៣. តតិយសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៨៧. ភទ្ទាកាបិលានី មហាកស្សបស្ស បុរាណទុតិយា កិរ. ញាតីនំ កុលំ យស្មិំ គាមកេ, តទេតំ គាមកំ ញាតិកុលំ, កុលសន្និហិតំ គាមកំ អគមាសីតិ អត្ថោ. ‘‘អជំ គាមំ នេតី’’តិអាទីសុ វិយ វា ទ្វិកម្មិកំ កត្វា គាមកំ អគមាសិ ញាតិកុលំ អគមាសីតិបិ យុជ្ជតិ.

៦៩២. ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កាមេន្តិយា’’តិ វចនេនបិ ឯវំ វេទិតព្ពំ – វិកាលគាមប្បវេសនេ ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំយេវ វសេន ឧបចារោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ, ឥតរថា យថា ឯត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ បរិក្ខេបំ វិយ កត្វា ‘‘អតិក្កាមេន្តិយា’’តិ វុត្តំ, ឯវំ តត្ថាបិ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្សា’’តិ វទេយ្យ. យស្មា បន តត្ថ បរិក្ខេបារហដ្ឋានតោ ឧត្តរិ ឯកោ លេឌ្ឌុបាតោ ឧបចារោតិ អធិប្បេតោ, តស្មា តទត្ថទីបនត្ថំ ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’’តិ វុត្តំ. យំ បន អន្ធកដ្ឋកថាយំ ‘‘បរិក្ខេបារហដ្ឋានំយេវ ‘ឧបចារ’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា បរិក្ខេបបរិក្ខេបារហដ្ឋានានំ និន្នានាការណទីបនត្ថំ ‘ឧបចារំ ឱក្កមន្តស្សា’តិ វុត្តំ បាឡិវិសេសមសល្លក្ខេត្វាវ អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្ស ឥធ ឧបចារោ បរិក្ខេបោ យថា ភវេយ្យ, តំ ឧបចារំ បឋមំ បាទំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ ទុក្កដស្ស. ទុតិយំ បាទំ អតិក្កមន្តស្ស អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វុត្តំ, តំ ន គហេតព្ពមេវ បាឡិយា វិសេសសព្ភាវតោតិ. ‘‘អបរិក្ខិត្តស្ស គាមស្ស ឧបចារំ ឱក្កមន្តិយាតិបិ ឯកច្ចេសុ ទិស្សតិ, តំ ន គហេតព្ពន្តិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘បាឡិវិសេសមសល្លក្ខេត្វា’’តិ ទុវុត្តំ, កស្មា? វិកាលគាមប្បវេសនសិក្ខាបទេបិ កត្ថចិ ‘‘ឧបចារំ អតិក្កមន្តស្សា’’តិ បាឋោ ទិស្សតីតិ, សោ អន្ធកដ្ឋកថាបាឋតោ គហិតោតិ អាចរិយោ. អបរិក្ខិត្តស្ស ឧបចារោក្កមនមេវ បាឋោ យុជ្ជតិ, ន អតិក្កមនំ. កស្មា? ពហូសុ ឋានេសុ បាឡិយា អដ្ឋកថាហិ វិរុជ្ឈនតោ, ឥមស្មិំ វាបិ សិក្ខាបទេ វិរុជ្ឈតិ. កថំ? គណម្ហា ឱហីយមានាយ អរញ្ញេ អាបត្តិ ហោតិ, ន គាមេ. អថ ច បន និទស្សនម្បិ ‘‘សិក្ខាបទា ពុទ្ធវរេនា’’តិ (បរិ. ៤៧៩) គាថា ទស្សិតា, តស្មា ឧបចារោក្កមនបរិយាបន្ននទិំ អតិក្កាមេន្តិយា ហោតិ. កិញ្ច ភិយ្យោ ‘‘គច្ឆន្តស្ស ចតស្សោ អាបត្តិយោ, ឋិតស្ស ចាបិ តត្តកាតិអាទីនំ (បរិ. ៤៧៥) បរិវារគាថានំ អដ្ឋកថាហិ ឧបចារោក្កមនមេវ បាឋោតិ និដ្ឋំ គន្តព្ព’’ន្តិ ច វុត្តំ, សុដ្ឋុ សល្លក្ខេត្វា កថេតព្ពំ.

‘‘បទសា គមនមេវ ហិ ឥធាធិប្បេតំ, តេនេវ បឋមំ បាទំ អតិក្កាមេន្តិយាតិអាទិមាហា’’តិ ឯត្ថ វិកាលគាមប្បវេសនសិក្ខាបទាទីសុ តទភាវា យានេន វា ឥទ្ធិយា វា បវិសតោ, អទ្ធានំ គច្ឆតោ ច អាបត្តីតិ ទីបេតិ. តត្ថ អសារុប្បត្តា អាបត្តិមោក្ខោ នត្ថីតិ ឯកេ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. ភិក្ខុនីវិហារភូមិ ‘‘គាមន្តរ’’ន្តិ ន វុច្ចតិ គាមន្តរបរិយាបន្នាយបិ កប្បិយភូមិត្តា. ‘‘បរតោ ‘សចេ ភិក្ខុនីសុ មហាពោធិយង្គណំ បវិសន្តីសុ ឯកា ពហិ តិដ្ឋតិ, តស្សា អាបត្តី’តិអាទិវចនតោ ភិក្ខុវិហារោ ន កប្បិយភូមីតិ សិទ្ធំ, តស្មា កញ្ចិនគរេ ខន្ធធម្មវិហារោ វិយ, កាវីរបដ្ដនេ សារីធម្មវិហារោ វិយ ច អញ្ញោបិ សោ វិហារោ, តស្មា សីមពទ្ធសុខត្ថំ គាមន្តរភាវេ និរន្តរា អធិដ្ឋានត្ថំ បវិសន្តិយា, និក្ខមន្តិយាបិ គាមន្តរាបត្តិ ហោតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ចតុគាមសាធារណត្តាតិ ឯត្ថ ឯវំវិធេ វិហារេ សីមំ ពន្ធន្តេហិ ចត្តារោបិ តេ គាមា សោធេតព្ពាតិ វេទិតព្ពា. សំវិទហិត្វា ភិក្ខុនិយា វា មាតុគាមេន វា ថេយ្យសត្ថេន វា សទ្ធិំ តំ វិហារំ ឱក្កមន្តិយា ចតស្សោ អាបត្តិយោ ឯកតោវ ហោន្តិ. ‘‘គាមន្តរេ គាមន្តរេ អាបត្តិ បាចិត្តិយស្សា’’តិ វុត្តាតិ ឯកេ.

ទុតិយបាទុទ្ធារេ សង្ឃាទិសេសោតិ ឯត្ថ សចេ ទុតិយោ បាទុទ្ធារោ កប្បិយភូមិយំ ហោតិ, ន សង្ឃាទិសេសោ, អកប្បិយភូមិយំ ឯវ សង្ឃាទិសេសោ. ‘‘ឧភយតីរេសុ វិចរន្តិ, វដ្ដតីតិ ទស្សនូបចារស្សេត្ថ សម្ភវា’’តិ លិខិតំ, តំ យុត្តំ. សវនូបចារោ ហេត្ថ នទីបារេ, គាមន្តរេ វា អប្បមាណន្តិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ បន ‘‘បរតីរតោ នទិំ ឱតរិត្វា ទស្សនូបចារតោ ទារូនិ, បណ្ណានិវា មគ្គិត្វា អានេតិ, អនាបត្តិ. តិចីវរានិ បរតីរេ ឱតាបេតិ, អនាបត្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឱរិមតីរមេវ អាគច្ឆតិ, អាបត្តី’’តិ អតិក្កមិតុកាមតាយ បវិដ្ឋត្តា វុត្តំ. ‘‘ន្ហាយនាទិកិច្ចេន បវិដ្ឋានំ កត្ថេវាលយសម្ភវា វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. គាមន្តរេ បមាណន្តិ អដ្ឋកថាយំ បរតីរតោ នទិំ ឱតរិត្វា ទស្សនូបចារតោ ទារូនិ បណ្ណានិ សកគាមតោ ថោកម្បិ តរណវារេន ន វដ្ដតិ កិរ និក្ខមិត្វា បវិសិតុំ.

អគាមកេ អរញ្ញេតិ អគាមលក្ខណេ អរញ្ញេតិ អត្ថោ. ឥមិនា អាបត្តិខេត្តំ ទស្សិតំ. យស្មា ឥទំ អាបត្តិខេត្តំ, តស្មា យា ភិក្ខុនុបស្សយតោ គាមស្ស ឥន្ទខីលំ អតិក្កមតិ, សា អសន្តេ គាមេ គណម្ហា ឱហីយនាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. ទស្សនសវនូបចារាភាវេបិ បគេវ គាមេ ឥន្ទខីលាតិក្កមនក្ខណេយេវ អាបជ្ជតិ. សចេ តត្ថ ឯកា ភិក្ខុនី អត្ថិ, តស្សា ទស្សនសវនូបចារាតិក្កមនក្ខណេ អាបជ្ជតិ, អរញ្ញមគ្គគមនកាលេ ឯវាយំ វិធីតិ ន គហេតព្ពំ. គាមតោ បន និក្ខមន្តី ឥតោ បដ្ឋាយ អាបជ្ជតីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អគាមកំ អរញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អារាធិកា ច ហោន្តិ សង្គាហិកា លជ្ជិនិយោ, តា កោបេត្វា អញ្ញត្ថ ន គន្តព្ពំ. គច្ឆតិ ចេ, គាមន្តរនទីបាររត្តិវិប្បវាសគណម្ហា ឱហីយនាបត្តីហិ ន មុច្ចតី’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘គណម្ហា ឱហីយនាបត្តិ សកិំយេវាបជ្ជតិ. ឥតរា គាមេ គាមេ បារេ បារេ អរុណេ អរុណេ ចាតិ វេទិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទីនិ អសាធកានិ យថាសម្ភវំ គហេតព្ពត្តា. ‘‘មហាពោធិយង្គណន្តិអាទិ ឯវំ គាមស្ស អាសន្នដ្ឋានេបិ ឥមំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ.

តតិយសង្ឃាទិសេសសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.