១. បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា

៦៥៦-៧. តត្ថ តត្ថ ឋានុប្បត្តិកបញ្ញា វីមំសា. បទបដិបាដិយា ឯវាតិ មាតិកាបទបដិបាដិយា ឯវ. ‘‘វុត្តន្តិ សង្គីតិកានំ ឧបសង្កប្បនានំ វិភាជនំ វុត្ត’’ន្តិ លិខិតំ.

៦៥៨. ‘‘ឯហិភិក្ខុនីតិ ភិក្ខុនី, តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នាតិ ភិក្ខុនី’’តិ ឥទំ បន ទេសនាវិលាសវសេន វុត្តន្តិ ឯកេ. អញ្ញពុទ្ធកាលេ អត្ថីតិ ឯកេ, តំ ន យុត្តំ វិយ ទិស្សតិ អម្ហាកម្បិ ពុទ្ធកាលេ សម្ភវប្បសង្គតោ, ឯហិភិក្ខុនិយា បដិសេធឆាយាទិស្សនតោ ច. យថាហ ធម្មបទេ វិសាខាវត្ថុស្មិំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១. វិសាខាវត្ថុ) ‘‘តស្ស ចីវរទានស្ស និស្សន្ទេន ឥមំ មហាលតាបសាធនំ លភិ. ឥត្ថីនញ្ហិ ចីវរទានំ មហាលតាបសាធនភណ្ឌេន មត្ថកំ បប្បោតិ, បុរិសានំ ឥទ្ធិមយបត្តចីវរេនា’’តិ. តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នាយ បន ភិក្ខុនិយា សម្ភវោ អញ្ញពុទ្ធកាលេ កទាចិ សិយា, នត្ថេវ អម្ហាកំ ពុទ្ធកាលេ. ទេសនាវិលាសេន បន ភិក្ខុទេសនាក្កមេនេវ ភិក្ខុនិនិទ្ទេសោ វុត្តោ, តេនេវ ភិក្ខុសង្ឃវសេន ឯកតោឧបសម្បន្នា ភិក្ខុនិយោ វិជ្ជមានាបិ តត្ថ ន វុត្តា. តាសំ អត្ថិតា ឥមាយ បរិវារកថាយ វេទិតព្ពា –

‘‘ឧភោ ឯកតោ ឧបសម្បន្នា,

ឧភិន្នំ ហត្ថតោ ចីវរំ បដិគ្គណ្ហេយ្យ;

សិយា អាបត្តិយោ នានា,

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បរិ. ៤៧៩);

អថ វា បុថុជ្ជនកាលេ ឯហិភិក្ខុសរណគមនេន ឧបសម្បន្នោវ ឥត្ថិលិង្គបាតុភាវេន ភិក្ខុនិភាវេ ឋិតា បុរិសូបសម្បន្នំ ឧបាទាយ ‘‘ឯហិភិក្ខុនី’’តិ, ‘‘តីហិ សរណគមនេហិ ឧបសម្បន្នា ភិក្ខុនី’’តិ ច សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. នោ ចេ, តំ វចនំ វិរុជ្ឈេយ្យាតិ ឯកេ, វិចារេត្វា គហេតព្ពំ. ‘‘វិញ្ញូ បដិពលោ’’តិ ទ្វិន្នំ អវស្សវភាវស្ស ឥជ្ឈនតោ វុត្តំ. ឯត្ថ យស្មា យំ កិញ្ចិ អាមិសំ បដិគ្គណ្ហន្តីនំ អគ្គហត្ថា បុរិសានំ ហត្ថេហិ កទាចិ មិស្សីភាវំ គច្ឆន្តិ, វន្ទន្តានំ វា បុរិសានំ សិរានិ អគ្គបាទេហិ មិស្សិតានិ កទាចិ ហោន្តិ, កេសច្ឆេទនកាលេ វា សិរំ បុរិសានំ ហត្ថេហិ មិស្សិតំ ហោតិ, ចិត្តំ នាមេតំ អតិរទ្ធគវេសិ, ទុរក្ខិយំ វា, តស្មា ‘‘មា អតិលហុំ បារាជិកាបត្តិ ភិក្ខុនីនំ ហោតូ’’តិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ ការុញ្ញេន បារាជិកក្ខេត្តបរិច្ឆេទំ, ថុល្លច្ចយក្ខេត្តបរិច្ឆេទញ្ច វិសុំ វិសុំ ទេសេសុន្តិ វេទិតព្ពំ.

៦៥៩. តព្ពហុលនយេន សា វុត្តាតិ ឯត្ថ អយមនុគណ្ឋិបទក្កមោ – យេភុយ្យេន កិរិយសមុដ្ឋានត្តា ‘‘កិរិយសមុដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘កាយសំសគ្គំ សមាបជ្ជេយ្យា’’តិ អវត្វា បន ‘‘សាទិយេយ្យា’’តិ វុត្តត្តា អកិរិយតោបិ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. យថា ចេត្ថ, ឯវំ ហេដ្ឋា ‘‘មនុស្សិត្ថិយា តយោ មគ្គេ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តស្ស អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិអាទិនា នយេន កិរិយសមុដ្ឋានតំ វត្វា តទនន្តរំ ‘‘ភិក្ខុបច្ចត្ថិកា…បេ… សោ ចេ បវេសនំ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិអាទិនា (បារា. ៥៦) នយេន អកិរិយសមុដ្ឋានតាយបិ វុត្តត្តា បឋមបារាជិកស្សាបិ តព្ពហុលនយេនេវ កិរិយសមុដ្ឋានតា វេទិតព្ពា. ន ហិ បវេសនសាទិយនាទិម្ហិ កិរិយសមុដ្ឋានតា ទិស្សតិ. អង្គជាតចលនញ្ចេត្ថ ន សារតោ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘សោ ចេ បវេសនំ ន សាទិយតិ, បវិដ្ឋំ ន សាទិយតិ, ឋិតំ ន សាទិយតិ, ឧទ្ធរណំ សាទិយតិ, អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ (បារា. ៥៨) ឯត្ថ ឋិត ន សាទិយនេ បកតិយាបិ បរិបុណ្ណចលនត្តា. សាទិយនបច្ចយា ហិ សេវនចលនញ្ចេត្ថ ន ទិស្សតេវាតិ តព្ពហុលនយេនេវ កិរិយសមុដ្ឋានតា គហេតព្ពា. តត្ថ តត្ថ អដ្ឋកថាសុ កស្មា តព្ពហុលនយោ អវុត្តោតិ ចេ? ‘‘យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវេយ្យា’’តិ (បារា. ៣៩, ៤២) មាតិកាយំ កិរិយសមុដ្ឋានស្ស សរូបេន វុត្តត្តា តទនុរូបវសេន វិភង្គនយមនោលោកេត្វា ‘‘កិរិយសមុដ្ឋាន’’មិច្ចេវ វុត្តំ. យថា ចេតេសុ តព្ពហុលនយេន កិរិយសមុដ្ឋានតា វុត្តា, តថា សុរាទីនំ អកុសលេនេវ បាតព្ពតា, ន ឥតរថា ‘‘យំ អកុសលេនេវ អាបជ្ជតិ, អយំ លោកវជ្ជា, សេសា បណ្ណត្តិវជ្ជា’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. បឋមបារាជិកវណ្ណនា) វុត្តេ លោកវជ្ជបណ្ណត្តិវជ្ជានំ និយមនលក្ខណសិទ្ធិ ហោតិ, តថា តំ អវត្វា ‘‘យស្សា សចិត្តកបក្ខេ ចិត្តំ អកុសលមេវ ហោតិ, អយំ លោកវជ្ជា. សេសា បណ្ណត្តិវជ្ជា’’តិ វុត្តេ លោកវជ្ជវចនំ និរត្ថកំ សិយា វត្ថុអជាននបក្ខេបិ អកុសលេនេវ បាតព្ពត្តា. យស្មា តត្ថ សុរាបានវីតិក្កមស្ស អកុសលចិត្តុប្បាទោ នត្ថិ, តស្មា ខន្ធកដ្ឋកថាយំ (មហាវ. អដ្ឋ. ១០៨) ‘‘មជ្ជបានេ បន ភិក្ខុនោ អជានិត្វាបិ ពីជតោ បដ្ឋាយ មជ្ជំ បិវន្តស្ស បាចិត្តិយំ, សាមណេរោ ជានិត្វា បិវន្តោ សីលភេទំ អាបជ្ជតិ, ន អជានិត្វា’’តិ វុត្តំ, ន វុត្តំ ‘‘វត្ថុអជាននបក្ខេ បាណាតិបាតាទីនំ សិទ្ធិករអកុសលចិត្តុប្បាទសទិសេ ចិត្តុប្បាទេ សតិបិ សាមណេរោ សីលភេទំ នាបជ្ជតី’’តិ. អភិនិវេសវចនំ បាណាតិបាតាទីហិ សមានជាតិកត្តា សាមណេរានំ សុរាបានស្ស. ‘‘សុរាទយោ បនិមេ’’តិ វត្ថុំ ជានិត្វា បាតព្ពតាទិវសេន វីតិក្កមន្តស្ស អកុសលស្ស អសម្ភវោ នត្ថិ. តេន វុត្តំ ‘‘យស្ស សចិត្តកបក្ខេ’’តិអាទិ.

កិញ្ចេត្ថ យុត្តិវចនេន អរហន្តានំ អប្បវិសនតោ សចិត្តកាចិត្តកបក្ខេសុ អកុសលនិយមោតិ ចេ? ន, ធម្មតាវសេន សេក្ខានម្បិ អប្បវិសនតោ. អចិត្តកបក្ខេ អកុសលនិយមាភាវទស្សនត្ថំ សុបន្តស្ស មុខេ បក្ខិត្តជលពិន្ទុមិវ សុរាពិន្ទុអាទយោ ឧទាហរិតព្ពាតិ. តព្ពហុលនយេន ហិ អត្ថេ គហិតេ បុព្ពេនាបរំ អដ្ឋកថាយ សមេតិ. ‘‘សទ្ធិំ បាឡិយា អវិសេសត្ថោ បរតោ អាវិ ភវិស្សតីតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. ឥទមេត្ថ វិចារេតព្ពំ. យទិ វត្ថុជាននបក្ខេ វិនា អកុសលេន មជ្ជបានំ សិយា, កស្មា នាឡិមជ្ឈំ នាតិក្កមតិ អរិយានំ បានកាទិសញ្ញីនន្តិ? សីលភេទវត្ថុវីតិក្កមោ វិនាបិ ចិត្តេន អរិយានំ ធម្មតាវសេនេវ ន សម្ភវតីតិ ចេ, ន, ចក្ខុបាលត្ថេរវត្ថុ (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.១) អាទិវិរោធតោតិ. អបិច ភិក្ខុនោបិ សាមណេរស្ស វិយ សុរាបានំ សចិត្តកមេវ កស្មា ន ជាតន្តិ? អប្បតិរូបត្តាតិ ចេ, សាមណេរានម្បិ អប្បតិរូបមេវ. សហធម្មិកា ឯវ ហិ តេ. មហាសាវជ្ជត្តាតិ ចេ? សាមណេរានម្បិ តាទិសមេវ. សាមណេរានំ សចិត្តកមេវ បារាជិកំ, ឥតរំ ទណ្ឌកម្មវត្ថូតិ ចេ? ភិក្ខូនម្បិ មជ្ជបានេ នត្ថិ. ឯត្ថ តិកបាចិត្តិយេន ន ភវិតព្ពំ. មជ្ជេ អមជ្ជសញ្ញិស្ស ទុក្កដាបត្តិ បញ្ញាបេតព្ពា សិយា. ភិក្ខុស្ស បាចិត្តិយវត្ថុ សាមណេរានំ បារាជិកំ ហោតិ តិរច្ឆានគតសាមណេរានំ វិយាតិ ចេ? អចិត្តកម្បិ មជ្ជបានាទីនំ សាមណេរានំ បារាជិកំ បញ្ញាបេតព្ពំ សិយា. នាចិត្តកំ បារាជិកំ សម្ភវតីតិ ចេ? ន, បណ្ណត្តិវជ្ជម្បិ បារាជិកំ សម្ភវតីតិ. និកាយន្តរបក្ខេ អយមេវ ទោសោ. អម្ហាកញ្ហិ លោកវជ្ជមេវ មជ្ជបានន្តិ. កស្មា បនេត្ថ សុរាបានមេវ ធម្មតាវសេន អរិយា ន ករោន្តីតិ? ន កេវលំ សុរាបានមេវ ធម្មតាវសេន អរិយា ន ករោន្តិ, បាណេសុបិ កោធវសេន បាណសញ្ញិតាយ សីសច្ឆេទនាទីនិ ន ករោន្តិ, សទារសញ្ញាយ បរទារំ ន វីតិក្កមន្តិ, អនត្ថភញ្ជកសញ្ញាយ អត្ថភញ្ជកមុសា ន វទន្តិ, សម្មាទិដ្ឋិសញ្ញាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ ន បដិបជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពា. អាចរិយាបិ សុរាបានេ អកុសលនិយមាភាវមេវ វទន្តិ, តស្មា ឯវ មាតិកាដ្ឋកថាយ គណ្ឋិបទេ លោកវជ្ជបណ្ណត្តិវជ្ជាធិការេ ‘‘សចិត្តកបក្ខេអកុសលន្តិ សុរាបានាទិសង្គហត្ថំ, ឥតរថា យស្ស អកុសលមេវាតិ វទេយ្យា’’តិ លិខិតំ. កិរិយសមុដ្ឋានតា បនស្ស តព្ពហុលនយមេវ, ន បឋមបារាជិកេ. កថំ? កាយសំសគ្គសិក្ខាបទំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ. ឯត្ថ ភិក្ខុស្ស ច ភិក្ខុនិយា ច កាយសំសគ្គភាវេ សតិ ភិក្ខុនី កាយង្គមចោបយមានាបិ ចិត្តេនេវ អធិវាសេន្តី អាបជ្ជតិ, ន ឯវំ ភិក្ខុ. ភិក្ខុ បន ចោបយមានោវ អាបជ្ជតិ, ឯវមេវ បឋមបារាជិកេបិ ចោបនេ សតិ ឯវ អាបជ្ជតិ, នាសតិ. បវេសនំ សាទិយតីតិ ឯត្ថ បវេសនសាទិយនំ នាម សេវនចិត្តស្សុប្បាទនន្តិ, ឯវំ សន្តេបិ ‘‘វីមំសិត្វា គហេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

បឋមបារាជិកសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.