១២. សច្ចសំយុត្តំ

១. សមាធិវគ្គោ

១. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

១០៧១. ចិត្តេកគ្គតាយាតិ និស្សក្កវចនំ ‘‘បរិហាយន្តី’’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា. យថាភូតាទិវសេនាតិ យថាគតាទិវសេន. យថាភូតំ នាម ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘‘សមាហិតោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘តថា យស្មា’’តិអាទិសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ហិ យថាភូតវសេន ការណច្ឆេទោ កតោ ‘‘តថា យស្មា’’តិអាទិវចនេហិ. វណ្ណាតិ អក្ខរា, ‘‘គុណា’’តិ កេចិ. បទព្យញ្ជនានីតិ នាមាទិបទានិ ចេវ តំសមុទាយភូតព្យញ្ជនានិ ច.

៣. បឋមកុលបុត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

១០៧៣-៧៥. សាសនាវចរា អធិប្បេតា ពាហិរកានំ សច្ចាភិសមយស្ស អភាវតោ. តថាតិ ឥមិនា ចតុត្ថបញ្ចមេសុ អត្ថវិសេសាភាវំ ទស្សេតិ. យទិ ឯវំ កស្មា វិសុំ វិសុំ ទេសនាតិ អាហ ‘‘តេន តេន អភិលាបេនា’’តិអាទិ.

១០. តិរច្ឆានកថាសុត្តវណ្ណនា

១០៨០. ទុគ្គតិតោ សំសារតោ ច និយ្យាតិ ឯតេនាតិ និយ្យានំ, សគ្គមគ្គោ មោក្ខមគ្គោ ច. តស្មិំ និយ្យានេ និយុត្តា, តំ ឯត្ថ អត្ថីតិ និយ្យានិកា. វចីទុច្ចរិតសំកិលេសតោ វា និយ្យាតីតិ ឦ-ការស្ស រស្សត្តំ យ-ការស្ស ក-ការំ កត្វា និយ្យានិកា. ចេតនាយ សទ្ធិំ សម្ផប្បលាបា វេរមណិ. តប្បដិបក្ខតោ អនិយ្យានិកា, តស្ស ភាវោ អនិយ្យានិកត្តំ. តិរច្ឆានភូតន្តិ តិរោករណភូតំ. កម្មដ្ឋានភាវេតិ អនិច្ចតាបដិសំយុត្តចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវេ. សាត្ថកន្តិ ទានសីលាទិនិស្សិតត្តា ហិតបដិសំយុត្តំ.

វិសិខាតិ ឃរសន្និវេសោ. វិសិខាគហណេន ច គាមាទិគហណេ វិយ តន្និវាសិនោ វិសេសតោ គហិតា ‘‘អាគតោ គាមោ’’តិអាទីសុ វិយ. តេនាហ ‘‘សូរា សមត្ថា’’តិ. កុម្ភដ្ឋានាបទេសេន កុម្ភទាសិយោ វុត្តាតិ អាហ – ‘‘កុម្ភទាសិកថា’’តិ. អយាថាវតោ ឧប្បត្តិដ្ឋិតិសំហារាទិវសេន លោកោ អក្ខាយតិ ឯតេនាតិ លោកក្ខាយិកា. ឥតិ ឥមិនា បការេន ភវោ, ឥមិនា អភវោតិ ឯវំ បវត្តាយ ឥតិភវាភវកថាយ សទ្ធិំ.

សមាធិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ធម្មចក្កប្បវត្តនវគ្គោ

១. ធម្មចក្កប្បវត្តនសុត្តវណ្ណនា

១០៨១. ‘‘ឥសីនំ បតនុប្បតនវសេន ឱសីទនឧប្បតនដ្ឋានវសេន ឯវំ ‘ឥសិបតន’ន្តិ ‘លទ្ធនាមេ’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘ឯត្ថ ហី’’’តិអាទិ វុត្តំ.

អាមន្តេសីតិ ឯត្ថ យស្មា ធម្មចក្កប្បវត្តនត្ថំ អយំ អាមន្តនា, តស្មា សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ សត្ថុ បុព្ពចរិតំ សង្ខេបេនេវ បកាសេតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘ទីបង្ករបាទមូលេ កតាភិនីហារតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មារពលំ ភិន្ទិត្វាតិ មារញ្ច មារពលញ្ច ភញ្ជិត្វា. អថ វា មារស្ស អព្ភន្តរំ ពាហិរញ្ចាតិ ទុវិធំ ពលំ ភញ្ជិត្វា. ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា’’តិ ឯត្ថ អន្ត-សទ្ទោ ‘‘បុព្ពន្តេ ញាណំ អបរន្តេ ញាណ’’ន្តិអាទីសុ (ធ. ស. ១០៦៣) វិយ ភាគបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទ្វេ ឥមេ, ភិក្ខវេ, កោដ្ឋាសា’’តិ. សហ សមុទាហារេនាតិ ឧច្ចារណសមកាលំ. បត្ថរិត្វា អដ្ឋាសិ ពុទ្ធានុភាវេន. ព្រហ្មានោ សមាគច្ឆិំសុ បរិបក្កកុសលមូលា សច្ចាភិសម្ពោធាយ កតាធិការា.

គិហិសញ្ញោជនន្តិ គិហិពន្ធនំ. ឆិន្ទិត្វាតិ ហរិត្វា. ន វឡញ្ជេតព្ពាតិ នានុយុញ្ជេតព្ពា. កិលេសកាមសុខស្សាតិ កិលេសកាមយុត្តស្ស សុខស្ស. អនុយោគោតិ អនុភវោ. គាមវាសីហិ សេវិតព្ពត្តា គាមវាសីនំ សន្តកោ. អត្តនោតិ អត្តភាវស្ស. អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, អត្តភាវោ. ទុក្ខករណន្តិ ទុក្ខុប្បាទនំ. អត្តមារណេហីតិ អត្តពាធនេហិ. ឧបសមាយាតិ កិលេសវូបសមោ អធិប្បេតោ, តទត្ថសម្បទានវចនន្តិ អាហ ‘‘កិលេសូបសមត្ថាយា’’តិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

សច្ចញាណាទិវសេន តយោ បរិវដ្ដា ឯតស្សាតិ តិបរិវដ្ដំ, ញាណទស្សនំ. តេនាហ ‘‘សច្ចញាណា’’តិអាទិ. យថាភូតំ ញាណន្តិ បដិវេធញាណំ អាហ. តេសុយេវ សច្ចេសុ. ញាណេន កត្តព្ពស្ស ច បរិញ្ញាបដិវេធាទិកិច្ចស្ស ច ជាននញាណំ, ‘‘តញ្ច ខោ បដិវេធតោ បគេវា’’តិ កេចិ. បច្ឆាតិ អបរេ. តថា កតញាណំ. ទ្វាទសាការន្តិ ទ្វាទសវិធអាការភេទំ. អញ្ញត្ថាតិ អញ្ញេសុ សុត្តេសុ.

បដិវេធញាណម្បិ ទេសនាញាណម្បិ ធម្មចក្កន្តិ ឥទំ តត្ថ ញាណកិច្ចំ បធានន្តិ កត្វា វុត្តំ. សទ្ធិន្ទ្រិយាទិធម្មសមុទាយោ បន បវត្តនដ្ឋេន ចក្កន្តិ ធម្មចក្កំ. អថ វា ចក្កន្តិ អាណា, ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មញ្ច តំ ចក្កញ្ច, ធម្មេន ញាយេន ចក្កន្តិបិ ធម្មចក្កំ. យថាហ ‘‘ធម្មញ្ច បវត្តេតិ ចក្កញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ចក្កញ្ច បវត្តេតិ ធម្មញ្ចាតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មេន បវត្តតីតិ ធម្មចក្កំ, ធម្មចរិយាយ បវត្តតីតិ ធម្មចក្ក’’ន្តិអាទិ (បដិ. ម. ២.៤០-៤១). ឧភយម្បីតិ បដិវេធញាណំ ទេសនាញាណន្តិ ឧភយម្បិ. ឯតន្តិ តទុភយំ. ឥមាយ ទេសនាយាតិ ឥមិនា សុត្តេន បកាសេន្តេន ភគវតា យថាវុត្តញាណទ្វយសង្ខាតំ ធម្មចក្កំ បវត្តិតំ នាម បវត្តនកិច្ចស្ស អនិដ្ឋិតត្តា. បតិដ្ឋិតេតិ អញ្ញាសិ កោណ្ឌញ្ញត្ថេរេន សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតេ. បវត្តិតំ នាម កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាសនន្តរធានតោ បដ្ឋាយ យាវ ពុទ្ធុប្បាទោ, ឯត្តកំ កាលំ អប្បវត្តបុព្ពស្ស បវត្តិតត្តា, ឧបរិមគ្គាធិគមោ បនស្ស អត្ថង្គតោ ឯវាតិ.

ឯកប្បហារេនាតិ ឯកេនេវ បហារសញ្ញិតេន កាលេន. ទិវសស្ស ហិ តតិយោ ភាគោ បហារោ នាម. បាឡិយំ បន ‘‘តេន ខណេន តេន លយេន តេន មុហុត្តេនា’’តិ វុត្តំ. តំ បហារក្ខណសល្លក្ខណមេវ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណោភាសោតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណានុភាវេន បវត្តោ ឱភាសោ ចិត្តំ បដិច្ច ឧតុសមុដ្ឋានោ វេទិតព្ពោ. យស្មា ភគវតោ ធម្មចក្កប្បវត្តនស្ស អារម្ភេ វិយ បរិសមាបនេ អតិវិយ ឧឡារតមំ បីតិសោមនស្សំ ឧទបាទិ, តស្មា ‘‘ឥមស្សបិ ឧទានស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៩. សង្កាសនសុត្តវណ្ណនា

១០៨៩. អត្ថសំវណ្ណនេ វណ្ណីយន្តេតិ វណ្ណា. តេយេវ បរិយាយេន អក្ខរណតោ អក្ខរានិ. អត្ថំ ព្យញ្ជេន្តីតិ ព្យញ្ជនានិ. យស្មា បន អការាទិកេ សរសមញ្ញា, កការាទិកេ ព្យញ្ជនសមញ្ញា, ឧភយត្ថ វណ្ណសមញ្ញា, តស្មា វុត្តំ ‘‘វណ្ណានំ វា ឯកទេសា យទិទំ ព្យញ្ជនា នាមា’’តិ. នេត្តិយំ បន វាក្យេ ព្យញ្ជនសមញ្ញា. ព្យញ្ជនគ្គហណេនេវ ចេត្ថ អាការនិរុត្តិនិទ្ទេសា គហិតា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សង្កាសនាតិ អត្ថស្ស ញាបនា ភាគសោ. តេនាហ ‘‘វិភត្តិយោ’’តិ. សង្កាសនគ្គហណេនេវ ចេត្ថ បកាសនា វុត្តា ហោតិ. វិភត្តិយោ ហិ អត្ថវចនេនេវ វិវរន្តិ, តាហិ ការណបញ្ញត្តិយោ វុត្តាយេវាតិ, តាហិបិ អត្ថបទានិ គហិតានេវ ហោន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ, វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គវណ្ណនាយំ នេត្តិអដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. សព្ពាការេនាតិ សភាគាទិវិភាវនាការេន. វណ្ណាទីនន្តិ តស្មិំ បន វិត្ថារេ បវត្តវណ្ណាទីនំ. តស្មាតិ វណ្ណាទីនំ អន្តអភាវតោ. ឯវមាហាតិ ‘‘អបរិមាណា វណ្ណា ព្យញ្ជនា សង្កាសនា’’តិ ឯវមាហ.

១០. តថសុត្តវណ្ណនា

១០៩០. សភាវាវិជហនដ្ឋេនាតិ អត្តនោ ទុក្ខសភាវស្ស កទាចិបិ អបរិច្ចជនេន តថសភាវំ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខញ្ហិ ទុក្ខមេវ វុត្ត’’ន្តិ. សភាវស្សាតិ ទុក្ខសភាវស្ស. អមោឃតាយាតិ អវញ្ឈតាយ. អវិតថន្តិ ន វិតថំ. តេនាហ ‘‘ន ហិ ទុក្ខំ អទុក្ខំ នាម ហោតី’’តិ. អញ្ញភាវានុបគមេនាតិ សមុទយាទិសភាវានុបគមនេន មុសា ន ហោតីតិ អញ្ញោ អញ្ញថា ន ហោតីតិ អនញ្ញថំ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ.

ធម្មចក្កប្បវត្តនវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. កោដិគាមវគ្គោ

១. កោដិគាមសុត្តវណ្ណនា

១០៩១. អននុពោធាតិ បដិវេធស្ស អនុរូបពោធាភាវេន. អប្បដិវេធាតិ សច្ចានំ បដិមុខំ វេធាភាវេន.

២. ទុតិយកោដិគាមសុត្តវណ្ណនា

១០៩២. ផលសមាធិផលបញ្ញានន្តិ អគ្គផលសមាធិអគ្គផលបញ្ញានំ.

៧. តថសុត្តវណ្ណនា

១០៩៧. អរិយានន្តិ ពុទ្ធានំ អរិយានំ. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ.

៨. លោកសុត្តវណ្ណនា

១០៩៨. បដិវិទ្ធត្តា ទេសិតត្តា ចាតិ ឥមិនា បដិវេធញាណេន ទេសនាញាណេន ច បរិគ្គហិតត្តា អរិយសន្តកានិ ហោន្តិ អរិយស្ស ភគវតោ សន្តកភាវតោ.

១០. គវម្បតិសុត្តវណ្ណនា

១១០០. ឯកប្បដិវេធោតិ ឯកេនេវ ញាណេន ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ ឯកជ្ឈំ បដិវេធោ.

កោដិគាមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. សីសបាវនវគ្គោ

៣. ទណ្ឌសុត្តវណ្ណនា

១១០១. បុនប្បុនំ វដ្ដស្មិំយេវ និព្ពត្តន្តិ អទិដ្ឋត្តា ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ.

៥. សត្តិសតសុត្តវណ្ណនា

១១០៥. ភវេយ្យ ចេតិ ទុក្ខទោមនស្សានិ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា សហិតេហិ តេហិ សច្ចាភិសមយោ ភវេយ្យាតិ ឯវំ បរិកប្បនា ន កាតព្ពាតិ.

៩. ឥន្ទខីលសុត្តវណ្ណនា

១១០៩. អជ្ឈាសយន្តិ សស្សតាទិភេទំ អជ្ឈាសយំ. សោ ហិ ‘‘ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញ’’ន្តិ គាហស្ស មុខភូតត្តា មុខន្តិ អធិប្បេតោ. តញ្ច អបរេ អទិដ្ឋសច្ចា ឱលោកេន្តិ, ទិដ្ឋសច្ចា បន នេវ ឱលោកេន្តិ.

១០. វាទត្ថិកសុត្តវណ្ណនា

១១១០. កុក្កុកោ បមាណមជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ហត្ថោតិ អត្ថោ. កុក្កូតិ តស្សេវ នាមំ.

សីសបាវនវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បបាតវគ្គោ

១. លោកចិន្តាសុត្តវណ្ណនា

១១១១. លោកចិន្តន្តិ លោកសន្និវេសបដិសំយុត្តវីមំសាវ. ‘‘លោកចិត្ត’’ន្តិបិ បាឋោ, តំតំលោកបរិយាបន្នំ ចិត្តន្តិ អត្ថោ. នាឡិកេរាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន អវុត្តានំ ឱសធិតិណវនប្បតិអាទីនំ សង្គហោ. ឯវរូបន្តិ ឯទិសំ អញ្ញម្បិ តំតំលោកចិត្តំ.

វិគតចិត្តោតិ អត្តត្ថបរត្ថតោ អបគតវិតក្កោ អទ្ទស ឯវំ អធិដ្ឋហិំសូតិ សម្ពន្ធោ. សម្ពរិមាយន្តិ សម្ពរេន អសុរិន្ទេន ឧប្បាទិតំ អសុរមាយំ, យំ ‘‘ឥន្ទជាល’’ន្តិបិ វុច្ចតិ ឥន្ទស្ស មោហនត្ថំ ឧប្បាទិតត្តា. សម្បរិវត្តេត្វាតិ បរិធាវេត្វា. យថា នេតិ នេ អសុរេ យថា សោ បុរិសោ បស្សតិ, ឯវំ អធិដ្ឋហិំសុ. កស្មា បនេតេ ឯវំ អធិដ្ឋហិំសូតិ? តំ បុរិសំ តត្ថ តថានិសិន្នំ ទិស្វា ‘‘អយញ្ច ទេវោ’’តិ អាសង្កន្តា តថា អធិដ្ឋហិត្វា ភិសមុឡាលឆិទ្ទេហិ បវិសិត្វា អត្តនោ អសុរភវនំ គតា. តេនាហ ភគវា – ‘‘ទេវានំយេវ មោហយមានា’’តិ.

២-៣. បបាតសុត្តាទិវណ្ណនា

១១១២-៣. មរិយាទបាសាណោតិ គិជ្ឈកូដបព្ពតស្ស មរិយាទបាការសទិសោ មហន្តោ បាសាណោ. អនិដ្ឋរូបន្តិ ឯត្ថ រូប-សទ្ទោ សភាវត្ថោ ‘‘បិយរូបេ សាតរូបេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៤០៨-៤០៩) វិយាតិ អាហ – ‘‘អនិដ្ឋសភាវ’’ន្តិ.

៥. វាលសុត្តវណ្ណនា

១១១៥. ឧបាសនន្តិ អាចរិយឧបាសនំ, អាចរិយំ អន្តេវាសិនា វា ទិវសេ ទិវសេ សិក្ខនវសេន ឧបាសិតព្ពតោ ឧបាសនន្តិ លទ្ធនាមំ កណ្ឌខិបនសិប្បំ. កណ្ឌំ អតិក្កមន្តេតិ សរំ ខិបន្តេ. បោង្ខានុបោង្ខន្តិ បោង្ខសទ្ទត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឯកំ កណ្ឌំ ខិបិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អបរំ អនុបោង្ខន្តិ ឯត្ថ អបរន្តិ តតិយកណ្ឌំ. អនុបោង្ខំ នាម ឥទន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អនុបោង្ខំ នាម ទុតិយស្ស បោង្ខ’’ន្តិ វុត្តំ. តញ្ហិ តតិយេន សរេន វិជ្ឈីយតិ. បុន អបរំ តស្ស បោង្ខន្តិ ឥទំ បន អបរាបរំ អវិរជ្ឈនំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ទុរភិសម្ភវតរន្តិ អភិភវិតុំ អសក្កុណេយ្យតរំ. វាលន្តិ កេសំ. សត្តធា ភិន្ទិត្វាតិ សត្តក្ខត្តុំ វិផាលេត្វា. តស្ស ឯកំ ភេទន្តិ តស្ស កេសស្ស ឯកំ អំសុសង្ខាតំ ភេទំ គហេត្វា. វាតិង្គណមជ្ឈេ ពន្ធិត្វាតិ វាតិង្គណផលស្ស មជ្ឈដ្ឋានេ ពន្ធិត្វា. អបរំ ភេទន្តិ អបរំ កេសស្ស អំសុសង្ខាតំ ភេទំ. អគ្គកោដិយំ ពន្ធិត្វាតិ យថា តស្ស វាលភេទស្ស ឩកាមត្តំ លិខាមត្តំ វា កណ្ឌស្ស អគ្គកោដិំ អធិកំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ, ឯវំ ពន្ធិត្វា. ឧសភមត្តេតិ វីសតិយដ្ឋិមត្តេ ឋានេ ឋិតោ. កណ្ឌពទ្ធាយ កោដិយាតិ កណ្ឌពទ្ធាយ វាលស្ស កោដិយា វាតិង្គណពន្ធនវាលស្ស កោដិំ បដិវិជ្ឈេយ្យ.

៨. ទុតិយឆិគ្គឡយុគសុត្តវណ្ណនា

១១១៨. អធិច្ចុប្បត្តិកន្តិ យទិច្ឆាវសេន ឧប្បជ្ជនកំ. ឆិគ្គឡេនាតិ ឆិគ្គឡបទេសេន. ឆិគ្គឡុបរីតិ ហេដ្ឋិមយុគស្ស ឆិគ្គឡបទេសស្ស ឧបរិ. អារុឡ្ហស្ស ឆិគ្គឡេនាតិ ឧភិន្នម្បិ ឆិទ្ទេន. គីវប្បវេសនំ វិយាតិ ចតុន្នំ យុគានំ ឆិទ្ទបទេសេនេវ ឧបរូបរិ ឋិតានំ ឆិទ្ទន្តរេន កាណកច្ឆបស្ស គីវប្បវេសនំ អធិច្ចតរសម្ភវំ. តតោបិ អធិច្ចតរសម្ភវោ មនុស្សត្តលាភោ, តតោ អធិច្ចតមសម្ភវោ អរិយមគ្គបដិលាភោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតុសច្ចបដិវេធោ អតិវិយ អធិច្ចតរសម្ភវោ’’តិ.

បបាតវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អភិសមយវគ្គវណ្ណនា

១១២១. អភិសមយសំយុត្តេ វិត្ថារិតោវ, តស្មា តត្ថ វុត្តនយេនេវ តស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៧. បឋមអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គោ

៣. បញ្ញាសុត្តវណ្ណនា

១១៣៣. លោកិយម្បិ វិសុទ្ធត្ថេន ‘‘អរិយ’’ន្តិ វត្តព្ពតំ លភតីតិ ‘‘លោកិយលោកុត្តរេនា’’តិ វុត្តំ.

៤. សុរាមេរយសុត្តវណ្ណនា

១១៣៤. បិដ្ឋសុរាតិ បិដ្ឋេន កាតព្ពសុរា, តថា ឱទនសុរា បូវសុរា, មជ្ជរសាទិភូតេ កិណ្ណេ បក្ខិបិត្វា កត្តព្ពា សុរា កិណ្ណបក្ខិត្តសុរា. សម្ភារសំយុត្តាតិ មូលភេសជ្ជសម្ភារេហិ សំយុត្តា. បុប្ផាសវោតិ នាឡិកេរបុប្ផាទិតោ អស្សវនកអាសវោ. មុទ្ទិកផលាទិតោ អស្សវនកអាសវោ ផលាសវោ. ឥតីតិអាទិអត្ថោ. តេន មធ្វាសវគុឡាសវសម្ភារសំយុត្តេ សង្គណ្ហាតិ. សុរាសវវិនិមុត្តន្តិ យថាវុត្តសុរាសវវិនិមុត្តំ.

១០. បចាយិកសុត្តវណ្ណនា

១១៤០. នីចវុត្តិនោតិ កុលេ ជេដ្ឋានំ មហាបិតុចូឡបិតុជេដ្ឋភាតិកាទីនំ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានអញ្ជលិកម្មសាមីចិកម្មាទិវសេន នីចវុត្តិនោ.

៨. ទុតិយអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គោ

៨. ពីជគាមសុត្តវណ្ណនា

១១៤៨. ‘‘មូលពីជ’’ន្តិអាទីសុ មូលមេវ ពីជន្តិ មូលពីជំ, មូលពីជំ ឯតស្សាតិបិ មូលពីជំ. តត្ថ បុរិមេន ពីជគាមោ វុត្តោ ‘‘ពីជានំ សមូហោ’’តិ កត្វា, ទុតិយេន ភូតគាមោ. ទុវិធោបេសោ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ‘‘មូលពីជញ្ច មូលពីជញ្ច មូលពីជ’’ន្តិ ឯកសេសនយេន វា ពីជត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ផឡុពីជន្តិ បព្ពពីជំ. ពាហិរបច្ចយន្តរសមវាយេ សទិសផលុប្បត្តិយា វិសេសការណភាវតោ វិរុហនសមត្ថេ សារផលេ និរុឡ្ហោ ពីជ-សទ្ទោ. តទត្ថសិទ្ធិយា មូលាទីសុបិ កេសុចិ បវត្តតីតិ តតោ និវត្តនត្ថំ ឯកេន ពីជ-សទ្ទេន វិសេសេត្វា វុត្តំ ‘‘ពីជពីជ’’ន្តិ ‘‘រូបរូបំ, ទុក្ខទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៣២៧) ច យថា. នីលតិណរុក្ខាទិកស្សាតិ អល្លតិណស្ស ចេវ អល្លរុក្ខាទិកស្ស ច. អាទិ-សទ្ទេន ឱសធិគច្ឆលតាទីនំ គហណំ.

៩. វិកាលភោជនសុត្តវណ្ណនា

១១៤៩. អរុណុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ យាវ មជ្ឈន្ហិកោ, អយំ ពុទ្ធាទិអរិយានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ ភោជនស្ស កាលោ, តទញ្ញោ វិកាលោតិ អាហ – ‘‘វិកាលភោជនាតិ កាលាតិក្កន្តភោជនា’’តិ.

១០. គន្ធវិលេបនសុត្តវណ្ណនា

១១៥០. យំ កិញ្ចិ បុប្ផន្តិ គន្ថិមំ អគន្ថិមំ វា យំ កិញ្ចិ បុប្ផជាតំ, តថា បិសិតាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ គន្ធជាតំ.

៩. តតិយអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គោ

១. នច្ចគីតសុត្តវណ្ណនា

១១៥១. សង្ខេបតោ ‘‘សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិអាទិនយប្បវត្តំ (ទី.និ. ២.៩០; ធ.ប. ១៨៣) ភគវតោ សាសនំ អច្ចន្តឆន្ទរាគបវត្តិតោ នច្ចាទីនំ ទស្សនំ ន អនុលោមេតីតិ អាហ ‘‘សាសនស្ស អននុលោមត្តា’’តិ. អត្តនា បរេហិ ច បយោជិយមានំ បយោជាបិយមានញ្ច ឯតេនេវ នច្ច-សទ្ទេន គហិតំ, តថា គីតវាទិតសទ្ទេហិ ចាតិ អាហ – ‘‘នច្ចននច្ចាបនាទិវសេនា’’តិ. អាទិ-សទ្ទេន គាយន-គាយាបន-វាទន-វាទាបនាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. ទស្សនេន ចេត្ថ សវនម្បិ សង្គហិតំ វិរូបេកសេសនយេន. យថាសកំ វិសយស្ស អាលោចនសភាវតាយ វា បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ សវនកិរិយាយបិ ទស្សនសង្ខេបសព្ភាវតោ ‘‘ទស្សនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អវិសូកភូតស្ស គីតស្ស សវនំ កទាចិ វដ្ដតីតិ អាហ – ‘‘វិសូកភូតា ទស្សនា ចា’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ បរមត្ថជោតិកាយ ខុទ្ទកអដ្ឋកថាយ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ២.បច្ឆិមបញ្ចសិក្ខាបទវណ្ណនា) – ‘‘ធម្មូបសំហិតំ គីតំ វដ្ដតិ, គីតូបសំហិតោ ធម្មោ ន វដ្ដតី’’តិ.

២. ឧច្ចាសយនសុត្តវណ្ណនា

១១៥២. ឧច្ចាតិ ឧច្ច-សទ្ទេន សមានត្ថំ ឯកំ សទ្ទន្តរំ. សេតិ ឯត្ថាតិ សយនំ, ឧច្ចាសយនំ មហាសយនញ្ច សមណសារុប្បរហិតំ បដិក្ខិត្តន្តិ អាហ – ‘‘បមាណាតិក្កន្តំ អកប្បិយត្ថរណ’’ន្តិ. អាសន្ទាទិអាសនញ្ចេត្ថ សយនេនេវ សង្គហិតំ. យស្មា បន អាធារេ បដិក្ខិត្តេ តទាធារកិរិយា បដិក្ខិត្តាវ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឧច្ចាសយនមហាសយនា’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អត្ថតោ បន តទុបភោគភូតនិសជ្ជានិបជ្ជនេហិ វិរតិ ទស្សិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា ឧច្ចាសយនមហាសយនញ្ច ឧច្ចាសយនមហាសយនញ្ចាតិ ឧច្ចាសយនមហាសយនន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ឯកសេសនយេន អយំ និទ្ទេសោ កតោ យថា – ‘‘នាមរូបបច្ចយា សឡាយតន’’ន្តិ (ឧទា. ១). អាសនកិរិយាបុព្ពកត្តា វា សយនកិរិយាយ សយនគ្គហណេនេវ អាសនម្បិ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣. ជាតរូបសុត្តវណ្ណនា

១១៥៣. អញ្ញេបិ ឧគ្គហាបនេ ឧបនិក្ខិត្តសាទិយនេ ច បដិគ្គហណត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ – ‘‘ន ឧគ្គណ្ហាបេន្តិ, ន ឧបនិក្ខិត្តំ សាទិយន្តី’’តិ. អថ វា តិវិធំ បដិគ្គហណំ កាយេន វាចាយ មនសាតិ. តត្ថ កាយេន បដិគ្គហណំ ឧគ្គហណំ, វាចាយ បដិគ្គហណំ ឧគ្គហាបណំ, មនសា បដិគ្គហណំ សាទិយនំ. តិវិធម្បិ បដិគ្គហណំ សាមញ្ញនិទ្ទេសេន, ឯកសេសនយេន វា គហេត្វា ‘‘បដិគ្គហណា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘នេវ នំ ឧគ្គណ្ហន្តី’’តិអាទិ. ឯស នយោ ‘‘អាមកធញ្ញបដិគ្គហណា’’តិអាទីសុបិ.

៤. អាមកធញ្ញសុត្តវណ្ណនា

១១៥៤. នីវារាទិឧបធញ្ញស្ស សាលិអាទិមូលធញ្ញន្តោគធត្តា វុត្តំ ‘‘សត្តវិធស្សា’’តិ.

៥. អាមកមំសសុត្តវណ្ណនា

១១៥៥. ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, បញ្ច វសានិ ភេសជ្ជានិ – អច្ឆវសំ, មច្ឆវសំ, សុសុកាវសំ, សូករវសំ, គទ្រភវស’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២; បារា. អដ្ឋ. ៦២៣) វុត្តត្តា ឥទំ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតំ នាម. តស្ស បន ‘‘កាលេ បដិគ្គហិត’’ន្តិ (មហាវ. ២៦២) វុត្តត្តា បដិគ្គហណំ វដ្ដតីតិ អាហ – ‘‘អញ្ញត្រ ឧទ្ទិស្ស អនុញ្ញាតា’’តិ. វិនយវសេន ឧបបរិក្ខិតព្ពោ, តស្មា សមន្តបាសាទិកាយ វិនយដ្ឋកថាយ វុត្តនយេនេត្ថ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

១០. ចតុត្ថអាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គោ

២-៣. កយវិក្កយសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៦២-៦៣. កស្សចិ ភណ្ឌស្ស គហណំ កយោ, ទានំ វិក្កយោ. តត្ថ តត្ថាតិ គាមន្តរេ សន្តិកេ ច គមនំ ទូតកម្មន្តិ វុច្ចតីតិ យោជនា. បហិណគមនំ ខុទ្ទកគមនំ.

៤. តុលាកូដសុត្តវណ្ណនា

១១៦៤. រូបកូដំ សរូបេន សទិសេន ឆលវោហារោ. អង្គកូដំ អត្តនោ ហត្ថាទិនា អង្គានំ ឆលករណំ. គហណកូដំ មានេសុ គហណវសេន. បដិច្ឆន្នកូដំ អយចុណ្ណាទិនា បដិច្ឆន្នេន ឆលករណំ. មហតិយា តុលាយ. បច្ឆាភាគេតិ តុលាយ បច្ឆិមភាគេ. ហត្ថេនាតិ ហត្ថបទេសេន. អក្កមតីតិ ឧដ្ឋាតុំ អទេន្តោ គណ្ហាតិ. ទទន្តោ បុព្ពភាគេតិ បរេសំ ទទន្តោ បុព្ពភាគេ ហត្ថេន តុលំ អក្កមតិ. តន្តិ អយចុណ្ណំ.

លោហបាតិយោតិ តម្ពលោហបាតិយោ. សុវណ្ណវណ្ណា ករោន្តីតិ អសនិខាទសុវណ្ណកនកលិម្បិតា សុវណ្ណវណ្ណា ករោន្តិ. មានភាជនស្ស ហទយភូតស្ស អព្ភន្តរស្ស ភិន្នំ ហទយភេទោ. និមិយមានស្ស តិលតណ្ឌុលាទិកស្ស សិខាយ អគ្គកោដិយា ភិន្នំ សិខាភេទោ. ខេត្តាទីនំ មិននរជ្ជុយា អញ្ញថាករណំ រជ្ជុភេទោ. រជ្ជុគហណេនេវ ចេត្ថ ទណ្ឌកស្ស គហណំ កតមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៦-១១. ឆេទនសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៦៦-៧១. វធោតិ មុដ្ឋិប្បហារកសាតាឡនាទីហិ ហិំសនំ, វិហេឋនន្តិ អត្ថោ. វិហេឋនត្ថោបិ ហិ វធ-សទ្ទោ ទិស្សតិ ‘‘អត្ថានំ វធិត្វា វធិត្វា រោទេយ្យា’’តិអាទីសុ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘មារណ’’ន្តិ វុត្តំ, តំ បន បោថនំ សន្ធាយាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ មារណសទ្ទស្ស វិហិំសនេបិ ទិស្សនតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អាមកធញ្ញបេយ្យាលវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សារត្ថប្បកាសិនិយា សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ

មហាវគ្គវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថាវណ្ណនា

សកលរូបារូបសម្មសនេ សណ្ហសុខុមវិសយញាណតាយ វិបស្សនាចារនិបុណពុទ្ធីនំ សុសំយតកាយវចីសមាចារតាយ សមថវិបស្សនាសុ សម្មទេវ យតនតោ ច យតីនំ ភិក្ខូនំ ខន្ធាយតនធាតុសច្ចិន្ទ្រិយបដិច្ចសមុប្បាទភេទេ បរមត្ថធម្មេ នានានយេហិ ញាណវិភាគស្ស សន្និស្សយេន ពហុការស្ស សំយុត្តាគមវរស្ស អត្ថសំវណ្ណនំ កាតុំ សារត្ថប្បកាសនតោ ឯវ និបុណា យា មយា អដ្ឋកថា អារទ្ធាតិ សម្ពន្ធោ. សវិសេសំ បញ្ញាវហគុណត្តា ឯវ ហិស្ស គន្ថារម្ភេ អាទិតោបិ ‘‘បញ្ញាបភេទជននស្សា’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយ សារន្តិ សំយុត្តមហាអដ្ឋកថាយ សារំ. ឯកូនសដ្ឋិមត្តោតិ ថោកំ ឩនភាវតោ មត្ត-សទ្ទគ្គហណំ.

មូលដ្ឋកថាយ សារន្តិ បុព្ពេ វុត្តសំយុត្តមហាអដ្ឋកថាយ សារមេវ បុន និគមនវសេន វុត្តន្តិ. អថ វា មូលដ្ឋកថាយ សារន្តិ បោរាណដ្ឋកថាសុ អត្ថសារំ. តេន ឯតំ ទស្សេតិ ‘‘សំយុត្តមហាអដ្ឋកថាយ អត្ថសារំ អាទាយ ឥមំ សារត្ថប្បកាសិនិំ ករោន្តេន សេសមហានិកាយានម្បិ មូលដ្ឋកថាសុ ឥធ វិយោគក្ខមំ អត្ថសារំ អាទាយ អកាសិ’’ន្តិ. ‘‘មហាវិហារាធិវាសីន’’ន្តិ ច ឥទំ បុរិមបច្ឆិមបទេហិ សទ្ធិំ សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘មហាវិហារាធិវាសីនំ សមយំ បកាសយន្តិំ មហាវិហារាធិវាសីនំ មូលដ្ឋកថាយ សារំ អាទាយា’’តិ ច. តេន បុញ្ញេន. ហោតុ សព្ពោ សុខី លោកោតិ កាមាវចរាទិវិភាគោ សព្ពោ សត្តលោកោ យថារហំ ពោធិត្តយាធិគមវសេន សម្បយុត្តេន និព្ពានសុខេន សុខិតោ ហោតូតិ សទេវកស្ស លោកស្ស អច្ចន្តំ សុខាធិគមាយ អត្តនោ បុញ្ញំ បរិណាមេតិ.

ឯត្តាវតា សារត្ថប្បកាសិនិយា

សំយុត្តនិកាយ-អដ្ឋកថាយ លីនត្ថប្បកាសនា និដ្ឋិតា.

សំយុត្តដីកា សមត្តា.