២. ទុតិយាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា

១១២៤. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អដ្ឋារសវស្សាយ កុមារិភូតាយ…បេ… សិក្ខាសម្មុតិំ ទាតុ’’ន្តិ ឥធ វុត្តំ វិយ ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, ទសវស្សាយ គិហិគតាយ…បេ… សិក្ខាសម្មុតិំ ទាតុ’’ន្តិ ន វុត្តំ, តស្មា ‘‘បរិបុណ្ណទ្វាទសវស្សាយ ឯវ គិហិគតាយ សិក្ខាសម្មុតិ ទាតព្ពា’’តិ វុត្តំ. គិហិគតាយ សិក្ខាសម្មុតិ ទាតព្ពាតិ ឯកេតិ កត្វា ទសវស្សាយបិ វដ្ដតិ. កស្មា? ‘‘អនាបត្តិ បរិបុណ្ណទ្វាទសវស្សំ បរិបុណ្ណសញ្ញា វុដ្ឋាបេតី’តិ (បាចិ. ១០៩៣-១០៩៥) ច ‘អនាបត្តិ បរិបុណ្ណទ្វាទសវស្សំ គិហិគតំ…បេ… សិក្ខិតសិក្ខំ វុដ្ឋាបេតី’តិ (បាចិ. ១០៩៧-១១០១) ច វុត្តត្តា’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. កិំ ឥមិនា បរិហារេន. ‘‘ទសវស្សាយ គិហិគតាយ សិក្ខាសម្មុតិ ទាតព្ពា’’តិ ហិ វុត្តំ. ‘‘គិហិគតាតិបិ វត្តុំ ន វដ្ដតី’តិ សចេ វទន្តិ, កម្មំ កុប្បតី’’តិ លិខិតំ.

១១៤៦. អហមេវ នូន…បេ… អលជ្ជិនី, យា សង្ឃោតិ ឯត្ថ យា អហមេវ នូន ពាលាតិ អត្ថោ. ‘‘យំ សង្ឃោ’’តិបិ អត្ថិ, តត្ថ យំ យស្មា ទេតិ, តស្មា អហមេវ នូន ពាលាតិ អត្ថោ.

១១៥៩. បុរិសសំសដ្ឋា កុមារកសំសដ្ឋា ចណ្ឌី សោកាវាសាវកថំ សិក្ខមានាតិ វុច្ចតិ, បទភាជនេ ឯវ ចាយំ សិក្ខមានា ‘‘ឆសុ ធម្មេសុ សិក្ខិតសិក្ខា’’តិ កស្មា វុត្តន្តិ? បុព្ពេ គហិតសិក្ខត្តា, បុព្ពេ បរិបុណ្ណសិក្ខត្តា ច ឯវំ វុច្ចតីតិ វេទិតព្ពំ.

១១៦៦-៧. បហូតំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បស្សិត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘សិក្ខមានាយ ញាតកា កិរ សម្បាទយិំសុ, តំ បស្សិត្វា ថេរេ ភិក្ខូ ឧយ្យោជេសិ. ឧយ្យោជេត្វា តេសំ ឆន្ទំ គហេត្វា បុព្ពេ ឆន្ទទាយកេ គណំ កត្វា សេសានំ ឆន្ទំ ឆន្ទមេវ កត្វា កម្មំ ការាបេសី’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. ឆន្ទំ វិស្សជ្ជេត្វាតិ ឯត្ថ អនុគណ្ឋិបទេ ឯវំ វុត្តំ ‘‘ឥទំ កម្មំ អជ្ជ ន កត្តព្ពំ. ‘យថាសុខ’ន្តិ វត្វា វិស្សជ្ជិតំ ហោតិ, តស្មា យោ កោចិ មុខរោ, ពាលោ វា កិញ្ចាបិ ‘យថាសុខ’ន្តិ វទតិ, ថេរាយត្តត្តា បន ថេរស្ស អនុមតិយា សតិយា វិស្សជ្ជិតោ ហោតិ, អសតិយា ន ហោតិ, តថាបិ បុន ឆន្ទំ គហេត្វាវ កម្មំ ករោន្តិ, អយំ បយោគោ. គហណេ បយោជនំ បន នត្ថិ. សង្ឃត្ថេរោ ចេ វិស្សជ្ជេតិ, ឆន្ទំ គហេត្វាវ កាតព្ពំ. ឆន្ទំ វិស្សជ្ជេត្វា កាយេន វុដ្ឋិតាយាតិ ឯត្ថ ឥធ សម្ពាធោ, ‘អមុកម្ហិ ឋានេ ករិស្សាមា’តិ ហត្ថបាសំ វិជហិត្វាបិ គច្ឆន្តិ ចេ, នត្ថិ ទោសោ. កិញ្ចាបិ នត្ថិ, តា បន ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វាវ គច្ឆន្តិ, អយំ បយោគោ’’តិ. ‘‘រត្តិបារិវាសិយេ ឧបោសថបវារណាវ ន វដ្ដតិ, អញ្ញកម្មំ បន វដ្ដតិ. ឧបោសថបវារណាបិ អនុបោសថបវារណទិវសេ ន វដ្ដន្តិ, ឥតរំ សព្ពកាលំ វដ្ដតិ. បរិសបារិវាសិយេ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ចតូសុ គតេសុ ចតុវគ្គករណីយេ អញ្ញស្មិំ បញ្ចសុ ទសសុ វីសតីសុ គតេសុ សេសេហិ វិសុំ តហិំ តហិំ គន្ត្វាបិ បុន សន្និបាតដ្ឋានំ អាគន្ត្វា កាតុំ វដ្ដតិ. អជ្ឈាសយបារិវាសិយេ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា យថានិសិន្នាវ និសិន្នា ចេ, បុន កាតុំ វដ្ដតិ ហត្ថបាសស្ស អវិជហិតត្តា’’តិ បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. តេសំ បោរាណានំ មតេន ឆន្ទបារិវាសិយមេវេកំ ន វដ្ដតីតិ អាបន្នង្គញ្ច ទស្សិតំ, ឥធាបិ តំ វិសុំ ន ទស្សិតំ អសម្ភវតោតិ ឯកេ. ឆន្ទទាយកេ បរិសំ បត្វា គតេ តស្ស បុព្ពឆន្ទទានំ ឆន្ទបារិវាសិយន្តិ នោ តក្កោតិ អាចរិយោ.

តត្រិទំ សន្និដ្ឋានំ – បរិសបារិវាសិយេ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អញ្ញត្រ គច្ឆាមាតិ ឆន្ទំ អវិស្សជ្ជេត្វាវ ឧដ្ឋហន្តិ…បេ… កម្មំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តវចនេ ហត្ថបាសា វិជហនំ ន បញ្ញាយតិ. ឯត្ថ បន កម្មប្បត្តានំ ហត្ថបាសស្ស អវិជហនមេវ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ កត្វា បោរាណគណ្ឋិបទេ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ន បញ្ញាយតិ, អប្បដិក្ខិត្តត្តា បន វដ្ដតីតិ ចេ? ន, បដិក្ខិត្តត្តា. កថំ? ឆន្ទោ នាម កម្មប្បត្តេសុ ភិក្ខូសុ ឯកសីមាយ សន្និបតិតេសុ អាគច្ឆតិ, នាសន្និបតិតេសុ. ឥធ ហិ ‘‘ឆន្ទំ អវិស្សជ្ជេត្វា’’តិ ច ‘‘ឆន្ទស្ស បន អវិស្សដ្ឋត្តា’’តិ ច វុត្តំ. ‘‘អជ្ឈាសយំ អវិស្សជ្ជេត្វា’’តិ ច ‘‘អជ្ឈាសយស្ស អវិស្សដ្ឋត្តា’’តិ ច ន វុត្តំ, តស្មា ឆន្ទស្ស អវិស្សជ្ជនំ កម្មប្បត្តានំ ហត្ថបាសាវិជហនេនេវ ហោតិ, ន វិជហនេតិ សិទ្ធំ.

ហោតិ ចេត្ថ –

‘‘យតោ អាគមនំ យស្ស, តទភាវស្ស និគ្គហេ;

តស្មា សន្និបតិតេសុ, ភិក្ខូសុ តស្ស ភេទតោ’’តិ.

រត្តិបារិវាសិយឆន្ទោ វិយ រត្តិបារិវាសិយបារិសុទ្ធិបីតិ តទនុលោមេន វដ្ដតិ ស្វាតនាយ ឆន្ទោ វា បារិសុទ្ធិ វា បវារណា វា, តាយ កម្មំ កាតុំ វដ្ដតិ. ឧបោសថបវារណា បន អនុបោសថទិវសេ ន វដ្ដតិ, ឥតរំ វដ្ដតិ. បន្នរសិឧបោសថំ ចាតុទ្ទសិយំ កាតុំ វដ្ដតិ ខេត្តត្តា. ន ចាតុទ្ទសិឧបោសថំ បន្នរសិយំ អខេត្តត្តា អនុបោសថទិវសត្តា បាដិបទទិវសត្តាតិ ឯកច្ចេ អាចរិយា, តស្មា តេសំ មតេន ចាតុទ្ទសិឧបោសថំ តតិយំ, សត្តមំ វា បន្នរសិយំ កាតុំ ន វដ្ដតិ. យំ បនេត្ថ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សចេ ចាតុទ្ទសិកំ ឧបោសថំ ករិស្សាមាតិ និសិន្នា, បន្នរសោតិ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ. តតោ ‘‘បន្នរសិយមេវ ‘ចាតុទ្ទសិកំ ឧបោសថំ ករិស្សាមា’តិ និសិន្នា បុនទិវសេ អត្តនោ តំ ឧបោសថំ ‘បន្នរសោ’តិ កាតុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ’’តិ ឯវំ បរិហរន្តិ, តំ តេសំ មតំ ‘‘តថារូបបច្ចយេ សតិ អញ្ញស្មិម្បិ ចាតុទ្ទសេ ឧបោសថំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) ឥមិនា មាតិកាដ្ឋកថាវចនេន ន សមេតិ. ន ហិ តត្ថ ‘‘អញ្ញស្មិម្បិ បន្នរសេ ចាតុទ្ទសិកំ កាតុំ វដ្ដតី’’តិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ‘‘សកិំ បក្ខស្ស ចាតុទ្ទសេ វា បន្នរសេ វា’’តិ អនុញ្ញាតទិវសេ បរិយាបន្នត្តា ឆន្នំ ចាតុទ្ទសិកានំ បច្ឆិមា បន្នរសី អនុបោសថទិវសោ ន ហោតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. កិញ្ចាបិ សិទ្ធំ, ឥមិនា បន ‘‘អាវាសិកានំ បន្នរសោ, អាគន្តុកានំ ចាតុទ្ទសោ, អាគន្តុកេហិ អាវាសិកានំ សមសមេហិ វា អប្បតរេហិ វា អនុវត្តិតព្ព’’ន្តិ វចនមេត្ថ និរត្ថកំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយាទិសិក្ខាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កុមារិភូតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.