២. មុទុតរវគ្គោ

១. បដិលាភសុត្តវណ្ណនា

៤៨១. សម្មប្បធានេ អារព្ភាតិ សម្មប្បធានេ ភាវនាវសេន អារព្ភ. តេនាហ ‘‘ភាវេន្តោ’’តិ. យថា វីរិយិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ ‘‘ចត្តារោ សម្មប្បធានេ អារព្ភ វីរិយំ បដិលភតី’’តិ ទេសនា អាគតា, ឯវំ សតិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ អារព្ភ សតិំ បដិលភតី’’តិ, តស្មា ‘‘សតិន្ទ្រិយេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តំ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទិនិទ្ទេសេសុ បន ន តថា ទេសេតិ.

២. បឋមសំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៨២. ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខាទិភាវោ វិបស្សនាវសេន វា មគ្គវសេន វា ផលវសេន វា គហេតព្ពោតិ វុត្តំ ‘‘តតោតិ…បេ… វេទិតព្ព’’ន្តិ. ននុ ចេត្ថ មុទុភាវោ ឯវ បាឡិយំ គហិតោតិ? សច្ចមេតំ, តំ បន តិក្ខភាវេ អសតិ ន ហោតិ តិក្ខាទិភាវោតិ វុត្តំ. យតោ ហិ អយំ មុទុ, ឥតោ តំ តិក្ខន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ អបេក្ខាសិទ្ធត្តា តិក្ខមុទុភាវានំ បារាបារំ វិយ. ឥទានិ ‘‘តតោ’’តិអាទិនា សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘សមត្តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សមត្តានីតិ សម្បន្នានិ. ឥតរំ តស្សេវ វេវចនំ. សមត្តានីតិ វា បរិយត្តានិ, សមត្តានីតិ អត្ថោ. ‘‘តតោ មុទុតរានិ ធម្មានុសារីមគ្គស្សា’’តិ កស្មា វុត្តំ? តតោតិ ហិ សោតាបត្តិមគ្គវិបស្សនិន្ទ្រិយានិ អធិប្បេតានិយេវ, ‘‘តតោ មុទុតរានី’’តិ វុត្តបឋមមគ្គោ ធម្មានុសារី វា សិយា សទ្ធានុសារី វាតិ ព្យភិចរតិ? នាយំ ទោសោ, សោតាបត្តិមគ្គេកទេសវសេនេវ លទ្ធព្ពបឋមមគ្គាបេក្ខាយ វិបស្សនាយ វិភាគស្ស អធិប្បេតត្តា. យោ ហិ សោតាបន្នោ ហុត្វា ឥរិយាបថំ អកោបេត្វា យថានិសិន្នោវ សកទាគាមិមគ្គំ បាបុណាតិ, តស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ សន្ធាយ អវិភាគេន វុត្តំ – ‘‘តតោ មុទុតរានិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាមា’’តិ. យោ បន សោតាបន្នោ ហុត្វា កាលន្តរេន សកទាគាមី ហោតិ, តស្ស សោតាបត្តិមគ្គត្ថាយ បវត្តានិ វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ. សោ ចេ ធម្មានុសារីគោត្តោ, តស្ស យថាវុត្តវិបស្សនិន្ទ្រិយតោ មុទុតរានីតិ ‘‘តតោ មុទុតរានិ ធម្មានុសារីមគ្គស្សា’’តិ វុត្តំ. វិបស្សនិន្ទ្រិយានិ នាមាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ធម្មានុសារីវិបស្សនិន្ទ្រិយតោ សទ្ធានុសារីវិបស្សនិន្ទ្រិយានំ មុទុភាវស្ស ការណំ សយមេវ វក្ខតិ. ធម្មេន បញ្ញាយ មគ្គសោតំ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី, បញ្ញុត្តរោ អរិយោ. សទ្ធាយ មគ្គសោតំ អនុស្សរតីតិ សទ្ធានុសារី, សទ្ធុត្តរោ អរិយោ.

ឯវំ វិបស្សនាវសេន ទស្សេត្វា មគ្គវសេន ទស្សេតុំ ‘‘តថា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. សម្បយោគតោ សភាវតោ ច អរហត្តមគ្គបរិយាបន្នានិ អរហត្តមគ្គិន្ទ្រិយានិ. អរហត្តផលិន្ទ្រិយានីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

ឥទានិ ផលវសេន ទស្សេតុំ ‘‘សមត្តានិ បរិបុណ្ណានី’’តិអាទិ វុត្តំ. សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គលវសេន នានត្តំ ជាតំ, តស្មា តេ ទ្វេបិ ឥធ តតិយវារេ ន លព្ភន្តីតិ អធិប្បាយោ. ធម្មានុសារីសទ្ធានុសារីនំ នានត្តំ កថំ ជាតន្តិ អាហ ‘‘អាគមនេនបិ មគ្គេនបី’’តិ. តទុភយំ ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ធានុសារីបុគ្គលោ’’តិអាទិមាហ. ឧទ្ទិសាបេន្តោតិ ឧទ្ទេសំ គណ្ហន្តោ.

មគ្គោ តិក្ខោ ហោតិ ឧបនិស្សយិន្ទ្រិយានំ តិក្ខវិសទភាវតោ. តេនាហ ‘‘សូរំ ញាណំ វហតី’’តិ. អសង្ខារេនាតិ សរសេនេវ. អប្បយោគេនាតិ តស្សេវ វេវចនំ. ធម្មានុសារីបុគ្គលោ ហិ អាគមនម្ហិ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ អប្បទុក្ខេន អប្បកសិរេន អកិលមន្តោវ វិក្ខម្ភេតុំ សក្កោតិ. សទ្ធានុសារីបុគ្គលោ បន ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ ហុត្វា វិក្ខម្ភេតុំ សក្កោតិ, តស្មា ធម្មានុសារិស្ស បុព្ពភាគមគ្គក្ខណេ កិលេសច្ឆេទកញាណំ អទន្ធំ តិខិណំ ហុត្វា វហតិ, យថា នាម តិខិណេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ មដ្ឋំ ហោតិ, អសិ ខិប្បំ វហតិ, សទ្ទោ ន សុយ្យតិ, ពលវវាយាមកិច្ចំ ន ហោតិ, ឯវរូបា ធម្មានុសារិនោ បុព្ពភាគភាវនា ហោតិ, សទ្ធានុសារិនោ បន បុព្ពភាគក្ខណេ កិលេសច្ឆេទកញាណំ ទន្ធំ ន តិខិណំ អសូរំ ហុត្វា វហតិ, យថា នាម នាតិតិខិណេន អសិនា កទលិំ ឆិន្ទន្តស្ស ឆិន្នដ្ឋានំ ន មដ្ឋំ ហោតិ, អសិ សីឃំ ន វហតិ, សទ្ទោ សុយ្យតិ, ពលវវាយាមកិច្ចំ ឥច្ឆិតព្ពំ ហោតិ, ឯវរូបា សទ្ធានុសារិនោ បុព្ពភាគភាវនា ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ កិលេសក្ខយេ នានត្តំ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘កិលេសក្ខយេ បនា’’តិអាទិ. អវសេសា ច កិលេសា ខីយន្តិ សំយោជនក្ខយាយ យោគត្តា.

៣. ទុតិយសំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៨៣. តតោតិ ផលតោ ផលវេមត្តតាយ ចរិយមានត្តា. ឥន្ទ្រិយវេមត្តតា សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ នានត្តេន. ផលនានត្តន្តិ អរហត្តផលាទិនានត្តំ. បុគ្គលនានត្តន្តិ អនាគាមិអាទិបុគ្គលនានត្តំ.

៤. តតិយសំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

៤៨៤. សីលក្ខន្ធាទីហិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីហិ ច បរិតោ បូរណេន បរិបូរំ អរហត្តមគ្គំ ករោន្តោ និប្ផត្តិតោ អរហត្តផលំ អារាធេតិ និប្ផាទេតិ. តយោ បទេសមគ្គេតិ សីលក្ខន្ធាទីនំ អបារិបូរិយា ឯកទេសភូតេ តយោ ហេដ្ឋិមមគ្គេ. បទេសំ ហេដ្ឋិមផលត្តយំ. ចតូសូតិ ឥមស្មិំ វគ្គេ បឋមាទីសុ ចតូសុ សុត្តេសុ. កាមញ្ចេត្ថ តតិយេ ‘‘តតោតិ ផលវសេន និស្សក្ក’’ន្តិ វុត្តំ, ចតុត្ថេ ‘‘បរិបូរំ បរិបូរការី អារាធេតិ, បទេសំ បទេសការី’’តិ, ‘‘ចតូសុបិ សុត្តេសុ មិស្សកានេវ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានី’’តិ បន វចនតោ វិបស្សនាវសេនបិ យោជនា លព្ភតេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៥-៧. បឋមវិត្ថារសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៨៥-៤៨៧. វិបស្សនាវសេន និស្សក្កំ វេទិតព្ពំ, ន មគ្គផលវសេន, ឥមស្មិំ សុត្តេ សព្ពសោវ វិបស្សនិន្ទ្រិយានំ ឯវ អធិប្បេតត្តា. ឥទានិ តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘បរិបុណ្ណានិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អវិហាទីសុ បញ្ចសុ សុទ្ធាវាសេសុ តត្ថ តត្ថ អាយុវេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា អន្តរា កិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយនតោ អន្តរាបរិនិព្ពាយី, អសង្ខារេន អប្បយោគេន សរសតោវ បរិនិព្ពាយនតោ អសង្ខារបរិនិព្ពាយី, តព្ពិបរិយាយតោ សសង្ខារបរិនិព្ពាយី, ឧទ្ធំ វាហិភាវេន ឧទ្ធមស្ស តណ្ហាសោតំ វដ្ដសោតំ វាតិ ឧទ្ធំសោតោ, ឧទ្ធំ វា គន្ត្វា បដិលភិតព្ពតោ ឧទ្ធមស្ស មគ្គសោតន្តិ ឧទ្ធំសោតោ, អកនិដ្ឋភវំ គច្ឆតីតិ អកនិដ្ឋគាមីតិ ឯវមេត្ថ សទ្ទត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេតិ ‘‘វិបស្សនាវសេន និស្សក្ក’’ន្តិ វុត្តដ្ឋានេ. អរហត្តមគ្គេយេវ ឋត្វាតិ ឥមស្មិំយេវ ភវេ អរហត្តមគ្គេយេវ, ន វិបស្សនាយ ច ឋត្វា. បញ្ច និស្សក្កានិ នីហរិតព្ពានីតិ ‘‘តតោ មុទុតរេហិ អន្តរាបរិនិព្ពាយី ហោតី’’តិអាទីនិ បញ្ច និស្សក្កានិ និទ្ធារេត្វា កថេតព្ពានិ. ឥទានិ តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘អរហត្តមគ្គស្ស ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អវិហាទីសុ ឧប្បជ្ជិត្វា ឧប្បន្នសមនន្តរាយ បរិនិព្ពាយនតោ បឋមអន្តរាបរិនិព្ពាយី. តត្ថ អាយុប្បមាណវេមជ្ឈំ អប្បត្វាវ បរិនិព្ពាយនតោ ទុតិយអន្តរាបរិនិព្ពាយី, អាយុវេមជ្ឈំ បត្វា បរិនិព្ពាយនតោ តតោ បរំ តតិយអន្តរាបរិនិព្ពាយី វេទិតព្ពោ. ‘‘បញ្ច និស្សក្កានី’’តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ អសង្ខារសសង្ខារបរិនិព្ពាយីតិ វត្តព្ពន្តិ? ន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អសង្ខារបរិនិព្ពាយិស្ស សសង្ខារបរិនិព្ពាយិនោបិ ឯតេវ បញ្ច ជនា’’តិ.

តីណិ និស្សក្កានីតិ ‘‘តតោ មុទុតរេហិ សោតាបន្នោ ហោតី’’តិអាទីនិ តីណិ និស្សក្កបទានិ. ឥធ សកទាគាមី ន គហិតោ, សោ អនាគាមិមគ្គេ ឋត្វា នីហរិតព្ពោ, អនាគាមិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ មុទុតរេហិ សកទាគាមី ហោតិ. សកទា…បេ… មុទុតរានីតិ ឥទំ សកទាគាមិមគ្គស្ស វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ ឯកពីជិសង្ខាតសោតាបន្នវិបស្សនិន្ទ្រិយានិ មុទុតរានិ ហោន្តីតិ តីណិ កត្វា វុត្តំ. ធម្មានុសារីតិអាទិទ្វយំ កោលំកោលាទិទ្វយេន គហិតំ ហោតីតិ. សកទាគាមិមគ្គស្ស ហីតិអាទិ វុត្តស្សេវ អត្ថស្ស វិវរណំ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ឆដ្ឋសត្តមានិ វុត្តនយានេវាតិ ឆដ្ឋសត្តមានិ សុត្តានិ ទុតិយតតិយេសុ វុត្តនយានេវ. តត្ថ បន មិស្សកានិ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ, ឥធ បុព្ពភាគវិបស្សនិន្ទ្រិយានិ កថិតានីតិ អយមេវ វិសេសោ.

៨. បដិបន្នសុត្តវណ្ណនា

៤៨៨. តន្តិ មគ្គផលវសេន និស្សក្កំ. បាឡិយំ វុត្តមេវ ‘‘អរហត្តផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ ហោតី’’តិអាទិនា. អដ្ឋហីតិ ចតូហិ ផលេហិ ចតូហិ ច មគ្គេហីតិ អដ្ឋហិ. ពហិភូតោ ន អន្តោភាវោ. លោកុត្តរានេវ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ មគ្គផលចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នត្តា.

៩-១០. សម្បន្នសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៨៩-៤៩០. ឥន្ទ្រិយសម្បន្នោតិ ឯត្ថ សម្បន្នសទ្ទោ បរិបូរិអត្ថោតិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយោ’’តិ. មិស្សកានិ ឥន្ទ្រិយានិ កថិតានិ សាមញ្ញតោវ ទេសិតត្តា.

មុទុតរវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.