១១. សោតាបត្តិសំយុត្តំ

១. វេឡុទ្វារវគ្គោ

១. ចក្កវត្តិរាជសុត្តវណ្ណនា

៩៩៧. អនុគ្គហគរហណេសុ និបាតោតិ អនុគ្គណ្ហនគរហត្ថជោតកោ និបាតោ. កិមេត្ថ អនុគ្គណ្ហាតិ, កិំ វា គរហតីតិ អាហ ‘‘ចតុន្ន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អនុគ្គណ្ហន្តោ អនុច្ឆវិកំ កត្វា គណ្ហន្តោ. គរហន្តោ និន្ទន្តោ. ឥស្សរសីលោ ឥស្សរោ, តស្ស ភាវោ ឥស្សរិយំ, បភុតា. អធីនំ បតិ អធិបតិ, តស្ស ភាវោ អាធិបច្ចំ, សាមិភាវោតិ អាហ – ‘‘ឥស្សរិយាធិបច្ច’’ន្តិអាទិ. អនន្តកានីតិ អន្តរហិតានិ.

អវេច្ចប្បសាទេនាតិ វត្ថុត្តយស្ស គុណេ យាថាវតោ អវេច្ច បវិសិត្វា បសាទោ. សោ បន កេនចិ ចលនរហិតោតិ អាហ ‘‘អចលប្បសាទេនា’’តិ. មគ្គេនាតិ អរិយមគ្គេន. អាគតប្បសាទោ តស្ស អធិគមេន លទ្ធប្បសាទោ. អបុព្ពំ អចរិមន្តិ ឯកជ្ឈំ. អរិយសាវកានញ្ហិ អរិយមគ្គោ ឧប្បជ្ជន្តោវ តីសុ វត្ថូសុ អវេច្ចប្បសាទំ អាវហន្តោ ឯវ ឧប្បជ្ជតិ. តេសន្តិ វិសយភូតានំ តិណ្ណំ វត្ថូនំ វសេន តិធា វុត្តោ. យស្មា ច អត្ថតោ ឯកោ, តស្មាវ និន្នានាករណោ ហោតិ បវត្តដ្ឋានភេទេ សតិបិ. អរិយសាវកស្ស ហីតិអាទិនា នយេន តមត្ថំ វិវរតិ. បសាទោ ឱកប្បនា. បេមំ ភត្តិ. គារវំ គរុករណំ. មហន្តំ ឧឡារំ. ឯតំ វិភាគេន នត្ថិ សព្ពត្ថ សមានត្តា.

ឯវន្តិ ភវន្តរេបិ អកោបនីយតាយ. សទិសវសេនាតិ អញ្ញេហិ អខណ្ឌាទីហិ សទិសវសេន. តេនាហ ‘‘មុខវដ្ដិ យញ្ហិ ឆិន្នេ’’តិអាទិ. ខណ្ឌា ឯតិស្សា អត្ថីតិ ខណ្ឌា. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បាតិមោក្ខេ អាគតានុក្កមេន សីលស្ស អាទិមជ្ឈវិភាគោ វេទិតព្ពោ. ទ្វិន្នំ វា តិណ្ណំ វាតិ សីលកោដ្ឋាសានំ. ឯកន្តរំ ភិន្នន្តិ អភិន្នេន ឯកន្តរំ ហុត្វា ភិន្នំ. តេសំ ខណ្ឌាទីនំ. ‘‘ភុជិស្សេហី’’តិ ឧត្តរបទលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ភុជិស្សភាវករេហី’’តិ. ឥទំ វីតិក្កន្តន្តិ ឥទម្បិ សីលំ វីតិក្កន្តំ. ‘‘អយំ សីលស្ស វីតិក្កមោ’’តិ ឯវំ បរាមសិតុំ អសក្កុណេយ្យេហិ.

២. ព្រហ្មចរិយោគធសុត្តវណ្ណនា

៩៩៨. យេសន្តិ អនិយមតោ សទ្ធាទីនមាធារភូតបុគ្គលទស្សនំ. ពុទ្ធេ បសាទោ គហិតោ. សោ ហិ ឥតរេហិ បឋមំ គហេតព្ពោតិ. អរិយកន្តានិ សីលានិ គហិតានិ សោតាបន្នស្ស សីលានំ អធិប្បេតត្តា. សង្ឃេ បសាទោ គហិតោ ធម្មប្បសាទស្ស អនន្តរំ វុច្ចមានត្តា. ធម្មេ បសាទោ គហិតោ អវេច្ចប្បសាទភាវតោ. សោតំ អរិយមគ្គំ អាទិតោ បត្តិ សោតាបត្តិ, តស្សា អង្គានិ សោតាបត្តិយង្គានិ. បច្ចេន្តីតិ បជាយន្តិ អធិគច្ឆន្តិ. តេនាហ ‘‘បាបុណន្តី’’តិ. ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ. កតរបសាទោ វត្តមានោតិ អធិប្បាយោ. មគ្គប្បសាទោតិ មគ្គសម្បយុត្តោ បសាទោ. អាគតមគ្គស្សាតិ អធិគតមគ្គស្ស. មិស្សកប្បសាទោ ឯសោតិ តស្មា ឧភោបិ ថេរា បណ្ឌិតា ពហុស្សុតា.

៣. ទីឃាវុឧបាសកសុត្តវណ្ណនា

៩៩៩. យទគ្គេន តស្មិំ ឧបាសកេ យថាវុត្តានិ សោតាបត្តិយង្គានិ សំវិជ្ជន្តិ, តទគ្គេន សោ តេសុ វត្តិស្សតីតិ អាហ ‘‘ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសុ សន្ទិស្សសី’’តិ. វិជ្ជំ ភជន្តីតិ វិជ្ជាភាគិយា, តេសុ កោដ្ឋាសេសុ បរិយាបន្នាតិ វុត្តំ ‘‘វិជ្ជាភាគិយេតិ វិជ្ជាកោដ្ឋាសិកេ’’តិ.

៤-៥. បឋមសារិបុត្តសុត្តាទិវណ្ណនា

១០០០-១០០១. ‘‘សោតាបត្តី’’តិ បឋមមគ្គោ អធិប្បេតោ, តស្ស អធិគមូបាយោ សោតាបត្តិយង្គំ. តេនាហ ‘‘សោតាបត្តិយា បុព្ពភាគបដិលាភង្គ’’ន្តិ. សោតាបត្តិអត្ថាយាតិ សោតាបត្តិមគ្គត្ថាយ. អង្គន្តិ ការណំ. ឥតរេ រតនត្តយប្បសាទាទយោ. បុព្ពភាគិយាយ សោតាបត្តិយា អង្គំ ការណន្តិ.

៦. ថបតិសុត្តវណ្ណនា

១០០២. (វិតានំ កាយានំ កាលនកាយ, ការណស្ស ឧបគតានំ សាតបរិយា សិជ្ឈតិ. តត្ថ កាយបរិបជ្ឈាយមុខេន តន្តិំ ឋបេសិ ភគវា. ន ហិ បស្សថ នមត្ថេហិ ករណេ និរត្ថកោ បិតិ វត្តតិ. ‘‘និយតត្តា’’តិ វុត្តំ. តមេវ និយមំ ‘‘មជ្ឈិមបទេសេយេវា’’តិ អវធារណេន វិភាវេតិ. មហាមណ្ឌលចារិកំ ចរន្តោបិ មជ្ឈិមបទេសស្ស អន្តន្តេនេវ ចរតិ. តត្ថ ច វិនេយ្យជនស្ស សមោសរណតា មត្តបនវាចមហត្ថសុបនន្តិ.) [ឯត្ថន្តរេ បាឋោ អសុទ្ធោ ទុស្សោធនីយោ ច, សុទ្ធបាឋោ គវេសិតព្ពោ.] អរុណុដ្ឋាបនម្បិ តត្ថេវ ហោតិ. បច្ចន្តបទេសេ បន ទូរេ វិនេយ្យជនា ហោន្តិ, តត្ថ គន្ត្វា មគ្គផលេសុ បតិដ្ឋាបេត្វា តតោ បច្ចាគន្ត្វា មជ្ឈិមបទេសេ ឯវ វាសំ ឧបគច្ឆតិ, តត្ថ មនុស្សេហិ កតានំ ការានំ មហប្ផលភាវនិយមនត្ថន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អាសន្នេ នោ ភគវា’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន កេវល’’ន្តិ អាទិមាហ.

សកិញ្ចនសបលិពោធនដ្ឋេនាតិ ឯត្ថ កិញ្ចនំ បលិពោធោ អសមាបិតកិច្ចតា, តទុភយស្ស អត្ថិភាវេនាតិ អត្ថោ. មហាវាសេតិ មហាគេហេ.

ទ្វេបិ ជនាតិ ឥសិទត្តបុរាណា. សិតំ នាម មន្ទហសិតំ. ហសិតំ នាម វិស្សដ្ឋហសិតំ. មុត្តចាគោតិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គដីកាយំ (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៦០) វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. សំវិភាគេតិ បរស្ស ទានវសេន សំវិភជនេ. អកតវិភាគន្តិ ទេយ្យធម្មវសេន ន កតវិភាគំ. បុគ្គលវសេន បន ‘‘សីលវន្តេហី’’តិ វុត្តត្តា កតវិភាគមេវ មហប្ផលតាករណេន. តេនាហ ‘‘សព្ពំ ទាតព្ពមេវ ហុត្វា ឋិត’’ន្តិ.

(ឯត្ថន្តរេ បាឋោ អសុទ្ធោ ទុស្សោធនីយោ ច, សុទ្ធបាឋោ គវេសិតព្ពោ.)

៧. វេឡុទ្វារេយ្យសុត្តវណ្ណនា

១០០៣. បវេណិអាគតស្សាតិ អនេកបុរិសយុគវសេន បរម្បរាគតស្ស. អត្តនិ ឧបនេតព្ពន្តិ អត្តនិ នេត្វា បរស្មិំ ឧបនេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘យោ ខោ ម្យាយំ ធម្មោ អប្បិយោ អមនាបោ, បរស្សបេសោ ធម្មោ អប្បិយោ អមនាបោ’’តិអាទិ. អមន្តភាសេនាតិ សម្ផស្ស សម្ផប្បលាបស្ស អមន្តាយ មន្តារហិតភាសនេន.

៨-៩. បឋមគិញ្ជកាវសថសុត្តាទិវណ្ណនា

១០០៤-៥. ទ្វេ គាមា ទ្វិន្នំ ញាតីនំ គាមាតិ កត្វា. ញាតិកេតិ ឯវំលទ្ធនាមេ ឯកស្មិំ គាមកេ. គិញ្ជកាវសថេតិ គិញ្ជកា វុច្ចន្តិ ឥដ្ឋកា, គិញ្ជកាហិ ឯវ កតោ អាវសថោ, តស្មិំ. សោ កិរ អាវាសោ យថា សុធាហិ បរិកម្មេន បយោជនំ នត្ថិ, ឯវំ ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ចិនិត្វា កតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥដ្ឋកាមយេ អាវសថេ’’តិ. តុលាថម្ភទ្វារពន្ធកវាដផលកានិ បន ទារុមយា ឯវ. ឱរំ វុច្ចតិ កាមធាតុ, បច្ចយភាវេន តំ ឱរំ ភជន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ, ឱរម្ភាគស្ស វា ហិតានិ ឱរម្ភាគិយានិ. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋាភាគិយាន’’ន្តិអាទិ. តីហិ មគ្គេហីតិ ហេដ្ឋិមេហិ តីហិ មគ្គេហិ. តេហិ បហាតព្ពតាយ ហិ តេសំ សញ្ញោជនានំ ឱរម្ភាគិយតា, ឱរំ ភញ្ជិយានិ វា ឱរម្ភាគិយានិ វុត្តានិ និរុត្តិនយេន. ឥទានិ ព្យតិរេកមុខេន នេសំ ឱរម្ភាគិយភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិក្ខម្ភិតានិ សមត្ថតាវិឃាតេន បុថុជ្ជនានំ, សមុច្ឆិន្នានិ សព្ពសោ អភាវេន អរិយានំ រូបារូបភវូបបត្តិយា វិពន្ធនាយ ន ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘អវិក្ខម្ភិតានិ មគ្គេន វា អសមុច្ឆិន្នានី’’តិ. និព្ពត្តិវសេនាតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន គន្តុំ ន ទេន្តិ. មហគ្គតភវគាមិកម្មាយូហនស្ស វិពន្ធនតោ សក្កាយទិដ្ឋិអាទីនិ តីណិ សញ្ញោជនានិ កាមច្ឆន្ទព្យាបាទា វិយ មហគ្គតភវូបបត្តិយា វិសេសបច្ចយត្តា តត្ថ មហគ្គតភវេ និព្ពត្តម្បិ តន្និព្ពត្តិហេតុកម្មបរិក្ខយេ កាមភវូបបត្តិបច្ចយតាយ មហគ្គតភវតោ អានេត្វា ឥធេវ កាមភវេ ឯវ និព្ពត្តាបេន្តិ. តស្មា សព្ពានិបិ បញ្ចបិ សំយោជនានិ ឱរម្ភាគិយានេវ. បដិសន្ធិវសេន អនាគមនសភាវោតិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន តស្មា លោកា ឥធ ន អាគមនសភាវោ. ពុទ្ធទស្សន-ថេរទស្សន-ធម្មស្សវនានំ បន អត្ថាយ អស្ស អាគមនំ អនិវារិតំ.

កទាចិ ឧប្បត្តិយា វិរឡាការតា, បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយ អពហលតាតិ ទ្វេធាបិ តនុភាវោ. អភិណ្ហន្តិ ពហុសោ. ពហលពហលាតិ តិព្ពតិព្ពា. យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ សន្តានំ មទ្ទន្តា ផរន្តា សាធេន្តា អន្ធការំ ករោន្តា ឧប្បជ្ជន្តិ, ទ្វីហិ បន មគ្គេហិ បហីនត្តា តនុកតនុកា មន្ទមន្ទា ឧប្បជ្ជន្តិ. បុត្តធីតរោ ហោន្តីតិ ឥទំ អការណំ. តថា ហិ អង្គបច្ចង្គបរាមសនមត្តេនបិ តេ ហោន្តិ. ឥទន្តិ ‘‘រាគទោសមោហានំ តនុត្តា’’តិ ឥទំ វចនំ. ភវតនុកវសេនាតិ អប្បកភវវសេន. តន្តិ មហាសីវត្ថេរស្ស វចនំ បដិក្ខិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យេ ភវា អរិយានំ លព្ភន្តិ, តេ បរិបុណ្ណលក្ខណភវា ឯវ. យេ ន លព្ភន្តិ, តត្ថ កីទិសំ តំ ភវតនុកំ. តស្មា ឧភយថាបិ ភវតនុកស្ស អសម្ភវោ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សោតាបន្នស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋមេ ភវេ ភវតនុកំ នត្ថិ អដ្ឋមស្សេវ ភវស្ស សព្ពស្សេវ អភាវតោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

កាមាវចរលោកំ សន្ធាយ វុត្តំ ឥតរស្ស លោកស្ស វសេន តថា វត្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. យោ ហិ សកទាគាមី ទេវមនុស្សលោកេសុ វោមិស្សកវសេន និព្ពត្តតិ, សោបិ កាមភវវសេនេវ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពោ. ភគវតា ច កាមលោកេ ឋត្វា – ‘‘សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា’’តិ វុត្តំ. ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វាតិ ច ឥមិនា បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ ចត្តារោ វជ្ជេត្វា ឯកោវ គហិតោ. ឯកច្ចោ ហិ ឥធ សកទាគាមិផលំ បត្វា ឥធេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ឥធ បត្វា ទេវលោកេ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយតិ, ឯកច្ចោ ទេវលោកេ បត្វា ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, ឥមេ ចត្តារោ ឥធ ន លព្ភន្តិ. យោ បន ឥធ បត្វា ទេវលោកេ យាវតាយុកំ វសិត្វា បុន ឥធូបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយតិ, អយមិធ អធិប្បេតោ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឥមំ លោកន្តិ កាមភវោ អធិប្បេតោ’’តិ ឥមមត្ថំ វិភាវេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិនា អញ្ញំយេវ ចតុក្កំ ទស្សិតំ.

ចតូសុ…បេ… សភាវោតិ អត្ថោ អបាយគមនីយានំ បាបធម្មានំ សព្ពសោ បហីនត្តា. ធម្មនិយាមេនាតិ មគ្គធម្មនិយាមេន និយតោ ឧបរិមគ្គាធិគមស្ស អវស្សំភាវិភាវតោ. តេនាហ ‘‘សម្ពោធិបរាយណោ’’តិ. តេសំ តេសំ ញាណគតិន្តិ តេសំ តេសំ សត្តានំ ‘‘អសុកោ សោតាបន្នោ, អសុកោ សកទាគាមី’’តិអាទិនា តំតំញាណាធិគមនំ ញាណូបបត្តិំ. ញាណាភិសម្បរាយន្តិ តតោ បរម្បិ – ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតី’’តិអាទិនា ញាណសហិតំ ឧបបត្តិបច្ចយភវំ. ឱលោកេន្តស្ស ញាណចក្ខុនា អបេក្ខន្តស្ស. កេវលំ កាយកិលមថោវ, ន តេន កាចិ បរេសំ អត្ថសិទ្ធីតិ អធិប្បាយោ. ចិត្តវិហេសា ចិត្តខេទោ, សា កិលេសូបសំហិតត្តា ពុទ្ធានំ នត្ថិ.

អាទិស្សតិ អាលោកីយតិ អត្តា ឯតេនាតិ អាទាសំ, ធម្មភូតំ អាទាសំ ធម្មាទាសំ, អរិយមគ្គញាណស្សេតំ អធិវចនំ. តេន ហិ អរិយសាវកោ ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ វិទ្ធស្តសម្មោហត្តា អត្តានំ យាថាវតោ ញត្វា យាថាវតោ ព្យាករេយ្យ, តប្បកាសនតោ បន ធម្មបរិយាយស្ស សុត្តស្ស ធម្មាទាសតា វេទិតព្ពាតិ. យេន ធម្មាទាសេនាតិ ឥធ បន មគ្គធម្មមេវ វទតិ. សេសំ ឧត្តានត្ថត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

វេឡុទ្វារវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. រាជការាមវគ្គោ

១. សហស្សភិក្ខុនិសង្ឃសុត្តវណ្ណនា

១០០៧. ធម្មិកត្តា ទេសវាសីហិ អនុកម្បិតោ រាជាតិ រាជកោ, តស្ស អារាមោ រាជការាមោ, តស្មិំ. ភូមិសីសំ សេដ្ឋប្បទេសោ, យត្ថ វសន្តោ លាភគ្គយសគ្គប្បត្តោ ហោតីតិ តេសំ អធិប្បាយោ.

វារាបេហីតិ បដិសេធេហិ. យុជ្ឈាបេតុន្តិ កលហំ ការាបេតុំ. បុន អាគច្ឆន្តាតិ អបរស្មិំ សំវច្ឆរេ អាគច្ឆន្តា. ឧព្ពដ្ដេត្វាតិ មហតី វីចិយោ ឧព្ពដ្ដេត្វា. យថា តស្ស សកលមេវ រដ្ឋំ ឯកោទកីភូតំ ហោតិ, ឯវំ កត្វា សមុទ្ទមេវ ជាតំ. តេន វុត្តំ ‘‘សមុទ្ទមេវ អកំសូ’’តិ.

ឥសីនមន្តរំ កត្វាតិ ឥសីនំ ការណំ កត្វា, ឥសីនំ ហេតូតិ អត្ថោ, ឥសីនំ វា អន្តរភេទំ កត្វា. តថា លោកេ កោលាហលស្ស បត្ថដតំ វិភាវេន្តោ ភគវា ‘‘មេ សុត’’ន្តិ អាហ បច្ចក្ខតោ ជានម្បិ. ឧច្ឆិន្នោតិ កុលច្ឆេទេន ឧច្ឆិន្នោ. ន កេវលំ សយមេវ, អថ ខោ សហ រដ្ឋេហិ. វិភវន្តិ វិនាសំ ឧបគតោ.

តំ សន្ធាយេតំ វុត្តន្តិ តំ យថាវុត្តំ បសេនទិនា កោសលរាជេន ការិតំ វិហារំ សន្ធាយ ឯតំ ‘‘រាជការាមេ’’តិ វុត្តំ.

២-៣. ព្រាហ្មណសុត្តាទិវណ្ណនា

១០០៨-៩. ឧទយគាមិនិន្តិ អារម្ភតោ បដ្ឋាយ សម្បត្តិអាវហំ.

៤. ទុគ្គតិភយសុត្តវណ្ណនា

១០១០. ទុដ្ឋា គតិ និប្ផត្តិ ទុគ្គតិ, ទុគ្គតភាវោ ទាលិទ្ទិយំ, តទេវ ភយំ, តំ សព្ពំ អនវសេសំ វា ទុគ្គតិភយំ ទលិទ្ទភយំ. សម្មទេវ អតិក្កន្តោតិ សមតិក្កន្តោ.

៦. បឋមមិត្តាមច្ចសុត្តវណ្ណនា

១០១២. វោហារមិត្តាតិ តំតំទានគ្គហណវសេន វោហារកា មិត្តា. អាមន្តនបដិមន្តនឥរិយាបថាទីសុបីតិ អាលាបសល្លាបគមននិសជ្ជាទិអត្ថសំវិធានាទីសុ. ឯកតោ បវត្តកិច្ចាតិ សហ បវត្តកត្តព្ពា. អមា សហ ភវន្តីតិ អមច្ចា. ‘‘អម្ហាកំ ឥមេ’’តិ ញាយន្តីតិ ញាតី, អាវាហវិវាហសម្ពទ្ធា. តេនាហ ‘‘សស្សុសសុរបក្ខិកា’’តិ. យោនិសម្ពន្ធា វា សាលោហិតា. តេនាហ ‘‘ភាតិភគិនិមាតុលាទយោ’’តិ.

៧. ទុតិយមិត្តាមច្ចសុត្តវណ្ណនា

១០១៣. កិស្មិញ្ចិ កស្សចិ ច តថា តថា ឧប្បន្នស្ស បសាទស្ស អញ្ញថាភាវោ បសាទញ្ញថត្តំ. ភូតសង្ឃាតស្ស ឃនអាទិកស្ស អញ្ញថាភាវោ ភាវញ្ញថត្តំ. និរយាទិគតិអន្តរឧបបត្តិ គតិអញ្ញថត្តំ. សភាវធម្មានំ កក្ខឡផុសនាទិលក្ខណស្ស អញ្ញថាភាវោ លក្ខណញ្ញថត្តំ. ‘‘ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ អញ្ញថត្តំ វិបរិណាមញ្ញថត្តំ. លក្ខណញ្ញថត្តំ ន លព្ភតិ. តេនាហ ‘‘លក្ខណំ បន ន វិគច្ឆតី’’តិ, សេសំ លព្ភតីតិ. បថវីធាតុយាតិ សសម្ភារបថវីធាតុយា. អាបោធាតុយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. បុរិមភាវោតិ ឃនកឋិនភាវោ. ភាវញ្ញថត្តំ រសញ្ញថត្តសភាវោ. គតិអញ្ញថត្តំ ឧគ្គតូបបត្តិ. តេនាហ ‘‘តញ្ហិ អរិយសាវកស្ស នត្ថី’’តិ. បសាទញ្ញថត្តម្បិ នត្ថិយេវ អរិយសាវកស្ស.

រាជការាមវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សរណានិវគ្គោ

១-២. បឋមមហានាមសុត្តាទិវណ្ណនា

១០១៧-១៨. សមិទ្ធន្តិ សម្បុណ្ណំ. សុបុប្ផិតន្តិ ឧបសោភិតតាយ សុបុប្ផិតសទិសត្តា. ព្យូហា នាម យេហិ ឯវ បវិសន្តិ, តេហិ ឯវ និក្ខមន្តិ. តេនាហ ‘‘ព្យូហា វុច្ចន្តិ អវិនិព្ពិទ្ធរច្ឆាយោ’’តិ. ឧទ្ធតចារិនាតិ យដ្ឋន្តរា.

៣. គោធសក្កសុត្តវណ្ណនា

១០១៩. តីហីតិ រតនត្តយេ ឧប្បន្នេហិ តីហិ បសាទធម្មេហិ. ចតូហីតិ តេហិ ឯវ សទ្ធិំ សីលេន. កោចិទេវាតិអាទិ បរិកប្បវសេន វុត្តំ ភគវតិ អត្តនោ សទ្ធាយ ឧឡារតមភាវទស្សនត្ថំ. តេនាហ ‘‘ភគវតោ សព្ពញ្ញុតាយា’’តិអាទិ. ធម្មោ សមុប្បាទោតិ វិវាទធម្មឧប្បត្តិហេតុ. តទេវ ហិ សន្ធាយាហ ‘‘កិញ្ចិទេវ ការណ’’ន្តិ. ការណន្តិ នានាការណំ. កល្យាណកុសលវិមុត្តន្តិ អកល្យាណំ អកុសលំ, តទិទំ យថាវុត្តអប្បសាទនេន អបនីតអត្ថទស្សនត្ថំ. អស្សាតិ មហានាមសក្កស្ស. អនវជ្ជនទោសោ ឯសោតិ ចតូសុ ធម្មេសុ ឯកេនបិ សមន្នាគតោ សោតាបន្នោ ហោតីតិ អនុជានិត្វា ចតូហិបិ សមន្នាគតេន អាចិក្ខិតព្ពន្តិ យាថាវតោ អនវជ្ជនទោសោតិ អត្ថោ.

៤. បឋមសរណានិសក្កសុត្តវណ្ណនា

១០២០. បមាណេនាតិ ឯកេន បមាណេន, ន សព្ពសោ. ឱលោកនំ ខមន្តីតិ ទស្សនមគ្គេន ចតុសច្ចធម្មា បច្ចត្តំ បស្សិតព្ពា បដិវិជ្ឈិតព្ពា. បឋមមគ្គក្ខណេ ហិ ចតុសច្ចធម្មា ឯកទេសតោវ ទិដ្ឋា នាម ហោន្តិ. ‘‘បរិមុច្ចតី’’តិ បន វត្តុំ វដ្ដតិ បដិវិជ្ឈនកិរិយាយ វត្តមានត្តា. អគន្ត្វា អបាយេសុ អនុប្បត្តិរហត្តា. តេនាហ ‘‘ន គច្ឆតី’’តិ, ន ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. មហាសាររុក្ខេ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘យោ កោចិ វិញ្ញុជាតិកោ មម ចេ គោចរំ គច្ឆតិ, ឯកស្ស អាគមនំ អវញ្ឈំ អមោឃ’’ន្តិ ទស្សេតុំ.

៥. ទុតិយសរណានិសក្កសុត្តវណ្ណនា

១០២១. ទុក្ខេត្តំ និរោជកំ, តាយ ឯវ ទុក្ខេត្តតាយ វិសមំ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិសមខេត្ត’’ន្តិ. លោណូបហតន្តិ ជាតសភាវេន លោណេន ឩសរេន ឧបហតំ. ខណ្ឌានីតិ ខណ្ឌិតានិ. តេមេត្វាតិ តេមិតត្តា. វាតាតបហតានីតិ ចិរកាលំ វាតេន ចេវ អាតបេន ច ឧបហតានិ អាពាធិតានិ.

៦. បឋមអនាថបិណ្ឌិកសុត្តវណ្ណនា

១០២២. ឋានន្តិ ឋានសោ. តេនាហ ‘‘ខណេនា’’តិ. និយ្យានិកន្តិ បវត្តំ ញាណបដិរូបកំ បកតិបុរិសន្តរជាននាទិមិច្ឆាញាណំ. តំ បន អនិយ្យានិកំ ‘‘និយ្យានិក’’ន្តិ បច្ចវេក្ខណវសេន បវត្តេយ្យាតិ អាហ ‘‘មិច្ឆាបច្ចវេក្ខណេនា’’តិ. គុណវិយុត្តស្ស អត្តនោ សកត្តនិ អវដ្ឋានសង្ខាតា វិមុត្តិ មិច្ឆាវិមុត្តិ.

៧. ទុតិយអនាថបិណ្ឌិកសុត្តវណ្ណនា

១០២៣. យថាកម្មំ សម្បរេតព្ពតោ សម្បរាយោ, បេច្ចភវោ, សម្បរាយហេតុកំ សម្បរាយិកំ, មរណភយំ.

សរណានិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បុញ្ញាភិសន្ទវគ្គោ

១. បឋមបុញ្ញាភិសន្ទសុត្តវណ្ណនា

១០២៧. អវិច្ឆេទេន និច្ចប្បវត្តិយមានានិ បុញ្ញានិ អភិសន្ទនដ្ឋេន ‘‘បុញ្ញាភិសន្ទា’’តិ វុត្តា, តេន បុញ្ញនទិយោតិ អត្ថោ វុត្តោ. សុខស្ស អាហរណតោ អានយនតោ សុខស្សាហារោ.

៤. បឋមទេវបទសុត្តវណ្ណនា

១០៣០. ទេវានន្តិ វិសុទ្ធិទេវានំ. ទេវបទានីតិ តេសំ បទានិ ទេវបទានិ, ទេវោតិ វា សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ទេវស្ស ញាណេន អក្កន្តបទានីតិ បដិវេធញាណេន ចេវ ទេសនាញាណេន ច អក្កន្តបទានិ. ទេវា នាម ជាតិទេវា. តេសម្បិ ទេវដ្ឋេន ទេវោតិ ទេវទេវោ, សម្ពុទ្ធោ.

៨. វស្សសុត្តវណ្ណនា

១០៣៤. បារំ វុច្ចតិ និព្ពានំ សំសារមហោឃស្ស បរតីរភាវតោ. តេនាហ – ‘‘តិណ្ណោ បារង្គតោ, ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោ (សំ. និ. ៤.២៣៨; ឥតិវុ. ៦៩; បុ. ប. ១៨៨), យេ ជនា បារគាមិនោ’’តិ (ធ. ប. ៨៥) ច. អថ វា បាតិ រក្ខតីតិ បារំ, និព្ពានំ. យោ បដិវិជ្ឈតិ, តំ វដ្ដទុក្ខតោ បាតិ រក្ខតិ, អច្ចន្តហិតេន ច វិមុត្តិសុខេន ច រមេតិ, តស្មា បារន្តិ វុច្ចតិ. គច្ឆមានា ឯវាតិ បារំ និព្ពានំ គច្ឆមានា ឯវ. តេ ធម្មា អាសវានំ ខយាយ សំវត្តន្តិ សច្ឆិកិរិយាបហានបដិវេធានំ សមកាលត្តា.

១០. នន្ទិយសក្កសុត្តវណ្ណនា

១០៣៦. បវិវេកត្ថាយាតិ បវិវេកសុខត្ថាយ. បដិសល្លានត្ថាយាតិ ពហិទ្ធា នានារម្មណតោ ចិត្តំ បដិនិវត្តេត្វា កម្មដ្ឋានេ សម្មទេវ លីនត្ថាយ.

បុញ្ញាភិសន្ទវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សគាថកបុញ្ញាភិសន្ទវគ្គោ

១. បឋមអភិសន្ទសុត្តវណ្ណនា

១០៣៧. សង្ខ្យា អត្ថិ ហេដ្ឋា មហាបថវិយា, ឧបរិ អាកាសេន, បរិតោ ចក្កវាឡបព្ពតេន, មជ្ឈេ តត្ថ តត្ថ ឋិតេហិ ទីបបព្ពតបរិយន្តេហិ បរិច្ឆិន្នត្តា. ជានន្តេន យោជនតោ សង្ខាតុំ សក្កាតិ អធិប្បាយោ. មហាសរីរមច្ឆ-កុម្ភីល-យក្ខ-រក្ខស-មហានាគទានវាទីនំ សវិញ្ញាណកានំ, ពឡវាមុខបាតាលាទីនំ អវិញ្ញាណកានំ ភេរវារម្មណានំ វសេន ពហុភេរវំ.

២. ទុតិយអភិសន្ទសុត្តវណ្ណនា

១០៣៨. សម្ភេទេតិ សម្ភេទំ សមោធានំ គតដ្ឋានេ. យត្ថិមា មហានទិយោ សំសន្ទន្តិ សមេន្តីតិ បរិកប្បវចនមេតំ. តាទិសាសុ ហិ មហានទីសុ កាចិ បុរត្ថិមសមុទ្ទំ បវិដ្ឋា, កាចិ បច្ឆិមំ.

៣. តតិយអភិសន្ទសុត្តវណ្ណនា

១០៣៩. ‘‘កុសលេ បតិដ្ឋិតោ’’តិ ឯត្ថ យំ អច្ចន្តិកំ កុសលេ បតិដ្ឋានំ. តំ ទស្សេន្តោ ‘‘មគ្គកុសលេ បតិដ្ឋិតោ’’តិ អាហ, ហេដ្ឋិមមគ្គកុសលេតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘ភាវេតិ មគ្គ’’ន្តិ. អរិយផលំយេវ ធម្មសារោ. កិលេសា ខីយន្តិ ឯត្ថាតិ កិលេសក្ខយោ, និព្ពានំ, តស្មិំ កិលេសក្ខយេ រតោ.

៤. បឋមមហទ្ធនសុត្តវណ្ណនា

១០៤០. អរិយានំ ពុទ្ធានំ ធនន្តិបិ អរិយធនំ, និព្ពានន្តិ កេចិ. អនយតោបិ វិសុទ្ធដ្ឋេន អរិយញ្ច តំ ធនញ្ច ធនាយិតដ្ឋេនាតិ អរិយធនំ, តេន អរិយធនេន. តេនេវ ភោគេនាតិ អរិយធនភោគេន.

សគាថកបុញ្ញាភិសន្ទវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. សប្បញ្ញវគ្គោ

២. វស្សំវុត្ថសុត្តវណ្ណនា

១០៤៨. សមោធានេត្វាតិ យេហិ ឥន្ទ្រិយាទីហិ ភាវិយមានេហិ សោតាបត្តិមគ្គោ អនុប្បត្តោ, តានេវ. ធម្មសមានតាយ ចេតំ វុត្តំ. អញ្ញានេវ ហិ អត្ថតោ តំ តំ មគ្គំ សាធកានិ ឥន្ទ្រិយាទីនិ. តន្តិ បវេណី កថិតាតិ យំ កញ្ចិ វិនេយ្យបុគ្គលំ អនបេក្ខិត្វា កេវលំ តន្តិវសេន ឋិតិ កថិតា.

៣. ធម្មទិន្នសុត្តវណ្ណនា

១០៤៩. សត្តសុ ជនេសូតិ សត្តសុ កិត្តិយមានេសុ ឧបាសកជនេសុ. គម្ភីរាតិអាទីសុ ធម្មគម្ភីរាតិ បាឡិគតិយា គម្ភីរា, តថា ច សល្លសុត្តំ ហេដ្ឋា បកាសិតមេវ. ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមី’’តិអាទិនា (អ. និ. ៦.៦៣; កថា. ៥៣៩) អាគតំ ចេតនាសុត្តំ. តត្ថ ‘‘ចេតនាសហជាតំ នានាក្ខណិក’’ន្តិអាទិនា បដ្ឋានេ អាគតនយេន, សុត្តេសុ (អ. និ. ៣.១០១) ច ‘‘ទិដ្ឋធម្មវេទនីយ’’ន្តិអាទិនា អាគតនយេន គម្ភីរភាវោ វេទិតព្ពោ, និព្ពានស្ស ចេវ អរិយមគ្គស្ស ច បកាសនតោ អសង្ខតសំយុត្តស្ស លោកុត្តរត្ថទីបកតា. ‘‘អតីតំបាហំ រូបេន ខជ្ជិំ, ឯតរហិ ខជ្ជាមី’’តិអាទិនា បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ខាទកភាវស្ស, បុគ្គលស្ស ខាទិតព្ពតាយ វិភាវនេន ខជ្ជនីយបរិយាយេ (សំ. និ. ៣.៧៩) វិសេសតោ និស្សត្តនិជ្ជីវតា ទីបិតាតិ វុត្តំ ‘‘សត្តសុញ្ញតាទីបកា ខជ្ជនិកសុត្តន្តាទយោ’’តិ. ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមាតិ យេ តេសុ សុត្តេសុ វុត្តបដិបទំ សម្មទេវ បរិបូរេន្តិ, តេ តេសុ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តិ នាម. ឯត្ថាតិ ‘‘ន ខោ នេត’’ន្តិ ឯត្ថ ន-ការោ ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិ ឯត្ថ ម-ការោ វិយ ព្យញ្ជនសន្ធិមត្តមេវ, នាស្ស កោចិ អត្ថោ.

៤. គិលានសុត្តវណ្ណនា

១០៥០. ន ខោ បនេតន្តិ ន ខោ ឯតំ, នោតិ ច អម្ហេហីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ន ខោ អម្ហេហី’’តិអាទិ. អស្សសន្តីតិ អស្សាសនីយាតិ អាហ ‘‘អស្សាសករេហី’’តិ. មរិស្សតីតិ មារិសោ, ឯកន្តភាវិមរណោ, សោ បន មរណាធីនវុត្តិកោតិ វុត្តំ ‘‘មរណបដិពទ្ធោ’’តិ. អធិមុច្ចេហីតិ អធិមុត្តិំ ឧប្បាទេហិ. តំ បន តថា ចិត្តស្ស បណិធានំ ឋបនន្តិ អាហ ‘‘ឋបេហី’’តិ. អាគមនីយគុណេសូតិ បុព្ពភាគគុណេសុ. បមាណំ នាម នត្ថិ អនន្តាបរិមាណត្តា. នានាករណំ នត្ថិ វិមុត្តិយា និន្នានត្តា.

៩. បញ្ញាបដិលាភសុត្តវណ្ណនា

១០៥៥. បញ្ញាបដិលាភាយាតិ មគ្គផលបញ្ញាយ បដិលាភត្ថំ. តេនាហ ‘‘សត្ត សេក្ខា’’តិអាទិ.

សប្បញ្ញវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. មហាបញ្ញវគ្គោ

១. មហាបញ្ញសុត្តវណ្ណនា

១០៥៨. មហន្តេ អត្ថេ បរិគ្គណ្ហាតីតិ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិកេ មហាវិត្ថារេ អត្ថេ បរិច្ឆិជ្ជ អសេសេត្វា មុដ្ឋិគតេ វិយ កត្វា គណ្ហាតិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

មហាបញ្ញវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សោតាបត្តិសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.