាមិកេហិ ‘យាវ តុម្ហេ និវសិស្សថ, តាវ តុម្ហាកំ ឥមំ គេហំ ទេមី’តិ ទិន្នេ អញ្ញេហិ អវាសាធិប្បាយេហិ អន្តរារាមេ វិយ យថាសុខំ គន្តុំ, និសីទិតុញ្ច វដ្ដតី’’តិ វទន្តិ, តំ សព្ពំ ន គហេតព្ពំ តថាវចនាភាវា, ទានលក្ខណាភាវា, តាវត្តកេន វិហារសង្ខ្យានុបគមនតោ ច. ‘‘យាវ និសីទិស្សថ, តាវ តុម្ហាកំ ឥមំ គេហំ ទេមី’’តិ ទេន្តោបិ ហិ តាវកាលិកមេវ ទេតិ វត្ថុបរិច្ចាគលក្ខណត្តា ទានស្ស.

៥៨២. ចតុហត្ថប្បមាណន្តិ វឌ្ឍកីហត្ថំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វទន្តិ.

៥៨៤. ឧក្ខិត្តចីវរោ ហុត្វាតិ កដិតោ ឧទ្ធំ កាយពន្ធនាទិទស្សនវសេនេវុក្ខិបនំ សន្ធាយ វុត្តំ បិណ្ឌាយ ចរតោ បត្តគ្គហណាទិមត្តស្ស អនុញ្ញាតត្តា. តេនេវ ‘‘និសិន្នកាលេ បន ធមករណ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. និសិន្នកាលេ ហិ ខន្ធេ លគ្គបត្តត្ថវិកាទិតោ ធមករណំ នីហរន្តស្ស កដិតោ ឧទ្ធម្បិ ទិស្សតិ, តថា អទស្សេត្វា នីហរិតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អាសនេ និសីទន្តស្សាបិ ច បារុបិតចីវរំ កិញ្ចិ ឧក្ខិបិត្វា សង្ឃាដិំ ជង្ឃបិណ្ឌេហិ អនុក្ខិបិត្វាវ និសីទិតព្ពំ. ឥមស្មិញ្ញេវ បន សិក្ខាបទេ ‘‘វាសូបគតស្សា’’តិ វុត្តត្តា និសីទនបដិសំយុត្តេសុ ឆដ្ឋអដ្ឋមេសុ អវុត្តត្តា វាសូបគតេនាបិ សុសំវុតេន ឱក្ខិត្តចក្ខុនាវ និសីទិតព្ពំ. តេនេវ មាតិកាដ្ឋកថាយម្បិ តេសំ វិសេសំ អវត្វា ឥធេវ ‘‘វាសូបគតស្ស បន អនាបត្តី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. ឧក្ខិត្តកសិក្ខាបទវណ្ណនា) វុត្តា.

បរិមណ្ឌលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.