៩. តតិយអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គោ

១. នច្ចគីតសុត្តវណ្ណនា

១១៥១. សង្ខេបតោ ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ទី.និ. ២.៩០; ធ.ប. ១៨៣) ភគវតោ សាសនំ អច្ចន្តឆន្ទរាគបវត្តិតោ នច្ចាទីនំ ទស្សនំ ន អនុលោមេតីតិ អាហ ‘‘សាសនស្ស អននុលោមត្តា’’តិ. អត្តនា បរេហិ ច បយោជិយមានំ បយោជាបិយមានញ្ច ឯតេនេវ នច្ច-សទ្ទេន គហិតំ, តថា គីតវាទិតសទ្ទេហិ ចាតិ អាហ – ‘‘នច្ចននច្ចាបនាទិវសេនា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន គាយន-គាយាបន-វាទន-វាទាបនាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. ទស្សនេន ចេត្ថ សវនម្បិ សង្គហិតំ វិរូបេកសេសនយេន. យថាសកំ វិសយស្ស អាលោចនសភាវតាយ វា បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ សវនកិរិយាយបិ ទស្សនសង្ខេបសព្ភាវតោ ‘‘ទស្សនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អវិសូកភូតស្ស គីតស្ស សវនំ កទាចិ វដ្ដតីតិ អាហ – ‘‘វិសូកភូតា ទស្សនា ចា’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកអដ្ឋកថាយ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ២.បច្ឆិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) – ‘‘ធម្មូបសំហិតំ គីតំ វដ្ដតិ, គីតូបសំហិតោ ធម្មោ ន វដ្ដតី’’តិ.

២. ឧច្ចាសយនសុត្តវណ្ណនា

១១៥២. ឧច្ចាតិ ឧច្ច-សទ្ទេន សមានត្ថំ ឯកំ សទ្ទន្តរំ. សេតិ ឯត្ថាតិ សយនំ, ឧច្ចាសយនំ មហាសយនញ្ច សមណសារុប្បរហិតំ បដិក្ខិត្តន្តិ អាហ – ‘‘បមាណាតិក្កន្តំ អកប្បិយត្ថរណ’’ន្តិ. អាសន្ទាទិអាសនញ្ចេត្ថ សយនេនេវ សង្គហិតំ. យស្មា បន អាធារេ បដិក្ខិត្តេ តទាធារកិរិយា បដិក្ខិត្តាវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧច្ចាសយនមហាសយនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អត្ថតោ បន តទុបភោគភូតនិសជ្ជានិបជ្ជនេហិ វិរតិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា ឧច្ចាសយនមហាសយនញ្ច ឧច្ចាសយនមហាសយនញ្ចាតិ ឧច្ចាសយនមហាសយនន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ឯកសេសនយេន អយំ និទ្ទេសោ កតោ យថា – ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ (ឧទា. ១). អាសនកិរិយាបុព្ពកត្តា វា សយនកិរិយាយ សយនគ្គហណេនេវ អាសនម្បិ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣. ជាតរូបសុត្តវណ្ណនា

១១៥៣. អញ្ញេបិ ឧគ្គហាបនេ ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនេ ច បដិគ្គហណត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ – ‘‘ន ឧគ្គណ្ហាបេន្តិ, ន ឧបនិក្ខិត្តំ សាទិយន្តី’’តិ. អថ វា តិវិធំ បដិគ្គហណំ កាយេន វាចាយ មនសាតិ. តត្ថ កាយេន បដិគ្គហណំ ឧគ្គហណំ, វាចាយ បដិគ្គហណំ ឧគ្គហាបណំ, មនសា បដិគ្គហណំ សាទិយនំ. តិវិធម្បិ បដិគ្គហណំ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសនយេន វា គហេត្វា ‘‘បដិគ្គហណា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘នេវ នំ ឧគ្គណ្ហន្តី’’តិអាទិ. ឯស នយោ ‘‘អាមកធញ្ញបដិគ្គហណា’’តិអាទីសុបិ.

៤. អាមកធញ្ញសុត្តវណ្ណនា

១១៥៤. នីវារាទិឧបធញ្ញស្ស សាលិអាទិមូលធញ្ញន្តោគធត្តា វុត្តំ ‘‘សត្តវិធស្សា’’តិ.

៥. អាមកមំសសុត្តវណ្ណនា

១១៥៥. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច វសានិ ភេសជ្ជានិ – អច្ឆវសំ, មច្ឆវសំ, សុសុកាវសំ, សូករវសំ, គទ្រភវស’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២; បារា. អដ្ឋ. ៦២៣) វុត្តត្តា ឥទំ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតំ នាម. តស្ស បន ‘‘កាលេ បដិគ្គហិត’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) វុត្តត្តា បដិគ្គហណំ វដ្ដតីតិ អាហ – ‘‘អញ្ញត្រ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតា’’តិ. វិនយវសេន ឧបបរិក្ខិតព្ពោ, តស្មា សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វុត្តនយេនេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.