វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា

សេយ្យថិទន្តិ តំ កតមំ, តំ កថន្តិ វា អត្ថោ. អនិយមនិទ្ទេសវចនន្តិ អត្តនោ អត្ថំ សរូបេន និយមេត្វា និទ្ទិសតីតិ និយមនិទ្ទេសោ, ន និយមនិទ្ទេសោ អនិយមនិទ្ទេសោ. សោវ វុច្ចតេ អនេនាតិ វចនន្តិ អនិយមនិទ្ទេសវចនំ. តស្សាតិ តេនាតិបទស្ស. បរិវិតក្កោតិ ‘‘កតមេសានំ ខោ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ ព្រហ្មចរិយំ ន ចិរដ្ឋិតិកំ អហោសី’’តិអាទិនា (បារា. ១៨) បវត្តោ. បុព្ពេ វា បច្ឆា វាតិ តេនាតិបទតោ ហេដ្ឋា វុត្តបាឋេ វា ឧបរិ វក្ខមានបាឋេ វាតិ អត្ថោ. អត្ថតោ សិទ្ធេនាតិ សាមត្ថិយតោ សិទ្ធេន. តត្រិទំ មុខមត្តនិទស្សនន្តិ តស្សា យថាវុត្តយុត្តិយា បរិទីបនេ ឥទំ ឧបាយមត្តនិទស្សនំ. មុខំ ទ្វារំ ឧបាយោតិ ហិ អត្ថតោ ឯកំ.

សមយសទ្ទោ ទិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ សមយសទ្ទស្ស សមវាយោ អត្ថោតិ សម្ពន្ធោ. កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ កាលោ នាម ឧបសង្កមនស្ស យុត្តកាលោ, សមយោ នាម សរីរពលាទិការណសមវាយោ, តេ ឧបាទាយ បដិច្ចាតិ អត្ថោ. ខណោតិ ឱកាសោ. ពុទ្ធុប្បាទាទយោ ហិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស ឱកាសោ. សោ ឯវ សមយោ. តេនេវ ‘‘ឯកោវា’’តិ វុត្តំ. មហាសមយោតិ មហាសមូហោ. បវនស្មិន្តិ វនសណ្ឌេ. សមយោបិ ខោ តេ ភទ្ទាលីតិ ឯត្ថ សមយោតិ សិក្ខាបទាវិលង្ឃនស្ស ហេតុ, កោ សោ? អត្តនោ វិប្បដិបត្តិយា ភគវតោ ជាននំ, សោ សមយសង្ខាតោ ហេតុ តស្សា អប្បដិវិទ្ធោតិ អត្ថោ. ភគវាតិអាទិ តស្ស បដិវិជ្ឈនាការទស្សនំ. ឧគ្គហមានោតិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ ឧគ្គហេតុំ សមត្ថតាយ ឧគ្គហមានោ, សុមនបរិព្ពាជកស្សេវេតំ នាមំ. សមយំ ទិដ្ឋិំ បវទន្តិ ឯត្ថាតិ សមយប្បវាទកោ, មល្លិកាយ អារាមោ. ស្វេវ តិន្ទុកាចីរសង្ខាតាយ តិម្ពរុរុក្ខបន្តិយា បរិក្ខិត្តត្តា ‘‘តិន្ទុកាចីរ’’ន្តិ ច, ឯកាវ និវាសា សាលា ឯត្ថាតិ ‘‘ឯកសាលកោ’’តិ ច វុច្ចតិ. អត្ថាភិសមយាតិ យថាវុត្តស្ស ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកស្ស អត្ថស្ស ហិតស្ស បដិលាភតោ. មានាភិសមយាតិ មានប្បហានា. បីឡនដ្ឋោតិ បីឡនំ តំសមង្គិនោ ហិំសនំ, អវិប្ផារិកតាករណំ, បីឡនមេវ អត្ថោ បីឡនដ្ឋោ. សន្តាបោតិ ទុក្ខទុក្ខតាទិវសេន សន្តាបនំ. វិបរិណាមោតិ ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វិធា វិបរិណាមេតព្ពតា អភិសមេតព្ពោ បដិវិជ្ឈិតព្ពោតិ អភិសមយោ, សោវ អភិសមយដ្ឋោ, បីឡនាទីនិ.

ឯត្ថ ច ឧបសគ្គានំ ជោតកមត្តត្តា សមយសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារេបិ សឧបសគ្គោ អភិសមយសទ្ទោ ឧទ្ធដោ. តត្ថ សង្គមវសេន បច្ចយានំ ផលុប្បាទនំ បដិ អយនំ ឯកតោ បវត្តិ ឯត្ថាតិ សមយោ, សមវាយោ. វិវដ្ដូបនិស្សយសង្គមេ សតិ ឯន្តិ ឯត្ថ សត្តា បវត្តន្តីតិ សមយោ, ខណោ. សមេតិ ឯត្ថ សង្ខតធម្មោ, សយំ វា ឯតិ អាគច្ឆតិ វិគច្ឆតិ ចាតិ សមយោ, កាលោ. សមេន្តិ អវយវា ឯតស្មិំ, សយំ វា តេសូតិ សមយោ, សមូហោ. បច្ចយន្តរសង្គមេ ឯតិ អាគច្ឆតិ ឯតស្មា ផលន្តិ សមយោ, ហេតុ. សញ្ញាវសេន វិបល្លាសតោ ធម្មេសុ ឯតិ អភិនិវិសតីតិ សមយោ, ទិដ្ឋិ. សមីបំ អយនំ ឧបគមនំ សមយោ, បដិលាភោ. សម្មទេវ សហិតានំ វាចានំ អយនំ វិគមោតិ សមយោ, បហានំ. សម្មទេវ, សហិតានំ វា សច្ចានំ អយនំ ជាននន្តិ សមយោ, បដិវេធោ. ឯវំ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ សមយសទ្ទស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា.

ឯត្ថ ច សមយសទ្ទស្ស សាមញ្ញេន អនេកត្ថតា វុត្តា. ន ហិ ឯកស្មិំ អត្ថវិសេសេ វត្តមានោ សទ្ទោ តទញ្ញេបិ វត្តតិ. តស្មា អត្ថា វិយ តំតំវាចកា សមយសទ្ទាបិ ភិន្នា ឯវាតិ គហេតព្ពា. ឯវំ សព្ពត្ថ អត្ថុទ្ធារេសុ.

តត្ថ តថាតិ តេសុ សុត្តាភិធម្មេសុ ឧបយោគភុម្មវចនេហិ. ឥធាតិ វិនយេ, អញ្ញថាតិ ករណវចនេន. អច្ចន្តមេវាតិ និរន្តរមេវ. ភាវោ នាម កិរិយា, កិរិយាយ កិរិយន្តរូបលក្ខណំ ភាវេនភាវលក្ខណំ, យថា ឧទយេ សតិ ចន្ទេ ជាតោ រាជបុត្តោតិ. អធិករណញ្ហីតិអាទិ អភិធម្មេ សមយសទ្ទោ កាលសមូហខណសមវាយហេតុសង្ខាតេសុ បញ្ចសុ អត្ថេសុ វត្តតិ, ន វិនយេ វិយ កាលេ ឯវ, តេសុ ច កាលសមូហត្ថា ទ្វេ តត្ថ វុត្តានំ ផស្សាទិធម្មានំ អធិករណភាវេន និទ្ទិសិតុំ យុត្តា. ខណសមវាយហេតុអត្ថា បន តយោបិ អត្តនោ ភាវេន ផស្សាទីនំ ភាវស្ស ឧបលក្ខណភាវេន និទ្ទិសិតុំ យុត្តាតិ វិភាវនមុខេន យថាវុត្តមត្ថំ សមត្ថេតុំ វុត្តំ. តត្ថ យស្មិញ្ហិ កាលេ, ធម្មសមូហេ វា សមយេ អធិករណភូតេ កុសលំ ឧប្បន្នំ, តស្មិញ្ញេវ កាលេ, ធម្មសមូហេ វា សមយេ ផស្សាទយោ ហោន្តីតិ ឯវំ អធិករណត្ថយោជនា, យស្មិំ បន ខណេ, សមវាយេ ហេតុម្ហិ វា សមយេ សតិ វិជ្ជមានេ កុសលំ ឧប្បន្នំ, តស្មិញ្ញេវ ខណាទិម្ហិ សមយេបិ វិជ្ជមានេ ផស្សាទយោ ហោន្តីតិ ភាវេនភាវលក្ខណត្ថយោជនា ច វេទិតព្ពា.

ហោតិ ចេត្ថាតិ ឯត្ថ យថាវុត្តអត្ថវិសយេ សង្គហគាថា ហោតិ. អញ្ញត្រាតិ សុត្តាភិធម្មេសុ. អភិលាបមត្តភេទោតិ ទេសនាវិលាសតោ សទ្ទមត្តេនេវ ភេទោ, ន អត្ថតោ.

អវិសេសេនាតិ សាមញ្ញេន. ឥរិយាបថោតិអាទីសុ ឥរិយាយ សព្ពទ្វារិកកិរិយាយ បថោ បវត្តនដ្ឋានំ តព្ពិនិមុត្តកម្មស្ស អភាវាតិ ឋានាទយោ ឥរិយាបថោ, សោវ វិហារោ. ព្រហ្មភូតា សេដ្ឋភូតា បរហិតចិត្តាទិវសប្បវត្តិតោ មេត្តាទយោ ព្រហ្មវិហារោ នាម. តទវសេសា បន មហគ្គតា សព្ពនីវរណវិគមនាទិសិទ្ធេន ជោតនាទិអត្ថេន ទិព្ពវិហារោ នាម. ព្រហ្មវិហារភាវេន វិសុំ គហិតត្តា មេត្តាទយោ ឥធ អសង្គហិតា. អរិយានមេវ វិហារោតិ ផលសមាបត្តិយោ អរិយវិហារោ នាម.

រុក្ខាទិមូលេយេវ មូលសទ្ទស្ស និរុឡ្ហភាវំ ទស្សេតុំ អបរេន មូលសទ្ទេន វិសេសេត្វា ‘‘មូលមូលេ’’តិ វុត្តំ, យថា ទុក្ខទុក្ខន្តិ (វិភ. អដ្ឋ. ១៩០). លោភាទីនំ ទោសមូលាទិចិត្តាសាធារណត្តា ‘‘អសាធារណហេតុម្ហី’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ សិយាតិ តត្ថ វេរញ្ជាយន្តិអាទីសុ បទេសុ កស្សចិ ចោទនា សិយាតិ អត្ថោ. ឧភយថា និទានកិត្តនស្ស បន កិំ បយោជនន្តិ? អាហ គោចរគាមនិទស្សនត្ថន្តិអាទិ. តត្ថ អស្សាតិ ភគវតោ.

កិលមោវ កិលមថោ, អត្តនោ អត្តភាវស្ស កិលមថោ អត្តកិលមថោ, តស្ស អនុ អនុ យោគោ បុនប្បុនំ បវត្តនំ អត្តកិលមថានុយោគោ. វត្ថុកាមារម្មណេ សុខេ សម្បយោគវសេន លីនា យុត្តា, កាមតណ្ហា, តំសហចរិតេ កាមេ សុខេ វា អារម្មណភូតេ អល្លីនា បវត្តតីតិ កាមសុខល្លិកា តណ្ហា, តស្សា កាមសុខល្លិកាយ អនុ អនុ យោគោ កាមសុខល្លិកានុយោគោ. លោកេ សំវឌ្ឍភាវន្តិ អាមិសោបភោគេន សំវឌ្ឍិតភាវំ. ឧប្បជ្ជមានោ ពហុជនហិតាទិអត្ថាយេវ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា.

ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតត្តា សង្ឃោតិ ឥមមត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ទិដ្ឋីតិអាទិ. ឯត្ថ ច ‘‘យាយំ ទិដ្ឋិ អរិយា និយ្យានិកា និយ្យាតិ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាយ, តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តាយ ទិដ្ឋិយា. ‘‘យានិ តានិ សីលានិ អខណ្ឌានិ…បេ… សមាធិសំវត្តនិកានិ, តថារូបេសុ សីលេសុ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) ឯវំ វុត្តានញ្ច សីលានំ សាមញ្ញសង្ខាតេន សង្ឃាតោ សង្ឃដិតោ សមណគណោ, តេនាតិ អត្ថោ. ‘‘ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតសង្ឃាតេនា’’តិ វា បាឋេនេត្ថ ភវិតព្ពំ, តស្ស ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញភូតេន សំហននេន សង្ឃាតោ សមណគណោ, តេនាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ហិ បាឋេ សទ្ទតោ អត្ថោ យុត្តតរោ ហោតិ. អស្សាតិ មហតោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស.

ព្រហ្មំ អណតីតិ ឯត្ថ ព្រហ្ម-សទ្ទេន វេទោ វុច្ចតិ, សោ មន្តព្រហ្មកប្បវសេន តិវិធោ. តត្ថ ឥរុវេទាទយោ តយោ វេទា មន្តា, តេ ច បធានា, ឥតរេ បន សន្និស្សិតា, តេន បធានស្សេវ គហណំ. មន្តេ សជ្ឈាយតីតិ ឥរុវេទាទិកេ មន្តសត្ថេ សជ្ឈាយតីតិ អត្ថោ. ឥរុវេទាទយោ ហិ គុត្តភាសិតព្ពតាយ ‘‘មន្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. ‘‘ពាហិតបាបត្តា ព្រាហ្មណោ, សមិតបាបត្តា សមណោ’’តិ យថាវុត្តមត្ថទ្វយំ ឧទាហរណទ្វយេន វិភាវេតុំ វុត្តញ្ហេតន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សមិតត្តា ហិ បាបានំ ‘សមណោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ ហិ ឥទំ វចនំ គហេត្វា ‘‘សមិតបាបត្តា ‘សមណោ’តិ វុច្ចតី’’តិ វុត្តំ, ពាហិតបាបោតិ ឥទំ បន អញ្ញស្មិំ គាថាពន្ធេ វុត្តវចនំ. យថាភុច្ចគុណាធិគតន្តិ យថាភូតគុណាធិគតំ. សកិញ្ចនោតិ សទោសោ.

គោត្តវសេនាតិ ឯត្ថ គំ តាយតីតិ គោត្តំ, គោ-សទ្ទេន ចេត្ថ អភិធានំ ពុទ្ធិ ច វុច្ចតិ. កេនចិ បារិជុញ្ញេនាតិ ញាតិបារិជុញ្ញាទិនា កេនចិ បារិជុញ្ញេន, បរិហានិយាតិ អត្ថោ. តតោ បរន្តិ វេរញ្ជាយន្តិអាទិវចនំ. ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ ឥត្ថំ ឥមំ បការំ ភូតោ អាបន្នោតិ ឥត្ថម្ភូតោ, តស្ស អាខ្យានំ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានំ, សោយេវត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ. អថ វា ‘‘ឥត្ថំ ឯវំបការោ ភូតោ ជាតោ’’តិ ឯវំ កថនត្ថោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថោ, តស្មិំ ឧបយោគវចនន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច អព្ភុគ្គតោតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនប្បការស្ស ទីបនតោ, តេន យោគតោ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមន្តិ ឥទំ ឧបយោគវចនំ សាមិអត្ថេបិ សមានេ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានទីបនតោ ‘‘ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ’’តិ វុត្តំ, តេនេវាហ ‘‘តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ’’តិ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថា សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភីតិ ឯត្ថ អភិសទ្ទយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនំ កតំ, ឯវមិធាបិ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ អភិ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ ឧគ្គតោតិ អភិសទ្ទយោគតោ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានេ ឧបយោគវចនន្តិ. សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភីតិ ឯត្ថ ហិ ‘‘ទេវទត្តោ មាតរមភិ មាតរិ វិសយេ មាតុយា វា សាធូ’’តិ ឯវំ អធិករណត្ថេ វា សាមិអត្ថេ វា ភុម្មវចនស្ស សាមិវចនស្ស វា បសង្គេ ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថជោតកេន អភិសទ្ទេន យោគេ ឧបយោគវចនំ កតំ, យថា ចេត្ថ ទេវទត្តោ មាតុវិសយេ មាតុសម្ពន្ធី វា សោ វុត្តប្បការប្បត្តោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ, ឯវមិធាបិ ភោតោ គោតមស្ស សម្ពន្ធី កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ អភិភវិត្វា ឧគ្គមនបការប្បត្តោតិ អយមត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តត្ថ ហិ ទេវទត្តគ្គហណំ វិយ ឥធ កិត្តិសទ្ទគ្គហណំ, តត្ថ មាតរន្តិ វចនំ វិយ ឥធ តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមន្តិ វចនំ, តត្ថ សាធុសទ្ទគ្គហណំ វិយ ឥធ ឧគ្គតសទ្ទគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. កិត្តិសទ្ទោតិ កិត្តិភូតោ សទ្ទោ, ន កេវលោតិ ទស្សនត្ថំ វិសេសិតន្តិ អាហ ‘‘កិត្តិ ឯវា’’តិ. តតោ កិត្តីតិ ថុតិ, តស្សា បកាសកោ សទ្ទោ កិត្តិសទ្ទោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ថុតិឃោសោ វា’’តិ វុត្តំ.

សោ ភគវាតិ ឯត្ថ សោតិ បសិទ្ធិយំ, យោ សោ សមត្តិំស បារមិយោ បូរេត្វា សព្ពកិលេសេ ភញ្ជិត្វា ទសសហស្សិលោកធាតុំ កម្បេន្តោ អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អភិសម្ពុទ្ធោ, សោ លោកេ អតិបាកដោតិ ‘‘សោ ភគវា’’តិ វុត្តំ. ភគវាតិ ច ឥទំ សត្ថុ នាមកិត្តនំ, ន គុណកិត្តនំ. បរតោ បន ភគវាតិ គុណកិត្តនមេវ. ឥមិនា ច ឥមិនា ចាតិ ឯតេន អរហន្តិអាទិបទានំ បច្ចេកំ អនេកគុណគណំ បដិច្ច បវត្តភាវំ ទស្សេតិ.

សុវិទូរវិទូរេតិ ទ្វីហិ សទ្ទេហិ អតិវិយ ទូរេតិ ទស្សេតិ, សុវិទូរតា ឯវ ហិ វិទូរតា. សវាសនានំ កិលេសានំ វិទ្ធំសិតត្តាតិ ឥមិនា បច្ចេកពុទ្ធាទីហិ អសាធារណំ ភគវតោ អរហត្តន្តិ ទស្សេតិ តេសំ វាសនាយ អប្បហីនត្តា, វាសនា ច នាម និក្កិលេសស្សាបិ សកលញេយ្យានវពោធាទិទ្វារត្តយប្បយោគវិគុណតាហេតុភូតោ កិលេសនិហិតោ អាការោ ចិរនិគឡិតបាទានំ និគឡមោក្ខេបិ សង្កុចិតតាគមនហេតុកោ និគឡនិហិតោ អាការោ វិយ. យាយ បិលិន្ទវច្ឆាទីនំ វសលវោហារាទិវិគុណតា ហោតិ, អយំ វាសនាតិ គហេតព្ពា. អារកាតិ ឯត្ថ អាការស្ស រស្សត្តំ ក-ការស្ស ច ហ-ការំ សានុស្សរំ កត្វា និរុត្តិនយេន ‘‘អរហ’’ន្តិ បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. ឯវំ ឧបរិបិ យថារហំ និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យញ្ចេតំ សំសារចក្កន្តិ សម្ពន្ធោ. បុញ្ញាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន អបុញ្ញាភិសង្ខារអានេញ្ជាភិសង្ខារេ សង្គណ្ហាតិ. អាសវា ឯវ អវិជ្ជាទីនំ ការណត្តា សមុទយោតិ អាហ ‘‘អាសវសមុទយមយេនា’’តិ. ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) ហិ វុត្តំ. វិបាកកដត្តារូបប្បភេទោ តិភវោ ឯវ រថោ, តស្មិំ តិភវរថេ. សំសារចក្កន្តិ យថាវុត្តកិលេសកម្មវិបាកសមុទយោ.

‘‘ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, ‘សំសារោ’តិ បវុច្ចតី’’តិ. (វិសុទ្ធិ. ២.៦១៨; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៩៥ អបសាទនាវណ្ណនា; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៦០; អ. និ. អដ្ឋ. ២.៤.១៩៩; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា; វិភ. អដ្ឋ. ២២៦ សង្ខារបទនិទ្ទេស; សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៥២៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៣៩; ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១៤, ៥៨; ថេរគា. អដ្ឋ. ១.៦៧, ៩៩; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៥៨; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១១៧; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៦) –

ឯវំ វុត្តោ សំសារោវ ចក្កំ វិយ បរិព្ភមនតោ ចក្កំ, តស្ស ចក្កស្ស សព្ពេ អរា ហតាតិ សម្ពន្ធោ. អនេនាតិ ភគវតា. ពោធីតិ ញាណំ, តំ ឯត្ថ មណ្ឌំ បសន្នំ ជាតន្តិ ពោធិមណ្ឌោ. កម្មក្ខយករំ ញាណផរសុន្តិ អរហត្តមគ្គញាណំ វុត្តំ, តំ ឆិន្ទិតព្ពំ អភិសង្ខារសង្ខាតំ កម្មំ បរិច្ឆិន្ទតីតិ ទស្សេតុំ កម្មក្ខយករវិសេសនវិសិដ្ឋំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ កតិបយង្គេហិ សំសារចក្កំ តទវសេសង្គេហិ ផលភូតនាមរូបធម្មេហិ តិភវរថញ្ច តស្មិំ រថេ យោជិតសំសារចក្ការានំ ហននប្បការញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ សព្ពេហិបិ ទ្វាទសហិ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេហិ រថវិរហិតមេវ កេវលំ សំសារចក្កំ, តស្ស អរឃាតនប្បការភេទញ្ច ទស្សេតុំ អថវាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អនមតគ្គន្តិ អនុ អនុ អមតគ្គំ, សព្ពថា អនុគច្ឆន្តេហិបិ អវិញ្ញាតកោដិកន្តិ អត្ថោ. អវិជ្ជាមូលកត្តា ជរាមរណបរិយោសានត្តាតិ ឥទំ សង្ខារាទីនំ ទសន្នំ អរភាវេន ឯកត្តំ សមារោបេត្វាតិ វុត្តំ. ន ហិ តេសំ បច្ចេកំ អវិជ្ជាមូលកតា ជរាមរណបរិយោសានតា ច អត្ថិ តថា បដិច្ចសមុប្បាទបាឡិយំ អវុត្តត្តា. អថ វា តេសម្បិ យថារហំ អត្ថតោ អវិជ្ជាមូលកត្តំ, អត្តនោ អត្តនោ លក្ខណភូតខណិកជរាមរណវសេន តប្បរិយោសានតញ្ច សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ច តេសំ បច្ចេកំ អរភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ.

ឯវំ សព្ពាការំ សំសារចក្កមេវ ទស្សេត្វា ឥទានិ យេន ញាណេន ឥមស្ស សំសារចក្កស្ស អរានំ ឆេទោ ភគវតោ សិទ្ធោ, តស្ស ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស ‘‘បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ៤; ១.៤៥) មាតិកា វុត្តត្តា ភវចក្កាវយវេសុ អវិជ្ជាទីសុ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នត្តា បរិគ្គហវសេន បវត្តិអាការំ ទស្សេត្វា បរតោ តស្ស អត្ថស្ស និគមនវសេន វុត្តេន ឯវមយំ អវិជ្ជាហេតូតិអាទិកេន បដិសម្ភិទាបាឡិសហិតេន (បដិ. ម. ១.៤៥) បាឋេន សរូបតោ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ, តស្ស ច តេសុយេវ អវិជ្ជាទីសុ ចតុសង្ខេបាទិវសេន បវត្តិវិភាគញ្ច ទស្សេត្វា តតោ បរំ ឥតិ ភគវាតិអាទិបាឋេន ភគវតោ តេន ធម្មដ្ឋិតិញាណេន បដិច្ចសមុប្បាទស្ស សព្ពាការតោ បដិវិទ្ធភាវំ ទស្សេត្វា បុន ឥមិនា ធម្មដ្ឋិតិញាណេនាតិអាទិនា ភគវតោ តេន ញាណេន សំសារចក្ការានំ វិទ្ធំសិតភាវំ ទស្សេតុំ តត្ថ ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តិណ្ណំ អាយតនានន្តិ ចក្ខុសោតមនាយតនានំ តិណ្ណំ. ឯស នយោ តិណ្ណំ ផស្សានន្តិអាទីសុបិ. រូបតណ្ហាទិវសេន ឆ តណ្ហាកាយា ឯវ វេទិតព្ពា.

សគ្គសម្បត្តិន្តិ កាមសុគតីសុ សម្បត្តិំ. តថេវាតិ កាមុបាទានបច្ចយា ឯវ. ព្រហ្មលោកសម្បត្តិន្តិ រូបីព្រហ្មលោកសម្បត្តិំ. តេភូមកធម្មវិសយស្ស សព្ពស្សាបិ រាគស្ស កិលេសកាមភាវតោ ភវរាគោបិ កាមុបាទានមេវាតិ អាហ ‘‘កាមុបាទានបច្ចយាយេវ មេត្តំ ភាវេតី’’តិ. សេសុបាទានមូលិកាសុបីតិ ទិដ្ឋុបាទានសីលព្ពតុបាទានអត្តវាទុបាទានមូលិកាសុបិ យោជនាសុ. តត្រាយំ យោជនានយោ – ឥធេកច្ចោ ‘‘នត្ថិ បរលោកោ ឧច្ឆិជ្ជតិ អត្តា’’តិ (ទី. និ. ១.៨៥-៨៦ អត្ថតោ សមានំ) ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, សោ ទិដ្ឋុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិនា, អបរោ ‘‘អសុកស្មិំ ភវេ អត្តា ឧច្ឆិជ្ជតី’’តិ ទិដ្ឋិំ គហេត្វា កាមរូបារូបភវូបបត្តិយា តំ តំ កុសលំ ករោតីតិអាទិនា ច ទិដ្ឋុបាទានមូលិកា យោជនា, ឥមិនាវ នយេន អត្តវាទុបាទានមូលិកា យោជនា វេទិតព្ពា. អបរោ ‘‘សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធី’’តិ អសុទ្ធិមគ្គំ ‘‘សុទ្ធិមគ្គោ’’តិ បរាមសន្តោ សីលព្ពតុបាទានបច្ចយា កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរតីតិអាទិនា សព្ពភវេសុ សីលព្ពតុបាទានមូលិកា យោជនា វេទិតព្ពា.

ឥទានិ យស្ស សំសារចក្ការានំ ឃាតនសមត្ថស្ស ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស អវិជ្ជាទិបច្ចយបអគ្គហាការំ ទស្សេតុំ កាមភវេ ច អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតីតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវោ ទស្សិតោ, តមេវ ញាណំ អវិជ្ជាទីសុ បវត្តិអាការេន សទ្ធិំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ អានេត្វា និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ឯវមយន្តិអាទិមាហ. វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយំ បន ‘‘ឥទានិ យ្វាយំ សំសារចក្កំ ទស្សេន្តេន កាមភវេ អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោ ហោតីតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយភាវោ សង្ខារាទីនំ បច្ចយុប្បន្នភាវោ ទស្សិតោ, តមេវ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិំ អានេត្វា និគមនវសេន ទស្សេន្តោ ឯវមយន្តិអាទិមាហា’’តិ វុត្តំ. សារត្ថទីបនិយា វិនយដីកាយបិ អយមេវ បាឋោ លិខិតោ. តត្ថ ច កាមភវេ ច អវិជ្ជាតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវោ សំសារចក្កំ ទស្សេន្តេន វុត្តោ ន ហោតិ តស្ស ច អវិជ្ជា នាភិ, មូលត្តាតិអាទិនា បុព្ពេវ ទស្សិតត្តា ឧបរិ ចក្ករូបតោ បយោគត្តេន ឧបសំហារាភាវា ច. ‘‘អបិ ច តមេវ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវំ និគមនវសេន ទស្សេន្តោ’’តិ ច វុត្តំ, ន ចេត្ថ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវោ និគមនវសេន បធានត្តេន ទស្សិតោ, អថ ខោ បច្ចយបរិគ្គហវសប្បវត្តំ ធម្មដ្ឋិតិញាណមេវ យថាវុត្តបច្ចយបរិគ្គហាការស្ស និគមនវសេន ទស្សិតំ. តថា ហិ ‘‘ឯវមយំ អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា, ឧភោបេតេ ធម្មា ហេតុសមុប្បន្នាតិ បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ. អតីតម្បិ អទ្ធានំ. អនាគតម្បិ អទ្ធានំ អវិជ្ជា ហេតុ…បេ… ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.៤៦) ធម្មដ្ឋិតិញាណមេវ បធានត្តេន ទស្សិតំ. ‘‘អវិជ្ជា ហេតុ, សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា’’តិអាទិ បន បច្ចយបរិគ្គហេ បញ្ញា ធម្មដ្ឋិតិញាណន្តិ (បដិ. ម. មាតិកា ៤; ១.៤៥) វុច្ចមានត្តា តស្ស បច្ចយបរិគ្គហាការបរិទីបនត្ថំ វិសយត្តេន វុត្តំ, ន បធានត្តេន.

អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ឯវន្តិ អនន្តរេ វុត្តនយេន អយំ អវិជ្ជា សង្ខារានំ ហេតុ, សង្ខារា ច តេន ហេតុនា សមុប្បន្នា. ឧភោបេតេតិ យស្មា អយំ អវិជ្ជា បរបរិកប្បិតបកតិឥស្សរាទិ វិយ អហេតុកា និច្ចា ធុវា ន ហោតិ, អថ ខោ ‘‘អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ (ម. និ. ១.១០៣) វចនតោ សយម្បិ សហេតុកា សង្ខតា អនិច្ចាយេវ ហោតិ, តស្មា ឧភោបេតេ អវិជ្ជាសង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នាយេវ. ឥតីតិ ឯវំ យថាវុត្តនយេន បច្ចយបរិគ្គណ្ហនេ យា បញ្ញា, តំ ធម្មានំ ឋិតិសង្ខាតេ ការណេ យាថាវតោ បវត្តត្តា ធម្មដ្ឋិតិញាណំ នាមាតិ.

ឯត្ថ ហិ ញាណស្ស វិសយវិភាវនវសេនេវ អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយាទិភាវោ វុត្តោ, ន បធានត្តេន, ញាណមេវ បនេត្ថ បធានតោ វុត្តំ, តស្មា ឯតស្ស ញាណស្ស បច្ចយបរិគ្គហាការទស្សនត្ថមេវ ហេដ្ឋាបិ កាមភវេ ច អវិជ្ជាតិអាទិនា អវិជ្ជាទីនំ បច្ចយាទិភាវោ វុត្តោ, ឥធាបិ និគមនវសេន ឧបសំហដោ, ន ភវចក្កទស្សនត្ថន្តិ អយមេត្ថ អត្តនោ មតិ.

តត្ថ ច បច្ចយុប្បន្នធម្មេសុ អទិដ្ឋេសុ ហេតូនំ បច្ចយភាវោបិ ន សក្កា ទដ្ឋុន្តិ ‘‘សង្ខារា ហេតុសមុប្បន្នា’’តិ បច្ចយបរិគ្គហញាណនិទ្ទេសេ (បដិ. ម. ១.៤៥) បច្ចយុប្បន្នធម្មានម្បិ គហណំ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯតេន នយេនាតិ អវិជ្ជាយំ វុត្តនយេន សង្ខារា ហេតុ, វិញ្ញាណំ ហេតុសមុប្បន្នន្តិអាទិនា សព្ពានិ ជាតិបរិយោសានានិ បទានិ វិត្ថារេតព្ពានិ.

ឯវំ បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិយា ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស អវិជ្ជាទីសុ បវត្តិអាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស តេសុ បច្ចយេសុ អញ្ញេហិបិ អាការេហិ បវត្តិអាការំ ទស្សេតុំ តត្ថាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ បដិច្ចសមុប្បាទង្គេសុ. សង្ខិប្បន្តិ ឯត្ថ អវិជ្ជាទយោ ហេតុសាមញ្ញេន ផលសាមញ្ញេន វាតិ សង្ខេបោ, សង្គហោ, កោដ្ឋាសោ រាសីតិ អត្ថោ. សោ បន ជាតិតោ ទុវិធោបិ កាលភេទវសេន ចតុព្ពិធោ ជាតោ. បច្ចុប្បន្នោ អទ្ធាតិ អនុវត្តតិ. តណ្ហុបាទានភវា គហិតា កិលេសកម្មសាមញ្ញតោ តទវិនាភាវតោ ច. អវិជ្ជាទិកិលេសវដ្ដម្បិ វិបាកធម្មធម្មតាសរិក្ខតាយ ឥធ កម្មវដ្ដមេវាតិ អាហ ឥមេ បញ្ច ធម្មាតិអាទិ. វិបាកា ធម្មាតិអាទីសុ កម្មជអរូបក្ខន្ធានមេវ វិបាកសទ្ទវចនីយត្តេបិ នាមរូបាទិបទេសុ រូបមិស្សម្បិ ផលបញ្ចកំ អរូបប្បធានតាយ ច តព្ពហុលតាយ ច ‘‘វិបាកវដ្ដ’’ន្តិ វុត្តំ. វិបាកប្បធានំ វដ្ដំ, វិបាកពហុលំ វា វដ្ដន្តិ អត្ថោ. កម្មជបរិយាយោ វា ឯត្ថ វិបាក-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. ជាតិជរាមរណាបទេសេនាតិ បរមត្ថធម្មវិនិមុត្តជាតិជរាមរណំ នាម នត្ថីតិ តទបទេសេន តេសំ កថនេន តំមុខេនាតិ អត្ថោ. អាកិរីយន្តិ បកាសីយន្តីតិ អាការា, អវិជ្ជាទិសរូបា, តតោ បច្ចយាការតោតិ អត្ថោ. ឯកោ សន្ធីតិ អវិច្ឆេទប្បវត្តិហេតុភូតោ ហេតុផលសន្ធិ, ទុតិយោ ផលហេតុសន្ធិ, តតិយោ ហេតុផលសន្ធីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឯវំ ធម្មដ្ឋិតិញាណស្ស អវិជ្ជាទីសុ អនេកេហិ បការេហិ បវត្តិអាការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេហិ, អវុត្តេហិ ច សព្ពេហិ អាការេហិ ភគវតោ បដិច្ចសមុប្បាទស្ស បដិវិទ្ធភាវំ, តស្ស ច ញាណស្ស ធម្មដ្ឋិតិញាណសទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តតំ បដិសម្ភិទាបាឡិនយេន ទស្សេតុំ ឧបសំហារវសេន ឥតិ ភគវាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ, តេនាហ ចតុសង្ខេបន្តិអាទិ. សព្ពាការតោតិ ឥធ កាមភវេ ច អវិជ្ជា កាមភវេ សង្ខារានំ បច្ចយោតិអាទិនា ឥធ វុត្តេហិ ច អវុត្តេហិ ច បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គាទីសុ (វិភ. ២២៥ អាទយោ) អាគតេហិ សព្ពេហិ បការេហិ បដិវិជ្ឈតិ. តន្តិ យេន ញាណេន ភគវា ឯវំ ជានាតិ, តំ ញាណំ. ញាតដ្ឋេនាតិ ជាននដ្ឋេន. បជាននដ្ឋេនាតិ បដិវិជ្ឈនដ្ឋេន.

ឥទានិ យមិទំ ធម្មដ្ឋិតិញាណំ បច្ចយបរិគ្គហាការភេទេហិ សទ្ធិំ បបញ្ចតោ ទស្សិតំ, តស្មិំ អរឃាតេ ឯតស្ស ឧបយោគិតំ ទស្សេតុំ ឥមិនា ធម្មដ្ឋិតិញាណេនាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ធម្មដ្ឋិតិញាណេន អរេ ហនីតិ សម្ពន្ធោ. កថន្តិ? អាហ ‘‘តេ ធម្មេ’’តិអាទិ. តេ អវិជ្ជាទិកេ ធម្មេ មហាវជិរញាណាវុធេន តេន ធម្មដ្ឋិតិញាណេន យថាភូតំ ញត្វា តេន ពលវវិបស្សនាវុធេន និព្ពិន្ទន្តោ អរិយមគ្គាវុធេន វិរជ្ជន្តោ វិមុច្ចន្តោ អរេ ហនីតិ យោជនា. អរិយមគ្គញាណម្បិ ហិ កិច្ចតោ សមុទយសច្ចាទិពោធតោ ‘‘ធម្មដ្ឋិតិញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

ឯកេកំ ធម្មក្ខន្ធំ ឯកេកវិហារេន បូជេមីតិ ធម្មក្ខន្ធំ អារព្ភ បវត្តាបិ វិហារករណបូជា ភគវតិ បេមេនេវ បវត្តត្តា សធាតុកាទិចេតិយបដិមណ្ឌិតត្តា ច ភគវតោវ បូជាតិ អាហ ភគវន្តំ ឧទ្ទិស្សាតិអាទិ. កិលេសារីន សោ មុនីតិ ឯត្ថ និគ្គហីតលោបោ, កិលេសារីនំ ហតត្តាតិ អត្ថោ. បច្ចយាទីន ចារហោតិ ឯត្ថាបិ និគ្គហីតលោបោ ទដ្ឋព្ពោ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ ឯត្ថ សំ-សទ្ទោ សយន្តិ អត្ថេ បវត្តតីតិ អាហ ‘‘សាម’’ន្តិ, អបរនេយ្យោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. សព្ពធម្មានន្តិ ឥទំ កស្សចិ វិសយវិសេសស្ស អគ្គហិតត្តា សិទ្ធំ. បទេសគ្គហណេ ហិ អសតិ គហេតព្ពស្ស និប្បទេសតាវ វិញ្ញាយតិ, យថា ទិក្ខិតោ ន ទទាតីតិ. ឯវញ្ច កត្វា អត្ថវិសេសានបេក្ខា កត្តរិយេវ ពុទ្ធ-សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវតោ. ‘‘សម្មា សាមំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឯត្តកមេវ ហិ ឥធ សទ្ទតោ លព្ភតិ. សព្ពធម្មានន្តិ ឥទំ បន អត្ថតោ លព្ភមានំ គហេត្វា វុត្តំ, ន ហិ ពុជ្ឈនកិរិយា អវិសយា យុជ្ជតិ. អភិញ្ញេយ្យេតិ លក្ខណាទិតោ អនិច្ចាទិតោ ច អភិវិសិដ្ឋេន លោកិយលោកុត្តរញាណេន ជានិតព្ពេ ចតុសច្ចធម្មេ. បរិញ្ញេយ្យេតិ អនិច្ចាទិវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ជានិតព្ពំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចមាហ. បហាតព្ពេតិ សមុទយសច្ចំ. សច្ឆិកាតព្ពេតិ និរោធសច្ចំ. ពហុវចននិទ្ទេសោ បនេត្ថ សោបាទិសេសាទិកំ បរិយាយសិទ្ធំ ភេទំ អបេក្ខិត្វា កតោ.

អភិញ្ញេយ្យន្តិ គាថាយ បហាតព្ពភាវេតព្ពានំ សមុទយមគ្គសច្ចានំ ហេតុធម្មានំ គហណេនេវ តប្ផលានំ ទុក្ខសច្ចនិរោធសច្ចានម្បិ សិទ្ធិតោ បរិញ្ញាតព្ពញ្ច បរិញ្ញាតំ សច្ឆិកាតព្ពញ្ច សច្ឆិកតន្តិ ឥទម្បេត្ថ សង្គហិតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ, តេនាហ ‘‘តស្មា ពុទ្ធោស្មី’’តិ. យស្មា ចត្តារិបិ សច្ចានិ មយា ពុទ្ធានិ, តស្មា សព្ពម្បិ ញេយ្យំ ពុទ្ធោស្មិ, អព្ភញ្ញាសិន្តិ អត្ថោ.

វិចិត្តវិសយបត្ថនាការប្បវត្តិយា តណ្ហា ទុក្ខវិចិត្តតាយ បធានការណន្តិ អាហ ‘‘មូលការណភាវេនា’’តិ. ឧភិន្នន្តិ ចក្ខុស្ស តំសមុទយស្ស ច. អប្បវត្តីតិ អប្បវត្តិនិមិត្តំ, ន អភាវមត្តំ. តស្ស អវត្ថុត្តា សប្បច្ចយត្តាទិអនេកភេទា សព្ពសង្គហិតា. និរោធប្បជាននាតិ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន និរោធស្ស បដិវិជ្ឈនា. ឯកេកបទុទ្ធារេនាបីតិ ចក្ខុ ចក្ខុសមុទយោតិអាទិនា ឯកេកកោដ្ឋាសនិទ្ធារណេនាបិ, ន ទុក្ខសច្ចាទិសាមញ្ញតោ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. តណ្ហាយបិ សង្ខារទុក្ខបរិយាបន្នតាយ បរិញ្ញេយ្យត្តា ទុក្ខសច្ចភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆ តណ្ហាកាយា’’តិ វុត្តំ. យស្មិំ បន អត្តភាវេ សា ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស មូលការណភាវេន សមុដ្ឋាបិកា បុរិមភវសិទ្ធា តណ្ហា សមុទយសច្ចន្តិ គហេតព្ពា. កសិណានីតិ កសិណារម្មណានិ ឈានានិ. ទ្វត្តិំសាការាតិ កេសាទយោ តទារម្មណជ្ឈានានិ ច. នវ ភវាតិ កាមភវាទយោ តយោ សញ្ញីភវាទយោ តយោ ឯកវោការភវាទយោ តយោ ចាតិ នវ ភវា. ចត្តារិ ឈានានីតិ អារម្មណវិសេសំ អនបេក្ខិត្វា សាមញ្ញតោ ចត្តារិ ឈានានិ វុត្តានិ. វិបាកកិរិយានម្បិ យថារហំ សព្ពត្ថ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច កុសលធម្មានំ ឧបនិស្សយភូតា តណ្ហាសមុដ្ឋាបិកាតិ វេទិតព្ពា, កិរិយធម្មានំ បន តស្ស អត្តភាវស្ស ការណភូតា តណ្ហា. អនុលោមតោតិ ឯត្ថ អវិជ្ជា ទុក្ខសច្ចំ, តំសមុដ្ឋាបិកា បុរិមតណ្ហា អាសវា សមុទយសច្ចន្តិ យោជេតព្ពំ. សង្ខារាទីសុ បន អវិជ្ជាទយោវ សមុទយសច្ចភាវេន យោជេតព្ពា. តេនាតិ តស្មា.

វិជ្ជាតិ អត្តនោ វិសយំ វិទិតំ ករោតីតិ វិជ្ជា. សម្បន្នត្តាតិ សមន្នាគតត្តា, សម្បុណ្ណត្តា វា. តត្រាតិ អម្ពដ្ឋសុត្តេ. មនោមយិទ្ធិយាតិ ឯត្ថ ‘‘ឥធ ភិក្ខុ ឥមម្ហា កាយា អញ្ញំ កាយំ អភិនិម្មិនាតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៣៦) វុត្តត្តា សរីរព្ភន្តរឈានមនេន អញ្ញស្ស សរីរស្ស និព្ពត្តិវសេន បវត្តា មនោមយិទ្ធិ នាម, សា អត្ថតោ ឈានសម្បយុត្តា បញ្ញាយេវ. សត្ត សទ្ធម្មា នាម សទ្ធា ហិរី ឱត្តប្បំ ពាហុសច្ចំ វីរិយំ សតិ បញ្ញា ច. គច្ឆតិ អមតំ ទិសន្តិ ទុក្ខនិត្ថរណត្ថិកេហិ ទដ្ឋព្ពតោ អមតំ និព្ពានមេវ ទិសំ គច្ឆតិ, ឥមិនា ច ចរណានំ សិក្ខត្តយសង្គហិតអរិយមគ្គភាវតោ និព្ពានត្ថិកេហិ ឯកំសេន ឥច្ឆិតព្ពតំ ទស្សេតិ. ឥទានិស្សា វិជ្ជាចរណសម្បទាយ សាវកាទិអសាធារណតំ ទស្សេតុំ តត្ថ វិជ្ជាសម្បទាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាសវក្ខយវិជ្ជាវសេន សព្ពញ្ញុតា សិជ្ឈតិ, ចរណធម្មភូតេសុ ឈានេសុ អន្តោគធាយ មហាករុណាសមាបត្តិយា វសេន មហាការុណិកតា សិជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘វិជ្ជា…បេ… មហាការុណិកត’’ន្តិ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ, យថា អញ្ញោបិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នោ ពុទ្ធោ និយោជេតិ, តថា អយម្បីតិ អត្ថោ. តេនាតិ អនត្ថបរិវជ្ជនអត្ថនិយោជនេន. អត្តន្តបាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន បរន្តបឧភយន្តបា គហិតា. អសជ្ជមានោ ភវេសុ អបច្ចាគច្ឆន្តោតិ បហីនានំ បុនានុប្បត្តិតោ ន បុន ឧបគច្ឆន្តោ.

តត្រាតិ យុត្តវាចាភាសនេ សាធេតព្ពេ ចេតំ ភុម្មំ. អភូតន្តិ អភូតត្ថំ. អតច្ឆន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. អនត្ថសំហិតន្តិ បិសុណាទិទោសយុត្តំ. សម្មាគទត្តាតិ សុន្ទរវចនត្តា, គទនំ គទោ, កថនន្តិ អត្ថោ. សុន្ទរោ គទោ វចនមស្សាតិ ‘‘សុគទោ’’តិ វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា ‘‘សុគតោ’’តិ វុត្តំ.

សភាវតោតិ ទុក្ខសភាវតោ. លោកន្តិ ខន្ធាទិលោកំ. យថាវុត្តមត្ថំ សុត្តតោ អាហ យត្ថាតិអាទិ. តត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ លោកន្តសង្ខាតេ និព្ពានេ. តន្តិ លោកស្សន្តំ, ឱកាសលោកេ កាយគមនេន ញាតព្ពំ បត្តព្ពន្តិ នាហំ វទាមីតិ យោជនា. ឥទញ្ច រោហិតទេវបុត្តេន លោកស្ស កាយគតិវសេន អន្តគមនស្ស បុច្ឆិតត្តា វុត្តំ. អប្បត្វា លោកស្សន្តន្តិ ខន្ធាទិលោកំ សន្ធាយ វុត្តំ.

កិន្តេ បទសា ឱកាសលោកបរិព្ភមនេន, បរិមិតដ្ឋានេ ឯវ តំ ញាណគមនេន គច្ឆន្តានំ ទស្សេមីតិ ទស្សេន្តោ អបិ ចាតិអាទិមាហ. តត្ថ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេតិ សរីរេ. តេន រូបក្ខន្ធំ ទស្សេតិ. សសញ្ញិម្ហីតិ សញ្ញាសីសេន វេទនាទយោ តយោ ខន្ធេ. សមនកេតិ វិញ្ញាណក្ខន្ធំ. លោកន្តិ ខន្ធាទិលោកំ, ទុក្ខន្តិ អត្ថោ. លោកនិរោធន្តិ និព្ពានេន លោកស្ស និរុជ្ឈនំ, និព្ពានមេវ វា. អទេសម្បិ ហិ និព្ពានំ យេសំ និរោធាយ ហោតិ, ឧបចារតោ តន្និស្សិតំ វិយ ហោតីតិ ‘‘ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ លោកនិរោធម្បិ បញ្ញបេមី’’តិ វុត្តំ, ចក្ខុ លោកេ បិយរូបំ, សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា និរុជ្ឈមានា និរុជ្ឈតីតិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៤០១; វិភ. ២០៤) វិយ. កុទាចនន្តិ កទាចិបិ. អប្បត្វាតិ អគ្គមគ្គេន អនធិគន្ត្វា. តស្មាតិ យស្មា តំ គមនេន បត្តុំ ន សក្កា, តស្មា. ហវេតិ និបាតមត្តំ, ឯកំសត្ថេ វា. លោកវិទូតិ សភាវាទិតោ ខន្ធាទិជាននកោ. ចតុសច្ចធម្មានំ អភិសមិតត្តា សមិតាវី, សមិតកិលេសោតិ វា អត្ថោ. នាសីសតិ ន បត្ថេតិ អប្បដិសន្ធិកត្តា.

ឯវំ សង្ខេបតោ លោកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ វិត្ថារតោ តំ ទស្សេតុំ អបិ ច តយោ លោកាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឥន្ទ្រិយពទ្ធានំ ខន្ធានំ សមូហសន្តានភូតោ សត្តលោកោ. សោ ហិ រូបាទីសុ សត្តវិសត្តតាយ ‘‘សត្តោ’’តិ ច, លោកិយន្តិ ឯត្ថ កម្មកិលេសា តព្ពិបាកា ចាតិ ‘‘លោកោ’’តិ ច វុច្ចតិ. អនិន្ទ្រិយពទ្ធានំ ឧតុជរូបានំ សមូហសន្តានភូតោ ឱកាសលោកោ. សោ ហិ សត្តសង្ខារានំ អាធារតោ ‘‘ឱកាសោ’’តិ ច, លោកិយន្តិ ឯត្ថ តស្សាធារា ច អាធេយ្យភូតាតិ ‘‘លោកោ’’តិ ច បវុច្ចតិ. ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយពទ្ធា បន សព្ពេវ ឧបាទានក្ខន្ធា បច្ចយេហិ សង្ខតដ្ឋេន លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន ច ‘‘សង្ខារលោកោ’’តិ ច វុច្ចតិ. អាហរតិ អត្តនោ ផលន្តិ អាហារោ, បច្ចយោ. តេន តិដ្ឋនសីលា ឧប្បជ្ជិត្វា យាវ ភង្គា បវត្តនសីលាតិ អាហារដ្ឋិតិកា, សព្ពេ សង្ខតធម្មា. សព្ពេ សត្តាតិ ច ឥមិនាបិ វេនេយ្យានុរូបតោ បុគ្គលាធិដ្ឋានត្តា ទេសនាយ សង្ខារាវ គហិតា.

យាវតា ចន្ទិមសូរិយា បរិហរន្តីតិ យត្តកេ ឋានេ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តិ បវត្តន្តិ. វិរោចនាតិ តេសំ វិរោចនហេតុ ឱភាសនហេតូតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនំ. ទិសា ភន្តីតិ សព្ពា ទិសា យាវតា វិគតន្ធការា បញ្ញាយន្តិ. អថ វា ទិសាតិ ឧបយោគពហុវចនំ. តស្មា វិរោចមានា ចន្ទិមសូរិយា យត្តកា ទិសា ភន្តិ ឱភាសេន្តីតិ អត្ថោ. តាវ សហស្សធា លោកោតិ តត្តកេន បមាណេន សហស្សប្បការោ ឱកាសលោកោ, សហស្សចក្កវាឡានីតិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ សហស្សចក្កវាឡេ. វសោតិ ឥទ្ធិសង្ខាតោ វសោ វត្តតីតិ អត្ថោ.

តម្បីតិ តិវិធម្បិ លោកំ. អស្សាតិ អនេន ភគវតា សង្ខារលោកោបិ សព្ពថា វិទិតោតិ សម្ពន្ធោ. ឯកោ លោកោតិ យ្វាយំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សព្ពសង្ខតានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិតោ តេន សាមញ្ញេន សង្ខារលោកោ ឯកោ ឯកវិធោ, ឯស នយោ សេសេសុបិ. សព្ពត្ថាបិ លោកិយធម្មាវ លោកោតិ អធិប្បេតា លោកុត្តរានំ បរិញ្ញេយ្យត្តាភាវា. ឧបាទានានំ អារម្មណភូតា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា. សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ តថា តថា សមុប្បន្នា បជាយេវ វុច្ចន្តិ. នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ, ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ, ហេដ្ឋិមា ច តយោ អារុប្បាតិ ឥមា សត្តវិធា បជាយេវ វិញ្ញាណំ តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ នាម. តត្ថ នានត្តំ កាយោ ឯតេសមត្ថីតិ នានត្តកាយា. នានត្តំ សញ្ញា ឯតេសន្តិ នានត្តសញ្ញិនោ. សញ្ញាសីសេនេត្ថ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ គហិតំ, ឯស នយោ សេសេសុបិ.

តត្ថ សព្ពមនុស្សា ច ឆ កាមាវចរទេវា ច នានត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ នាម. តេសញ្ហិ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសតាយ នានា កាយោ, បដិសន្ធិសញ្ញា ច នវវិធតាយ នានា. តីសុ បឋមជ្ឈានភូមីសុ ព្រហ្មកាយិកា ចេវ ចតូសុ អបាយេសុ សត្តា ច នានត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ នាម. តេសុ ហិ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទីនំ តិណ្ណម្បិ សរីរំ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសំ, បដិសន្ធិសញ្ញា បន បឋមជ្ឈានវិបាកវសេន ឯកាវ, តថា អាបាយិកានម្បិ, តេសំ បន សព្ពេសំ អកុសលវិបាកាហេតុកាវ បដិសន្ធិសញ្ញា. ទុតិយជ្ឈានភូមិកា ច បរិត្តាភ អប្បមាណាភ អាភស្សរា ឯកត្តកាយា នានត្តសញ្ញិនោ នាម. តេសញ្ហិ សព្ពេសំ ឯកប្បមាណោវ កាយោ, បដិសន្ធិសញ្ញា បន ទុតិយតតិយជ្ឈានវិបាកវសេន នានា ហោតិ. តតិយជ្ឈានភូមិយំ បរិត្តសុភាទយោ តយោ, ចតុត្ថជ្ឈានភូមិយំ អសញ្ញសត្តវជ្ជិតា វេហប្ផលា, បញ្ច ច សុទ្ធាវាសាតិ នវសុ ភូមីសុ សត្តា ឯកត្តកាយា ឯកត្តសញ្ញិនោ នាម. អាភានានត្តេន បន សព្ពត្ថ កាយនានត្តំ ន គយ្ហតិ, សណ្ឋាននានត្តេនេវ គយ្ហតីតិ. អសញ្ញសត្តា វិញ្ញាណាភាវេន វិញ្ញាណដ្ឋិតិសង្ខ្យំ ន គច្ឆន្តិ. នេវសញ្ញា នាសញ្ញាយតនំ បន យថា សញ្ញាយ, ឯវំ វិញ្ញាណស្សាបិ សុខុមត្តា នេវវិញ្ញាណំ នាវិញ្ញាណំ, តស្មា បរិព្យត្តវិញ្ញាណកិច្ចវន្តេសុ វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុ ន គយ្ហតិ. តស្មា សេសានិ អាកាសានញ្ចាយតនាទីនិ តីណិយេវ គហិតានិ, តេហិ សទ្ធិំ ឥមា សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោតិ វេទិតព្ពា.

អដ្ឋ លោកធម្មាតិ លាភោ អលាភោ យសោ អយសោ និន្ទា បសំសា សុខំ ទុក្ខន្តិ ឥមេ អដ្ឋ លោកស្ស សភាវត្តា លោកធម្មា. លាភាលាភាទិបច្ចយា ឧប្បជ្ជនកា បនេត្ថ អនុរោធវិរោធា វា លាភាទិសទ្ទេហិ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. នវ សត្តាវាសាតិ ហេដ្ឋា វុត្តា សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ឯវ អសញ្ញសត្តចតុត្ថារុប្បេហិ សទ្ធិំ ‘‘នវ សត្តាវាសា’’តិ វុច្ចន្តិ. សត្តា អាវសន្តិ ឯត្ថាតិ សត្តាវាសា, សត្តនិកាយោ, អត្ថតោ តថា បវត្តា បជា ឯវ ឥធ សង្ខារលោកភាវេន គយ្ហន្តីតិ វេទិតព្ពា. ទសាយតនានីតិ ធម្មាយតនមនាយតនវជ្ជិតានិ ទស.

ឯត្ថ ច តីសុ ភវេសុ អស្សាទទស្សនវសេន តិស្សោ វេទនាវ លោកភាវេន វុត្តា, តថា បច្ចយទស្សនវសេន ចត្តារោវ អាហារា. អត្តគ្គាហនិមិត្តទស្សនវសេន ឆ អជ្ឈត្តិកានេវ អាយតនានិ. ថូលសញ្ញីភវទស្សនវសេន សត្ត វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោវ, អនុរោធវិរោធទស្សនវសេន អដ្ឋ លោកធម្មា វា, ថូលាយតនទស្សនវសេន ទសាយតនានេវ លោកភាវេន វុត្តានិ. តេសំ គហណេនេវ តន្និស្សយតប្បដិពទ្ធា តទារម្មណា សព្ពេ តេភូមកា នាមរូបធម្មា អត្ថតោ គហិតា ឯវ ហោន្តិ. សេសេហិ បន ឯកវិធាទិកោដ្ឋាសេហិ សរូបេនេវ តេ គហិតាតិ វេទិតព្ពំ.

អាសយំ ជានាតីតិអាទីសុ អាហច្ច ចិត្តំ ឯត្ថ សេតីតិ អាសយោ, អញ្ញស្មិំ វិសយេ បវត្តិត្វាបិ ចិត្តំ យត្ថ សរសេន បវិសិត្វា តិដ្ឋតិ, សោ វដ្ដាសយោ វិវដ្ដាសយោតិ ទុវិធោ. តត្ថ វដ្ដាសយោបិ សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិវសេន ទុវិធោ. វិវដ្ដាសយោ បន វិបស្សនាសង្ខាតា អនុលោមិកា ខន្តិ, មគ្គសង្ខាតំ យថាភូតញាណញ្ចាតិ ទុវិធោ. យថាហ –

‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋិ ច, ខន្តិ ចេវានុលោមិកំ;

យថាភូតញ្ច យំ ញាណំ, ឯតំ អាសយសទ្ទិត’’ន្តិ. (សារត្ថ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា);

ឯតំ ទុវិធម្បិ អាសយំ សត្តានំ អប្បវត្តិក្ខណេយេវ ភគវា សព្ពថា ជានាតិ. អនុសយន្តិ កាមរាគានុសយាទិវសេន សត្តវិធំ អនុសយំ. ចរិតន្តិ ‘‘សុចរិតទុច្ចរិត’’ន្តិ និទ្ទេសេ វុត្តំ. អថ វា ចរិតន្តិ ចរិយា, តេ រាគាទយោ ឆ មូលចរិយា, សំសគ្គសន្និបាតវសេន អនេកវិធា ហោន្តិ. អធិមុត្តិន្តិ អជ្ឈាសយធាតុំ, តត្ថ តត្ថ ចិត្តស្ស អភិរុចិវសេន និន្នតា, សា ទុវិធា ហីនាធិមុត្តិ បណីតាធិមុត្តីតិ. យាយ ទុស្សីលាទិកេ ហីនាធិមុត្តិកេ សេវន្តិ, សា ហីនាធិមុត្តិ. យាយ បណីតាធិមុត្តិកេ សេវន្តិ, សា បណីតាធិមុត្តិ. តំ ទុវិធម្បិ អធិមុត្តិំ ភគវា សព្ពាការតោ ជានាតិ. អប្បំ រាគាទិរជំ ឯតេសន្តិ អប្បរជក្ខា, អនុស្សទរាគាទិទោសា. ឧស្សទរាគាទិទោសា មហារជក្ខា. ឧបនិស្សយភូតេហិ តិក្ខេហិ សទ្ធាទិឥន្ទ្រិយេហិ មុទុកេហិ ច សមន្នាគតា តិក្ខិន្ទ្រិយា មុទិន្ទ្រិយា ច. ហេដ្ឋា វុត្តេហិ អាសយាទីហិ សុន្ទរេហិ អសុន្ទរេហិ ច សមន្នាគតា ស្វាការា ទ្វាការា ច វេទិតព្ពា. សម្មត្តនិយាមំ វិញ្ញាបេតុំ សុករា សុវិញ្ញាបយា, វិបរីតា ទុវិញ្ញាបយា. មគ្គផលបដិវេធាយ ឧបនិស្សយសម្បន្នា ភព្ពា, វិបរីតា អភព្ពា. ឯវំ សត្តសន្តានគតធម្មវិសេសជាននេនេវ សត្តលោកោបិ វិទិតោ ធម្មវិនិមុត្តស្ស សត្តស្ស អភាវាតិ វេទិតព្ពំ.

ឯកំ ចក្កវាឡំ…បេ… បញ្ញាសញ្ច យោជនានីតិ ឯត្ថ ហោតីតិ សេសោ. បរិក្ខេបតោ បមាណំ វុច្ចតីតិ សេសោ. ចក្កវាឡស្ស សព្ពំ បរិមណ្ឌលំ ឆត្តិំស សតសហស្សានិ…បេ… សតានិ ច ហោន្តីតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថាតិ ចក្កវាឡេ, ទ្វេ សតសហស្សានិ ចត្តារិ នហុតានិ ច យោជនានិ យានិ ឯត្តកំ ឯត្តកប្បមាណំ ពហលត្តេន អយំ វសុន្ធរា សង្ខាតាតិ យោជនា. តត្ថ ឯត្តកន្តិ កិរិយាវិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ. សន្ធារកំ ជលំ ឯត្តកំ ឯត្តកប្បមាណំ ហុត្វា បតិដ្ឋិតន្តិ យោជនា. ឯត្ថាតិ ចក្កវាឡេ. អជ្ឈោគាឡ្ហុគ្គតាតិ អជ្ឈោគាឡ្ហា ច ឧគ្គតា ច. ព្រហាតិ មហន្តា. យោជនានំ សតានុច្ចោ, ហិមវា បញ្ចាតិ យោជនានំ បញ្ចសតានិ ឧច្ចោ ឧព្ពេធោ. តិបញ្ចយោជនក្ខន្ធបរិក្ខេបាតិ បន្នរសយោជនប្បមាណក្ខន្ធបរិណាហា. នគវ្ហយាតិ រុក្ខាភិធានា ជម្ពូតិ យោជនា. សមន្តតោតិ សព្ពសោភាគេន, អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច សតយោជនវិត្ថារាតិ អត្ថោ. យស្សានុភាវេនាតិ យស្សា មហន្តតាកប្បដ្ឋាយិកាទិប្បការេន បភាវេន. បរិក្ខិបិត្វា តំ សព្ពំ, លោកធាតុមយំ ឋិតោតិ ហេដ្ឋា វុត្តំ សព្ពម្បិ តំ បរិក្ខិបិត្វា ចក្កវាឡសិលុច្ចយោ ឋិតោ, អយំ ឯកា លោកធាតុ នាមាតិ អត្ថោ, ម-ការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ. អថ វា តំ សព្ពំ លោកធាតុំ បរិក្ខិបិត្វា អយំ ចក្កវាឡសិលុច្ចយោ ឋិតោតិ យោជេតព្ពំ.

តត្ថាតិ តស្សំ លោកធាតុយំ. តាវតិំសភវនន្តិ តិទសបុរំ. អសុរភវនន្តិ អសុរបុរំ. អវីចិមហានិរយោ ច តថា ទសសហស្សយោជនោ, សោ បន ចតុន្នំ លោហភិត្តីនមន្តរា យោជនសតាយាមវិត្ថារោបិ សមន្តា សោឡសហិ ឧស្សទនិរយេហិ សទ្ធិំ ទសសហស្សយោជនោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តទនន្តរេសូតិ តេសំ ចក្កវាឡានំ អន្តរេសុ. លោកានំ ចក្កវាឡានំ អន្តរេ វិវរេ ភវត្តា លោកន្តរិកា. តិណ្ណញ្ហិ សកដចក្កានំ បត្តានំ វា អាសន្នដ្ឋបិតានំ អន្តរសទិសេ តិណ្ណំ តិណ្ណំ ចក្កវាឡានំ អន្តរេសុ ឯកេកោ លោកន្តរិកនិរយោ អដ្ឋយោជនសហស្សប្បមាណោ សីតនរកោ សត្តានំ អកុសលវិបាកេន និព្ពត្តតិ. អនន្តានីតិ តិរិយំ អដ្ឋសុ ទិសាសុ ចក្កវាឡានិ អាកាសោ វិយ អនន្តានិ. ឧទ្ធំ បន អធោ ច អន្តានេវ. អនន្តេន ពុទ្ធញាណេនាតិ ឯត្ថ អនន្តញេយ្យបដិវេធសាមត្ថិយយោគតោវ ញាណំ ‘‘អនន្ត’’ន្តិ វេទិតព្ពំ.

អត្តនោតិ និស្សក្កេ សាមិវចនមេតំ, អត្តតោតិ អត្ថោ. គុណេហិ អត្តនោ វិសិដ្ឋតរស្សាតិ សម្ពន្ធោ, តរគ្គហណញ្ចេត្ថ អនុត្តរោតិ បទស្ស អត្ថនិទ្ទេសវសេន កតំ, ន វិសិដ្ឋស្ស កស្សចិ អត្ថិតាយ. សទេវកេ ហិ លោកេ សទិសកប្បោបិ នាម កោចិ តថាគតស្ស នត្ថិ, កុតោ សទិសោ, តេនាហ សីលគុណេនាបិ អសមោតិអាទិ. តត្ថ អសមេហិ សម្មាសម្ពុទ្ធេហិ សមោ អសមសមោ. នត្ថិ បដិមា ឯតស្សាតិ អប្បដិមោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តត្ថ ឧបមាមត្តំ បដិមា, សទិសូបមា បដិភាគោ. យុគគ្គាហវសេន ឋិតោ បដិមោ បុគ្គលោតិ វេទិតព្ពោ. អត្តនាតិ អត្តតោ. បុរិសទម្មេតិអាទីសុ ទមិតព្ពា ទម្មា, ‘‘ទម្មបុរិសា’’តិ វត្តព្ពេ វិសេសនស្ស បរនិបាតំ កត្វា ‘‘បុរិសទម្មា’’តិ វុត្តំ, បុរិសគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧក្កដ្ឋវសេន ឥត្ថីនម្បិ ទមេតព្ពតោ. និព្ពិសា កតា ទោសវិសស្ស វិនោទនេន. អត្ថបទន្តិ អត្ថាភិព្យញ្ជនកំ បទំ, វាក្យន្តិ អត្ថោ. ឯកបទភាវេន ច អនញ្ញសាធារណោ សត្ថុ បុរិសទម្មសារថិភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ, តេនាហ ភគវា ហីតិអាទិ. អដ្ឋ ទិសាតិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ. អសជ្ជមានាតិ វសីភាវប្បត្តិយា និស្សង្គចារា.

ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខោ អត្តភាវោ, តត្ថ និយុត្តោតិ ទិដ្ឋធម្មិកោ, ឥធលោកត្ថោ. កម្មកិលេសវសេន សម្បរេតព្ពតោ សមាគន្តព្ពតោ សម្បរាយោ, បរលោកោ, តត្ថ និយុត្តោតិ សម្បរាយិកោ, បរលោកត្ថោ. បរមោ ឧត្តមោ អត្ថោ បរមត្ថោ, និព្ពានំ. សហ អត្ថេន វត្តតីតិ សត្ថោ, ភណ្ឌមូលេន វាណិជ្ជាយ ទេសន្តរំ គច្ឆន្តោ ជនសមូហោ. សោ អស្ស អត្ថីតិ សត្ថា, សត្ថវាហោតិ និរុត្តិនយេន. សោ វិយ ភគវាតិ អាហ ‘‘សត្ថា, ភគវា សត្ថវាហោ’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ និទ្ទេសបាឡិនយេន ទស្សេតុំ យថា សត្ថវាហោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សត្ថេតិ សត្ថិកេ ជនេ. កំ ឧទកំ តារេន្តិ ឯត្ថាតិ កន្តារោ, និរុទកោ អរញ្ញប្បទេសោ. ចោរាទីហិ អធិដ្ឋិតអរញ្ញប្បទេសាបិ ទុគ្គមនដ្ឋេន តំសទិសតាយ កន្តារាត្វេវ និរុឡ្ហាតិ សាមញ្ញតោ ‘‘កន្តារំ តារេតី’’តិ វត្វា តំ វិវរន្តោ ចោរកន្តារន្តិអាទិមាហ.

ភគវតោតិ និស្សក្កេ សាមិវចនំ, ភគវន្តតោ ធម្មស្សវនេនាតិ អត្ថោ. យថា ‘‘ឧបជ្ឈាយតោ អជ្ឈេតី’’តិ, ភគវតោ សន្តិកេតិ វា អត្ថោ. សរេ និមិត្តំ អគ្គហេសីតិ បុព្ពពុទ្ធុប្បាទេសុ សទ្ធម្មស្សវនបរិចយេន ‘‘ធម្មោ ឯសោ វុច្ចតី’’តិ សរេ អាការំ គណ្ហិ. បុព្ពាភិយោគវសេនេវ ហិ ឦទិសានំ តិរច្ឆានានំ ធម្មស្សវនាទីសុ បសាទោ ឧប្បជ្ជតិ វគ្គុលិអាទីនំ វិយ. ឥតរថា សព្ពតិរច្ឆានានម្បិ តថា បសាទុប្បត្តិប្បសង្គតោ. យទិ ហិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ភគវា អនន្តចក្កវាឡេសុ សព្ពសត្តានម្បិ ឯកក្ខណេ សប្បាដិហារិយធម្មំ សាវេតុំ សក្កោតីតិ សព្ពសត្តានម្បិ ឥតោ បុព្ពេវ វិមុត្តិប្បសង្គោ សិយា. យេ បន ទេវមនុស្សនាគសុបណ្ណាទយោ បកតិយាវ កម្មស្សកតញ្ញាណាទិយុត្តា ហោន្តិ, តេយេវ បុព្ពេ អនុបនិស្សយាបិ ភគវតោ សទ្ធម្មស្សវនាទិនា បឋមំ វិវដ្ដូបនិស្សយំ បសាទំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោន្តិ, ន ឥតរេតិ គហេតព្ពំ. អរេ អហម្បិ នាមាតិ ឯត្ថ ‘‘កុតោហំ ឥធ និព្ពត្តោតិ ឱលោកេត្វា មណ្ឌូកភាវតោតិ ញត្វា’’តិ ឥទំ ឯត្តកម្បិ អរេ អហម្បិ នាមាតិ វិម្ហយវចនេនេវ សិជ្ឈតីតិ អវុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ជលន្តិ ជលន្តោ វិជ្ជោតមានោ. មណ្ឌូកោហន្តិ គាថាយ ឧទកេតិ សញ្ជាតដ្ឋានទស្សនំ, តេន ថលមណ្ឌូកតា និវត្តនំ កតំ ហោតិ. ឧទកេ ជាតានម្បិ កច្ឆបាទីនំ ថលគោចរតាបិ អត្ថីតិ តំ និវត្តនត្ថំ ‘‘វារិគោចរោ’’តិ វុត្តំ, ឧទកសញ្ចារីតិ អត្ថោ.

វិមោក្ខន្តិកញាណវសេនាតិ ឯត្ថ សព្ពសោ កិលេសេហិ វិមុច្ចតីតិ វិមោក្ខោ, អគ្គមគ្គោ, តស្ស អន្តោ, អគ្គផលំ, តត្ថ ភវំ វិមោក្ខន្តិកំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សព្ពម្បិ ពុទ្ធញាណំ. ឥទានិ សម្មាសម្ពុទ្ធបទតោ ពុទ្ធបទស្ស វិសេសំ ទស្សេតុំ យស្មា វាតិអាទិ វុត្តំ. សម្មាសម្ពុទ្ធបទេន ហិ សត្ថុ បដិវេធញាណានុភាវោ វុត្តោ, ឥមិនា បន ពុទ្ធបទេន ទេសនាញាណានុភាវោបិ, តេនាហ អញ្ញេបិ សត្តេ ពោធេសីតិអាទិ.

គុណវិសិដ្ឋសត្តុត្តមគរុគារវាធិវចនន្តិ សព្ពេហិ សីលាទិគុណេហិ វិសិដ្ឋស្ស តតោ ឯវ សព្ពសត្តេហិ ឧត្តមស្ស គរុនោ គារវវសេន វុច្ចមានវចនមិទំ ភគវាតិ. សេដ្ឋន្តិ សេដ្ឋវាចកំ វចនំ សេដ្ឋគុណសហចរណតោ. អថ វា វុច្ចតីតិ វចនំ, អត្ថោ, សោ សេដ្ឋោតិ អត្ថោ. ឧត្តមន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. គរុគារវយុត្តោតិ ឯត្ថ គរុភាវោ គារវំ, គរុគុណយោគតោ គរុករណំ វា គារវំ, តេន សាវកាទីនំ អសាធារណតាយ គរុភូតេន មហន្តេន គារវេន យុត្តោតិ គរុគារវយុត្តោ. អថ វា គរុ ច សព្ពលោកស្ស សិក្ខកត្តា តេនេវ គារវយុត្តោ ចាតិបិ យោជេតព្ពំ.

អវត្ថាយ វិទិតំ អាវត្ថិកំ. ឯវំ លិង្គិកំ. និមិត្តតោ អាគតំ នេមិត្តិកំ. អធិច្ច យំកិញ្ចិ និមិត្តំ អធិវចនវសេន អនបេក្ខិត្វា បវត្តំ អធិច្ចសមុប្បន្នំ, តេនាហ ‘‘វចនត្ថមនបេក្ខិត្វា’’តិ. យទិច្ឆាយ អាគតំ យាទិច្ឆកំ. ឯត្ថ ច ពាហិរំ ទណ្ឌាទិ លិង្គំ, អព្ភន្តរំ តេវិជ្ជាទិ និមិត្តំ. បចុរជនវិសយំ វា ទិស្សមានំ លិង្គំ, តព្ពិបរីតំ និមិត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. សច្ឆិកាបញ្ញត្តីតិ សព្ពធម្មានំ សច្ឆិកិរិយានិមិត្តា បញ្ញត្តិ. អថ វា សច្ឆិកាបញ្ញត្តីតិ បច្ចក្ខសិទ្ធា បញ្ញត្តិ. យំគុណនិមិត្តា ហិ សា, តេ គុណា សត្ថុ បច្ចក្ខភូតាតិ គុណា វិយ សាបិ សច្ឆិកតា ឯវ នាម ហោតិ, ន បរេសំ, វោហារមត្តេនាតិ អធិប្បាយោ. យំគុណនេមិត្តិកន្តិ យេហិ គុណេហិ និមិត្តភូតេហិ ឯតំ នាមំ នេមិត្តិកញ្ច ជាតំ. វទន្តីតិ ធម្មសេនាបតិស្ស គរុភាវតោ ពហុវចនេនាហ, សង្គីតិការេហិ វា កតមនុវាទំ សន្ធាយ.

ឥស្សរិយាទិភេទោ ភគោ អស្ស អត្ថីតិ ភគី. មគ្គផលាទិអរិយគុណំ អរញ្ញាទិវិវេកដ្ឋានញ្ច ភជិ សេវិ សីលេនាតិ ភជី. ចីវរាទិបច្ចយានំ អត្ថរសាទីនញ្ច សីលាទិគុណានញ្ច ភាគី, ទាយាទោតិ អត្ថោ. វិភជិ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសាទិប្បការេហិ ធម្មរតនំ បវិភជីតិ វិភត្តវា. រាគាទិបាបធម្មំ ភគ្គំ អកាសីតិ ភគវាតិ វុច្ចតីតិ សព្ពត្ថ សម្ពន្ធោ. គរុបិ លោកេ ភគវាតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘គរូ’’តិ, យស្មា គរុ, តស្មាបិ ភគវាតិ អត្ថោ. បារមិតាសង្ខាតំ ភគ្យមស្ស អត្ថីតិ ភគ្យវា. ពហូហិ ញាយេហីតិ កាយភាវនាទិកេហិ អនេកេហិ ភាវនាក្កមេហិ. សុភាវិតត្តនោតិ បច្ចត្តេ ឯតំ សាមិវចនំ, តេន សុភាវិតសភាវោតិ អត្ថោ. ភវានំ អន្តំ និព្ពានំ គតោតិ ភវន្តគោ. តត្ថ តត្ថ ភគវាតិ សទ្ទសិទ្ធិ និរុត្តិនយេនេវ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ ភគី ភជីតិ និទ្ទេសគាថាយ នវហិ បទេហិ ទស្សិតមត្ថំ ភគ្យវាតិ គាថាយ ឆហិ បទេហិ សង្គហេត្វា បទសិទ្ធិំ អត្ថយោជនានយភេទេហិ សទ្ធិំ ទស្សេតុំ អយំ បន អបរោ នយោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ វណ្ណវិបរិយយោតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តេនេវ វណ្ណវិការោ វណ្ណលោបោ ធាតុអត្ថេន និយោជនញ្ចាតិ ឥមំ តិវិធំ លក្ខណំ សង្គណ្ហាតិ. សទ្ទនយេនាតិ សទ្ទលក្ខណនយេន. បិសោទរាទីនំ សទ្ទានំ អាកតិគណភាវតោ វុត្តំ ‘‘បិសោទរាទិបក្ខេបលក្ខណំ គហេត្វា’’តិ. បក្ខិបនមេវ លក្ខណំ. តប្បរិយាបន្នតាករណញ្ហិ បក្ខិបនំ. ភគ្យន្តិ កុសលំ.

លោភាទយោ ចត្តារោ ទោសា ឯកកវសេន គហិតា. អហិរិកាទយោ ទុកវសេន. អក្កោច្ឆិមន្តិអាទិនា (ធ. ប. ៣-៤) បុនប្បុនំ កុជ្ឈនវសេន ចិត្តបរិយោនន្ធនោ កោធោវ ឧបនាហោ. បរេសំ បុព្ពការិតាលក្ខណស្ស គុណស្ស និបុញ្ឆនោ មក្ខោ នាម. ពហុស្សុតាទីហិ សទ្ធិំ យុគគ្គាហោ អត្តនោ សមករណំ បលាសោ. អត្តនោ វិជ្ជមានទោសបដិច្ឆាទនា មាយា. អវិជ្ជមានគុណប្បកាសនំ សាឋេយ្យំ. គរូសុបិ ថទ្ធតា អនោនតតា ថម្ភោ. តទុត្តរិករណលក្ខណោ សារម្ភោ. ជាតិអាទិំ និស្សាយ ឧន្នតិលក្ខណោ មានោ. អព្ភុន្នតិលក្ខណោ អតិមានោ. ជាតិអាទិំ និស្សាយ មជ្ជនាការប្បត្តោ មានោវ មទោ នាម. សោ សត្តវីសតិវិធោ. កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ បមាទោ. កាយទុច្ចរិតាទីនិ តិវិធទុច្ចរិតានិ. តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតវសេន តិវិធសំកិលេសា. រាគទោសមោហាវ មលានិ. តេយេវ កាយទុច្ចរិតាទយោ ច តិវិធវិសមានិ. កាមព្យាបាទវិហិំសាសញ្ញា តិវិធសញ្ញា នាម. តេយេវ វិតក្កា. តណ្ហាទិដ្ឋិមានា បបញ្ចា. សុភសុខនិច្ចអត្តវិបរិយេសា ចតុព្ពិធវិបរិយេសា. ឆន្ទាទយោ អគតិ. ចីវរាទីសុ បច្ចយេសុ លោភា ចត្តារោ តណ្ហុបាទា. ពុទ្ធធម្មសង្ឃសិក្ខាសុ កង្ខា, សព្រហ្មចារីសុ កោបោ ច បញ្ច ចេតោខីលា. កាមេ កាយេ រូបេ ច អវីតរាគតា, យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខាទិអនុយោគោ, អញ្ញតរំ ទេវនិកាយំ បណិធាយ ព្រហ្មចរិយចរណញ្ច បញ្ច ចេតោវិនិពន្ធា. រូបាភិនន្ទនាទយោ បញ្ច អភិនន្ទនា. កោធមក្ខឥស្សាសាឋេយ្យបាបិច្ឆតាសន្ទិដ្ឋិបរាមាសា ឆ វិវាទមូលានិ. រូបតណ្ហាទយោ ឆ តណ្ហាកាយា. មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទយោ អដ្ឋមគ្គង្គបដិបក្ខា មិច្ឆត្តា. តណ្ហំ បដិច្ច បរិយេសនា, បរិយេសនំ បដិច្ច លាភោ, លាភំ បដិច្ច វិនិច្ឆយោ, តំ បដិច្ច ឆន្ទរាគោ, តំ បដិច្ច អជ្ឈោសានំ, តំ បដិច្ច បរិគ្គហោ, តំ បដិច្ច មច្ឆរិយំ, តំ បដិច្ច អារក្ខា, អារក្ខាធិករណំ ទណ្ឌាទានាទិអនេកាកុសលរាសីតិ នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា. បាណាតិបាតាទយោ ទស អកុសលកម្មបថា. ចត្តារោ សស្សតវាទា តថា ឯកច្ចសស្សតវាទា អន្តានន្តិកា អមរាវិក្ខេបិកា ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្និកា សោឡស សញ្ញីវាទា អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា សត្ត ឧច្ឆេទវាទា បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឯតានិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ. រូបតណ្ហាទិឆតណ្ហា ឯវ បច្ចេកំ កាមតណ្ហាភវតណ្ហាវិភវតណ្ហាវសេន អដ្ឋារស ហោន្តិ, តា អជ្ឈត្តពហិទ្ធរូបាទីសុ បវត្តិវសេន ឆត្តិំស, បុន កាលត្តយវសេន អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. បភេទ-សទ្ទំ បច្ចេកំ សម្ពន្ធិត្វា លោភប្បភេទោតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. សព្ពទរថបរិឡាហកិលេសសតសហស្សានីតិ សព្ពានិ សត្តានំ ទរថសង្ខាតបរិឡាហករានិ កិលេសានំ អនេកានិ សតសហស្សានិ, អារម្មណាទិវិភាគតោ បវត្តិអាការវិភាគតោ ច នេសំ ឯវំ បភេទោ វេទិតព្ពោ. បញ្ច មារេ អភញ្ជីតិ សម្ពន្ធោ. បរិស្សយានន្តិ ឧបទ្ទវានំ.

ឯវំ ភគ្យវា ភគ្គវាតិ ទ្វិន្នំ បទានំ អត្ថំ វិភជិត្វា ឥទានិ តេហិ ទ្វីហិ គហិតមត្ថំ ទស្សេតុំ ភគ្យវន្តតាយ ចស្សាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សតបុញ្ញជលក្ខណធរស្សាតិ អនេកសតបុញ្ញនិព្ពត្តមហាបុរិសលក្ខណធរស្ស ភគវតោ. សកចិត្តេ ឥស្សរិយំ នាម បដិក្កូលាទីសុ អប្បដិក្កូលសញ្ញិតាទិវសប្បវត្តិយា ចេវ ចេតោសមាធិវសេន ច អត្តនោ ចិត្តស្ស វសីភាវាបាទនមេវ. អណិមា លឃិមាទិកន្តិ អាទិ-សទ្ទេន មហិមា បត្តិ បាកម្មំ ឦសិតា វសិតា យត្ថកាមាវសាយិតាតិ ឥមេ ឆបិ សង្គហិតា. តត្ថ កាយស្ស អណុភាវករណំ អណិមា. អាកាសេ បទសា គមនាទិអរហភាវេន លហុភាវោ លឃិមា. កាយស្ស មហន្តតាបាទនំ មហិមា. ឥដ្ឋទេសស្ស បាបុណនំ បត្តិ. អធិដ្ឋានាទិវសេន ឥច្ឆិតត្ថនិប្ផាទនំ បាកម្មំ. សយំវសិតា ឥស្សរភាវោ ឦសិតា. ឥទ្ធិវិធេ វសីភាវោ វសិតា. អាកាសេន វា គច្ឆតោ, អញ្ញំ វា កិញ្ចិ ករោតោ យត្ថ កត្ថចិ វោសានប្បត្តិ យត្ថកាមាវសាយិតា, ‘‘កុមារករូបាទិទស្សន’’ន្តិបិ វទន្តិ. សព្ពង្គបច្ចង្គសិរីតិ សព្ពេសំ អង្គបច្ចង្គានំ សោភា. អត្ថីតិ អនុវត្តតិ. លហុសាធនំ តំ តំ កាលិកំ ឥច្ឆិតំ, គរុសាធនំ ចិរកាលិកំ ពុទ្ធត្តាទិបត្ថិតំ. ភគា អស្ស សន្តីតិ ភគវាតិ ឥទំ សទ្ទសត្ថនយេន សិទ្ធំ, សេសំ សព្ពំ និរុត្តិនយេន សិទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ.

បីឡនសង្ខតសន្តាបវិបរិណាមដ្ឋេនាតិអាទីសុ បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោតិអាទិនា អត្ថ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តត្ថ អត្តនោ សភាវេន បីឡនលក្ខណំ ទុក្ខំ. តស្ស យោ បីឡនមេវ អត្ថោ ‘‘បីឡនដ្ឋោ’’តិ វុច្ចតិ, សោ សភាវោ. យស្មា បន តំសមុទយេន សង្ខតំ, តស្មា សង្ខតដ្ឋោ សមុទយទស្សនេន អាវិភូតោ. យស្មា ច មគ្គោ កិលេសសន្តាបហរត្តា សុសីតលោ, តស្មាស្ស មគ្គទស្សនេន សន្តាបដ្ឋោ អាវិភូតោ តប្បដិយោគត្តា. អវិបរិណាមធម្មស្ស បន និរោធស្ស ទស្សនេន វិបរិណាមដ្ឋោ អាវិភូតោតិ. ឯកស្សេវ សភាវធម្មស្ស សកភាវតោ ឥតរសច្ចត្តយនិវត្តិតោ ច បរិកប្បេតព្ពត្តា ចត្តារោ អត្ថា វុត្តា. សមុទយស្ស បន រាសិករណតោ អាយូហនដ្ឋោ សភាវោ, តស្សេវ ទុក្ខទស្សនេន និទានដ្ឋោ អាវិភូតោ. វិសំយោគភូតស្ស និរោធស្ស ទស្សនេន សំយោគដ្ឋោ. និយ្យានភូតស្ស មគ្គស្ស ទស្សនេន បលិពោធដ្ឋោ អាវិភូតោ.

និរោធស្ស បន និស្សរណដ្ឋោ សភាវោ, តស្សេវ សមុទយទស្សនេន វិវេកដ្ឋោ អាវិភូតោ. សង្ខតស្ស មគ្គស្ស ទស្សនេន អសង្ខតដ្ឋោ, វិសយភូតស្ស មរណធម្មស្ស វា ទុក្ខស្ស ទស្សនេន អមតដ្ឋោ. មគ្គស្ស បន និយ្យានដ្ឋោ សភាវោ, តស្សេវ សមុទយទស្សនេន ទុក្ខស្សេវាយំ ហេតុ, និព្ពានប្បត្តិយា បន អយមេវ ហេតូតិ ហេត្វដ្ឋោ, អតិសុខុមនិរោធទស្សនេន ឥធមេវ ទស្សនន្តិ ទស្សនដ្ឋោ, អធិកបណស្ស ទុក្ខស្ស ទស្សនេន អធិបតេយ្យដ្ឋោ អាវិភូតោ. ឯតេ ឯវ ច បីឡនាទយោ សោឡស អាការាតិ វុច្ចន្តិ.

កាមេហិ វិវេកដ្ឋកាយតា កាយវិវេកោ. នីវរណាទីហិ វិវិត្តា អដ្ឋ សមាបត្តិយោ ចិត្តវិវេកោ. ឧបធីយន្តិ ឯត្ថ យថាសកំ ផលានីតិ ឧបធយោ, បញ្ចកាមគុណសង្ខាតកាមខន្ធកិលេសអភិសង្ខារា, តេហិ ចតូហិ វិវិត្តំ និព្ពានំ ឧបធិវិវេកោ នាម.

អនត្តានុបស្សនាយ បដិលទ្ធោ ទុក្ខានិច្ចានុបស្សនាហិ ច បដិលទ្ធោ អរិយមគ្គោ អាគមនវសេន យថាក្កមំ សុញ្ញតអប្បណិហិតអនិមិត្តវិមោក្ខសញ្ញំ បដិលភតិ, កិលេសេហិ វិមុត្តត្តា ហិ ឯស វិមោក្ខោតិ.

យថា លោកេ ឯកេកបទតោ ឯកេកមក្ខរំ គហេត្វា ‘‘មេខលា’’តិ វុត្តំ, ឯវមិធាបីតិ អត្ថោ. មេហនស្សាតិ គុយ្ហប្បទេសស្ស. ខស្សាតិ ឱកាសស្ស.

សហ ទេវេហីតិអាទីសុ សហ ទេវេហិ វត្តតីតិ សទេវកោ លោកោ. តំ សទេវកន្តិអាទិនា យោជនា វេទិតព្ពា. សទេវកវចនេនាតិ សទេវក-សទ្ទេ វិសេសនភាវេន ឋិតទេវវចនេន. តស្សាបិ សទេវកបទេ អន្តោភូតត្តា អវយវេ សមុទាយោបចារវសេន វោហារោ កតោ. ឥតរថា តេន ទេវវិសិដ្ឋលោកស្សេវ គហណតោ បញ្ចកាមាវចរទេវគ្គហណំ ន សិយា, ឯវំ ឧបរិបិ. សមារកវចនេន មារសទ្ទេន តេន សហចរិតា សព្ពេ វសវត្តិទេវា ច គហិតាតិ អាហ ‘‘ឆដ្ឋកាមាវចរទេវគ្គហណ’’ន្តិ. ព្រហ្មកាយិកា នាម បឋមជ្ឈានភូមិកា. តេ អាទិ យេសំ អារុប្បបរិយន្តានំ ព្រហ្មានំ តេសំ ព្រហ្មានំ គហណំ ព្រហ្មកាយិកាទិព្រហ្មគ្គហណំ. លោក-សទ្ទស្ស ឱកាសលោកាទីនម្បិ សាធារណត្តា សត្តលោកាវេណិកមេវ បជាគហណំ កតន្តិ អាហ ‘‘បជាវចនេន សត្តលោកគ្គហណ’’ន្តិ. សទេវកាទិវចនេន ឧបបត្តិទេវានំ, សស្សមណវចនេន វិសុទ្ធិទេវានញ្ច គហិតត្តា អាហ ‘‘សទេវមនុស្សវចនេន សម្មុតិទេវអវសេសមនុស្សគ្គហណ’’ន្តិ. តត្ថ សម្មុតិទេវា រាជានោ, អវសេសមនុស្សា សម្មុតិទេវសមណព្រាហ្មណេហិ អវសិដ្ឋា. សត្តលោកាវេណិកស្ស បជាសទ្ទស្ស វិសុំ គហិតត្តា សទេវកំ លោកន្តិ ឯត្ថ លោកសទ្ទគ្គហណំ ឱកាសលោកមេវ និយមេតីតិ អាហ ‘‘តីហិ បទេហិ ឱកាសលោកោ’’តិ. ឥទញ្ច សទេវកាទិបទត្តយវចនីយស្ស បធានត្ថស្ស វសេន វុត្តំ. ឱកាសលោកវិសេសនស្ស បនេត្ថ ទេវមារាទិសត្តលោកស្សាបិ គហណំ វេទិតព្ពំ សាមត្ថិយតោ គម្យមានត្តា សបុត្តោ អាគតោតិអាទីសុ បុត្តាទីនំ វិយ. ឥមស្មិញ្ច នយេ សទេវកំ សមារកំ សព្រហ្មកំ ឱកាសលោកំ សស្សមណព្រាហ្មណិំ សទេវមនុស្សំ បជញ្ចាតិ ច-ការំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ, ឱកាសសត្តលោកានំ គហណេន ចេត្ថ តទុភយសម្មុតិនិមិត្តភូតោ សង្ខារលោកោបិ តទវិនាភាវតោ គហិតោ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពោ. អបរេ បន ‘‘សទេវកន្តិអាទីហិ បញ្ចហិ បទេហិ សត្តលោកោវ អត្តនោ អវយវភូតទេវាទិវិសេសនេហិ វិសេសេត្វា គហិតោ, តគ្គហណេន តទាធារោ ឱកាសលោកោ, តទុភយបញ្ញត្តិវិសយោ សង្ខារលោកោ ច គហិតា ឯវ ហោន្តី’’តិ វទន្តិ. តេសញ្ច បជន្តិ ឥទំ លោកសទ្ទស្ស វិសេសនំ កត្វា សទេវកំ បជំ លោកំ…បេ… សទេវមនុស្សំ បជំ លោកន្តិ យោជេតព្ពំ.

អរូបាវចរលោកោ គហិតោ បារិសេសញាយេន ឥតរេសំ បទន្តរេហិ គហិតត្តា. មារគ្គហណេន តប្បធានា តំសទិសា ច ឧបបត្តិទេវា សង្គយ្ហន្តីតិ អាហ ‘‘ឆកាមាវចរទេវលោកោ’’តិ. ខត្តិយបរិសា ព្រាហ្មណគហបតិសមណចាតុមហារាជិកតាវតិំសមារព្រហ្មបរិសាតិ ឥមាសុ អដ្ឋសុ បរិសាសុ ចាតុមហារាជិកាទីនំ ចតុន្នំ បរិសានំ សទេវកាទិបទេហិ សង្គហិតត្តា ឥធ សស្សមណព្រាហ្មណិន្តិ ឥមិនា សមណបរិសា ព្រាហ្មណបរិសា ច, សទេវមនុស្សន្តិ ឥមិនា ខត្តិយបរិសា គហបតិបរិសា ច វុត្តាតិ អាហ ‘‘ចតុបរិសវសេនា’’តិ. តស្ស មនុស្សលោកោ គហិតោតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. តត្ថ មនុស្សលោកោតិ មនុស្សសមូហោ, តេនាហ ‘‘អវសេសសព្ពសត្តលោកោ វា’’តិ.

វិកប្បន្តរំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សម្មុតិទេវេហិ វា សហ មនុស្សលោកោ’’តិ. ទេវបទេន សម្មុតិទេវា, សមណព្រាហ្មណមនុស្សបទេហិ សេសមនុស្សា ច គហិតាតិ ឯវំ វិកប្បទ្វយេបិ មនុស្សំ បជំ មនុស្សិំ បជន្តិ បជា-សទ្ទំ មនុស្ស-សទ្ទេន វិសេសេត្វា តំ បុន សហ ទេវេហិ វត្តតីតិ សទេវា, បជា. សទេវា ច សា មនុស្សា ចាតិ សទេវមនុស្សា, តំ សទេវមនុស្សំ បជំ. បុន កិំ ភូតំ សស្សមណព្រាហ្មណិន្តិ ឯវំ យថា បជាសទ្ទេន មនុស្សានញ្ញេវ គហណំ សិយា, តថា និព្ពចនំ កាតព្ពំ, ឥតរថា មនុស្សានញ្ញេវ គហណំ ន សម្បជ្ជតិ សព្ពមនុស្សានំ វិសេសនភាវេន គហិតត្តា អញ្ញបទត្ថភូតស្ស កស្សចិ មនុស្សស្ស អភាវា. ឥទានិ បជន្តិ ឥមិនា អវសេសនាគាទិសត្តេបិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុកាមោ អាហ ‘‘អវសេសសព្ពសត្តលោកោ វា’’តិ. ឯត្ថាបិ ចតុបរិសវសេន អវសេសសព្ពសត្តលោកោ សម្មុតិទេវមនុស្សេហិ វា សហ អវសេសសព្ពសត្តលោកោតិ យោជេតព្ពំ.

ឯត្តាវតា ភាគសោ លោកំ គហេត្វា យោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ឯកេកបទេន អភាគសោ សព្ពលោកានំ គហណបក្ខេបិ តស្ស តស្ស វិសេសនស្ស សប្ផលតំ ទស្សេតុំ អបិ ចេត្ថាតិអាទិ វុត្តំ. ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទតោតិ ឧក្កដ្ឋានំ ទេវគតិបរិយាបន្នានំ បរិច្ឆិន្នវសេន ជាននវសេន កិត្តិសទ្ទោ សយំ អត្តនោ អវយវភូតេន សទេវកវចនេន តំ សុណន្តានំ សាវេន្តោ អព្ភុគ្គតោតិ យោជនា. អនុសន្ធិក្កមោតិ អត្ថានញ្ចេវ បទានញ្ច អនុសន្ធានក្កមោ, ជាននក្កមោតិ អត្ថោ.

អភិញ្ញាតិ យ-ការលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘អភិញ្ញាយា’’តិ. សមន្តភទ្រកត្តាតិ សព្ពភាគេហិ សុន្ទរត្តា. សាសនធម្មោតិ បដិបត្តិបដិវេធសាសនស្ស បកាសកោ បរិយត្តិធម្មោ. ពុទ្ធសុពោធិតតាយាតិ ឥទំ តិកំ ធម្មស្ស ហេតុសរូបផលវសេន វុត្តំ, តថា នាថបភវត្តិកម្បិ. មជ្ឈេ តិកទ្វយំ ផលវសេនេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. កិច្ចសុទ្ធិយាតិ ធម្មំ សុត្វា យថាសុតវសេន បដិបជ្ជន្តានំ សុប្បដិបត្តិសង្ខាតកិច្ចសុទ្ធិយា.

ឥទានិ អាទិកល្យាណាទិប្បការមេវ ធម្មំ ទេសេន្តោ ភគវា សោតូនំ យំ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច បកាសេតិ, តប្បកាសកស្ស ព្រហ្មចរិយបទស្ស សាត្ថន្តិអាទីនិ បទានិ វិសេសនភាវេន វុត្តានិ, ន ធម្មបទស្សាតិ ទស្សនមុខេន នានប្បការតោ អត្ថំ វិវរិតុកាមោ សាត្ថំ សព្យញ្ជនន្តិ ឯវមាទីសុ បនាតិអាទិមាហ. តត្ថ តិស្សោ សិក្ខា សកលោ ច តន្តិធម្មោ សាសនព្រហ្មចរិយំ នាម. ភគវា ហិ ធម្មំ ទេសេន្តោ សីលាទិកេ វិយ តប្បកាសកំ តន្តិធម្មម្បិ បកាសេតិ ឯវ សទ្ទត្ថសមុទាយត្តា បរិយត្តិធម្មស្ស. យថានុរូបន្តិ យថារហំ. សិក្ខត្តយសង្គហិតញ្ហិ សាសនព្រហ្មចរិយំ មគ្គព្រហ្មចរិយញ្ច អត្ថសម្បត្តិយា សម្បន្នត្ថតាយ, ឧបរូបរិ អធិគន្តព្ពវិសេសសង្ខាតអត្ថសម្បត្តិយា ច សហ អត្ថេន បយោជនេន វត្តតីតិ សាត្ថមេវ, ន តុ សព្យញ្ជនំ, តន្តិធម្មសង្ខាតំ សាសនព្រហ្មចរិយំ យថាវុត្តេន អត្ថេន សាត្ថំ សព្យញ្ជនញ្ច. កិរាតាទិមិលក្ខវចនានម្បិ សាត្ថសព្យញ្ជនត្តេ សមានេបិ វិសិដ្ឋត្ថព្យញ្ជនយោគំ សន្ធាយ សហត្ថោ ទេវទត្តោ សវិត្តោតិអាទិ វិយ ‘‘សាត្ថំ សព្យញ្ជន’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អត្ថសម្បត្តិយា សាត្ថំ, ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា សព្យញ្ជន’’ន្តិ. តត្ថ យំ អត្ថំ សុត្វា តថា បដិបជ្ជន្តា សព្ពទុក្ខក្ខយំ បាបុណន្តិ, តស្ស តាទិសសម្បត្តិ អត្ថសម្បត្តិ នាម, សម្បន្នត្ថតាតិ អត្ថោ. ព្យញ្ជនសម្បត្តិ នាម សិថិលធនិតាទិព្យញ្ជនបរិបុណ្ណាយ មាគធិកាយ សភាវនិរុត្តិយា គម្ភីរម្បិ អត្ថំ ឧត្តានំ កត្វា ទស្សនសមត្ថតា សម្បន្នព្យញ្ជនតាតិ អត្ថោ.

ឥទានិ នេត្តិប្បករណនយេនាបិ (នេត្តិ ៤ ទ្វាទសបទ) អត្ថំ ទស្សេតុំ សង្កាសនាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សង្ខេបតោ កាសីយតិ ទីបីយតីតិ សង្កាសនន្តិ កម្មសាធនវសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ឯវំ សេសេសុបិ. បឋមំ កាសនំ បកាសនំ. ឧភយម្បេតំ ឧទ្ទេសត្ថវចនសង្ខាតស្ស វិត្ថារវចនំ. សកិំ វុត្តស្ស បុន វចនញ្ច វិវរណវិភជនានិ. ឧភយម្បេតំ និទ្ទេសត្ថវចនំ. វិវដស្ស វិត្ថារតរាភិធានំ វិភត្តស្ស ច បការេហិ ញាបនំ ឧត្តានីករណបញ្ញត្តិយោ. ឧភយម្បេតំ បដិនិទ្ទេសត្ថវចនសង្ខាតស្ស វិត្ថារវចនំ. អត្ថបទសមាយោគតោតិ យថាវុត្តានិ ឯវ ឆ បទានិ បរិយត្តិយា អត្ថវិភាគត្តា អត្ថបទានិ, តេហិ សហិតតាយ អត្ថកោដ្ឋាសយុត្តត្តាតិ អត្ថោ. អបរិយោសិតេ បទេ អាទិមជ្ឈគតវណ្ណោ អក្ខរំ, ឯកក្ខរំ, បទំ វា អក្ខរំ. វិភត្តិយន្តំ បទំ. បទាភិហិតំ អត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ, វាក្យំ. កថិតស្សេវត្ថស្ស អនេកវិធេន វិភាគករណំ អាការោ នាម. អាការាភិហិតស្ស និព្ពចនំ និរុត្តិ. និព្ពចនត្ថវិត្ថារោ និទ្ទេសោ. អថ វា ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតិ, បទេហិ បកាសេតិ, ព្យញ្ជនេហិ វិវរតិ, អាការេហិ វិភជតិ, និរុត្តីហិ ឧត្តានិំ ករោតិ, និទ្ទេសេហិ បញ្ញបេតី’’តិ វចនតោ សង្កាសនបកាសនសង្ខអាតឧទ្ទេសត្ថវាចកានិ វចនានិ អក្ខរបទានិ នាម. វិវរណវិភជនសង្ខាតនិទ្ទេសត្ថវាចកានិ វចនានិ ព្យញ្ជនាការា នាម. ឧត្តានីករណបញ្ញត្តិសង្ខាតបដិនិទ្ទេសត្ថវាចកានិ វចនានិ និរុត្តិនិទ្ទេសា នាម, តេសំ សម្បត្តិយា សព្យញ្ជនន្តិ អត្ថោ.

អត្ថគម្ភីរតាតិអាទីសុ អត្ថោ នាម តន្តិអត្ថោ, ហេតុផលំ វា. ធម្មោ នាម តន្តិ, ហេតុ វា. ទេសនា នាម យថាធម្មំ ធម្មាភិលាបោ. បដិវេធោ នាម យថាវុត្តអត្ថាទីនំ អវិបរីតាវពោធោ. តេ បនេតេ អត្ថាទយោ យស្មា សសាទីហិ វិយ មហាសមុទ្ទោ មន្ទពុទ្ធីហិ ទុក្ខោគាហា អលព្ភនេយ្យបតិដ្ឋា ច, តស្មា គម្ភីរា. តេសុ បដិវេធស្សាបិ អត្ថសន្និស្សិតត្តា អត្ថសភាគត្តា ច វុត្តំ ‘‘អត្ថគម្ភីរតាបដិវេធគម្ភីរតាហិ សាត្ថ’’ន្តិ. ធម្មទេសនានំ អត្ថសន្និស្សិតត្តេបិ សយំ ព្យញ្ជនរូបត្តា វុត្តំ ‘‘ធម្មគម្ភីរតាទេសនាគម្ភីរតាហិ សព្យញ្ជន’’ន្តិ. យថាវុត្តអត្ថាទីសុ បភេទគតានិ ញាណានិ អត្ថបដិសម្ភិទាទយោ. តត្ថ និរុត្តីតិ តន្តិបទានំ និទ្ធារេត្វា វចនំ, និព្ពចនន្តិ អត្ថោ. តីសុ បដិសម្ភិទាសុ ញាណំ បដិភានបដិសម្ភិទា. លោកិយា សទ្ធេយ្យវចនមុខេនេវ អត្ថេសុ បសីទន្តិ, ន អត្ថមុខេនាតិ អាហ សទ្ធេយ្យតោតិអាទិ. កេវលសទ្ទោ សកលាធិវចនន្តិ អាហ ‘‘សកលបរិបុណ្ណភាវេនា’’តិ. ព្រហ្មចរិយ-សទ្ទោ ឥធ សិក្ខត្តយសង្គហំ សកលំ សាសនំ ទីបេតីតិ អាហ សិក្ខត្តយបរិគ្គហិតត្តាតិអាទិ.

យថាវុត្តមេវត្ថំ អបរេនាបិ បរិយាយេន ទស្សេតុំ អបិ ចាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សនិទានន្តិ ទេសកាលាទិទីបកេន និទានវចនេន សនិទានំ. សឧប្បត្តិកន្តិ អដ្ឋុប្បត្តិអាទិយុត្តិយុត្តំ. តត្រាយំ បាឡិយោជនាក្កមោ – ‘‘វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ សមណោ ខលុ ភោ…បេ… វិហរតី’’តិ ច, ‘‘តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ‘ឥតិបិ សោ…បេ… បវេទេតី’តិ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ’’តិ ច, ‘‘សោ ធម្មំ ទេសេតិ…បេ… បរិយោសានកល្យាណំ, ទេសេន្តោ ច សាត្ថសព្យញ្ជនាទិគុណសំយុត្តំ ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតី’’តិ ច, ‘‘សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ ច អស្សោសិ, សុត្វា ច អថ ខោ វេរញ្ជោ ព្រាហ្មណោ យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ.

អដ្ឋកថាយំ បន កិញ្ចាបិ ‘‘ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតីតិ ឯវំ អជ្ឈាសយំ កត្វា អថ ខោ វេរញ្ជោ…បេ… ឧបសង្កមី’’តិ ឯវំ សាធុ ខោ បនាតិអាទិបាឋស្ស ព្រាហ្មណស្ស បរិវិតក្កនភាវេន វុត្តត្តា ព្រហ្មចរិយំ បកាសេតីតិ បទានន្តរមេវ អស្សោសីតិ បទំ សម្ពន្ធិតព្ពំ វិយ បញ្ញាយតិ, តថាបិ ‘‘សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ ឯវំ យថាវុត្តនិទស្សនត្ថេន ឥតិ-សទ្ទេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា វុត្តត្តា បន អញ្ញត្ថ ឥតិ-សទ្ទស្ស អទស្សនតោ ច អថ ខោ វេរញ្ជោតិអាទិនា កត្តព្ពន្តរទស្សនមុខេន បាឡិយា បការន្តរេ បវត្តិតោ ច យថាវុត្តវសេនេវ ‘‘សាធុ ខោ បន តថារូបានំ អរហតំ ទស្សនំ ហោតី’’តិ វចនានន្តរមេវ អស្សោសីតិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធនំ យុត្តំ. អដ្ឋកថាចរិយេន ហិ ព្រាហ្មណស្ស អត្តនា សុតវសេនេវ អជ្ឈាសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ ឧបសង្កមនហេតុទស្សនមុខេន ទស្សនមត្តម្បិ សាធុ ហោតីតិ ឯវំ អជ្ឈាសយំ កត្វាតិអាទិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ.

២. សីតោទកំ វិយ ឧណ្ហោទកេនាតិ ឥទំ ឧក្កមេន មុខារុឡ្ហវសេន វុត្តំ, អនុបសន្តសភាវតាយ ព្រាហ្មណស្សេវ ឧណ្ហោទកំ វិយ សីតោទកេនាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ, ញាណតេជយុត្តតាយ វា ភគវា ឧណ្ហោទកោបមោតិ កត្វា តព្ពិរហិតំ ព្រាហ្មណំ សីតោទកំ វិយ កត្វា តថា វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ឯកីភាវន្តិ សម្មោទនកិរិយាយ ឯករូបតំ. យាយាតិអាទីសុ យាយ កថាយ សម្មោទិ ព្រាហ្មណោ, តំ សម្មោទនីយំ កថន្តិ យោជនា. តត្ថ ខមនីយន្តិ ទុក្ខពហុលំ ឥទំ សរីរំ, កច្ចិ ខមិតុំ សក្កុណេយ្យំ. យាបនីយន្តិ ចិរប្បពន្ធសង្ខាតាយ យាបនាយ យាបេតុំ សក្កុណេយ្យំ. រោគាភាវេន អប្បាពាធំ. ទុក្ខជីវិតាភាវេន អប្បាតង្កំ. តំតំកិច្ចករណត្ថាយ លហុំ អកិច្ឆេន ឧដ្ឋាតុំ យោគ្គតាយ លហុដ្ឋានំ. ពលន្តិ សរីរស្ស សព្ពកិច្ចក្ខមំ ពលំ កច្ចិ អត្ថីតិ បុច្ឆតិ. ផាសុវិហារោតិ សុខវិហារោ. សរណីយមេវ ទីឃំ កត្វា ‘‘សារណីយ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សរិតព្ពភាវតោ ច សារណីយ’’ន្តិ. បរិយាយេហីតិ ការណេហិ.

ភាវោតិ កិរិយា, តស្មិំ វត្តមានោ នបុំសក-សទ្ទោ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ នាម, កិរិយាវិសេសនសទ្ទោតិ អត្ថោ. ឯកមន្តេ ឯកស្មិំ អន្តេ យុត្តប្បទេសេតិ អត្ថោ. ខណ្ឌិច្ចាទិភាវន្តិ ខណ្ឌិតទន្តបលិតកេសាទិភាវំ. រាជបរិវដ្ដេតិ រាជូនំ បរិវត្តនំ, បដិបាដិយោតិ អត្ថោ. បុរាតនុច្ចកុលប្បសុតតាយ ជិណ្ណតា, ន វយសាតិ អាហ ‘‘ចិរកាលប្បវត្តកុលន្វយេ’’តិ. វិភវានំ មហន្តត្តំ លាតិ គណ្ហាតីតិ មហល្លកោតិ អាហ ‘‘វិភវមហត្តតាយ សមន្នាគតេ’’តិ. វិភាវនេ នាម អត្ថេតិ បកតិវិភាវនសង្ខាតេ អត្ថេ. ន អភិវាទេតិ វាតិ អភិវាទេតព្ពន្តិ ន សល្លក្ខេតិ, ឯវំ អសល្លក្ខណបកតិកោតិ វុត្តំ ហោតិ. រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វាតិ ឯត្ថាបិ និច្ចបកតិកំ អនិច្ចបកតិកំ វាតិ អត្ថោ. អនិច្ចំ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ.

សម្បតិជាតោតិ មុហុត្តជាតោ, ជាតសមនន្តរមេវាតិ អត្ថោ. សត្តបទវីតិហារេន គន្ត្វា…បេ… ឱលោកេសីតិ ឯត្ថ ទ្វារំ បិធាយ និក្ខន្តោតិអាទីសុ វិយ គមនតោ បុរេ កតម្បិ ឱលោកនំ បច្ឆា កតំ វិយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឱលោកេសិន្តិ ច លោកវិវរណបាដិហារិយេ ជាតេ មំសចក្ខុនា វោលោកេសីតិ អត្ថោ. សេដ្ឋោតិ បសត្ថតរោ. បតិមានេសីតិ បូជេសិ. អាសភិន្តិ ឧត្តមំ.

៣. តំ វចនន្តិ នាហំ តំ ព្រាហ្មណាតិអាទិវចនំ. អញ្ញាយ សណ្ឋហេយ្យាតិ អរហត្តេ បតិដ្ឋហេយ្យ. ជាតិវសេនាតិ ខត្តិយាទិជាតិវសេន. ឧបបត្តិវសេនាតិ ទេវេសុ ឧបបត្តិវសេន. អាវិញ្ឆន្តីតិ អាកឌ្ឍន្តិ. យស្ស អភិវាទាទិករណសង្ខាតស្ស សាមគ្គិរសស្ស ភគវតិ អភាវំ មញ្ញមានោ ព្រាហ្មណោ ‘‘អរសរូបោ’’តិ អាហ, តព្ពិធុរស្ស រូបតណ្ហាទិកស្សេវ សាមគ្គិរសស្ស អភាវេន ភគវា ‘‘អរសរូបោ’’តិ ទស្សេតុំ សាមគ្គិរសសទ្ទស្ស រូបរសាទីសុ វត្តនប្បការំ ទស្សេន្តោ អាហ វត្ថារម្មណាទីតិអាទិ.

តាលាវត្ថុកតាតិ ឧច្ឆិន្នមូលានំ តាលានំ វត្ថុ វិយ នេសំ រូបរសាទីនំ វត្ថុ ចិត្តសន្តានំ កតន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ មជ្ឈេបទលោបំ ទីឃញ្ច កត្វា និទ្ទេសោតិ អាហ តាលវត្ថុ វិយាតិអាទិ. តាលវត្ថុ វិយ យេសំ វត្ថុ កតំ តេ តាលាវត្ថុកតាតិ វិសេសនស្ស បរនិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ, កតតាលវត្ថុកាតិ អត្ថោ. មត្ថកច្ឆិន្នតាលោយេវ បត្តផលាទីនំ អការណតាយ អវត្ថូតិ តាលាវត្ថុ, តំ វិយ យេសំ វត្ថុ កតំ តេ រូបរសាទយោ តាលាវត្ថុកតា, អយំ អញ្ញបទត្ថវសេន អត្ថគ្គាហោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន សុគមោតិ វិសេសមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មត្ថកច្ឆិន្នតាលោ វិយ កតា’’តិ. ឯវញ្ច មត្ថកសទិសេសុ រូបរសាទីសុ រាគេសុ ឆិន្នេសុបិ តព្ពត្ថុភូតស្ស តាលាវត្ថុសទិសស្ស ចិត្តសន្តានស្ស យាវ បរិនិព្ពានដ្ឋានំ ឧបបន្នមេវ ហោតិ. យថារុតតោ បន វិសេសនសមាសវសេន អត្ថេ គយ្ហមានេ រូបរសាទីនំ តាលាវត្ថុសទិសតាយ ឋានំ អាបជ្ជតិ. យំ បន សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.៣) ឯតំ ទោសំ បរិហរិតុំ រូបរសាទីនំ កុសលាកុសលត្តំ វុត្តំ, តំ តេ តថាគតស្ស បហីនាតិអាទិបាឡិយា, កាមសុខស្សាទសង្ខាតា រូបរសាតិអាទិអដ្ឋកថាយ ច ន សមេតិ, ខីណាសវានម្បិ យាវ បរិនិព្ពានា កុសលាកុសលានំ ផលុប្បត្តិតោ តេសំ មត្ថកច្ឆិន្នតាលសទិសតាបិ ន យុត្តាតិ គហេតព្ពំ. អថ វា មត្ថកច្ឆិន្នតាលស្ស ឋិតំ អដ្ឋិតញ្ច អមនសិកត្វា បុន អនុប្បត្តិធម្មតាសទិសមត្តំ ឧបមេត្វា តាលាវត្ថុ វិយ កតាតិ វិសេសនសមាសវសេន អត្ថគ្គហណេបិ ន កោចិ ទោសោ. អនុ-សទ្ទោ បច្ឆាតិ អត្ថេ វត្តតីតិ អាហ បច្ឆាភាវោ ន ហោតីតិអាទិ. អនុ អភាវំ គតាតិ បច្ឆា អនុប្បត្តិធម្មតាវសេន អភាវំ គតា. អនច្ឆរិយាតិ អនុ អនុ ឧបរូបរិ វិម្ហយកតាតិ អត្ថោ. យញ្ច ខោ ត្វំ វទេសីតិ យំ វន្ទនាទិសាមគ្គីរសាភាវសង្ខាតំ ការណំ អរសរូបតាយ វទេសិ, តំ ការណំ ន វិជ្ជតីតិ អត្ថោ.

៤. សន្ធាយ ភាសិតមត្ថន្តិ យំ អត្ថំ សន្ធាយ ព្រាហ្មណោ និព្ភោគោ ភវំ គោតមោតិអាទិមាហ, ភគវា ច យំ សន្ធាយ និព្ភោគតាទិំ អត្តនិ អនុជានាតិ, តំ សន្ធាយ ភាសិតមត្ថំ.

៥. កុលសមុទាចារកម្មន្តិ កុលាចារកម្មំ. កាយតោ កាយទ្វារតោ បវត្តំ ទុច្ចរិតំ កាយទុច្ចរិតំ. អនេកវិហិតាតិ អនេកប្បការា.

៦. បញ្ចកាមគុណិករាគស្សាតិ រូបាទីសុ បញ្ចសុ កាមកោដ្ឋាសេសុ អតិវិយ សង្គវសេន និយុត្តស្ស កាមរាគស្ស, ឯតេន អនាគាមីនំ វត្ថាភរណាទីសុ សង្គនិកន្តិវសេន ឧប្បជ្ជនកាមរាគស្ស កាមរាគតាភាវំ ទស្សេតិ តស្ស រូបរាគាទីសុ សង្គហតោ. អវសេសានន្តិ ឯត្ថ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ បឋមេន មគ្គេន, សេសានំ ចតូហិបិ ឧច្ឆេទំ វទតិ, តេនាហ ‘‘យថានុរូប’’ន្តិ.

៧. ជិគុច្ឆតិ មញ្ញេតិ ជិគុច្ឆតិ វិយ, ‘‘ជិគុច្ឆតី’’តិ វា សល្លក្ខេមិ. អកោសល្លសម្ភូតដ្ឋេនាតិ អញ្ញាណសម្ភូតដ្ឋេន.

៨-១០. តត្រាតិ យថាវុត្តេសុ ទ្វីសុ អត្ថវិកប្បេសុ. បដិសន្ធិបរិយាយោបិ ឥធ គព្ភសទ្ទោតិ អាហ ‘‘ទេវលោកបដិសន្ធិបដិលាភាយា’’តិ. អបុនព្ភវភូតាតិ ខណេ ខណេ ឧប្បជ្ជមានានំ ធម្មានំ អភិនិព្ពត្តិ.

១១. ធម្មធាតុន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. តញ្ហិ ធម្មេ យាថាវតោ ធារេតិ ឧបធារេតីតិ ‘‘ធម្មធាតូ’’តិ វុច្ចតិ. ទេសនាវិលាសប្បត្តោតិ អភិរុចិវសេន បរិវត្តេត្វា ទេសេតុំ សមត្ថតា ទេសនាវិលាសោ, តំ បត្តោ. ករុណាវិប្ផារន្តិ សព្ពសត្តេសុ មហាករុណាយ ផរណំ. តាទិគុណលក្ខណមេវ ឧបមាយ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘បថវីសមចិត្តត’’ន្តិ. តតោយេវ អកុជ្ឈនសភាវតោ អកុប្បធម្មតា. ជាតិយា អនុគតន្តិ ជាតិយា អនុពទ្ធំ. ជរាយ អនុសដន្តិ ជរាយ បលិវេឋិតំ. វដ្ដខាណុភូតន្តិ វដ្ដតោ ឧទ្ធរិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ វដ្ដេ និច្ចលភាវេន ឋិតំ ខាណុ វិយ ភូតំ. ជាតានំ មច្ចានំ និច្ចំ មរណតោ ភយន្តិ អាហ អជ្ជ មរិត្វាតិអាទិ. អប្បដិសមំ បុរេជាតភាវន្តិ អសទិសំ អរិយាយ ជាតិយា បឋមជាតភាវំ, សព្ពជេដ្ឋភាវន្តិ អត្ថោ.

‘‘អបី’’តិ អវត្វា ‘‘បី’’តិ វទន្តោ បិ-សទ្ទោ វិសុំ អត្ថិ និបាតោតិ ទស្សេតិ. សម្មា អធិសយិតានីតិ បាទាទីហិ ឧបឃាតំ អករោន្តិយា សម្មទេវ ឧបរិ សយិតានិ, អកម្មកស្សាបិ សយតិធាតុនោ អធិបុព្ពតាយ សកម្មកតា ទដ្ឋព្ពា. នខសិខាតិ នខគ្គានិ. សកុណានំ បក្ខា ហត្ថបាទដ្ឋានិយាតិ អាហ ‘‘សង្កុដិតហត្ថបាទា’’តិ. ឯត្ថាតិ អាលោកដ្ឋានេ. និក្ខមន្តានន្តិ និក្ខមន្តេសុ, និទ្ធារណេ ហេតំ សាមិវចនំ. អណ្ឌកោសន្តិ អណ្ឌកបាលំ.

លោកោយេវ លោកសន្និវាសោ. អពុជ្ឈិ ឯត្ថាតិ រុក្ខោ ពោធិ, សយំ ពុជ្ឈតិ, ពុជ្ឈន្តិ វា តេនាតិ មគ្គោបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ ពោធិ. ពុជ្ឈីយតីតិ និព្ពានំ ពោធិ. អន្តរា ច ពោធិន្តិ ទុតិយមុទាហរណំ វិនាបិ រុក្ខ-សទ្ទេន ពោធិ-សទ្ទស្ស រុក្ខប្បវត្តិទស្សនត្ថំ. វរភូរិមេធសោតិ មហាបថវី វិយ បត្ថដបញ្ញោតិ អត្ថោ. តិស្សោ វិជ្ជាតិ អរហត្តមគ្គោ អត្តនា សហ វត្តមានំ សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតំ អាសវក្ខយញាណញ្ចេវ ឥតរា ទ្វេ មហគ្គតវិជ្ជា ច តព្ពិនិពន្ធកកិលេសវិទ្ធំសនវសេន ឧប្បាទនតោ ‘‘តិស្សោ វិជ្ជា’’តិ វុច្ចតិ. ឆ អភិញ្ញាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សាវកបារមីញាណន្តិ អគ្គសាវកេហិ បដិលភិតព្ពំ សព្ពមេវ លោកិយលោកុត្តរញាណំ. បច្ចេកពោធិញាណន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ឱបម្មសម្បដិបាទនន្តិ ឱបម្មត្ថស្ស ឧបមេយ្យេន សមំ បដិបាទនំ. អត្ថេនាតិ ឧបមេយ្យត្ថេន. តិក្ខខរវិប្បសន្នសូរភាវោតិ ឥមិនា សង្ខារុបេក្ខាបត្តតំ វិបស្សនាយ ទស្សេតិ. បរិណាមកាលោតិ ឥមិនា វុដ្ឋានគាមិនិភាវាបត្តិំ. តទា ច សា មគ្គញាណគព្ភំ ធារេន្តី វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘គព្ភគ្គហណកាលោ’’តិ. អនុបុព្ពាធិគតេនាតិ បឋមមគ្គាទិបដិបាដិយា អធិគតេន. ចតុរង្គសមន្នាគតន្តិ ‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតុ (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២២; អ. និ. ២.៥; មហានិ. ១៩៦), សរីរេ ឧបសុស្សតុ មំសលោហិត’’ន្តិ ឯវំ វុត្តចតុរង្គសមន្នាគតំ វីរិយំ.

ឆន្ទោ កាមោតិអាទីសុ បត្ថនាការេន បវត្តោ ទុព្ពលោ លោភោ ឥច្ឆនដ្ឋេន ឆន្ទោ. តតោ ពលវា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ. តតោបិ ពលវតរោ ឆន្ទរាគោ. និមិត្តានុព្យញ្ជនសង្កប្បវសេន បវត្តោ សង្កប្បោ. តតោបិ ពលវសង្កប្បវសេនេវ បវត្តោ រាគោ. តតោបិ ពលវតរោ សង្កប្បរាគោ. ស្វាយំ បភេទោ ឯកស្សេវ លោភស្ស បវត្តិអាការភេទេន អវត្ថាភេទេន ច វុត្តោ.

បឋមជ្ឈានកថាវណ្ណនា

សេយ្យថិទន្តិ តំ កថន្តិ អត្ថោ. ឯតន្តិ បុព្ពបទេយេវ អវធារណករណំ, ឯតំ អត្ថជាតំ វា. តន្និស្សរណតោតិ តេសំ កាមានំ និស្សរណត្តា. ឯសាតិ ឯវ-ការោ. កាមធាតុ នាម កាមភវោ, នេក្ខម្មន្តិ បឋមជ្ឈានំ. ឯសាតិ និយមោ. តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកា តទង្គវិវេកាទយោ. កាយចិត្តឧបធិវិវេកា កាយវិវេកាទយោ, តយោ ឯវ ឥធ ឈានកថាយ, សមុច្ឆេទវិវេកាទីនំ អសម្ភវា. និទ្ទេសេតិ មហានិទ្ទេសេ. តត្ថេវាតិ មហានិទ្ទេសេ ឯវ. វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ. ឯវញ្ហិ សតីតិ ឧភយេសម្បិ កាមានំ សង្គហេ សតិ.

បុរិមេនាតិ កាយវិវេកេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ កាយចិត្តវិវេកទ្វយេ. ទុតិយេនាតិ ចិត្តវិវេកេន. ឯតេសន្តិ យថាវុត្តនយេន វត្ថុកាមកិលេសកាមវិវេកទ្វយស្ស វាចកភូតានំ វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហីតិ ឥមេសំ បទានំ, និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. ពាលភាវស្ស ហេតុបរិច្ចាគោតិ អនុវត្តតិ. អកុសលធម្មោ ហិ ពាលភាវស្ស ហេតុ. អាសយបោសនន្តិ អាសយស្ស វិសោធនំ វឌ្ឍនញ្ច. វិភង្គេ នីវរណានេវ វុត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘ឧបរិឈានង្គបច្ចនីកបដិបក្ខភាវទស្សនតោ’’តិ. តត្ថ ឧបរិ សវិតក្កន្តិអាទិនា វុច្ចមានានិ ឈានង្គានិ, តេសំ អត្តនោ បច្ចនីកានំ បដិបក្ខភាវទស្សនតោតិ អត្ថោ. ឧបរិឈានង្គានំ បច្ចនីកបដិបក្ខភាវស្ស ទស្សនតោតិបិ បាឋោ. តត្ថ ‘‘ឧបរិ វុច្ចមានឈានង្គានំ ឧជុវិបច្ចនីកវសេន បដិបក្ខភាវទស្សនតោ’’តិ ‘‘នីវរណានំ តានេវ វិភង្គេ វុត្តានី’’តិបិ អត្ថំ វទន្តិ. បេដកេតិ មហាកច្ចាយនត្ថេរេន កតំ នេត្តិប្បករណនយានុសារិបករណំ, តំ បន បិដកានំ វណ្ណនាភូតត្តា ‘‘បេដក’’ន្តិ វុត្តំ, តស្មិន្តិ អត្ថោ.

វិតក្កនំ នាម អារម្មណបរិកប្បនន្តិ អាហ ‘‘ឩហន’’ន្តិ. រូបំ រូបន្តិអាទិនា វិសយេ អាកោដេន្តស្ស វិសយប្បវត្តិអាហននំ ឧបរិ អាហននន្តិ វេទិតព្ពំ. អារម្មណេ ចិត្តស្ស អានយនំ នាម អារម្មណាភិមុខករណំ. អនុសញ្ចរណន្តិ អនុបរិព្ភមនំ, តញ្ច ខណន្តរស្ស តថាការេន ឧប្បាទនមេវ, ន ហិ បរមត្ថតោ ឯកស្ស សញ្ចរណមត្ថិ, ឯវមញ្ញត្ថាបិ ឦទិសេសុ. អនុមជ្ជនន្តិ បរិមជ្ជនំ. តត្ថាតិ អារម្មណេ. សហជាតានុយោជនំ សកិច្ចានុវត្តិតាករណេន. កត្ថចីតិ ទុតិយជ្ឈានវិរហិតេសុ សវិចារចិត្តេសុ សព្ពត្ថាតិ អត្ថោ. វិចារេន សហ ឧប្បជ្ជមានោបិ វិតក្កោ អារម្មណេ អភិនិរោបនាការេន បវត្តិំ សន្ធាយ ‘‘បឋមាភិនិបាតោ’’តិ វុត្តោ. វិប្ផារវាតិ អវូបសន្តសភាវតាយ វេគវា, តេនេវេស ទុតិយជ្ឈានេ បហានង្គំ ជាតំ. បឋមទុតិយជ្ឈានេសូតិ បញ្ចកនយំ សន្ធាយ វុត្តំ. អង្គវិនិមុត្តស្ស ឈានស្ស អភាវំ ទស្សេន្តោ រុក្ខោ វិយាតិអាទិមាហ.

វិវេក-សទ្ទស្ស ភាវសាធនបក្ខេ ‘‘តស្មា វិវេកា’’តិ វុត្តំ, ឥតរបក្ខេ ‘‘តស្មិំ វិវេកេ’’តិ. បិនយតីតិ តប្បេតិ, វឌ្ឍេតិ វា. ផរណរសាតិ បណីតរូបេហិ កាយេ ព្យាបនរសា. សាតលក្ខណន្តិ ឥដ្ឋសភាវំ, មធុរន្តិ អត្ថោ. សម្បយុត្តានំ បីឡនជ្ឈុបេក្ខនំ អកត្វា អនុ អនុ គណ្ហនំ ឧបការិតា វា អនុគ្គហោ. វនមេវ វនន្តំ. ឧទកមេវ ឧទកន្តំ. តស្មិំ តស្មិំ សមយេ បាកដភាវតោតិ ឥមិនា ឥដ្ឋារម្មណាទិបដិលាភសមយេបិ សុខំ វិជ្ជមានម្បិ អបាកដំ, បីតិយេវ តត្ថ បាកដា, បដិលទ្ធរសានុភវនសមយេ ច វិជ្ជមានបីតិតោបិ សុខមេវ បាកដតរន្តិ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច ចេតសិកសុខវសេនេវ បដិលទ្ធរសានុភវនំ វេទិតព្ពំ, ន កាយិកសុខវសេន តស្ស បីតិសម្បយោគស្សេវ អភាវេន ឥធានធិប្បេតត្តា. អយញ្ច បីតីតិអាទិ អញ្ញបទត្ថសមអាសទស្សនំ, អស្សត្ថិបក្ខេ តទ្ធិតបច្ចយទស្សនំ វា. ទុតិយវិកប្បេន អញ្ញបទត្ថសមាសវសេនេវ ‘‘វិវេកជំ បីតិសុខ’’ន្តិ ឥទំ ឯកំ បទន្តិ ទស្សេតិ, វិភត្តិយា ច អលោបំ.

គណនានុបុព្ពតាតិ ទេសនាក្កមំ សន្ធាយ វុត្តំ. បឋមំ សមាបជ្ជតីតិ ឥទំ អាទិកម្មិកវសេន វុត្តំ, ចិណ្ណវសីនំ បន យោគីនំ ឧប្បដិបាដិយាបិ ឈានំ ឧប្បជ្ជតេវ. ឈាបេតីតិ ទហតិ. អនិច្ចាទិលក្ខណវិសយាយ វិបស្សនាយ ឧបនិជ្ឈាយនំ កថំ និព្ពានាលម្ពនស្ស មគ្គស្ស ហោតីតិ អាហ វិបស្សនាយាតិអាទិ. តត្ថ មគ្គេន សិជ្ឈតីតិ និច្ចាទិវិបល្លាសប្បហាយកេន សហ មគ្គេនេវ តំ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ អសម្មោហតោ អត្តនោ សិជ្ឈតិ. អថ វា មគ្គេនាតិ មគ្គកិច្ចេន, វិបល្លាសប្បហានេនាតិ អត្ថោ.

អញ្ញោតិ សត្តោ. អវុត្តត្តាតិ ‘‘សចិត្តេកគ្គត’’ន្តិ ឈានបាឡិយំ (វិភ. ៥០៨ អាទយោ) អវុត្តត្តា. វុត្តត្តាតិ តស្សា ឈានបាឡិយា វិភង្គេ វុត្តត្តា.

ទុតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

អជ្ឈត្តន្តិ ឈានវិសេសនត្តា វុត្តំ ‘‘ឥធ និយកជ្ឈត្តមធិប្បេត’’ន្តិ. ឈានញ្ហិ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តំ ន ហោតិ ឆឡិន្ទ្រិយានមេវ តព្ភាវតោ. ខុទ្ទកា ឩមិយោ វីចិយោ. មហតិយោ តរង្គា. សន្តា ហោន្តិ សមិតាតិអាទីនិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ, ឈានពលេន សមតិក្កន្តាតិ អធិប្បាយោ. អប្បិតាតិ គមិតា វិនាសំ បាបិតា. បរិយាយោតិ ឈានបរិក្ខារេ ឈានវោហារត្តា អបរមត្ថតោ.

តតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

តទធិគមាយាតិ តតិយមគ្គាធិគមាយ. ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតីតិ បញ្ញាយ សហចរណបរិចយេន យថា សមវាហិភាវោ ហោតិ, ឯវំ យុត្តិតោ បស្សតិ. វិបុលាយាតិ មហគ្គតភាវប្បត្តាយ. ថាមគតាយាតិ វិតក្កវិចារបីតិវិគមេន ថិរភាវប្បត្តិយា, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘វិតក្កវិចារបីតីហិ អនភិភូតត្តា’’តិអាទិ. (បារា. អដ្ឋ. ១.១១ តតិយជ្ឈានកថា). ឧបេក្ខាភេទំ ទស្សេត្វា ឥធាធិប្បេតំ ឧបេក្ខំ បកាសេតុំ ឧបេក្ខា បនាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តត្រមជ្ឈត្តតាវ ខីណាសវានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋឆឡារម្មណាបាថេ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនាការេន អជ្ឈុបេក្ខនតោ ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខា’’តិ ច, សត្តេសុ មជ្ឈត្តាការប្បវត្តត្តា ‘‘ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា’’តិ ច, សហជាតធម្មានំ មជ្ឈត្តាការភូតា ‘‘ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា’’តិ ច, កេវលា ‘‘តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា’’តិ ច, តតិយជ្ឈានសហគតា អគ្គសុខេបិ តស្មិំ អបក្ខបាតភូតា ‘‘ឈានុបេក្ខា’’តិ ច, ចតុត្ថជ្ឈានសហគតា សព្ពបច្ចនីកបរិសុទ្ធិតាយ ‘‘បារិសុទ្ធុបេក្ខា’’តិ ច តេន តេន អវត្ថាភេទេន ឆធា វុត្តា.

វីរិយមេវ បន អនច្ចារទ្ធអនតិសិថិលេសុ សហជាតេសុ សង្ខារេសុ ឧបេក្ខនាការេន បវត្តំ ‘‘វីរិយុបេក្ខា’’តិ វុត្តំ. អដ្ឋន្នំ រូបារូបជ្ឈានានំ បដិលាភតោ បុព្ពភាគេ ឯវ នីវរណវិតក្កវិចារាទីនំ បហានាភិមុខីភូតត្តា តេសំ បហានេបិ អព្យាបារភាវូបគមនេន មជ្ឈត្តាការប្បវត្តា សមាធិវសេន ឧប្បន្នា អដ្ឋ បញ្ញា ចេវ ឧបាទានក្ខន្ធភូតេសុ សង្ខារេសុ អជ្ឈុបេក្ខនាការប្បវត្តា វិបស្សនាវសេន ឧប្បន្នា ចតុន្នំ មគ្គានំ បុព្ពភាគេ តស្ស តស្ស អធិគមាយ ចតស្សោ ចតុន្នំ ផលសមាបត្តីនំ បុព្ពភាគេ តស្ស តស្ស អធិគមាយ អប្បណិហិតវិមោក្ខវសេន បវត្តា ចតស្សោ សុញ្ញតអនិមិត្តវិមោក្ខវសេន ទ្វេតិ ទស បញ្ញា ចាតិ ឥមេ អដ្ឋារស បញ្ញា សង្ខារុបេក្ខា នាម. យថាវុត្តវិបស្សនាបញ្ញាវ លក្ខណវិចិននេបិ មជ្ឈត្តភូតា វិបស្សនុបេក្ខា នាម. អទុក្ខមសុខវេទនា វេទនុបេក្ខា នាម. ឥមាសំ បន ទសន្នម្បិ ឧបេក្ខានំ ‘‘តត្ថ តត្ថ អាគតនយតោ វិភាគោ ធម្មសង្គហដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ’’តិ ទស្សេន្តោ អាហ ឯវមយំ ទសវិធាបីតិអាទិ. តត្ថ តត្ថ អាគតនយតោតិ ឥទម្បិ ហិ តាសំ វិភាគទស្សនស្ស ភូមិបុគ្គលាទិបទំ វិយ វិសុំ មាតិកាបទវសេន វុត្តំ, ន បន ភូមិបុគ្គលាទិវសេន វិភាគទស្សនស្ស អាគតដ្ឋានបរាមសនំ អាគតដ្ឋានស្ស អដ្ឋសាលិនិយាតិអាទិនា វុត្តត្តា, តស្មា សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.១១ តតិយជ្ឈានកថា) យំ វុត្តំ ‘‘ឥមាសំ បន ទសន្នម្បិ ឧបេក្ខានំ ភូមិបុគ្គលាទិវសេន វិភាគោ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ឯវមយំ ទសវិធាតិអាទី’’តិ, តំ អមនសិកត្វា វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. តត្ថ តត្ថ អាគតនយតោតិ ‘‘ឥធ (ខីណាសវោ) ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ, ន ទុម្មនោ, ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣៤៨; អ. និ. ៦.១) ឆឡង្គុបេក្ខា អាគតា, ‘‘ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៨; ម. និ. ១.៧៧; ២.៣០៩; ៣.២៣០) ឯវំ ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា អាគតាតិ ឥមិនា នយេន ទសន្នម្បិ ឧបេក្ខានំ តត្ថ តត្ថ វុត្តបទេសេសុ អាគតនយទស្សនតោ ច អយំ ទសវិធាបិ ឧបេក្ខា ធម្មសង្គហដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ.

ភូមីតិអាទីសុ បន ឆឡង្គុបេក្ខា កាមាវចរា, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា រូបាវចរាតិអាទិនា ភូមិតោ ច, ឆឡង្គុបេក្ខា អសេក្ខានមេវ, ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា បុថុជ្ជនាទីនំ តិណ្ណម្បិ បុគ្គលានន្តិអាទិនា បុគ្គលតោ ច, ឆឡង្គុបេក្ខា សោមនស្សុបេក្ខាសហគតចិត្តសម្បយុត្តាតិអាទិនា ចិត្តតោ ច, ឆឡង្គុបេក្ខា ឆឡារម្មណាតិអាទិនា អារម្មណតោ ច, ‘‘វេទនុបេក្ខា វេទនាក្ខន្ធេន សង្គហិតា, ឥតរា នវ សង្ខារក្ខន្ធេនា’’តិ ខន្ធសង្គហវសេន ច, ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខា ព្រហ្មវិហារពោជ្ឈង្គឈាន បារិសុទ្ធិតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ច អត្ថតោ ឯកា. តស្មា ឯកក្ខណេ ច តាសុ ឯកាយ សតិ ឥតរា ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តថា សង្ខារុបេក្ខា វិបស្សនុបេក្ខាបិ វេទិតព្ពា. វេទនាវីរិយុបេក្ខានមេកក្ខណេ សិយា ឧប្បត្តី’’តិ ឯកក្ខណវសេន ច, ‘‘ឆឡង្គុបេក្ខា អព្យាកតា ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា កុសលាព្យាកតា, តថា សេសា. វេទនុបេក្ខា បន សិយា អកុសលាបី’’តិ ឯវំ កុសលត្តិកវសេន ច, ‘‘សង្ខេបតោ ចត្តារោ ច ធម្មា វីរិយវេទនាតត្រមជ្ឈត្តតាញាណវសេនា’’តិ ឯវំ សង្ខេបវសេន ច អយំ ទសវិធាបិ ឧបេក្ខា ធម្មសង្គហដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ យោជនា.

ឯត្ថ ចេតា កិញ្ចាបិ អដ្ឋសាលិនិយំ ភូមិបុគ្គលាទិវសេន សរូបតោ ឧទ្ធរិត្វា ន វុត្តា, តថាបិ តត្ថ វុត្តប្បការេហេវ តាសំ ភូមិបុគ្គលាទិវិភាគោ នយតោ ឧទ្ធរិត្វា សក្កា ញាតុន្តិ តត្ថ សរូបតោ វុត្តញ្ច អវុត្តញ្ច ឯកតោ សង្គហេត្វា តត្ថ តត្ថ អាគតនយតោតិអាទីហិ នវហិ បការេហិ អតិទេសោ កតោ, តេនេវ ‘‘ធម្មសង្គហដ្ឋកថាយំ វុត្តវសេនា’’តិ អវត្វា ‘‘វុត្តនយេនេវា’’តិ វុត្តំ. តថាហិ ខីណាសវោ ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ អាទិម្ហិ វុត្តេ ឆឡង្គុបេក្ខា រូបាទិអារម្មណតាយ ភូមិតោ កាមាវចរា ច បុគ្គលតោ អសេក្ខានមេវ ច ឧប្បជ្ជតិ, ចិត្តតោ សោមនស្សុបេក្ខាចិត្តសម្បយុត្តា, អារម្មណតោ ឆឡារម្មណា, កុសលត្តិកតោ អព្យាកតា ចាតិ បណ្ឌិតេហិ សក្កា ញាតុំ, តថា ឆឡង្គុបេក្ខា ច ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ច តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ច ឈានុបេក្ខា ច បារិសុទ្ធុបេក្ខា ច អត្ថតោ ឯកាតិអាទិម្ហិ វុត្តេ បនស្ស សង្ខារក្ខន្ធសង្គហិតត្តា ព្រហ្មវិហារុបេក្ខាទីហិ សហ ឯកក្ខណេ អនុប្បត្តិអាទយោ ច សក្កា ញាតុំ, យថា ច ឆឡង្គុបេក្ខា, ឯវំ សេសានម្បិ យថារហំ អដ្ឋសាលិនិយំ វុត្តនយតោ ភូមិអាទិវិភាគុទ្ធារនយោ ញាតព្ពោ. អនាភោគរសាតិ បណីតសុខេបិ តស្មិំ អវនតិបដិបក្ខកិច្ចាតិ អត្ថោ.

បុគ្គលេនាតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន. កិលេសេហិ សម្បយុត្តានំ អារក្ខា. តីរណំ កិច្ចស្ស បារគមនំ. បវិចយោ វីមំសា. ឥទន្តិ សតិសម្បជញ្ញំ. យស្មា តស្ស នាមកាយេន សម្បយុត្តំ សុខន្តិ ឥមស្ស តស្មា ឯតមត្ថន្តិអាទិនា សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ ឈានសមង្គិនោ. តំសមុដ្ឋានេនាតិ តំ យថាវុត្តនាមកាយសម្បយុត្តំ សុខំ សមុដ្ឋានំ ការណំ យស្ស រូបស្ស តេន តំសមុដ្ឋានេន រូបេន. អស្សាតិ យោគិនោ. យស្សាតិ រូបកាយស្ស. ផុដត្តាតិ អតិបណីតេន រូបេន ផុដត្តា. ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោតិ កាយិកសុខហេតុភូតរូបសមុដ្ឋាបកនាមកាយសុខំ បដិសំវេទិយមានោ ឯវ ឈានសមង្គិតាករណេ ការិយោបចារតោ ‘‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតី’’តិ វុច្ចតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោតិ អត្ថោ. យន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោតិ អាហ ‘‘យំឈានហេតូ’’តិ. សុខបារមិប្បត្តេតិ សុខស្ស ឧក្កំសបរិយន្តំ បត្តេ. ឯវមេតេសំ បហានំ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អថ កស្មា ឈានេស្វេវ និរោធោ វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ.

ចតុត្ថជ្ឈានកថាវណ្ណនា

កត្ថ ចុប្បន្នន្តិ ឯត្ថ កត្ថាតិ ហេតុម្ហិ ភុម្មំ, កស្មិំ ហេតុម្ហិ សតីតិ អត្ថោ. នានាវជ្ជនេតិ អប្បនាវីថិអាវជ្ជនតោ នានា ភិន្នំ បុរិមវីថីសុ អាវជ្ជនំ យស្ស ឧបចារស្ស, តស្មិំ នានាវជ្ជនេ. វិសមនិសជ្ជាយ ឧប្បន្នកិលមថោ វិសមាសនុបតាបោ. ឧបចារេ វាតិអាទិ បក្ខន្តរទស្សនំ ឯកាវជ្ជនូបចារេបិ វាតិ អត្ថោ. បីតិផរណេនាតិ ឥមិនា អប្បនាវីថិយា វិយ ឯកវីថិយម្បិ កាមាវចរបីតិយា ផរណមត្តស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. ទោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស អស្ស សិយា ឧប្បត្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯតន្តិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. វិតក្កវិចារប្បច្ចយេបីតិ បិ-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ. សោ ‘‘បហីនស្សា’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តបទានន្តរំ យោជេតព្ពោ ‘‘បហីនស្សាបិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយស្សា’’តិ. វិតក្កវិចារភាវេតិ ឯត្ថ ‘‘ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយ’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. និមិត្តត្ថេ ចេតំ ភុម្មំ, វិតក្កវិចារភាវហេតូតិ អត្ថោ. វិតក្កវិចារាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ តស្មាតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ទដ្ឋព្ពោ, តេន យស្មា ឯតំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ វិតក្កវិចារបច្ចយេ…បេ… នេវ ឧប្បជ្ជតិ, យត្ថ បន ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ វិតក្កវិចារភាវេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. យស្មា ច អប្បហីនាយេវ ទុតិយជ្ឈានូបចារេ វិតក្កវិចារា, តស្មា តត្ថស្ស សិយា ឧប្បត្តីតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

តត្ថាតិ ទុតិយជ្ឈានូបចារេ. អស្សាតិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស. សិយា ឧប្បត្តីតិ ឥទញ្ច បច្ចយមត្តទស្សនេន សម្ភាវនមត្តតោ វុត្តំ. ទោមនស្សុប្បត្តិសម្ភាវនាបិ ហិ ឧបចារក្ខណេយេវ កាតុំ យុត្តា, វិតក្កវិចាររហិតេ បន ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ តទុប្បត្តិសម្ភាវនាបិ ន យុត្តា កាតុន្តិ. ឥតរថា កុសលចិត្តក្ខណេ អកុសលទោមនស្សុប្បត្តិយា អសម្ភវតោ ‘‘តត្ថស្ស សិយា ឧប្បត្តី’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយា. សមីបត្ថេ វា ឯតំ ភុម្មំ, ឧបចារជ្ឈានានន្តរវីថីសូតិ អត្ថោ. ទុតិយជ្ឈានេតិ ឯត្ថាបិ អនន្តរវីថីសុបិ ន ត្វេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ, ឯវំ ឧបរិ សុខិន្ទ្រិយេបិ. សោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស ឧប្បត្តីតិ សម្ពន្ធោ. បហីនាតិ វុត្តាតិ ឥទំ ‘‘បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា’’តិ វុត្តត្តា វុត្តំ. ទុក្ខាភាវេនាតិ ទុក្ខតាភាវេន. ឯវំ សុខាភាវេនាតិ ឯត្ថាបិ. ឯតេនាតិ ទុក្ខសុខបដិក្ខេបវចនេន. ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបរីតានុភវនលក្ខណាតិ អតិឥដ្ឋអតិអនិដ្ឋានំ វិបរីតស្ស មជ្ឈត្តារម្មណស្ស អនុភវនលក្ខណា, មជ្ឈត្តារម្មណម្បិ ហិ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ ឯវ បវិដ្ឋំ តព្ពិនិមុត្តស្ស អភាវា.

ឈានចតុក្កកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

បុព្ពេនិវាសកថាវណ្ណនា

១២. អរូបជ្ឈានានម្បិ អង្គសមតាយ ចតុត្ថជ្ឈានេ សង្គហោតិ អាហ កេសញ្ចិ អភិញ្ញាបាទកានីតិអាទិ, តេនេវ វក្ខតិ ‘‘អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា’’តិអាទិ (បារា. អដ្ឋ. ១.១២). តេសុ ច ចតុត្ថជ្ឈានមេវ អភិញ្ញាបាទកំ និរោធបាទកំ ហោតិ, ន ឥតរានិ. ទូរការណតំ បន សន្ធាយ ‘‘ចត្តារិ ឈានានី’’តិ នេសម្បិ ឯកតោ គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ចិត្តេកគ្គតត្ថានីតិ ឥទំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ខីណាសវានន្តិអាទិ. សព្ពកិច្ចសាធកន្តិ ទិព្ពវិហារាទិសព្ពពុទ្ធកិច្ចសាធកំ. សព្ពលោកិយលោកុត្តរគុណទាយកន្តិ ឥមិនា យថាវុត្តំ វិបស្សនាបាទកត្តាទិសព្ពំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឥទញ្ហិ ឈានំ ភគវតោ សព្ពពុទ្ធគុណទាយកស្ស មគ្គញាណស្ស បទដ្ឋានត្តា ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យថយិទន្តិ យថា ឥទំ. អភិនីហារក្ខមន្តិ ឥទ្ធិវិធាទិអត្ថំ តទភិមុខំ នីហរណយោគ្គំ.

ឈានប្បដិលាភបច្ចយានន្តិ ឈានប្បដិលាភហេតុកានំ ឈានប្បដិលាភំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជនកានំ. បាបកានន្តិ លាមកានំ. ឥច្ឆាវចរានន្តិ ឥច្ឆាយ វសេន ឱតិណ្ណានំ នីវរណភាវំ តទេកដ្ឋតញ្ច អប្បត្តានំ អត្តុក្កំសនាទិវសប្បវត្តានំ អហោ វត មមេវ សត្ថា បដិបុច្ឆិត្វា ភិក្ខូនំ ឯវរូបំ ធម្មំ ទេសេយ្យាតិអាទិនយប្បវត្តានំ មានាទីនំ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘ឈានប្បដិលាភបច្ចនីកាន’’ន្តិបិ បាឋំ លិខន្តិ, សោ បមាទបាឋោតិ គហេតព្ពោ ‘‘ឈានប្បដិលាភបច្ចនីកានំ នីវរណានំ អភាវស្ស នីវរណទូរីភាវេន បរិសុទ្ធោ’’តិ ឯវំ បុព្ពេ បរិសុទ្ធបទេយេវ វុត្តត្តា. សារត្ថទីបនិយំ (សារត្ថ. ដី. ១.១២) បន ‘‘ឥច្ឆាវចរានន្តិ ឥច្ឆាយ អវចរានំ ឥច្ឆាវសេន ឱតិណ្ណានំ បវត្តានំ នានប្បការានំ កោបអប្បច្ចយានន្តិ អត្ថោតិ អយម្បិ បាឋោ អយុត្តោ ឯវាតិ គហេតព្ពំ. តតោ ឯវ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ អយំ បាឋោ សព្ពេន សព្ពំ ន ទស្សិតោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ច នានប្បការានំ កោបអប្បច្ចយានន្តិ ឯវំ នីវរណភាវប្បត្តទោសានំ បរាមដ្ឋត្តា អយំ បាឋោ បដិក្ខិត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

អភិជ្ឈាទីនន្តិ ឯត្ថ អភិជ្ឈា-សទ្ទេន ច អនីវរណសភាវស្សេវ លោភស្ស មានាទីនញ្ច គហណំ ឈានប្បដិលាភបច្ចយានន្តិ អនុវត្តមានត្តា. ឧភយម្បីតិ អនង្គណត្តំ វិគតូបក្កិលេសត្តញ្ចាតិ ឯតំ ឧភយម្បិ យថាក្កមំ អនង្គណសុត្តវត្ថសុត្តានុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. តេសុ ច សុត្តេសុ កិញ្ចាបិ នីវរណសភាវប្បត្តា ថូលទោសាបិ វុត្តា, តថាបិ អធិគតចតឧត្ថជ្ឈានស្ស វសេន វុត្តត្តា ឥធ សុខុមា ឯវ តេ គហិតា. អង្គណុបក្កិលេសសាមញ្ញេន បនេត្ថ សុត្តានំ អបទិសនំ. តថា ហិ ‘‘សុត្តានុសារេនា’’តិ វុត្តំ, ន បន សុត្តវសេនាតិ.

បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយំ ញាណំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណន្តិ និព្ពចនំ ទស្សេន្តោ អាហ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិម្ហីតិអាទិ. ឥទានិ បុព្ពេនិវាសំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិំ តត្ថ ញាណញ្ច វិភាគតោ ទស្សេតុំ តត្ថាតិអាទិ វុត្តំ. បុព្ព-សទ្ទោ អតីតភវវិសយោ, និវាស-សទ្ទោ ច កម្មសាធនោតិ អាហ ‘‘បុព្ពេ អតីតជាតីសុ និវុត្ថក្ខន្ធា’’តិ. និវុត្ថតា ចេត្ថ សកសន្តានេ បវត្តតា, តេនាហ អនុភូតាតិអាទិ. ឥទានិ សបរសន្តានសាធនវសេន និវាស-សទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘និវុត្ថធម្មា វា និវុត្ថា’’តិ វត្វា តំ វិវរិតុំ គោចរនិវាសេនាតិអាទិ វុត្តំ. គោចរភូតាបិ ហិ ធម្មា ញាណេន និវុត្ថា នាម ហោន្តិ, តេ បន សបរវិញ្ញាណគោចរតាយ ទុវិធាតិ ទស្សេតុំ អត្តនោតិអាទិ វុត្តំ. បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតាបិ វា និវុត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. ឥធាបិ បរិច្ឆិន្នាតិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. អនមតគ្គេបិ ហិ សំសារេ អត្តនា អវិញ្ញាតបុព្ពានំ សត្តានំ ខន្ធា បរេហេវ កេហិចិ វិញ្ញាតត្តា បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតា នាម វុត្តា, តេសំ អនុស្សរណំ បុរិមតោ ទុក្ករំ យេហិ បរេហិ វិញ្ញាតតាយ តេ បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតា នាម ជាតា, តេសំ វត្តមានសន្តានានុសារេន វិញ្ញាតព្ពតោ. តេ ច បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតា ទុវិធា បរិនិព្ពុតា អបរិនិព្ពុតាតិ. តេសុ ច បរិនិព្ពុតានុស្សរណំ ទុក្ករំ សព្ពសោ សុសមុច្ឆិន្នសន្តានត្តា. តំ បន សិខាប្បត្តបរវិញ្ញាតំ បុព្ពេនិវាសំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆិន្នវដុមកានុស្សរណាទីសូ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឆិន្នវដុមកា អតីតេ បរិនិព្ពុតា ខីណាសវា ឆិន្នសំសារមគ្គត្តា. អាទិ-សទ្ទេន អបរិនិព្ពុតានំ បរវិញ្ញាណវិញ្ញាតានម្បិ សីហោក្កន្តិកវសឯន អនុស្សរណំ គហិតំ. យាយ សតិយា បុព្ពេនិវាសំ អនុស្សរតិ, សា បុព្ពេនិវាសានុស្សតីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

វិហិត-សទ្ទោ វិធ-សទ្ទបរិយាយោតិ អាហ ‘‘អនេកវិធ’’ន្តិ, ភវយោនិអាទិវសេន ពហុវិធន្តិ អត្ថោ. វិហិតន្តិ វា បយុត្តំ វណ្ណិតន្តិ អត្ថំ គហេត្វា ‘‘អនេកេហិ បការេហិ វិហិត’’ន្តិ វត្តព្ពេ មជ្ឈេបទលោបំ កត្វា និទ្ទិដ្ឋន្តិ អាហ ‘‘អនេកេហិ…បេ… សំវណ្ណិត’’ន្តិ. បការេហីតិ នាមគោត្តាទិបការេហិ. សំវណ្ណិតន្តិ ពុទ្ធាទីហិ កថិតំ. អនុ-សទ្ទោ អនន្តរត្ថទីបកោតិ អាហ ‘‘អភិនិន្នាមិតមត្តេ ឯវា’’តិ, ឯតេន ច បរិកម្មស្ស អារទ្ធតំ ទស្សេតិ. បូរិតបារមីនញ្ហីតិអាទិនា បរិកម្មំ វិនាបិ សិទ្ធិំ ទស្សេតិ.

អារទ្ធប្បការទស្សនត្ថេតិ អនុស្សរិតុំ អារទ្ធានំ បុព្ពេ និវុត្ថក្ខន្ធានំ ទស្សនត្ថេ. ជាយតីតិ ជាតិ, ភវោ. សោ ឯកកម្មមូលកោ អាទាននិក្ខេបបរិច្ឆិន្នោ ខន្ធប្បពន្ធោ ឥធ ‘‘ជាតី’’តិ អធិប្បេតោតិ អាហ ឯកម្បីតិអាទិ. កប្បោតិ អសង្ខ្យេយ្យកប្បោ, សោ បន អត្ថតោ កាលោ តថាបវត្តធម្មមុបាទាយ បញ្ញត្តោ, តេសំ វសេនស្ស បរិហានិ ច វឌ្ឍិ ច វេទិតព្ពា. សំវដ្ដោ សំវដ្ដនំ វិនាសោ អស្ស អត្ថីតិ សំវដ្ដោ, អសង្ខ្យេយ្យកប្បោ. សំវដ្ដេន វិនាសេន សហ តិដ្ឋតិ សីលេនាតិ សំវដ្ដដ្ឋាយី. ឯវំ វិវដ្ដោតិអាទីសុបិ. តត្ថ វិវដ្ដនំ វិវដ្ដោ, ឧប្បត្តិ, វឌ្ឍិ វា. តេជេន វិនាសោ តេជោសំវដ្ដោ. វិត្ថារតោ បនាតិ បុថុលតោ បន សំវដ្ដសីមាភេទោ នត្ថិ, តេនាហ ‘‘សទាបី’’តិ. ឯកនគរិយា វិយ អស្ស ជាតក្ខណេ វិការាបជ្ជនតោ ជាតិក្ខេត្តវោហារោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បដិសន្ធិអាទីសុ កម្បតី’’តិ វុត្តំ. អានុភាវោ បវត្តតីតិ តទន្តោគធានំ សព្ពេសំ សត្តានំ រោគាទិឧបទ្ទវោ វូបសម្មតីតិ អធិប្បាយោ. យំ យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យាតិ វុត្តន្តិ យំ វិសយក្ខេត្តំ សន្ធាយ ឯកស្មិំ ឯវ ខណេ សព្ពត្ថ សរេន អភិវិញ្ញាបនំ, អត្តនោ រូបកាយទស្សនញ្ច បដិជានន្តេន ភគវតា ‘‘យាវតា វា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ វុត្តំ.

ឯតេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. បវត្តផលភោជនោតិ សយំបតិតផលាហារោ, ឥទញ្ច តាបសកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥធូបបត្តិយាតិ ឥធ ចរិមភវេ ឧបបត្តិយា. ឯកគោត្តោតិ តុសិតគោត្តេន ឯកគោត្តោ. ឥតរេតិ វណ្ណាទយោ. តិត្ថិយាតិ កម្មផលវាទិនោ. អភិនីហារោតិ អភិនីហារោបលក្ខិតោ បុញ្ញញាណសម្ភរណកាលោ វុត្តោ. ចុតិបដិសន្ធិវសេនាតិ អត្តនោ បរស្ស វា តស្មិំ តស្មិំ អត្តភាវេ ចុតិំ ទិស្វា អន្តរា កិញ្ចិ អនាមសិត្វា បដិសន្ធិយា ឯវ គហណវសេន ឯវំ ជាននំ ឥច្ឆិតប្បទេសោក្កមនន្តិ អាហ តេសញ្ហីតិអាទិ. ឧភយថាបីតិ ខន្ធបដិបាដិយាបិ ចុតិបដិសន្ធិវសេនបិ. សីហោក្កន្តវសេនបីតិ សីហនិបាតវសេនបិ. កិលេសានំ អាតាបនបរិតាបនដ្ឋេន វីរិយំ អាតាបោតិ អាហ ‘‘វីរិយាតាបេនា’’តិ.

ទិព្ពចក្ខុញាណកថាវណ្ណនា

១៣. ទិវិ ភវត្តា ទិព្ពន្តិ ទេវានំ បសាទចក្ខុ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ទិព្ពសទិសត្តា’’តិ. ទូរេបីតិ បិ-សទ្ទេន សុខុមស្សាបិ អារម្មណស្ស គហណំ. វីរិយារម្ភវសេន ឥជ្ឈនតោ សព្ពាបិ ភាវនា, បធានសង្ខារសមន្នាគតោ វា ឥទ្ធិបាទភាវនាវិសេសតោ វីរិយភាវនាតិ អាហ ‘‘វីរិយភាវនាពលនិព្ពត្ត’’ន្តិ. ទិព្ពវិហារវសេនាតិ កសិណាទិជ្ឈានចតឧក្កវសេន. ឥមិនា ទូរការណត្ថេ អស្ស ទិព្ពភាវមាហ. ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាតិ ឥមិនា អាសន្នការណភូតបាទកជ្ឈានតោ និព្ពត្តន្តិ ទិព្ពវិហារសន្និស្សិតត្តាតិ ឥមស្ស ទិព្ពវិហារបអយាបន្នំ អត្តនា សម្បយុត្តំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ និស្សយបច្ចយភូតំ និស្សាយ ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស បវត្តត្តាតិបិ អត្ថោ. ទិវុធាតុស្ស ជុតិគតិយោគំ សន្ធាយ អាលោកបអគ្គហេនាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាលោកបរិគ្គហេនាតិ កសិណាលោកបរិគ្គហវសេន. ទស្សនដ្ឋេនាតិ រូបទស្សនភាវេន, ឥមិនា ‘‘ចក្ខតិ រូបំ វិភាវេតី’’តិ និព្ពចនតោ ចក្ខុត្តំ ទស្សេតិ. ចក្ខុកិច្ចករណេនាតិ ឥទំ ចក្ខុមិវ ចក្ខូតិ ឧបមាយ សទិសនិមិត្តទស្សនំ, សមវិសមាទិទស្សនសង្ខាតស្ស ចក្ខុកិច្ចស្ស ករណតោតិ អត្ថោ.

យថាហាតិ ឧបក្កិលេសសុត្តប្បទេសំ (ម. និ. ៣.២៤២) និទស្សេតិ. តត្ថ វិចិកិច្ឆាតិអាទីសុ ភគវតោ ពោធិមូលេ អនភិសម្ពុទ្ធស្សេវ ទិព្ពចក្ខុនា នានាវិធានិ រូបានិ បស្សន្តស្ស ‘‘ឥទំ នុ ខោ កិំ, ឥទំ នុ ខោ កិ’’ន្តិ វិចិកិច្ឆា ឧប្បន្នា, តតោ បន វិចិកិច្ឆានិវត្តនត្ថំ តានិ រូបានិ អមនសិករោតោ អមនសិករោន្តស្ស ថិនមិទ្ធំ ឧប្បន្នំ, តតោ និវត្តនត្ថំ បុន សព្ពរូបានិ មនសិករោតោ រក្ខសាទីសុ ឆម្ភិតត្តំ ឧប្បន្នំ, ‘‘កិមេត្ថ ភាយិតព្ព’’ន្តិ ភយវិនោទនវសេន មនសិករោតោ អត្តនោ មនសិការកោសល្លំ បដិច្ច ឧប្បិលសង្ខាតា សមាធិទូសិកា គេហសិតបីតិ ឧប្បន្នា, តន្និសេធាយ មនសិការវីរិយំ សិថិលំ ករោន្តស្ស កាយាលសិយសង្ខាតំ ទុដ្ឋុល្លំ, តន្និសេធាយ បុន វីរិយំ បគ្គណ្ហតោ អច្ចារទ្ធវីរិយំ, បុន តន្និសេធាយ វីរិយំ សិថិលយតោ អតិលីនវីរិយំ ឧប្បន្នំ, តន្និសេធេត្វា ទិព្ពរូបានិ បស្សតោ អភិជប្បាសង្ខាតា តណ្ហា ឧប្បន្នា, តន្និសេធាយ ហីនាទិនានារូបានិ មនសិករោតោ នានារម្មណវិក្ខេបសង្ខាតា នានត្តសញ្ញា ឧប្បន្នា. បុន តំ វិហាយ ឯកមេវ មនសិករោតោ អតិនិជ្ឈាយិតត្តំ រូបានំ អតិវិយ ចិន្តនំ ឧប្បន្នំ. ឱភាសន្តិ បរិកម្មសមុដ្ឋិតំ ឱភាសំ. ន ច រូបានិ បស្សាមីតិ ‘‘បរិកម្មោភាសមនសិការបសុតតាយ ទិព្ពចក្ខុនា រូបានិ ន បស្សាមី’’តិ ឯវំ ឧប្បត្តិក្កមសហិតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, មនុស្សានំ ឥទន្តិ មានុសកំ មានុសកចក្ខុគោចរំ ថូលរូបំ វុច្ចតិ. តទេវ មនុស្សានំ ទស្សនូបចារត្តា មនុស្សូបចារោតិ អាហ ‘‘មនុស្សូបចារំ អតិក្កមិត្វា’’តិ. រូបទស្សនេនាតិ ទូរសុខុមាទិរូបទស្សនេន.

យស្មា និយមេន បុរេជាតដ្ឋិតរូបារម្មណំ ទិព្ពចក្ខុញាណំ អាវជ្ជនបរិកម្មេហិ វិនា ន ឧប្បជ្ជតិ, ន ច ឧប្បជ្ជមានំ ភិជ្ជមានំ រូបមស្ស អារម្មណំ ហោតិ ទុព្ពលត្តា, ចុតិចិត្តញ្ច កម្មជរូបស្ស ភង្គក្ខណេ ឯវ ឧប្បជ្ជតិ, បដិសន្ធិចិត្តញ្ច ឧបបត្តិក្ខណេ, តស្មា អាហ ចុតិក្ខណេតិអាទិ. រូបទស្សនមេវេត្ថ សត្តទស្សនន្តិ ចវមានេតិអាទិនា បុគ្គលាធិដ្ឋានេន វុត្តំ. អភិរូបេ វិរូបេតិបីតិ ឥទំ វណ្ណ-សទ្ទស្ស សណ្ឋានវាចកតំ សន្ធាយ វុត្តំ មហន្តំ ហត្ថិរាជវណ្ណំ អភិនិម្មិនិត្វាតិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣៨) វិយ. សុន្ទរំ គតិំ គតា សុគតាតិ អាហ ‘‘សុគតិគតេ’’តិ. ឥមិនា បន បទេនាតិ យថាកម្មុបគេតិ ឥមិនា បទេន.

នេរយិកានំ អគ្គិជាលសត្ថនិបាតាទីហិ វិភិន្នសរីរវណ្ណំ ទិស្វា តទនន្តរេហិ កាមាវចរជវនេហេវ ញាតំ តេសំ ទុក្ខានុភវនម្បិ ទស្សនផលាយត្តតាយ ‘‘ទិព្ពចក្ខុកិច្ចមេវា’’តិ វុត្តំ. ឯវំ មនសិករោតីតិ តេសំ កម្មស្ស ញាតុកាមតាវសេន បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ បរិកម្មវសេន កិន្នុ ខោតិអាទិនា មនសិករោតិ. អថស្ស តំ កម្មំ អារម្មណំ កត្វា អាវជ្ជនបរិកម្មាទីនំ ឧបរិ ឧប្បន្នេន រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានេន សម្បយុត្តំ យំ ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, ឥទំ យថាកម្មុបគញាណំ នាមាតិ យោជនា. ទេវានំ ទស្សនេបិ ឯសេវ នយោ. វិសុំ បរិកម្មន្តិ បុព្ពេនិវាសាទីនំ វិយ ទិព្ពចក្ខុញាណបរិកម្មំ វិនា វិសុំ បរិកម្មំ នត្ថិ. កេចិ បនេត្ថ ‘‘បាទកជ្ឈានសមាបជ្ជនបរិកម្មេហិ កិច្ចំ នត្ថិ, កិន្នុ ខោ កម្មន្តិអាទិមនសិការានន្តរមេវ កម្មំ. កម្មសីសេន តំសម្បយុត្តេ ច ធម្មេ អារម្មណំ កត្វា អប្បនាវីថិ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមនាគតំសញាណេបិ, តេនេវ វិសុំ បរិកម្មំ នាម នត្ថិ…បេ… ទិព្ពចក្ខុនា សហេវ ឥជ្ឈន្តីតិ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. តំ ន គហេតព្ពំ វសីភូតានម្បិ អភិញ្ញានំ បាទកជ្ឈានាទិបរិកម្មំ វិនា អនុប្បត្តិតោ. បាទកជ្ឈានាទិមត្តេន ច វិសុំ បរិកម្មំ នាម ន ហោតីតិ ទិព្ពចក្ខុនាវ ឯតានិ ញាណានិ សិទ្ធានីតិ គហេតព្ពំ. ឯវំ អនាគតំសញាណស្សាបីតិ ទិព្ពចក្ខុនា ទិដ្ឋស្ស សត្តស្ស អនាគតេ បវត្តិំ ញាតុកាមតាយ បាទកជ្ឈានាទីនមនន្តរំ ញាណពលានុរូបំ អនាគតេសុ អនេកកប្បេសុ ឧប្បជ្ជនារហេ បុព្ពេ អត្តភាវបរិយាបន្នេ បញ្ចក្ខន្ធេ តប្បដិពទ្ធេ តទារម្មណេ ច សព្ពេ លោកិយលោកុត្តរធម្មេ សម្មុតិញ្ច ឯកក្ខណេ អាលម្ពិត្វា ឧប្បជ្ជនកស្ស ចតុត្ថជ្ឈានសម្បយុត្តស្ស អនាគតំសញអាណស្សាបិ វិសុំ បរិកម្មំ នាម នត្ថីតិ យោជនា.

កេចិ បនេត្ថ ‘‘បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយំ វិយ នាមគោត្តាទិគហណម្បិ អត្ថេវ, តញ្ច ន អភិញ្ញាក្ខណេ, អថ ខោ តទនន្តរេសុ កាមាវចរជវនក្ខណេសុ ឯវ ហោតិ នាមបរិកប្បកាលេ ឥតរបរិកប្បាសម្ភវា កម្មេនុប្បត្តិយញ្ច បរិយន្តាភាវា. សព្ពបរិកម្មនិមិត្តេសុ បន ធម្មេសុ អត្ថេសុបិ ឯកក្ខណេ អភិញ្ញាយ ទិដ្ឋេសុ យថារុចិវសេន បច្ឆា ឯវំនាមោតិអាទិនា កាមាវចរចិត្តេន វិកប្បោ ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុនា ទិដ្ឋេសុ ពហូសុ រូបេសុ ថម្ភកុម្ភាទិវិកប្បោ វិយ. យញ្ច កត្ថ អវិកប្បិតំ, តម្បិ វិកប្បនារហន្តិ សព្ពំ នាមគោត្តាទិតោ វិកប្បិតមេវ ហោតិ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ បុព្ពេនិវាសានុស្សតិយម្បិ បរិកប្បារហតម្បិ សន្ធាយ បាឡិយំ ឯវំនាមោតិអាទិនា អបទេសសហិតមេវ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ. អញ្ញេ បន ‘‘នាមគោត្តាទិកំ សព្ពម្បិ ឯកក្ខណេ បញ្ញាយតិ, អភិរុចិតំ បន វចសា វោហរន្តី’’តិ វទន្តិ, តេបិ អត្ថតោ បុរិមេហិ សទិសា ឯវ, បុព្ពេ ទិដ្ឋស្ស បុន វោហារកាលេបិ បរិកប្បេតព្ពតោ បរិកប្បារហធម្មទស្សនមេវ តេហិបិ អត្ថតោ ឧបគតំ. ឯកេ បន ‘‘សោ តតោ ចុតោ អមុត្រ ឧទបាទិន្តិអាទិវចនតោ កមេនេវ អតីតានាគតធម្មជាននេន នាមគោត្តាទីហិ សទ្ធិំ គហណំ សុករ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ អយុត្តមេវ ពុទ្ធានម្បិ សព្ពំ ញាតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ សព្ពញ្ញុតាហានិប្បសង្គតោ. បាឡិយំ ឥមេ វត ភោន្តោតិអាទិ យថាកម្មុបគញាណស្ស បវត្តិអាការទស្សនំ. កាយវាចាទិ ចេត្ថ កាយវចីវិញ្ញត្តិយោ.

ភារិយន្តិ អានន្តរិយសទិសត្តា វុត្តំ. ខមាបនេ ហិ អសតិ អានន្តរិយមេវ. តស្សាតិ ភារិយសភាវស្ស ឧបវាទស្ស. មហល្លកោតិ កេវលំ វយសាវ មហល្លកោ, ន ញាណេន, ‘‘នាយំ កិញ្ចិ លោកវោហារមត្តម្បិ ជានាតិ, បរិសទូសកោ ឯវ អម្ហាកំ លជ្ជិតព្ពស្ស ករណតោ’’តិ អធិប្បាយេន ហីឡេត្វា វុត្តត្តា គុណបរិធំសនេន ឧបវទតីតិ វេទិតព្ពំ. អាវុសោតិអាទិនា ថេរោ ឧបរិមគ្គុប្បត្តិមស្ស អាកង្ខន្តោ ករុណាយ អត្តានមាវិកាសិ. បាកតិកំ អហោសីតិ មគ្គាវរណំ នាហោសីតិ អធិប្បាយោ. អត្តនា វុឌ្ឍតរោតិ សយម្បិ វុឌ្ឍោ. ឯត្ថាបិ ‘‘ឧក្កុដិកំ និសីទិត្វា’’តិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តំ. អនាគាមី អរហា ច អាយតិំ សំវរត្ថាយ ន ខមេយ្យុំ, សេសា ទោសេនបីតិ អាហ ‘‘សចេ សោ ន ខមតី’’តិ.

យេ ច…បេ… សមាទបេន្តិ, តេបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មសមាទានាតិ យោជេតព្ពំ. សីលសម្បន្នោតិអាទីសុ និប្បរិយាយតោ អគ្គមគ្គដ្ឋោ អធិប្បេតោ តស្សេវ អញ្ញារាធនា និយមតោ, សេសាបិ វា បច្ឆិមភវិកា សីលាទីសុ ឋិតា តេសម្បិ អញ្ញុប្បត្តិនិយមតោ. អញ្ញន្តិ អរហត្តផលំ. ឯវំ សម្បទន្តិ ឯវំ និព្ពត្តិកំ. យថា តំ អវិរជ្ឈនកនិព្ពត្តិកំ, ឯវមិទម្បិ ឯតស្ស និរយេ និព្ពត្តនន្តិ អត្ថោ. យំ សន្ធាយ ‘‘ឯវំសម្បទមិទ’’ន្តិ និទ្ទិដ្ឋំ, តំ ទស្សេតុំ តំ វាចន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ វាចន្តិ អរិយូបវាទំ. ចិត្តន្តិ អរិយូបវាទកចិត្តំ. ទិដ្ឋិន្តិ អរិយូបវាទេ ទោសាភាវទស្សនទិដ្ឋិំ. ‘‘សព្ពមេតំ បជហិស្សាមី’’តិ ចិត្តេន អច្ចយំ ទេសេត្វា ខមាបនវសេន អប្បហាយ អប្បដិនិស្សជ្ជិត្វា. យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេតិ យថា និរយបាលេហិ អាហរិត្វា និរយេ ឋបិតោ, ឯវំ និរយេ ឋបិតោ ឯវ, អរិយូបវាទេនេវស្ស ឥទំ និយមេន និរយេ និព្ពត្តនំ យថា មគ្គេន ផលំ សម្បជ្ជតិ, ឯវំ សម្បជ្ជនកន្តិ អធិប្បាយោ.

មិច្ឆាទិដ្ឋិ សព្ពបាបមូលត្តា បរមា បធានា យេសំ វជ្ជានំ តានិ មិច្ឆាទិដ្ឋិបរមានិ វជ្ជានិ, សព្ពវជ្ជេហិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយេវ បរមំ វជ្ជន្តិ អត្ថោ. អវីតរាគស្ស មរណតោ បរំ នាម ភវន្តរុបាទានមេវាតិ អាហ ‘‘បរំ មរណាតិ តទនន្តរំ អភិនិព្ពត្តក្ខន្ធគ្គហណេ’’តិ. យេន តិដ្ឋតិ, តស្ស ឧបច្ឆេទេនេវ កាយោ ភិជ្ជតីតិ អាហ ‘‘កាយស្ស ភេទាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយស្សុបច្ឆេទា’’តិ. ឯតិ ឯតស្មា សុខន្តិ អយោ, បុញ្ញំ. អាយស្សាតិ អាគមនស្ស, ហេតុស្ស វា. អយតិ ឥដ្ឋារម្មណាទីហិ បវត្តតីតិ អាយោ, អស្សាទោ. អសុរសទិសន្តិ បេតាសុរសទិសំ.

អាសវក្ខយញាណកថាវណ្ណនា

១៤. សរសលក្ខណបដិវេធេនាតិ សភាវសង្ខាតស្ស លក្ខណស្ស អសម្មោហតោ បដិវិជ្ឈនេន. និព្ពត្តិកន្តិ និប្ផាទនំ. យំ ឋានំ បត្វាតិ យំ និព្ពានំ មគ្គស្ស អារម្មណបច្ចយដ្ឋេន ឋានំ ការណភូតំ អាគម្ម. អប្បវត្តិន្តិ អប្បវត្តិហេតុំ. កិលេសវសេនាតិ យេសំ អាសវានំ ខេបនេន ឥទំ ញាណំ អាសវក្ខយញាណំ ជាតំ, តេសំ កិលេសានំ វសេន, តេសំ អាសវានំ វសេន សព្ពកិលេសានំ សង្គហណតោ បរិយាយតោ បការន្តរតោតិ អត្ថោ. បាឡិយំ អតីតកាលវសេន ‘‘អព្ភញ្ញាសិ’’ន្តិ វត្វាបិ អភិសមយកាលេ តស្ស តស្ស ជាននស្ស បច្ចុប្បន្នតំ ឧបាទាយ ‘‘ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ’’តិ វត្តមានកាលេន និទ្ទេសោ កតោ. កាមាសវាទីនំ វិមុច្ចនេនេវ តទវិនាភាវតោ ទិដ្ឋាសវស្សាបិ វិមុត្តិ វេទិតព្ពា.

‘‘ខីណា ជាតី’’តិ ជាននំ កិលេសក្ខយបច្ចវេក្ខណវសេន, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយន្តិអាទិជាននំ មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណវសេន ហោតីតិ អាហ ‘‘ខីណា ជាតីតិអាទីហិ តស្ស ភូមិ’’ន្តិ. តត្ថ ភូមិន្តិ វិសយំ, តីសុ កាលេសុបិ ជាតិក្ខយំ បតិ ឧជុកមេវ វាយាមាសម្ភវេបិ តំ បតិ វាយាមករណស្ស សាត្ថកតំ, តស្ស អនាគតក្ខន្ធានុប្បត្តិផលតញ្ច ទស្សេតុំ យា បនាតិអាទិ វុត្តំ. យា បន មគ្គស្ស អភាវិតត្តាតិអាទិនា ហិ មគ្គេនាវិហតកិលេសេហេវ អាយតិំ ខន្ធានំ ជាតិ ហេស្សតិ, តេសញ្ច កិលេសានំ មគ្គេន វិនាសេ សតិ ខន្ធា ន ជាយិស្សន្តិ, កិលេសានញ្ច តេកាលិកតាយ ជាតិយំ វុត្តនយេន កេនចិ បច្ចយេន វិនាសយោគេបិ ចិត្តសន្តានេ កិលេសវិរុទ្ធអរិយមគ្គក្ខណុប្បាទនមេវ តព្ពិនាសោ វិរុទ្ធបច្ចយោបនិបាតេន អាយតិំ អនុប្បជ្ជនតោ ពីជសន្តានេ អគ្គិក្ខន្ធោបនិបាតេន អាយតិំ ពីជត្តានុប្បត្តិ វិយ, ឥតិ មគ្គក្ខណុប្បត្តិសង្ខាតកិលេសាភាវេន កិលេសផលានំ ខន្ធានំ អាយតិំ អនុប្បត្តិយេវ ជាតិក្ខយោតិ អយមត្ថោ វិភាវីយតិ, តេនាហ ‘‘មគ្គស្ស ភាវិតត្តា អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន ខីណា’’តិ. ឯត្ថ ចាយមត្ថោ កិលេសាភាវសង្ខាតស្ស មគ្គស្ស ភាវិតត្តា ឧប្បាទិតត្តា បច្ចយាភាវេន អនុប្បជ្ជន្តី ខន្ធានំ ជាតិ តេន អាយតិំ អនុប្បជ្ជនសង្ខាតេន អនុប្បាទធម្មតំ អាបជ្ជនេន វោហារតោ ខីណា មេ ជាតីតិ. ន ហិ សង្ខតធម្មានំ បច្ចយន្តរេន វិនាសោ សម្ភវតិ, សម្ភវេ ច តស្ស បច្ចយន្តរតាទិប្បសង្គតោ. តព្ពិរុទ្ធក្ខណុប្បាទនមេវ តព្ពិនាសុប្បាទនំ. តន្តិ ខីណជាតិំ អព្ភញ្ញាសិន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥត្ថត្តាយាតិ ឥមេ បការា ឥត្ថំ, តព្ភាវោ ឥត្ថត្តំ, តទត្ថាយ. ទស្សេន្តោតិ និគមនវសេន ទស្សេន្តោតិ.

វិជ្ជាត្តយកថាវណ្ណនានយោ និដ្ឋិតោ.

ឧបាសកត្តបដិវេទនាកថាវណ្ណនា

១៥. អញ្ញាណន្តិ ធិ-សទ្ទយោគេន សាមិអត្ថេ ឧបយោគវចនំ. បាទានីតិ បាទេ. យសសាតិ បរិវារេន. កោតូហលច្ឆរេតិ កោតូហលេ អច្ឆរេ ច. អយន្តិ អមិក្កន្ត-សទ្ទោ. នយិទំ អាមេឌិតវសេន ទ្វិក្ខត្តុំ, អថ ខោ អត្ថទ្វយវសេនាតិ ទស្សេន្តោ អថ វាតិអាទិមាហ. អវិសេសេន អត្ថសាមញ្ញេន និប្ផន្នោ អភិក្កន្តន្តិ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោ, ទេសនាបសាទាទិវិសេសាបេក្ខាយបិ តថេវ តិដ្ឋតិ បុព្ពេ និប្ផន្នត្តាតិ អាហ ‘‘អភិក្កន្តំ…បេ… បសាទោ’’តិ. អធោមុខឋបិតំ កេនចិ. ហេដ្ឋាមុខជាតំ សយមេវ. បរិយាយេហីតិ បការេហិ, អរសរូបត្តាទិបដិបាទកការណេហិ វា.

គមុធាតុស្ស ទ្វិកម្មកត្តាភាវា គោតមំ សរណន្តិ ឥទំ បទទ្វយម្បិ ន ឧបយោគវចនំ. អបិ ច ខោ បុរិមមេវ, បច្ឆិមំ បន បច្ចត្តវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘គោតមំ សរណន្តិ គច្ឆាមី’’តិ វុត្តំ. តេន ច ឥតិ-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សេតិ. អឃស្សាតិ អឃតោ បាបតោ. តាតាតិ ហិ បទំ អបេក្ខិត្វា និស្សក្កស្សេវ យុត្តត្តា. អធិគតមគ្គេ សច្ឆិកតនិរោធេតិ បទទ្វយេនាបិ ផលដ្ឋា ឯវ ទស្សិតា, ន មគ្គដ្ឋាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ ចា’’តិ អាហ. វិត្ថារោតិ ឥមិនា ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) វុត្តបទំ សង្គណ្ហាតិ. អនេជន្តិ និត្តណ្ហំ. អប្បដិកូលន្តិ អវិរោធត្ថទីបនតោ អវិរុទ្ធសុចិំ បណីតំ វា. វាចាយ បគុណីកត្តព្ពតោ, បកដ្ឋេហិ សទ្ទត្ថគុណេហិ យោគតោ វា បគុណំ. សំហតោតិ ឃដិតោ សមេតោ. យត្ថាតិ យេសុ បុរិសយុគេសូតិ សម្ពន្ធោ. អដ្ឋ ច បុគ្គលធម្មទសា តេតិ តេ អដ្ឋ បុគ្គលា អរិយធម្មស្ស ទិដ្ឋត្តា ធម្មទសា.

សរណន្តិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – ភយហិំសនាទិអត្ថេន រតនត្តយំ សរណំ នាម, តទេវ មេ រតនត្តយំ តាណំ លេណំ បរាយណន្តិ ពុទ្ធសុពុទ្ធតាទិគុណវសេន តប្បរាយណតាការប្បវត្តោ ចិត្តុប្បាទោ សរណគមនំ នាម. យថាវុត្តេន ឥមិនា ចិត្តុប្បាទេន សមន្នាគតោ សរណំ គច្ឆតិ នាម. ឯតស្ស ច សរណគមនស្ស លោកិយលោកុត្តរវសេន ទុវិធោ បភេទោ. តត្ថ លោកុត្តរំ សរណគមនូបក្កិលេសសមុច្ឆេទេន មគ្គក្ខណេយេវ សិជ្ឈតិ. លោកិយសរណគមនំ ចតុធា បវត្តតិ អហំ អត្តានំ ពុទ្ធស្ស បរិច្ចជាមីតិអាទិនា អត្តនិយ្យាតនេន, យថាវុត្តតប្បរាយណតាយ, សិស្សភាវូបគមនេន, បណិបាតេន ចាតិ. សព្ពត្ថាបិ ចេត្ថ សេដ្ឋទក្ខិណេយ្យភាវវសេនេវ សរណគមនំ ហោតិ, ន ញាតិភយាចរិយាទិវសេនាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវំ ញាតិអាទិវសេន តិត្ថិយំ វន្ទតោ សរណំ ន ភិជ្ជតិ, ទក្ខិណេយ្យភាវេន អញ្ញំ វន្ទតោ សរណំ ភិជ្ជតិ. លោកិយស្ស សរណគមនស្ស និព្ពានប្បត្តិនិយមំ សទិសផលំ សរណគតស្ស អនាគតេ និព្ពានប្បត្តិនិយមតោ. សព្ពលោកិយសម្បត្តិសមធិគមោ បន អបាយទុក្ខាទិសមតិក្កមោ ច អានិសំសផលំ. តីសុ វត្ថូសុ ចស្ស សំសយមិច្ឆាញាណាទិ សំកិលេសោ. ភេទោបិស្ស សាវជ្ជានវជ្ជវសេន ទុវិធោ. តត្ថ បឋមោ មិច្ឆាទិដ្ឋិបុព្ពកេហិ តិត្ថិយបណិបាតាទីហិ ហោតិ, សោ ច អនិដ្ឋផលត្តា សាវជ្ជោ. អនវជ្ជោ បន កាលកិរិយាយ ហោតិ. លោកុត្តរសរណគមនស្ស សព្ពថា សំកិលេសោ វា ភេទោ វា នត្ថីតិ វេទិតព្ពំ.

កោ ឧបាសកោតិអាទិ ឧបាសកត្តសរូបការណាទិបុច្ឆា. តត្ថ យោ គហដ្ឋោ មនុស្សោ វា អមនុស្សោ វា វុត្តនយេន តិសរណំ គតោ, អយំ ឧបាសកោ. យោ ច សរណគមនាទិកិរិយាយ រតនត្តយំ ឧបាសនតោ ‘‘ឧបាសកោ’’តិ វុច្ចតិ. បញ្ច វេរមណិយោ ចស្ស សីលំ. បញ្ចមិច្ឆាវាណិជ្ជាទិបាបាជីវំ បហាយ ធម្មេន សមេន ជីវិតកប្បនមស្ស អាជីវោ. អស្សទ្ធិយទុស្សីលតាទយោ ឧបាសកត្តស្ស វិបត្តិ, តទភាវោ សម្បត្តីតិ វេទិតព្ពា.

វិហារគ្គេនាតិ ឱវរកាទិវសនដ្ឋានកោដ្ឋាសេន. អជ្ជភាវន្តិ អស្មិំ អហនិ បវត្តំ បសាទាទិំ. កាយវិញ្ញត្តិហេតុកោ សរីរាវយវោ កាយង្គំ. វចីវិញ្ញត្តិហេតុកំ ឱដ្ឋជិវ្ហាទិ វាចង្គំ. អចោបេត្វាតិ អចាលេត្វា. ឯតេន ច វចីបវត្តិយា បុព្ពភាគេ ឋានករណានំ ចលនបច្ចយោ វាយោធាតុយា វិការាការោ វិសុំ កាយវិញ្ញត្តិ ន ហោតិ, តេន វិសុំ វិញ្ញាបេតព្ពស្ស អធិប្បាយស្ស អភាវា វចីវិញ្ញត្តិយមេវ សង្គយ្ហតិ តទុបការត្តា. យថា កាយេន កាយកណ្ឌុយនាទីសុ សទ្ទុប្បត្តិហេតុភូតោ បថវីធាតុយា អាការវិការោ វិសុំ អធិប្បាយស្ស អវិញ្ញាបនតោ វចីវិញ្ញត្តិ ន ហោតិ, ឯវមយម្បីតិ ទស្សេតិ. អធិប្បាយវិញ្ញាបនតោ ហេតា វិញ្ញត្តិយោ នាម ជាតា, ន កេវលំ វាយុបថវីនំ ចលនសទ្ទុប្បត្តិបច្ចយភូតវិការាការមត្តតាយ. ឯវញ្ច ពហិទ្ធា រុក្ខាទីសុ ចលនសទ្ទុប្បត្តិបច្ចយានំ យថាវុត្តប្បការានំ វិការាការានំ អវិញ្ញត្តិតា សមត្ថិតា ហោតីតិ វេទិតព្ពា. កេចិ វាចង្គន្តិ ‘‘ហោតុ សាធូ’’តិ ឯវមាទិវាចាយ អវយវន្តិអាទិំ វទន្តិ, តំ អចោបេត្វាតិ ឥមិនា ន សមេតិ. ខន្តិំ ចារេត្វាតិ អនុមតិំ បវត្តេត្វា. ‘‘ខន្តិំ ធារេត្វា’’តិបិ បាឋោ, ពហិ អនិក្ខមនវសេន គណ្ហិត្វាតិ អត្ថោ. បដិមុខោតិ ភគវតិ បដិនិវត្តមុខោ, តេនាហ ‘‘អបក្កមិត្វា’’តិ.

១៦. យាចធាតុស្ស ទ្វិកម្មកត្តា ‘‘ភគវា វស្សាវាសំ យាចិតោ’’តិ វុត្តំ. សុសស្សកាលេបីតិ វុត្តមេវត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘អតិសមគ្ឃេបី’’តិ វុត្តំ. អតិវិយ អប្បគ្ឃេបិ យទា កិញ្ចិទេវ ទត្វា ពហុំ បុព្ពណ្ណាបរណ្ណំ គណ្ហន្តិ, តាទិសេ កាលេបីតិ អត្ថោ. ភិក្ខមានាតិ យាចមានា. វុត្តសស្សន្តិ វបិតសស្សំ. តត្ថាតិ វេរញ្ជាយំ, ឯតេន ‘‘វុត្តំ សលាកា ឯវ ហោតិ ឯត្ថាតិ សលាកាវុត្តា’’តិ វិសេសនស្ស បរនិបាតេន និព្ពចនំ ទស្សេតិ. អថ វា ‘‘សព្ពំ សស្សំ សលាកាមត្តមេវ វុត្តំ និព្ពត្តំ សម្បន្នំ ឯត្ថាតិ សលាកាវុត្តា’’តិបិ និព្ពចនំ ទដ្ឋព្ពំ, តេនាហ ‘‘សលាកា ឯវ សម្បជ្ជតី’’តិ. ‘‘សលាកាយ វុត្តំ ជីវិកា ឯតិស្សន្តិ សលាកាវុត្តា’’តិបិ និព្ពចនំ ទស្សេតុំ សលាកាយ វាតិអាទិ វុត្តំ. ធញ្ញករណដ្ឋានេតិ ធញ្ញមិននដ្ឋានេ. វណ្ណជ្ឈក្ខន្តិ កហាបណបរិក្ខកំ.

ឧញ្ឆេន បគ្គហេនាតិ ឯត្ថ បគ្គហេនាតិ បត្តេន, តំ គហេត្វាតិ អត្ថោ. បគ្គយ្ហតិ ឯតេន ភិក្ខាតិ ហិ បគ្គហោ, បត្តោ. តេនាហ បគ្គហេន យោ ឧញ្ឆោតិអាទិ. អថ វា បគ្គហេនាតិ គហណេន, ឧញ្ឆត្ថាយ គហេតព្ពោ បត្តោតិ សិជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘បត្តំ គហេត្វា’’តិ.

គង្គាយ ឧត្តរទិសាបទេសោ ឧត្តរាបថោ, សោ និវាសោ ឯតេសំ, តតោ វា អាគតាតិ ឧត្តរាបថកា, តេនាហ ឧត្តរាបថវាសិកាតិអាទិ. ‘‘ឧត្តរាហកា’’តិបិ បាឋោ, សោ ឯវ អត្ថោ និរុត្តិនយេន. មន្ទិរន្តិ អស្សសាលំ. ‘‘មន្ទរ’’ន្តិបិ លិខន្តិ, តំ ន សុន្ទរំ. សា ច មន្ទិរា យស្មា បរិមណ្ឌលាការេន ពហុវិធា ច កតា, តស្មា ‘‘អស្សមណ្ឌលិកាយោ’’តិ វុត្តា.

គង្គាយ ទក្ខិណាយ ទិសាយ ទេសោ ទក្ខិណាបថោ, តត្ថ ជាតា មនុស្សា ទក្ខិណាបថមនុស្សា. ពុទ្ធំ មមាយន្តិ មមេវាយន្តិ គណ្ហនសីលា ពុទ្ធមាមកា, ឯវំ សេសេសុបិ. ឯវន្តិ បច្ឆា វុត្តនយេន អត្ថេ គយ្ហមានេ. បដិវីសន្តិ កោដ្ឋាសំ. តទុបិយន្តិ តទនុរូបំ តប្បហោនកំ. លទ្ធាតិ លភិត្វា នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘លទ្ធោ’’តិ វា បាឋោ, ឧបដ្ឋាកដ្ឋានំ នេវ លភិន្តិ អត្ថោ. ញាតិ ច បសត្ថតមគុណយោគតោ សេដ្ឋោ ចាតិ ញាតិសេដ្ឋោ. ឯវរូបេសុ ឋានេសុ អយមេវ បតិរូបោតិ អាមិសស្ស ទុល្លភកាលេសុ បរិកថោភាសាទិំ អកត្វា បរមសល្លេខវុត្តិយា អាជីវសុទ្ធិយំ ឋត្វា ភគវតោ អធិប្បាយានុគុណំ អាមិសំ វិចារេន្តេន នាម ញាតិសិនេហយុត្តេន អរិយសាវកេនេវ កាតុំ យុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

មារាវដ្ដនាយាតិ មារេន កតចិត្តបរិវដ្ដនេន, ចិត្តសម្មោហនេនាតិ អត្ថោ. តម្បីតិ ឧត្តរកុរុំ វា តិទសបុរំ វា អាវដ្ដេយ្យ.

‘‘ផុស្សស្សាហំ បាវចនេ, សាវកេ បរិភាសយិំ;

យវំ ខាទថ ភុញ្ជថ, មា ច ភុញ្ជថ សាលយោ’’តិ. (អប. ថេរ ១.៣៩.៨៨) –

អបទានេ វុត្តស្ស អកុសលស្ស តទា ឱកាសកតត្តា. និពទ្ធទានស្សាតិ ‘‘ទស្សាមា’’តិ វាចាយ និយមិតទានស្ស. អប្បិតវត្តស្សាតិ កាយេន អតិហរិត្វា ទិន្នវត្ថុនោបិ. វិសហតីតិ សក្កោតិ. សង្ខេបេនាតិ នីហារេន. ព្យាមប្បភាយាតិ សមន្តតោ ហេដ្ឋា ច ឧបរិ ច អសីតិហត្ថមត្តេ ឋានេ ឃនីភូតាយ ឆព្ពណ្ណាយ បភាយ, យតោ ឆព្ពណ្ណរំសិយោ តឡាកតោ មាតិកាយោ វិយ និក្ខមិត្វា ទសសុ ទិសាសុ ធាវន្តិ, សា យស្មា ព្យាមមត្តា វិយ ខាយតិ, តស្មា ‘‘ព្យាមប្បភា’’តិ វុច្ចតិ. យស្មា អនុព្យញ្ជនានិ ច បច្ចេកំ ភគវតោ សរីរេ បភាសម្បត្តិយុត្តា អាកាសេ ចន្ទសូរិយាទយោ វិយ វិភាតា វិរោចន្តិ, តស្មា តានិ ព្យាមប្បភាយ សហ កេនចិ អនភិភវនីយានិ វុត្តានិ.

អនត្ថសញ្ហិតេតិ ឃាតាបេក្ខំ សាមិអត្ថេ ភុម្មវចនំ, តេនាហ ‘‘តាទិសស្ស វចនស្ស ឃាតោ’’តិ. អត្ថោ ធម្មទេសនាយ ហេតុ ឧប្បជ្ជតិ ឯត្ថ, ធម្មទេសនាទិកោ វា អត្ថោ ឧប្បជ្ជតិ ឯតាយាតិ អដ្ឋុប្បត្តិ, បច្ចុប្បន្នវត្ថុ.

ឯកំ គហេត្វាតិ ធម្មទេសនាសិក្ខាបទបញ្ញត្តិសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ ធម្មទេសនាការណំ គហេត្វា. រត្តិច្ឆេទោ វាតិ សត្តាហករណីយវសេន គន្ត្វា ពហិ អរុណុដ្ឋាបនវសេន វុត្តោ, ន វស្សច្ឆេទវសេន តស្ស វិសុំ វុច្ចមានត្តា. ឯតេន ច វស្សច្ឆេទបច្ចយេ សត្តាហករណីយេន គមនំ អនុញ្ញាតន្តិ វេទិតព្ពំ. ន កិស្មិញ្ចីតិ កិស្មិញ្ចិ គុណេ សម្ភាវនាវសេន ន មញ្ញន្តិ. បច្ឆា សីលំ អធិដ្ឋហេយ្យាមាតិ អាជីវហេតុ សន្តគុណប្បកាសនេន អាជីវវិបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. អតិមញ្ញិស្សតីតិ អវមញ្ញិស្សតិ.

១៧. ‘‘អាយស្មាតិ បិយវចនមេត’’ន្តិ ឧច្ចនីចជនសាមញ្ញវសេន វត្វា បុន ឧច្ចជនាវេណិកវសេនេវ ទស្សេន្តោ ‘‘គរុគារវសប្បតិស្សាធិវចន’’ន្តិ អាហ. តត្ថ សហ បតិស្សយេន និស្សយេនាតិ សប្បតិស្សោ, សនិស្សយោ, តស្ស គរុគុណយុត្តេសុ គារវវចនន្តិ អត្ថោ. ឥធ បន វចនមេវ អធិវចនំ. បប្បដកោជន្តិ អាទិកប្បេ ឧទកូបរិ បឋមំ បថវីភាវេន សញ្ជាតំ នវនីតបិណ្ឌសទិសំ ឧទកេបិ ឧប្បិលនសភាវំ អវិលីយនកំ អតិសិនិទ្ធមធុរំ អនេកយោជនសហស្សពហលំ រសាតលសង្ខាតំ បថវោជំ. យំ អាទិកប្បិកេហិ មនុស្សេហិ រសតណ្ហាយ គហេត្វា ភុញ្ជមានំ តេសំ កម្មពលេន ឧបរិភាគេ កក្ខឡភាវំ អាបជ្ជិត្វា ហេដ្ឋា បុរិមាការេនេវ ឋិតំ, យស្ស ច ពលេន អយំ មហាបថវី សបព្ពតសមុទ្ទកាននា ហេដ្ឋាឧទកេ អនិមុជ្ជមានា អវិកិរិយមានា កុល្លុបរិ វិយ និច្ចលា តិដ្ឋតិ, តំ បថវីសារមណ្ឌន្តិ អត្ថោ, តេនាហ បថវីមណ្ឌោតិអាទិ. សម្បន្នន្តិ មធុររសេន ឧបេតំ, តេនាហ ‘‘សាទុរស’’ន្តិ. ឧបបន្នផលោតិ ពហុផលោ. ‘‘និម្មក្ខិក’’ន្តិ វត្វា បុន ‘‘និម្មក្ខិកណ្ឌ’’ន្តិ មក្ខិកណ្ឌានម្បិ អភាវំ ទស្សេតិ. យេ បថវីនិស្សិតា បាណា, តេ តត្ថ សង្កាមេស្សាមីតិ ឯត្ថ មនុស្សាមនុស្សតិរច្ឆានគតិត្ថីនម្បិ ហត្ថសង្កាមនេ កិំ អនាមាសទោសោ ន ហោតីតិ? ន ហោតិ, កស្មា? ‘‘អនាបត្តិ, ភិក្ខវេ, ឥទ្ធិមស្ស ឥទ្ធិវិសយេ’’តិ (បារា. ១៥៩) វចនតោ, តេនេវ ភគវាបិ អនាមាសទោសំ អទស្សេត្វា ‘‘វិបល្លាសម្បិ សត្តា បដិលភេយ្យុ’’ន្តិ អាហ, ខុទ្ទកោ គាមោ. មហន្តោ សាបណោ និគមោ. បទវីតិហារេនាតិ បទនិក្ខេបេន.

វិនយបញ្ញត្តិយាចនកថាវណ្ណនា

១៨. វិនយបញ្ញត្តិយា មូលតោ បភុតីតិ បារាជិកាទិគរុកានំ, តទញ្ញេសញ្ច សិក្ខាបទានំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសក្កមេន យេភុយ្យេន អបញ្ញត្តតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន សព្ពេន សព្ពំ អបញ្ញត្តតាយ. តេនេវ ថេរោ ភគវន្តំ ‘‘សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេយ្យ ឧទ្ទិសេយ្យ បាតិមោក្ខ’’ន្តិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេន សហ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិំ យាចិ. ខន្ធកេ ហិ អានន្ទត្ថេរាទីនំ បព្ពជ្ជតោ បុរេតរមេវ រាហុលភទ្ទស្ស បព្ពជ្ជាយ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, អននុញ្ញាតោ មាតាបិតូហិ បុត្តោ បព្ពាជេតព្ពោ, យោ បព្ពាជេយ្យ អាបត្តិ ទុក្កដស្សា’’តិ (មហាវ. ១០៥) បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ ទិស្សតិ. ឥធេវ អដ្ឋកថាយម្បិ ‘‘សាមម្បិ បចនំ…បេ… ន វដ្ដតី’’តិ ច, ‘‘រត្តិច្ឆេទោ វស្សច្ឆេទោ វា ន កតោ’’តិ ច វុត្តត្តា បុព្ពេវ សាមបាកាទិបដិក្ខេបោ អត្ថីតិ បញ្ញាយតិ. ឯវំ កតិបយសិក្ខាបទានំ បញ្ញត្តិសព្ភាវេបិ អបញ្ញត្តបារាជិកាទិកេ សន្ធាយ ‘‘ន តាវ, សារិបុត្ត, សត្ថា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញបេតី’’តិ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. បុថុត្តារម្មណតោ បដិនិវត្តិត្វា សម្មទេវ ឯការម្មណេ ចិត្តេន លីនោ បដិសល្លីនោ នាមាតិ អាហ ‘‘ឯកីភាវំ គតស្សា’’តិ, ចិត្តវិវេកំ គតស្សាតិ អត្ថោ. ចិរន្តិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ.

សោឡសវិធាយ បញ្ញាយាតិ មជ្ឈិមនិកាយេ អនុបទសុត្តន្តទេសនាយំ ‘‘មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ បុថុបញ្ញោ ហាសបញ្ញោ ជវនបញ្ញោ តិក្ខបញ្ញោ និព្ពេធិកបញ្ញោ’’តិ អាគតា ឆ បញ្ញា ច នវានុបុព្ពវិហារសមាបត្តិបញ្ញា ច អរហត្តមគ្គបញ្ញា ចាតិ ឯវំ សោឡសវិធេន អាគតាយ បញ្ញាយ. យេសំ ពុទ្ធានំ សាវកា សុទ្ធាវាសេសុ សន្ទិស្សន្តិ, តេយេវ លោកេ បាកដាតិ វិបស្សីអាទយោវ ឥធ ឧទ្ធដា, ន ឥតរេ បុព្ពពុទ្ធា. តេនេវ អាដានាដិយសុត្តេ (ទី. និ. ៣.២៧៥ អាទយោ) ទេវាបិ អត្តនោ បាកដានំ តេសញ្ញេវ គហណំ អកំសុ, នាញ្ញេសន្តិ វេទិតព្ពំ.