តតិយសង្គីតិកថាវណ្ណនា
ព្រហ្មលោកា ចវិត្វាតិ ឯត្ថ ចត្តារោ មគ្គា បញ្ចានន្តរិយានិ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ឥមេយេវ និយតា, ន មហគ្គតា, តស្មា បណិធិវសេន ហេដ្ឋុបបត្តិបិ ហោតិ. អតិច្ឆថាតិ អតិច្ច ឥច្ឆថ, គន្ត្វា ភិក្ខំ បរិយេសថាតិ អធិប្បាយោ. កេដុភំ នាម កព្យករណវិធិយុត្តំ សត្ថំ. កិរិយាកប្បំ ឥត្យេកេ, កត្តាខ្យាទិលក្ខណយុត្តសត្ថំ. អសន្ធិមិត្តាតិ តស្សា នាមំ. តស្សា កិរ សរីរេ សន្ធយោ ន បញ្ញាយន្តិ, មធុសិត្ថកេន កតំ វិយ សរីរំ ហោតិ. តស្មា ‘‘ឯវំនាមិកា ជាតា’’តិបិ វទន្តិ. មាគធកេន បត្ថេន ចត្តារោ បត្ថា អាឡ្ហកំ, ចត្តារិ អាឡ្ហកានិ ទោណំ, ចតុទោណា មានិកា, ចតុមានិកា ខារិកា, វីសតិខារិកោ វាហោតិ. កេថុមាលាតិ ‘‘សីសតោ ឧដ្ឋហិត្វា ឋិតោ ឱភាសបុញ្ជោ’’តិ វទន្តិ. រាជិទ្ធិអធិការប្បសង្គេនេតំ វត្ថុ វុត្តំ, នានុក្កមេន. អនុក្កមេន បន ពុទ្ធសាសនាវហារំ វត្ថុំ ទីបេន្តោ ‘‘រាជា កិរា’’តិអាទិមាហ. កិលេសទមនេន ទន្តំ. កាយវាចាហិ គុត្តំ. ‘‘បាចីនមុខោ’’តិបិ បាឋោ អត្ថិ. បុព្ពេ ជេដ្ឋភាតិកត្តា តេនេវ បរិចយេន បត្តគ្គហណត្ថាយ អាការំ ទស្សេតិ. អភាសីតិ ‘‘ភាសិស្សាមី’’តិ វិតក្កេសិ. អបរេ ‘‘អញ្ញាតន្តិ វុត្តេបិ សព្ពំ អភណី’’តិ វទន្តិ. អមតន្តិ និព្ពានសង្ខាតាយ និវត្តិយា សគុណាធិវចនំ, តស្សា អប្បមាទោ បទំ មគ្គោ. មច្ចូតិ បវត្តិយា សទោសាធិវចនំ, តស្សា បមាទោ បទំ មគ្គោតិ ឯវំ ចត្តារិ សច្ចានិ សន្ទស្សិតានិ ហោន្តិ. សង្ឃសរណគតត្តា សង្ឃនិស្សិតា បព្ពជ្ជា, ភណ្ឌុកម្មស្ស វា តទាយត្តត្តា. និគ្រោធត្ថេរស្សានុភាវកិត្តនាធិការត្តា បុព្ពេ វុត្តម្បិ បច្ឆា វត្តព្ពម្បិ សម្បិណ្ឌេត្វា អាហ ‘‘បុន រាជា អសោការាមំ នាម មហាវិហារំ ការេត្វា សដ្ឋិសហស្សានិ…បេ… ចតុរាសីតិវិហារសហស្សានិ ការាបេសី’’តិ. ‘‘បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស វា បច្ចវេក្ខិតបរិភោគោ’’តិ វចនតោ សេក្ខាវ បរមត្ថតោ ទាយាទា, តថាបិ ថេរោ មហិន្ទកុមារស្ស បព្ពជ្ជត្ថំ ឯកេន បរិយាយេន លោកធម្មសិទ្ធេន ឯវមាហ ‘‘យោ កោចិ មហារាជ…បេ… ឱរសំ បុត្ត’’ន្តិ. វុត្តញ្ហិ វេទេ –
‘‘អង្គា អង្គា សម្ភវសិ, ហទយា អធិជាយសេ;
អត្តា វេ បុត្តោ នាមាសិ, ស ជីវ សរទោសត’’ន្តិ.
តស្មា ឥមិនា បរិយាយេន ឱរសោ បុត្តោ មាតាបិតូហិ បព្ពជិតោ ចេ, អត្ថតោ តេ សយំ បព្ពជិតា វិយ ហោន្តិ. ធម្មកថិកា កស្មា នារោចេន្តិ? រាជា ‘‘ថេរំ គណ្ហិត្វា អាគច្ឆថា’’តិ អមច្ចេ បេសេសិ, ធម្មកថិកា ថេរស្ស អាគមនកាលេ បរិវារត្ថាយ បេសិតា, តស្មា. អបិច តេន វុត្តវិធិនាវ វទន្តិ ចណ្ឌត្តា, ចណ្ឌភាវោ ចស្ស ‘‘អម្ពំ ឆិន្ទិត្វា វេឡុយា វតិំ ករោហី’’តិ វុត្តអមច្ចវត្ថុនា វិភាវេតព្ពោ. កស្មា បន ធម្មកថិកា រាជាណាបនំ ករោន្តីតិ? ‘‘សាសនំ បគ្គហេតុំ សមត្ថោ’’តិ វុត្តត្តា. ទីបកតិត្តិរោតិ កូដតិត្តិរោ. អយំ បន កូដតិត្តិរកម្មេ និយុត្តោបិ សុទ្ធចិត្តោ, តស្មា តាបសំ បុច្ឆិ. សាណិបាការន្តិ សាណិបាការេន. វិភជិត្វា វទតីតិ វិភជ្ជវាទី ‘‘អត្ថិ ខ្វេស ព្រាហ្មណ បរិយាយោ’’តិអាទិនា (បារា. ៥). អបិច សស្សតវាទី ច ភគវា ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អជាតំ អភូតំ អសង្ខត’’ន្តិអាទិ (ឥតិវុ. ៤៣)-វចនតោ. ឯកច្ចសស្សតិកោ ច ‘‘សប្បច្ចយា ធម្មា, អប្បច្ចយា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ៧) វចនតោ. អន្តានន្តិកោ ច –
‘‘គមនេន ន បត្តព្ពោ, លោកស្សន្តោ កុទាចនំ;
ន ច អប្បត្វា លោកន្តំ, ទុក្ខា អត្ថិ បមោចនំ’’. (សំ. និ. ១.១០៧; អ. និ. ៤.៤៥);
‘‘អនមតគ្គោយំ, ភិក្ខវេ, សំសារោ បុព្ពកោដិ ន បញ្ញាយតី’’តិ (សំ. និ. ២.១២៤; ចូឡនិ. កប្បមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦១) វចនតោ. អមរាវិក្ខេបិកបក្ខម្បិ ឦសកំ ភជតិ ភគវា ‘‘សស្សតោ លោកោតិ អព្យាកតមេតំ អសស្សតោ លោកោតិ អព្យាកតមេត’’ន្តិអាទិអព្យាកតវត្ថុទីបនតោ សម្មុតិសច្ចទីបនតោ ច. តញ្ហិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាទិវសេន ន វត្តព្ពំ. យថាហ ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ន វត្តព្ពំ អជ្ឈត្តារម្មណន្តិបី’’តិអាទិ (ធ. ស. ១៤៣៧). តថា អធិច្ចសមុប្បន្និកបក្ខម្បិ ភជតិ ‘‘លទ្ធា មុធា និព្ពុតិំ ភុញ្ជមានា’’តិ (ខុ. បា. ៦.៧; សុ. និ. ២៣០) វចនតោ. តត្ថ ហិ មុធាតិ អធិច្ចសមុប្បន្នវេវចនំ. សញ្ញីវាទាទិកោ ច ភគវា សញ្ញីភវអសញ្ញីភវនេវសញ្ញីនាសញ្ញីភវវសេន. ឧច្ឆេទវាទី ច ‘‘អហញ្ហិ, ព្រាហ្មណ, ឧច្ឆេទំ វទាមិ រាគស្សា’’តិ (បារា. ៦) វចនតោ. ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទី ច ‘‘ខីណា ជាតិ, វុសិតំ ព្រហ្មចរិយ’’ន្តិ (មហាវ. ២៣; ទី. និ. ២.២១៥; សំ. និ. ៣.៣៥) វចនតោ, ‘‘នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោ’’តិ (មហាវ. ១៦) វចនតោ, ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និរោធសមាបត្តិទីបនតោ ច. ឯវំ តេន តេន បរិយាយេន តថា តថា វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ វិភជិត្វា វទតីតិ វិភជ្ជវាទី ភគវាតិ.
តតិយសង្គីតិកថាវណ្ណនានយោ.
បុប្ផនាមោ សុមនត្ថេរោ. មហាបទុមត្ថេរោតិ ឯកេ. មហិំសកមណ្ឌលំ អន្ធរដ្ឋន្តិ វទន្តិ. ធម្មចក្ខុ នាម តយោ មគ្គា. សោតាបត្តិមគ្គន្តិ ច ឯកេ. បញ្ចបិ រដ្ឋានិ បញ្ច ចីនរដ្ឋានិ នាម. រាជគហេតិ ទេវិយា កតវិហារេ. សិលកូដម្ហីតិ បព្ពតកូដេ. វឌ្ឍមានន្តិ អលង្ករណចុណ្ណំ. អរិយទេសេ អតីវ សម្មតំ កិរ. ឯករសេន នាថករណា ឥតិ ទមិឡា. សារបាមង្គន្តិ ឧត្តមំ បាមង្គំ. បេតវត្ថុអាទិនា សំវេជេត្វា អភិសមយត្ថំ សច្ចសំយុត្តញ្ច. មេឃវនុយ្យានំ នាម មហាវិហារដ្ឋានំ. ‘‘ទ្វាសដ្ឋិយា លេណេសូ’’តិ បាឋោ. ទសភាតិកន្តិ អភយកុមារាទយោ ទស, តេ ឥធ ន វុត្តា. វុត្ថវស្សោ បវារេត្វាតិ ចាតុមាសិនិយា បវារណាយាតិ អត្ថោ. បឋមបវារណាយ វា បវារេត្វា ឯកមាសំ តត្ថេវ វសិត្វា កត្តិកបុណ្ណមាសិយំ អវោច, អញ្ញថា ‘‘បុណ្ណមាយំ មហាវីរោ’’តិ វុត្តត្តា ន សក្កា គហេតុំ. មហាវីរោតិ ពុទ្ធោបចារេន ធាតុយោ វទតិ. ជង្ឃប្បមាណន្តិ ‘‘ថូបស្ស ជង្ឃប្បមាណ’’ន្តិ វទន្តិ. មាតុលភាគិនេយ្យា ចូឡោទរមហោទរា. ធរមានស្ស វិយ ពុទ្ធស្ស រស្មិ សរសរស្មិ, រញ្ញោ លេខាសាសនំ អប្បេសិ, ឯវញ្ច មុខសាសនមវោច. ទោណមត្តា មគធនាឡិយា ទ្វាទសនាឡិមត្តា កិរ. ‘‘បរិច្ឆិន្នដ្ឋានេ ឆិជ្ជិត្វា’’តិ បាឋោ. សព្ពទិសាហិ បញ្ច រស្មិយោ អាវដ្ដេត្វាតិ បញ្ចហិ ផលេហិ និក្ខន្តត្តា បញ្ច, តា បន ឆព្ពណ្ណាវ. កត្តិកជុណ្ហបក្ខស្ស បាដិបទទិវសេតិ ជុណ្ហបក្ខស្ស បឋមទិវសេតិ អត្ថោ. មហាពោធិដ្ឋានេ បរិវារេត្វា ឋិតនាគយក្ខាទិទេវតាកុលានិ. គោបកា នាម រាជបរិកម្មិនោ តថាភាវកិច្ចា. តេសំ កុលានំ នាមន្តិបិ កេចិ. ឧទកាទិវាហា កាលិង្គា. កាលិង្គេសុ ជនបទេសុ ជាតិសម្បន្នំ កុលំ កាលិង្គកុលន្តិ កេចិ.
បឋមបាដិបទទិវសេតិ ទុតិយឧបោសថស្ស បាដិបទទិវសេតិ អត្ថោ. តត្ថ ឋិតេហិ សមុទ្ទស្ស ទិដ្ឋត្តា តំ ឋានំ សមុទ្ទសាលវត្ថុ. សោឡស ជាតិសម្បន្នកុលានិ អដ្ឋ ព្រាហ្មណាមច្ចកុលានិ. មហាអរិដ្ឋត្ថេរោ ចេតិយគិរិម្ហិ បព្ពជិតោ. អមច្ចស្ស បរិវេណដ្ឋានេតិ សម្បតិកាលវសេនាហ. មហិន្ទត្ថេរោ ទ្វាទសវស្សិកោ ហុត្វា តម្ពបណ្ណិទីបំ សម្បត្តោ, តត្ថ ទ្វេ វស្សានិ វសិត្វា វិនយំ បតិដ្ឋាបេសិ, ទ្វាសដ្ឋិវស្សិកោ ហុត្វា បរិនិព្ពុតោ. វិនយោ សំវរត្ថាយាតិ វិនយបិដកំ, តស្ស បរិយាបុណនំ វា. យថាភូតញាណទស្សនំ សប្បច្ចយនាមរូបបរិគ្គហោ. មគ្គាទិបច្ចវេក្ខណេ អសតិ អន្តរា បរិនិព្ពានំ នាម នត្ថិ សេក្ខស្ស មរណំ វា, សតិយេវ ហោតិ. តស្មា អាហ ‘‘វិមុត្តិញាណទស្សន’’ន្តិ. អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថាយាតិ កញ្ចិ ធម្មំ អនុបាទាយ អគ្គហេត្វា ឦសកម្បិ អនវសេសេត្វា បរិនិព្ពានត្ថាយាតិ អត្ថោ. ឧបនិសាតិ ‘‘វិនយោ សំវរត្ថាយា’’តិអាទិកា ការណបរម្បរា. ឯត្តាវតា អត្តហិតនិប្ផត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បរហិតនិប្ផត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯតទត្ថំ សោតាវធាន’’ន្តិ អាហ. តស្សត្ថោ – អត្តនោ វិនយកថនំ វិនយមន្តនញ្ច ឧគ្គហេតុំ បរេសំ សោតស្ស ឱទហនំ សោតាវធានំ. តតោ ឧគ្គហិតវិនយកថាមន្តនានំ តេសំ ឧបនិសា យថាវុត្តការណបរម្បរា សិទ្ធាយេវាតិ ន បុន ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា. អញ្ញថា ឯតទត្ថា ឧបនិសាតិ ឥមិនា វចនេនេវ អនុបាទាបរិនិព្ពានស្ស សង្គហិតត្តា អនុបាទាបរិនិព្ពានតោ ឧទ្ធំ សោតាវធានាសម្ភវតោ ឯតទត្ថំ សោតាវធានន្តិ អន្តេ ន សម្ភវតីតិ និរត្ថកំ ភវេយ្យ, ន ច និរត្ថកំ បរហិតនិប្ផត្តិយា មូលការណទស្សនត្ថត្តាតិ វេទិតព្ពំ.
ឯវំ យថា យថា យំ យំ, សម្ភវេយ្យ បទំ ឥធ;
តំ តំ តថា តថា សព្ពំ, បយោជេយ្យ វិចក្ខណោតិ.
ពាហិរនិទានកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.