២. នាលន្ទវគ្គោ

២. នាលន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣៧៨. ទុតិយវគ្គេ បឋមសុត្តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យន្តិ តំ លង្ឃិត្វា ‘‘ទុតិយេ’’តិ វុត្តំ.

ភិយ្យតរោ អភិញ្ញាតោតិ សម្ពោធិយា សេដ្ឋតរោតិ អភិលក្ខិតោ. ភិយ្យតរាភិញ្ញោតិ សព្ពសត្តេសុ អធិកតរបញ្ញោ. តេនាហ ‘‘ឧត្តរិតរញាណោ’’តិ. សម្មា អនវសេសតោ ពុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ សម្ពោធីតិ អាហ – ‘‘សម្ពោធិយន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ’’តិ. និប្បទេសា គហិតាតិ អនវសេសា ពុទ្ធគុណា គហិតា អគ្គមគ្គសិទ្ធិយាវ ភគវតោ សព្ពគុណានំ សិទ្ធត្តា. ន កេវលញ្ច ពុទ្ធានំ, អថ ខោ អគ្គសាវកបច្ចេកពុទ្ធានម្បិ តំតំគុណសមិជ្ឈនំ អគ្គមគ្គាធិគមេនេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទ្វេបិ អគ្គសាវកា’’តិអាទិមាហ.

អបរោ នយោ – បសន្នោតិ ឥមិនា បសាទស្ស វត្តមានតា ទីបិតាតិ ឧប្បន្នសទ្ធោតិ ឥមិនាបិ សទ្ធាយ បច្ចុប្បន្នតា បកាសិតាតិ អាហ – ‘‘ឯវំ សទ្ទហាមីតិ អត្ថោ’’តិ. អភិជានាតិ អភិមុខភាវេន សព្ពញ្ញេយ្យំ ជានាតីតិ អភិញ្ញោ, ភិយ្យោ អធិកោ អភិញ្ញោតិ ភិយ្យោភិញ្ញោ. សោ ឯវ អតិសយវចនិច្ឆាវសេន ភិយ្យោភិញ្ញតរោតិ វុត្តោតិ អាហ – ‘‘ភិយ្យតរោ អភិញ្ញាតោ’’តិ. ទុតិយវិកប្បេ បន អភិជានាតីតិ អភិញ្ញា, អភិវិសិដ្ឋា បញ្ញា. ភិយ្យោ អភិញ្ញា ឯតស្សាតិ ភិយ្យោភិញ្ញោ, សោ ឯវ អតិសយវចនិច្ឆាវសេន ភិយ្យោភិញ្ញតរោ. ស្វាយំ អស្ស អតិសយោ អភិញ្ញាយ ភិយ្យោភាវកតោតិ អាហ – ‘‘ភិយ្យតរាភិញ្ញោ វា’’តិ. សម្ពុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ សម្ពោធិ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ អគ្គមគ្គញាណញ្ច. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ហិ អគ្គមគ្គញាណំ, អគ្គមគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សម្ពោធិ នាម. តត្ថ បធានវសេន តទត្ថទស្សនេ បឋមវិកប្បោ, បទដ្ឋានវសេន ទុតិយវិកប្បោ. កស្មា បនេត្ថ អរហត្តមគ្គញាណស្សេវ គហណំ, ននុ ហេដ្ឋិមានិបិ ភគវតោ មគ្គញាណានិ សវាសនមេវ យថាសកំ បដិបក្ខវិធមនវសេន បវត្តានិ. សវាសនប្បហានញ្ហិ ញេយ្យាវរណប្បហានន្តិ? សច្ចមេតំ, តំ បន អបរិបុណ្ណំ បដិបក្ខវិធមនស្ស វិប្បកតភាវតោតិ អាហ ‘‘អរហត្តមគ្គញាណេ វា’’តិ. សព្ពន្តិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន អធិគន្តព្ពំ សព្ពំ.

ខាទនីយានំ ឧឡារតា សាតរសានុភាវេនាតិ អាហ ‘‘មធុរេ អាគច្ឆតី’’តិ. បសំសាយ ឧឡារតា វិសិដ្ឋភាវេនាតិ អាហ – ‘‘សេដ្ឋេ’’តិ. ឱភាសស្ស ឧឡារតា មហន្តភាវេនាតិ វុត្តំ – ‘‘វិបុលេ’’តិ. ឧសភស្ស អយន្តិ អាសភី, ឥធ បន អាសភី វិយាតិ អាសភី. តេនាហ – ‘‘ឧសភស្ស វាចាសទិសី’’តិ. យេន គុណេន សា តំសទិសា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘អចលា អសម្បវេធី’’តិ វុត្តំ. យតោ កុតោចិ អនុស្សវនំ អនុស្សវោ. វិជ្ជាដ្ឋានាទីសុ កតបរិចយានំ អាចរិយានំ តំ តំ អត្ថំ ញាបេន្តី បវេណី អាចរិយបរម្បរា. កេវលំ អត្តនោ មតិយា ‘‘ឥតិ កិរ ឯវំ កិរា’’តិ បរិកប្បនា ឥតិកិរា. បិដកស្ស គន្ថស្ស សម្បទានតោ ភូតតោ តស្ស គហណំ បិដកសម្បទានំ. យថាសុតានំ អត្តានំ អាការស្ស បរិវិតក្កនំ អាការបរិវិតក្កោ. តថេវស្ស ‘‘ឯវមេត’’ន្តិ ទិដ្ឋិយា និជ្ឈានក្ខមនំ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ. អាគមាធិគមេហិ វិនា កេវលំ អនុស្សុតតោ តក្កមគ្គំ និស្សាយ តក្កនំ តក្កោ. អនុមានវិធិំ និស្សាយ គហណំ នយគ្គាហោ. យស្មា ពុទ្ធវិសយេ ឋត្វា ភគវតោ អយំ ថេរស្ស ចោទនា ថេរស្ស ច សោ អវិសយោ, តស្មា ‘‘បច្ចក្ខតោ ញាណេន បដិវិជ្ឈិត្វា វិយា’’តិ វុត្តំ. សីហនាទោ វិយាតិ សីហនាទោ. តំសទិសតា ចស្ស សេដ្ឋភាវេន, សោ ចេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សីហនាទោ’’តិអាទិមាហ. ឧន្នាទយន្តេនាតិ អសនិសទិសំ ករោន្តេន.

អនុយោគទាបនត្ថន្តិ អនុយោគំ សោធាបេតុំ. វិមទ្ទក្ខមញ្ហិ សីហនាទំ នទន្តោ អត្ថតោ អនុយោគំ សោធេតិ នាម, អនុយុជ្ឈន្តោ ច នំ សោធាបេតិ នាម. ទាតុន្តិ សោធេតុំ. កេចិ ‘‘ទានត្ថ’’ន្តិ អត្ថំ វទន្តិ, តំ ន យុត្តំ. ន ហិ យោ សីហទានំ នទតិ, សោ ឯវ តត្ថ អនុយោគំ ទេតីតិ យុជ្ជតិ. និឃំសនន្តិ វិមទ្ទនំ. ធមមានន្តិ តាបយមានំ. តាបនញ្ចេត្ថ គគ្គរិយា ធម្មាបនសីសេន វទតិ.

សព្ពេ តេតិ សព្ពេ តេ អតីតេ និរុទ្ធេ សម្មាសម្ពុទ្ធេ. តេនេតំ ទស្សេតិ – យេ តេ អហេសុំ អតីតមទ្ធានំ តវ អភិនីហារតោ ឱរំ សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសំ តាវ សាវកញាណគោចរេ ធម្មេ បរិច្ឆិន្ទន្តោ មារាទយោ វិយ ច ពុទ្ធានំ លោកិយចិត្តាចារំ ត្វំ ជានេយ្យាសិ. យេ បន តេ អព្ភតីតា, តតោ បរតោ ឆិន្នវដុមា ឆិន្នបបញ្ចា បរិយាទិន្នវដ្ដា សព្ពទុក្ខវីតិវត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធា, តេសំ សព្ពេសម្បិ តវ សាវកញាណស្ស អវិសយភូតេ ធម្មេ កថំ ជានិស្សសីតិ. តេនាតិ សម្ពោធិសង្ខាតេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានេន អរហត្តមគ្គញាណេន. ឯវំសីលាតិ តាទិសសីលា. សមាធិបក្ខាតិ សមាធិ ច សមាធិបក្ខា ច សមាធិបក្ខា ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន. តត្ថ សមាធិបក្ខាតិ វីរិយសតិយោ តទនុគុណា ច ធម្មា វេទិតព្ពា. ឈានសមាបត្តីសុ យេភុយ្យេន វិហារវោហារោ, ឈានសមាបត្តិយោ សមាធិប្បធានាតិ វុត្តំ ‘‘សមាធិបក្ខានំ ធម្មានំ គហិតត្តា វិហារោ គហិតោ’’តិ.

យថា បន ហេដ្ឋា គហិតាបិ សមាធិបញ្ញា បដិបក្ខតោ វិមុត្តត្តា វិមុច្ចន-សង្ខាត-កិច្ចវិសេស-ទស្សនវសេន វិមុត្តិបរិយាយេន បុន គហិតា ‘‘ឯវំវិមុត្តា’’តិ, ឯវំ ទិព្ពវិហារោ ទិព្ពវិហារវិសេសទស្សនវសេន បុន គហិតោ ‘‘ឯវំវិហារី’’តិ, តស្មា សព្ពេសំ សមាបត្តិវិហារានំ វសេនេត្ថ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិមុត្តីតិ សង្ខំ គច្ឆន្តិ វិមុច្ចិត្ថាតិ កត្វា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បដិប្បស្សទ្ធន្តេតិ បដិប្បស្សម្ភនោសាបនេន. សព្ពកិលេសេហិ និស្សដត្តា អសំសដ្ឋត្តា វិមុត្តត្តា ច និស្សរណវិមុត្តិ និព្ពានំ.

អនាគតពុទ្ធានំ បនាតិ បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថជោតនោ. តេន អតីតេសុ តាវ ខន្ធានំ ភូតបុព្ពត្តា តត្ថ សិយា ញាណស្ស សវិសយេ គតិ, អនាគតេសុ បន សព្ពសោ អសញ្ជាតេសុ កថន្តិ ឥមមត្ថំ ជោតេតិ. តេនាហ ‘‘អនាគតាបី’’តិអាទិ. ‘‘អត្តនោ ចេតសា បរិច្ឆិន្ទិត្វា វិទិតា’’តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ អតីតានាគតេ សត្តាហេ ឯវ បវត្តំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណស្ស វិសយោ, ន តតោ បរន្តិ? នយិទំ ចេតោបរិយញាណកិច្ចវសេន វុត្តំ, អថ ខោ បុព្ពេនិវាសអនាគតំសញាណានំ វសេន វុត្តំ, តស្មា នាយំ ទោសោ. វិទិតដ្ឋានេ ន ករោតិ សិក្ខាបទេនេវ តាទិសស្ស បដិក្ខេបស្ស បដិក្ខិត្តត្តា សេតុឃាតតោ ច. កថំ បន ថេរោ ទ្វយសម្ភវេ បដិក្ខេបមេវ អកាសិ, ន វិភជ្ជ ព្យាកាសីតិ អាហ ‘‘ថេរោ កិរា’’តិអាទិ. បារំ បរិយន្តំ មិនោតីតិ បារមី, សា ឯវ ញាណន្តិ បារមិញាណំ, សាវកានំ បារមិញាណំ សាវកបារមិញាណំ. តស្មិំ សាវកានំ ឧក្កំសបរិយន្តគតេ ជាននេ នាយមនុយោគោ, អថ ខោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេ សព្ពញ្ញុតាយ ជាននេ. កេចិ បន ‘‘សាវកបារមិញាណេតិ សាវកបារមិញាណវិសយេ’’តិ អត្ថំ វទន្តិ, តថា សេសបទេសុបិ. សីល…បេ… សមត្ថន្តិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិញាណសង្ខាតានំ ការណានំ ជាននសមត្ថំ. ពុទ្ធសីលាទយោ ហិ ពុទ្ធានំ ពុទ្ធកិច្ចស្ស បរេហិ ឯតេ ពុទ្ធាតិ ជាននស្ស ច ការណំ.

អនុមានញាណំ វិយ សំសយដ្ឋិតំ អហុត្វា ឥទមិទន្តិ យថាសភាវតោ ញេយ្យំ ធារេតិ និច្ឆិនោតីតិ ធម្មោ, បច្ចក្ខញាណន្តិ អាហ ‘‘ធម្មស្ស បច្ចក្ខតោ ញាណស្សា’’តិ. អនុឯតីតិ អន្វយោតិ អាហ ‘‘អនុយោគំ អនុគន្ត្វា’’តិ. បច្ចក្ខសិទ្ធញ្ហិ អត្ថំ អនុគន្ត្វា អនុមានញាណស្ស បវត្តិ ‘‘ទិដ្ឋេន អទិដ្ឋស្ស អនុមាន’’ន្តិ វេទិតព្ពា. វិទិតេ វេទកម្បិ ញាណំ អត្ថតោ វិទិតមេវ ហោតីតិ ‘‘អនុមានញាណំ នយគ្គាហោ វិទិតោ’’តិ វុត្តំ. វិទិតោតិ វិទ្ធោ បដិលទ្ធោ, អធិគតោតិ អត្ថោ. អប្បមាណោតិ អបរិមាណោ មហាវិសយត្តា. តេនាហ ‘‘អបរិយន្តោ’’តិ. តេនាតិ អបរិយន្តត្តា. តេន វា អបរិយន្តេន ញាណេន. ឯតេន ថេរោ យំ យំ អនុមេយ្យមត្ថំ ញាតុកាមោ ហោតិ, តត្ថ តត្ថ តស្ស អសង្គមប្បដិហតំ អនុមានញាណំ បវត្តេតីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សោ ឥមិនា’’តិអាទិ. តត្ថ ឥមិនាតិ ឥមិនា ការណេន.

បាការស្ស ថិរភាវំ ឧទ្ធមុទ្ធំ អាបេតីតិ ឧទ្ធាបំ, បាការមូលំ. អាទិ-សទ្ទេន បាការទ្វារពន្ធបរិខាទីនំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. បច្ចន្តេ ភវំ បច្ចន្តិមំ. បណ្ឌិតទោវារិកដ្ឋានិយំ កត្វា ថេរោ អត្តានំ ទស្សេតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកទ្វារន្តិ កស្មា អាហា’’តិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេសិ.

យស្សា បញ្ញាយ វសេន បុរិសោ បណ្ឌិតោតិ វុច្ចតិ, តំ បណ្ឌិច្ចន្តិ អាហ – ‘‘បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ’’តិ. តំតំឥតិកត្តព្ពតាសុ ឆេកភាវោ ព្យត្តភាវោ វេយ្យត្តិយំ. មេធតិ អញ្ញាណំ ហិំសតិ វិធមតីតិ មេធា, សា ឯតស្ស អត្ថីតិ មេធាវី. ឋានេ ឋានេ ឧប្បត្តិ ឯតិស្សា អត្ថីតិ ឋានុប្បត្តិកា, ឋានសោ ឧប្បជ្ជនបញ្ញា. អនុបរិយាយន្តិ ឯតេនាតិ អនុបរិយាយោ, សោ ឯវ បថោតិ អនុបរិយាយបថោ, បរិតោ បាការស្ស អនុយាយនមគ្គោ. បាការភាគា សម្ពន្ធិតព្ពា ឯត្ថាតិ បាការសន្ធិ, បាការស្ស ផុល្លិតបទេសោ. សោ បន ហេដ្ឋិមន្តេន ទ្វិន្នម្បិ ឥដ្ឋកានំ វិគមេន ឯវំ វុច្ចតីតិ អាហ – ‘‘ទ្វិន្នំ ឥដ្ឋកានំ អបគតដ្ឋាន’’ន្តិ. ឆិន្នដ្ឋានន្តិ ឆិន្នភិន្នបទេសំ, ឆិន្នដ្ឋានំ វា. តញ្ហិ ‘‘វិវរ’’ន្តិ វុច្ចតិ. កីលិដ្ឋន្តិ មលីនំ. ឧបតាបេន្តីតិ កិលេសបរិឡាហេន សន្តាបេន្តិ. វិពាធេន្តីតិ បីឡេន្តិ. ឧប្បន្នាយ បញ្ញាយ នីវរណេហិ ន កិញ្ចិ កាតុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘អនុប្បន្នាយ បញ្ញាយ ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេន្តី’’តិ. តស្មាតិ បច្ចយូបឃាតេន ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានតោ. ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុដ្ឋុ ឋបិតចិត្តាតិ ចតុព្ពិធាយបិ សតិបដ្ឋានភាវនាយ សម្មទេវ ឋបិតចិត្តា អប្បិតចិត្តា. យថាសភាវេន ភាវេត្វាតិ យាថាវតោ សម្មទេវ យថា បដិបក្ខា សមុច្ឆិជ្ជន្តិ, ឯវំ ភាវេត្វា.

បុរិមនយេ សតិបដ្ឋានានិ ពោជ្ឈង្គា ច មិស្សកា អធិប្បេតាតិ តតោ អញ្ញថា វត្តុំ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. មិស្សកាតិ សមថវិបស្សនាមគ្គវសេន មិស្សកា. ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តាតិ បឋមំ វុត្តត្តា សតិបដ្ឋានេសុ វិបស្សនំ គហេត្វា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ យថាភូតំ ភាវេត្វាតិ វុត្តត្តា មគ្គបរិយាបន្នានំយេវ ច នេសំ និប្បរិយាយពោជ្ឈង្គភាវតោ តេសុ ច អធិគតមេវ ហោតីតិ ពោជ្ឈង្គេ មគ្គោ ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ចាតិ គហិតេ សុន្ទរោ បញ្ហោ ភវេយ្យា’’តិ មហាសិវត្ថេរោ អាហ. ន បនេវំ គហិតំ បោរាណេហីតិ អធិប្បាយោ. ឥតីតិ វុត្តប្បការបរាមសនំ. ថេរោតិ សារិបុត្តត្ថេរោ.

តត្ថាតិ តេសុ បច្ចន្តនគរាទីសុ. នគរំ វិយ និព្ពានំ តទត្ថិកេហិ ឧបគន្តព្ពតោ ឧបគតានញ្ច បរិស្សយរហិតសុខាធិគមដ្ឋានតោ. បាការោ វិយ សីលំ តទុបគតានំ បរិតោ អារក្ខភាវតោ. អនុបរិយាយបថោ វិយ ហិរី សីលបាការស្ស អធិដ្ឋានភាវតោ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បរិយាយបថោតិ ខោ ភិក្ខុ ហិរិយា ឯតំ អធិវចន’’ន្តិ. ទ្វារំ វិយ អរិយមគ្គោ និព្ពាននគរប្បវេសនេ អញ្ជសភាវតោ. បណ្ឌិតទោវារិកោ វិយ ធម្មសេនាបតិ និព្ពាននគរំ បវិដ្ឋបវិសនកានំ សត្តានំ សល្លក្ខណតោ. ទិន្នោតិ ទាបិតោ, សោធិតោតិ អត្ថោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

៣. ចុន្ទសុត្តវណ្ណនា

៣៧៩. បុព្ពេ សាវត្ថិតោ វេឡុវគាមស្ស គតត្តា វុត្តំ ‘‘អាគតមគ្គេនេវ បដិនិវត្តន្តោ’’តិ. សត្តន្នន្តិ ឧបសេនោ, រេវតោ, ខទិរវនិយោ, ចុន្ទោ, សមណុទ្ទេសោ អហន្តិ ចតុន្នំ, ចាលា, ឧបចាលា, សីសូបចាលាតិ, តិស្សន្នន្តិ ឥមេសំ សត្តន្នំ អរហន្តានំ. នត្ថិ នុ ខោតិ ឯត្ថាបិ ‘‘ឱលោកេន្តោ’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ សីហាវលោកនញាយេន. ភវិស្សន្តិ មេ វត្តារោ ហរិតុំ នាសក្ខីតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ ទានិ បច្ឆិមទស្សនន្តិ ភូតកថនមត្តំ, ន តត្ថ សាលយតាទស្សនំ យថា តថាគតស្ស វេសាលិយា និក្ខមិត្វា នាគាបលោកិតំ.

តស្ស តស្ស វិសេសស្ស អធិដ្ឋានវសេនេវ ឥទ្ធិភេទទស្សនំ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ. សីហស្ស វិជម្ភនាទិវសេន កីឡិត្វា នាទសទិសី អយំ ធម្មកថាតិ វុត្តំ ‘‘សីហវិកីឡិតោ ធម្មបរិយាយោ’’តិ. គមនកាលោ មយ្ហន្តីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បរិសមាបនេ. តេន ថេរេន យថារម្ភស្ស វចនបពន្ធស្ស សមាបិតភាវំ ជោតេតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ ឯទិសេសុ សព្ពដ្ឋានេសុ. យុគន្ធរាទយោ បរិភណ្ឌបព្ពតាតិ វេទិតព្ពា. ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកប្បហារេន ឥវ. ស្វាយំ ឥវ-សទ្ទោ ន សក្កោមីតិ ឯត្ថ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ.

បដិបាទេស្សាមីតិ ឋិតកាយំ បដិបាទេស្សាមិ. បត្ថនាកាលេ អនោមទស្សិស្ស ភគវតោ វចនសុតានុសារេន ញាណេន ទិដ្ឋមត្តតំ សន្ធាយ ‘‘តំ បឋមទស្សន’’ន្តិ វុត្តំ. ធារេតុំ អសក្កោន្តី គុណសារំ. ឯស មគ្គោតិ ឯសោ ជាតានំ សត្តានំ មរណនិដ្ឋិតោ បន្ថោ. បុនបិ ឯវំភាវិនោ នាម សង្ខារាតិ សង្ខារា នាម ឯវំភាវិនោ, មរណបរិយោសានាតិ អត្ថោ. ឯត្តកន្តិ ឯត្តកំ កាលំ. សង្កឌ្ឍិត្វា សំហរិត្វា. មុខំ បិធាយាតិ មុខំ ឆាទេត្វា. អគ្ឃិកសតានីតិ មកុឡង្កុរចេតិយសតានិ.

បុរិមទិវសេតិ អតីតទិវសេ. យស្មា ធម្មសេនាបតិនោ អរហត្តប្បត្តទិវសេយេវ សត្ថុ សាវកសន្និបាតោ អហោសិ, តស្មា ‘‘បូរិតសាវកសន្និបាតោ ឯស ភិក្ខូ’’តិ វុត្តំ. បញ្ច ជាតិសតានីតិ ភុម្មត្ថេ, អច្ចន្តសំយោគេ វា ឧបយោគវចនំ.

កឡោបិហត្ថោតិ វិលីវមយភាជនហត្ថោ. ‘‘ចម្មមយភាជនហត្ថោ’’តិ ច វទន្តិ. បុរន្តរេតិ នគរមជ្ឈេ. វនេតិ អរញ្ញេ.

ឱសក្កនាការវិរហិតោតិ ធម្មទេសនាយ សង្កោចហេតុវិរហិតោ. វិសារទោតិ សារទវិរហិតោ. ធម្មោជន្តិ ធម្មរសំ, ឱជវន្តំ ទេសនាធម្មន្តិ អត្ថោ. ធម្មភោគន្តិ ធម្មបរិភោគំ, បរេហិ សទ្ធិំ សំវិភជនវសេន បវត្តំ ធម្មសម្ភោគន្តិ ទេសនាធម្មមេវ វទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧភយេនបិ ធម្មបរិភោគោវ កថិតោ’’តិ.

បិយាយិតព្ពតោ បិយេហិ. មនស្ស វឌ្ឍនតោ មនាបេហិ. ជាតិយាតិ ខត្តិយាទិជាតិយា. នានាភាវោ អសហភាវោ វិសុំភាវោ. អញ្ញថាភាវោ អញ្ញថត្តំ. សរីរន្តិ រូបធម្មកាយសង្ខាតំ សរីរំ. រូបកាយេ ហិ ភិជ្ជន្តេ ភិជ្ជន្តេវ. សោ ភិជ្ជេយ្យាតិ សោ មហន្តតរោ ខន្ធោ ភិជ្ជេយ្យ.

ទក្ខិណទិសំ គតោតិ ទក្ខិណទិសាមុខេ បវត្តោ. មហាខន្ធោ វិយាតិ មហន្តោ សារវន្តោ សាខាខន្ធោ វិយ. សាខខន្ធា ហិ ទិសាភិមុខបវត្តាការា, មូលខន្ធោ បន ឧទ្ធមុគ្គតោ. សោឡសន្នំ បញ្ហានន្តិ សោឡសន្នំ អបរាបរិយបវត្តនិយានំ អត្ថានំ. ញាតុំ ឥច្ឆិតោ ហិ អត្ថោ បញ្ហោ.

៤-៥. ឧក្កចេលសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៨០-៣៨១. អមាវសុបោសថេតិ អមាវសិឧបោសថេ, កាលបក្ខឧបោសថេតិ អត្ថោ. បុរិមនយេនេវាតិ អនន្តរសុត្តេ វុត្តនយេនេវ.

៦. ឧត្តិយសុត្តវណ្ណនា

៣៨២. មច្ចុធេយ្យស្សាតិ មច្ចុនោ បវត្តិដ្ឋានស្ស.

៨. ព្រហ្មសុត្តវណ្ណនា

៣៨៤. តស្មិំ កាលេតិ បឋមាភិសម្ពោធិយំ. ភិក្ខុយេវ នត្ថិ ធម្មចក្កស្ស អប្បវត្តិតត្តា, ភិក្ខុយេវ ភិក្ខុលក្ខណយោគតោ. ឯកកោ មគ្គោ, ន ទ្វេធាបថភូតោតិ ឯកមគ្គោ, តំ ឯកមគ្គំ. ជាតិយា ខយោ វដ្ដទុក្ខស្ស អន្តភូតោតិ ជាតិក្ខយន្តោ, និព្ពានំ, តំ ទិដ្ឋត្តា ជាតិក្ខយន្តទស្សីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

៩. សេទកសុត្តវណ្ណនា

៣៨៥. អយំ តស្ស លទ្ធីតិ អយំ ឥទានិ វុច្ចមានា តស្ស អាចរិយស្ស លទ្ធិ. តតោ អនាមេន្តោតិ យេន វំសោ នមតិ, តេន កាយំ អនាមេន្តោ. តថា នមន្តោ ហិ បតិត្វា ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហោតិ. តន្តិ កាយំ, តំ វំសំ វា. អាកឌ្ឍេន្តោ វិយាតិ នមិតដ្ឋានតោ បរភាគេន អាកឌ្ឍេន្តោ វិយ. ឯកតោភាគិយំ កត្វាតិ យថាវុត្តំ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ឱនតំ វិយ កត្វា. តថា ករណំ បន តថា វាតូបត្ថម្ភគាហាបនេនាតិ អាហ – ‘‘វាតូបត្ថម្ភំ គាហាបេត្វា’’តិ. តញ្ច សតិយា តទត្ថំ ឧបដ្ឋានេនាតិ វុត្តំ ‘‘សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា’’តិ. និច្ចលោវ និសីទន្តោ អន្តេវាសី អាចរិយំ រក្ខតិ, ឯត្តកំ អាចរិយស្ស លទ្ធិវសេន វុត្តំ. ‘‘អាចរិយោ វំសំ សុគ្គហិតំ គណ្ហន្តោ’’តិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

‘‘អត្តានមេវ រក្ខតី’’តិ ឥទំ អត្តនោ រក្ខណំ បធានំ កត្វា វុត្តំ, ន អន្តេវាសិកន្តិ អវធារណផលំ. អត្តរក្ខាយ បនេត្ថ សិជ្ឈមានាយ អន្តេវាសិករក្ខាបិ សិទ្ធា ឯវ ហោតីតិ. ទុតិយបក្ខេបិ ឯសេវ នយោ. សោ តត្ថ ញាយោតិ យា អត្តនោ ឯវ រក្ខា, សា អត្ថតោ បររក្ខាបិ ហោតីតិ អយមេត្ថ ញាយោ យុត្តប្បយោគោ. អនុវឌ្ឍិយាតិ យថាវឌ្ឍិតស្ស អនុអនុវឌ្ឍិយា. ឯតេន បដិលទ្ធសម្បយុត្តបមោទនាការោ ទស្សិតោតិ អាហ – ‘‘សបុព្ពភាគាយ មុទិតាយាតិ អត្ថោ’’តិ. អាសេវនាយាតិអាទីនិ បទានិ អនុទយតាបរិយោសានានិ (យស្មា សតិបដ្ឋានំ សេវន្តស្ស សិទ្ធំ អត្តនោ ច បរស្ស ច រក្ខណំ បកាសេន្តិ, តស្មា) – ‘‘អត្តានំ, ភិក្ខវេ, រក្ខិស្សាមីតិ សតិបដ្ឋានំ សេវិតព្ព’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

១០. ជនបទកល្យាណីសុត្តវណ្ណនា

៣៨៦. ជនបទស្មិំ កល្យាណីតិ សកលជនបទេ ភទ្ទា រូបសម្បត្តិយា សិក្ខាសម្បត្តិយា ច សុន្ទរា សេដ្ឋា. រូបសម្បត្តិ ច នាម សព្ពសោ រូបទោសាភាវេន រូបគុណបារិបូរិយា ហោតីតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆសរីរទោសរហិតា បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតា’’តិ វុត្តំ. តំ ទុវិធម្បិ វិវរន្តោ ‘‘សា ហី’’តិអាទិមាហ. បញ្ចកល្យាណសមន្នាគតាតិ បញ្ចវិធសរីរគុណសម្បទាហិ សមន្នាគតា. នាតិទីឃា នាតិរស្សាតិ បមាណមជ្ឈិមា ទីឃតរប្បមាណា ន ហោតិ, ន អតិរស្សា, លកុណ្ឌករូបា ន ហោតិ. នាតិកិសាតិ អតិវិយ កិសថទ្ធមំសលោហិតា ទិស្សមានា អដ្ឋិសរីរា ជាលសរីរា ន ហោតិ. នាតិថូលាតិ ភារិយមំសា មហោទរា ន ហោតិ. នាតិកាឡា នាច្ចោទាតាតិ អតិវិយ កាឡវណ្ណា ឈាមង្គារោ វិយ, ទធិតក្កាទីហិ បមជ្ជិតមត្តកំសលោហវណ្ណា ន ហោតិ. មនុស្សលោកេ តាទិសិយា រូបសម្បត្តិយា អភាវតោ អតិក្កន្តា មនុស្សវណ្ណំ. យថា បមាណយុត្តា, ឯវំ អារោហបរិណាហយោគតោ ច បរេសំ បសាទាវហា នាតិទីឃតាទយោ. ឯវំ មនុស្សានំ ទិព្ពរូបតាសម្បត្តីបីតិ វុត្តំ ‘‘អប្បត្តា ទិព្ពវណ្ណ’’ន្តិ. ឯត្ថ ច នាតិទីឃនាតិរស្សតាវចនេន អារោហសម្បត្តិ វុត្តា ឧព្ពេធេន បាសាទិកភាវតោ. កិសថូលទោសាភាវវចនេន បរិណាហសម្បត្តិ វុត្តា. ឧភយេនបិ សណ្ឋានសម្បទា វិភាវិតា, នាតិកាឡតាវចនេន វណ្ណសម្បត្តិ វុត្តា វិវណ្ណតាភាវតោ. បិយង្គុសាមាតិ បរិណតបិយង្គុបុប្ផសទិសសរីរនិភាសា. មុខបរិយោសានន្តិ អធរោដ្ឋមាហ. អយំ យថាវុត្តា សរីរវណ្ណសម្បត្តិ. អស្សាតិ ជនបទកល្យាណិយា. ឆវិកល្យាណតា ឆវិសម្បត្តិហេតុកត្តា តស្សា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. នខា ឯវ បត្តសទិសតាយ នខបត្តានិ.

(បសាវោ សរីរាវយវេន ឥរិយនន្តិ អាហ – ‘‘បវត្តីតិ អត្ថោ’’តិ, បសាវោ យថាបរិតមេវ កនតន្តិ, ន សភាវសន្ធានំ. យថាវិភាវសេន ឧត្តមមេវ នច្ចំ នច្ចតិ. តេ វា វីសតិយាសូតិរំ ធានប្បត្តិយា បវត្តិយា បវត្តិមកតមន្ទតា វិភាវសុដតស្ស ឧត្តមមេវ គីតញ្ច គាយតីតិ អត្ថោ.) [ឯត្ថន្តរេ បាឋោ អសុទ្ធោ ទុស្សោធនីយោ ច. សុទ្ធបាឋោ គវេសិតព្ពោ.] សមតិត្តិកោ តេលបត្តោតិ មុខវត្តិសមំ តេលានំ បូរិតត្តា សមតិត្តិកមុខំ តេលភាជនំ. អន្តរេន ច មហាសមជ្ជំ អន្តរេន ច ជនបទកល្យាណិន្តិ ជនបទកល្យាណិយា, តស្សា ច នច្ចគីតំ បេក្ខិតុំ សន្និបតិតមហាជនសមូហស្ស មជ្ឈតោ បរិហរិតព្ពោ នេតព្ពោ. នន្តិ តេលំ. អាហរេយ្យាតិ អាបជ្ជេយ្យ. តត្រិទំ ឱបម្មសំសន្ទនំ – តេលបត្តំ វិយ កាយគតាសតិ, តស្ស បរិហរណបុគ្គលោ វិយ វិបស្សកោ, ជនកាយា វិយ បុថុត្តារម្មណានិ, អសិបុរិសោ វិយ មនោ, តេលស្ស ចជនំ វិយ កិលេសុប្បាទនំ, សីសបាតនំ វិយ អរិយមគ្គញាណសីសានុប្បត្តិ. ‘‘កាយគតា សតិ នោ ភាវិតា…បេ… សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា ‘‘បុព្ពភាគវិបស្សនាវ កថិតា’’តិ វុត្តំ.

នាលន្ទវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.