១. វេឡុទ្វារវគ្គោ

១. ចក្កវត្តិរាជសុត្តវណ្ណនា

៩៩៧. អនុគ្គហគរហណេសុ និបាតោតិ អនុគ្គណ្ហនគរហត្ថជោតកោ និបាតោ. កិមេត្ថ អនុគ្គណ្ហាតិ, កិំ វា គរហតីតិ អាហ ‘‘ចតុន្ន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អនុគ្គណ្ហន្តោ អនុច្ឆវិកំ កត្វា គណ្ហន្តោ. គរហន្តោ និន្ទន្តោ. ឥស្សរសីលោ ឥស្សរោ, តស្ស ភាវោ ឥស្សរិយំ, បភុតា. អធីនំ បតិ អធិបតិ, តស្ស ភាវោ អាធិបច្ចំ, សាមិភាវោតិ អាហ – ‘‘ឥស្សរិយាធិបច្ច’’ន្តិអាទិ. អនន្តកានីតិ អន្តរហិតានិ.

អវេច្ចប្បសាទេនាតិ វត្ថុត្តយស្ស គុណេ យាថាវតោ អវេច្ច បវិសិត្វា បសាទោ. សោ បន កេនចិ ចលនរហិតោតិ អាហ ‘‘អចលប្បសាទេនា’’តិ. មគ្គេនាតិ អរិយមគ្គេន. អាគតប្បសាទោ តស្ស អធិគមេន លទ្ធប្បសាទោ. អបុព្ពំ អចរិមន្តិ ឯកជ្ឈំ. អរិយសាវកានញ្ហិ អរិយមគ្គោ ឧប្បជ្ជន្តោវ តីសុ វត្ថូសុ អវេច្ចប្បសាទំ អាវហន្តោ ឯវ ឧប្បជ្ជតិ. តេសន្តិ វិសយភូតានំ តិណ្ណំ វត្ថូនំ វសេន តិធា វុត្តោ. យស្មា ច អត្ថតោ ឯកោ, តស្មាវ និន្នានាករណោ ហោតិ បវត្តដ្ឋានភេទេ សតិបិ. អរិយសាវកស្ស ហីតិអាទិនា នយេន តមត្ថំ វិវរតិ. បសាទោ ឱកប្បនា. បេមំ ភត្តិ. គារវំ គរុករណំ. មហន្តំ ឧឡារំ. ឯតំ វិភាគេន នត្ថិ សព្ពត្ថ សមានត្តា.

ឯវន្តិ ភវន្តរេបិ អកោបនីយតាយ. សទិសវសេនាតិ អញ្ញេហិ អខណ្ឌាទីហិ សទិសវសេន. តេនាហ ‘‘មុខវដ្ដិ យញ្ហិ ឆិន្នេ’’តិអាទិ. ខណ្ឌា ឯតិស្សា អត្ថីតិ ខណ្ឌា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បាតិមោក្ខេ អាគតានុក្កមេន សីលស្ស អាទិមជ្ឈវិភាគោ វេទិតព្ពោ. ទ្វិន្នំ វា តិណ្ណំ វាតិ សីលកោដ្ឋាសានំ. ឯកន្តរំ ភិន្នន្តិ អភិន្នេន ឯកន្តរំ ហុត្វា ភិន្នំ. តេសំ ខណ្ឌាទីនំ. ‘‘ភុជិស្សេហី’’តិ ឧត្តរបទលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ភុជិស្សភាវករេហី’’តិ. ឥទំ វីតិក្កន្តន្តិ ឥទម្បិ សីលំ វីតិក្កន្តំ. ‘‘អយំ សីលស្ស វីតិក្កមោ’’តិ ឯវំ បរាមសិតុំ អសក្កុណេយ្យេហិ.

២. ព្រហ្មចរិយោគធសុត្តវណ្ណនា

៩៩៨. យេសន្តិ អនិយមតោ សទ្ធាទីនមាធារភូតបុគ្គលទស្សនំ. ពុទ្ធេ បសាទោ គហិតោ. សោ ហិ ឥតរេហិ បឋមំ គហេតព្ពោតិ. អរិយកន្តានិ សីលានិ គហិតានិ សោតាបន្នស្ស សីលានំ អធិប្បេតត្តា. សង្ឃេ បសាទោ គហិតោ ធម្មប្បសាទស្ស អនន្តរំ វុច្ចមានត្តា. ធម្មេ បសាទោ គហិតោ អវេច្ចប្បសាទភាវតោ. សោតំ អរិយមគ្គំ អាទិតោ បត្តិ សោតាបត្តិ, តស្សា អង្គានិ សោតាបត្តិយង្គានិ. បច្ចេន្តីតិ បជាយន្តិ អធិគច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘បាបុណន្តី’’តិ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. កតរបសាទោ វត្តមានោតិ អធិប្បាយោ. មគ្គប្បសាទោតិ មគ្គសម្បយុត្តោ បសាទោ. អាគតមគ្គស្សាតិ អធិគតមគ្គស្ស. មិស្សកប្បសាទោ ឯសោតិ តស្មា ឧភោបិ ថេរា បណ្ឌិតា ពហុស្សុតា.

៣. ទីឃាវុឧបាសកសុត្តវណ្ណនា

៩៩៩. យទគ្គេន តស្មិំ ឧបាសកេ យថាវុត្តានិ សោតាបត្តិយង្គានិ សំវិជ្ជន្តិ, តទគ្គេន សោ តេសុ វត្តិស្សតីតិ អាហ ‘‘ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសុ សន្ទិស្សសី’’តិ. វិជ្ជំ ភជន្តីតិ វិជ្ជាភាគិយា, តេសុ កោដ្ឋាសេសុ បរិយាបន្នាតិ វុត្តំ ‘‘វិជ្ជាភាគិយេតិ វិជ្ជាកោដ្ឋាសិកេ’’តិ.

៤-៥. បឋមសារិបុត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

១០០០-១០០១. ‘‘សោតាបត្តី’’តិ បឋមមគ្គោ អធិប្បេតោ, តស្ស អធិគមូបាយោ សោតាបត្តិយង្គំ. តេនាហ ‘‘សោតាបត្តិយា បុព្ពភាគបដិលាភង្គ’’ន្តិ. សោតាបត្តិអត្ថាយាតិ សោតាបត្តិមគ្គត្ថាយ. អង្គន្តិ ការណំ. ឥតរេ រតនត្តយប្បសាទាទយោ. បុព្ពភាគិយាយ សោតាបត្តិយា អង្គំ ការណន្តិ.

៦. ថបតិសុត្តវណ្ណនា

១០០២. (វិតានំ កាយានំ កាលនកាយ, ការណស្ស ឧបគតានំ សាតបរិយា សិជ្ឈតិ. តត្ថ កាយបរិបជ្ឈាយមុខេន តន្តិំ ឋបេសិ ភគវា. ន ហិ បស្សថ នមត្ថេហិ ករណេ និរត្ថកោ បិតិ វត្តតិ. ‘‘និយតត្តា’’តិ វុត្តំ. តមេវ និយមំ ‘‘មជ្ឈិមបទេសេយេវា’’តិ អវធារណេន វិភាវេតិ. មហាមណ្ឌលចារិកំ ចរន្តោបិ មជ្ឈិមបទេសស្ស អន្តន្តេនេវ ចរតិ. តត្ថ ច វិនេយ្យជនស្ស សមោសរណតា មត្តបនវាចមហត្ថសុបនន្តិ.) [ឯត្ថន្តរេ បាឋោ អសុទ្ធោ ទុស្សោធនីយោ ច, សុទ្ធបាឋោ គវេសិតព្ពោ.] អរុណុដ្ឋាបនម្បិ តត្ថេវ ហោតិ. បច្ចន្តបទេសេ បន ទូរេ វិនេយ្យជនា ហោន្តិ, តត្ថ គន្ត្វា មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា តតោ បច្ចាគន្ត្វា មជ្ឈិមបទេសេ ឯវ វាសំ ឧបគច្ឆតិ, តត្ថ មនុស្សេហិ កតានំ ការានំ មហប្ផលភាវនិយមនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អាសន្នេ នោ ភគវា’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន កេវល’’ន្តិ អាទិមាហ.

សកិញ្ចនសបលិពោធនដ្ឋេនាតិ ឯត្ថ កិញ្ចនំ បលិពោធោ អសមាបិតកិច្ចតា, តទុភយស្ស អត្ថិភាវេនាតិ អត្ថោ. មហាវាសេតិ មហាគេហេ.

ទ្វេបិ ជនាតិ ឥសិទត្តបុរាណា. សិតំ នាម មន្ទហសិតំ. ហសិតំ នាម វិស្សដ្ឋហសិតំ. មុត្តចាគោតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៦០) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. សំវិភាគេតិ បរស្ស ទានវសេន សំវិភជនេ. អកតវិភាគន្តិ ទេយ្យធម្មវសេន ន កតវិភាគំ. បុគ្គលវសេន បន ‘‘សីលវន្តេហី’’តិ វុត្តត្តា កតវិភាគមេវ មហប្ផលតាករណេន. តេនាហ ‘‘សព្ពំ ទាតព្ពមេវ ហុត្វា ឋិត’’ន្តិ.

(ឯត្ថន្តរេ បាឋោ អសុទ្ធោ ទុស្សោធនីយោ ច, សុទ្ធបាឋោ គវេសិតព្ពោ.)

៧. វេឡុទ្វារេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១០០៣. បវេណិអាគតស្សាតិ អនេកបុរិសយុគវសេន បរម្បរាគតស្ស. អត្តនិ ឧបនេតព្ពន្តិ អត្តនិ នេត្វា បរស្មិំ ឧបនេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘យោ ខោ ម្យាយំ ធម្មោ អប្បិយោ អមនាបោ, បរស្សបេសោ ធម្មោ អប្បិយោ អមនាបោ’’តិអាទិ. អមន្តភាសេនាតិ សម្ផស្ស សម្ផប្បលាបស្ស អមន្តាយ មន្តារហិតភាសនេន.

៨-៩. បឋមគិញ្ជកាវសថសុត្តាទិវណ្ណនា

១០០៤-៥. ទ្វេ គាមា ទ្វិន្នំ ញាតីនំ គាមាតិ កត្វា. ញាតិកេតិ ឯវំលទ្ធនាមេ ឯកស្មិំ គាមកេ. គិញ្ជកាវសថេតិ គិញ្ជកា វុច្ចន្តិ ឥដ្ឋកា, គិញ្ជកាហិ ឯវ កតោ អាវសថោ, តស្មិំ. សោ កិរ អាវាសោ យថា សុធាហិ បរិកម្មេន បយោជនំ នត្ថិ, ឯវំ ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ចិនិត្វា កតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥដ្ឋកាមយេ អាវសថេ’’តិ. តុលាថម្ភទ្វារពន្ធកវាដផលកានិ បន ទារុមយា ឯវ. ឱរំ វុច្ចតិ កាមធាតុ, បច្ចយភាវេន តំ ឱរំ ភជន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ, ឱរម្ភាគស្ស វា ហិតានិ ឱរម្ភាគិយានិ. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋាភាគិយាន’’ន្តិអាទិ. តីហិ មគ្គេហីតិ ហេដ្ឋិមេហិ តីហិ មគ្គេហិ. តេហិ បហាតព្ពតាយ ហិ តេសំ សញ្ញោជនានំ ឱរម្ភាគិយតា, ឱរំ ភញ្ជិយានិ វា ឱរម្ភាគិយានិ វុត្តានិ និរុត្តិនយេន. ឥទានិ ព្យតិរេកមុខេន នេសំ ឱរម្ភាគិយភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិក្ខម្ភិតានិ សមត្ថតាវិឃាតេន បុថុជ្ជនានំ, សមុច្ឆិន្នានិ សព្ពសោ អភាវេន អរិយានំ រូបារូបភវូបបត្តិយា វិពន្ធនាយ ន ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អវិក្ខម្ភិតានិ មគ្គេន វា អសមុច្ឆិន្នានី’’តិ. និព្ពត្តិវសេនាតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន គន្តុំ ន ទេន្តិ. មហគ្គតភវគាមិកម្មាយូហនស្ស វិពន្ធនតោ សក្កាយទិដ្ឋិអាទីនិ តីណិ សញ្ញោជនានិ កាមច្ឆន្ទព្យាបាទា វិយ មហគ្គតភវូបបត្តិយា វិសេសបច្ចយត្តា តត្ថ មហគ្គតភវេ និព្ពត្តម្បិ តន្និព្ពត្តិហេតុកម្មបរិក្ខយេ កាមភវូបបត្តិបច្ចយតាយ មហគ្គតភវតោ អានេត្វា ឥធេវ កាមភវេ ឯវ និព្ពត្តាបេន្តិ. តស្មា សព្ពានិបិ បញ្ចបិ សំយោជនានិ ឱរម្ភាគិយានេវ. បដិសន្ធិវសេន អនាគមនសភាវោតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន តស្មា លោកា ឥធ ន អាគមនសភាវោ. ពុទ្ធទស្សន-ថេរទស្សន-ធម្មស្សវនានំ បន អត្ថាយ អស្ស អាគមនំ អនិវារិតំ.

កទាចិ ឧប្បត្តិយា វិរឡាការតា, បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយ អពហលតាតិ ទ្វេធាបិ តនុភាវោ. អភិណ្ហន្តិ ពហុសោ. ពហលពហលាតិ តិព្ពតិព្ពា. យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ សន្តានំ មទ្ទន្តា ផរន្តា សាធេន្តា អន្ធការំ ករោន្តា ឧប្បជ្ជន្តិ, ទ្វីហិ បន មគ្គេហិ បហីនត្តា តនុកតនុកា មន្ទមន្ទា ឧប្បជ្ជន្តិ. បុត្តធីតរោ ហោន្តីតិ ឥទំ អការណំ. តថា ហិ អង្គបច្ចង្គបរាមសនមត្តេនបិ តេ ហោន្តិ. ឥទន្តិ ‘‘រាគទោសមោហានំ តនុត្តា’’តិ ឥទំ វចនំ. ភវតនុកវសេនាតិ អប្បកភវវសេន. តន្តិ មហាសីវត្ថេរស្ស វចនំ បដិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យេ ភវា អរិយានំ លព្ភន្តិ, តេ បរិបុណ្ណលក្ខណភវា ឯវ. យេ ន លព្ភន្តិ, តត្ថ កីទិសំ តំ ភវតនុកំ. តស្មា ឧភយថាបិ ភវតនុកស្ស អសម្ភវោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សោតាបន្នស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋមេ ភវេ ភវតនុកំ នត្ថិ អដ្ឋមស្សេវ ភវស្ស សព្ពស្សេវ អភាវតោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

កាមាវចរលោកំ សន្ធាយ វុត្តំ ឥតរស្ស លោកស្ស វសេន តថា វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. យោ ហិ សកទាគាមី ទេវមនុស្សលោកេសុ វោមិស្សកវសេន និព្ពត្តតិ, សោបិ កាមភវវសេនេវ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ. ភគវតា ច កាមលោកេ ឋត្វា – ‘‘សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា’’តិ វុត្តំ. ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វាតិ ច ឥមិនា បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ ចត្តារោ វជ្ជេត្វា ឯកោវ គហិតោ. ឯកច្ចោ ហិ ឥធ សកទាគាមិផលំ បត្វា ឥធេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ឥធ បត្វា ទេវលោកេ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, ឥមេ ចត្តារោ ឥធ ន លព្ភន្តិ. យោ បន ឥធ បត្វា ទេវលោកេ យាវតាយុកំ វសិត្វា បុន ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយមិធ អធិប្បេតោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥមំ លោកន្តិ កាមភវោ អធិប្បេតោ’’តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិនា អញ្ញំយេវ ចតុក្កំ ទស្សិតំ.

ចតូសុ…បេ… សភាវោតិ អត្ថោ អបាយគមនីយានំ បាបធម្មានំ សព្ពសោ បហីនត្តា. ធម្មនិយាមេនាតិ មគ្គធម្មនិយាមេន និយតោ ឧបរិមគ្គាធិគមស្ស អវស្សំភាវិភាវតោ. តេនាហ ‘‘សម្ពោធិបរាយណោ’’តិ. តេសំ តេសំ ញាណគតិន្តិ តេសំ តេសំ សត្តានំ ‘‘អសុកោ សោតាបន្នោ, អសុកោ សកទាគាមី’’តិអាទិនា តំតំញាណាធិគមនំ ញាណូបបត្តិំ. ញាណាភិសម្បរាយន្តិ តតោ បរម្បិ – ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិអាទិនា ញាណសហិតំ ឧបបត្តិបច្ចយភវំ. ឱលោកេន្តស្ស ញាណចក្ខុនា អបេក្ខន្តស្ស. កេវលំ កាយកិលមថោវ, ន តេន កាចិ បរេសំ អត្ថសិទ្ធីតិ អធិប្បាយោ. ចិត្តវិហេសា ចិត្តខេទោ, សា កិលេសូបសំហិតត្តា ពុទ្ធានំ នត្ថិ.

អាទិស្សតិ អាលោកីយតិ អត្តា ឯតេនាតិ អាទាសំ, ធម្មភូតំ អាទាសំ ធម្មាទាសំ, អរិយមគ្គញាណស្សេតំ អធិវចនំ. តេន ហិ អរិយសាវកោ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ វិទ្ធស្តសម្មោហត្តា អត្តានំ យាថាវតោ ញត្វា យាថាវតោ ព្យាករេយ្យ, តប្បកាសនតោ បន ធម្មបរិយាយស្ស សុត្តស្ស ធម្មាទាសតា វេទិតព្ពាតិ. យេន ធម្មាទាសេនាតិ ឥធ បន មគ្គធម្មមេវ វទតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

វេឡុទ្វារវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.