១-២. អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា

១-២. បុព្ពង្គមាតិ បុព្ពេចរា. អវិជ្ជា ហិ អញ្ញាណលក្ខណា សម្មុយ្ហនាការេន អារម្មណេ បវត្តតីតិ សម្បយុត្តធម្មានម្បិ តទាការានុវិធានតាយ បច្ចយោ ហោតិ. តថា ហិ តេ អនិច្ចាសុភទុក្ខានត្តសភាវេបិ ធម្មេ និច្ចាទិតោ គណ្ហន្តិ, អយមស្សា តេសំ សហជាតវសេន បុព្ពង្គមតា. យំ បន មោហេន អភិភូតោ បាបកិរិយាយ អាទីនវំ អបស្សន្តោ បាណំ ហនតិ, អទិន្នំ អាទិយតិ, កាមេសុ មិច្ឆា ចរតិ, មុសា ភណតិ, អញ្ញម្បិ វិវិធំ ទុស្សីល្យំ អាចរតិ, អយមស្ស សហជាតវសេន ច ឧបនិស្សយវសេន ច បុព្ពង្គមតា. សមាបជ្ជនាយាតិ តព្ភាវាបជ្ជនាយ អកុសលប្បត្តិយា. សភាវបដិលាភាយាតិ អត្តលាភាយ. តេនាហ ‘‘ឧប្បត្តិយា’’តិ. សា បនេសា វុត្តាការេន អកុសលានំ បុព្ពង្គមភូតា អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. យទេតន្តិ យំ ឯតំ បាបាជិគុច្ឆនតាយ បាបតោ អលជ្ជនាការសណ្ឋិតំ អហិរិកំ, បាបានុត្រាសតាយ បាបតោ អភាយនាការសណ្ឋិតញ្ច អនោត្តប្បំ, ឯតំ ទ្វយំ អនុទេវ អន្វាគតមេវ. អនុ-សទ្ទេន ចេត្ថ ឯតន្តិ ឧបយោគវចនំ. អនុទេវាតិ ឯតស្ស អត្ថោ សហេវ ឯកតោតិ. ឯត្ថ អវិជ្ជាយ វុត្តនយានុសារេន តប្បដិបក្ខតោ ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ យថា អកុសលកម្មបថវសេន បវត្តិយំ បុព្ពង្គមតា អវិជ្ជាយ, ឯវំ កុសលកម្មបថវសេន បុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន ច បវត្តិយំ វិជ្ជាយ បុព្ពង្គមតា វត្តព្ពា. វីមំសាធិបតិវសេន បវត្តិយំ អាធិបច្ចាការវសេន ច បុព្ពង្គមតា វេទិតព្ពា. ទ្វីហេវាតិ ច អវធារណំ អាធិបច្ចាការស្ស សហជាតេនេវ សង្គហេតព្ពតោ.

លជ្ជនាការសណ្ឋិតាតិ បាបតោ ជិគុច្ឆនាការសណ្ឋិតា. ភាយនាការសណ្ឋិតន្តិ ឧត្តសនាការសណ្ឋិតំ. ឯត្ថាតិ ហិរិឱត្តប្បេ. វិទតិ, វិន្ទតីតិ វា វិជ្ជា. វិទ្ទសូតិ ច សប្បញ្ញបរិយាយោតិ អាហ ‘‘វិទ្ទសុនោតិ វិទុនោ’’តិ. យាថាវទិដ្ឋីតិ អវិបរីតា ទិដ្ឋិ, សំកិលេសតោ និយ្យានិកទិដ្ឋិ. សម្មាទិដ្ឋិ បហោតីតិ ឯត្ថ សា វិជ្ជា សម្មាទិដ្ឋិ វេទិតព្ពា. ន ឯកតោ សព្ពានិ លព្ភន្តិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវានំ បុព្ពាភិសង្ខារស្ស អនេករូបត្តា. លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឯកតោ លព្ភន្តិ កិច្ចតោ ភិន្នានម្បិ តាសំ តត្ថ សរូបតោ អភិន្នត្តា. ឯកា ឯវ ហិ វិរតិ មគ្គក្ខណេ តិស្សន្នម្បិ វិរតីនំ កិច្ចំ សាធេន្តី បវត្តតិ, យថា ឯកា ឯវ សម្មាទិដ្ឋិ បរិជាននាទិវសេន ចតុព្ពិធកិច្ចំ សាធេន្តី បវត្តតិ. តានិ ច ខោ សព្ពានិ អដ្ឋបិ បឋមជ្ឈានិកេ មគ្គេ លព្ភន្តីតិ យោជនា. បឋមជ្ឈានិកេតិ បឋមឈានវន្តេ.

តថាភូតស្សាតិ អរិយមគ្គសមង្គិនោ. យស្មា មហាសឡាយតនសុត្តេ វុត្តំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ បញ្ចន្នំ ឯវ អង្គានំ វសេនា’’តិ, តស្មា បញ្ចង្គិកោ លោកុត្តរមគ្គោ ហោតិ. ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនា’’តិ ហិ វចនំ តទា មគ្គក្ខណេ វិរតីនំ អភាវំ ញាបេតិ, តស្មា កាមាវចរចិត្តេសុ វិយ លោកុត្តរចិត្តេសុ វិរតិ អនិយតាតិ អធិប្បាយោ. បរិសុទ្ធភាវទស្សនន្តិ បរិសុទ្ធសីលភាវទស្សនត្ថំ. អយមត្ថោ ទីបិតោ, ន អរិយមគ្គេ វិរតីនំ អភាវោ.

យទិ ឯវំ កស្មា អភិធម្មេ មគ្គវិភង្គេ បញ្ចង្គិកវារោ អាគតោតិ អាហ ‘‘យម្បិ អភិធម្មេ’’តិអាទិ. តន្តិ ‘‘បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតី’’តិ វចនំ. ‘‘ឯកំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុំ វុត្ត’’ន្តិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មិញ្ហិ កាលេ’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មិញ្ហិ កាលេតិ លោកិយកាលេ. តេន ‘‘ឯកំ កិច្ចន្តរ’’ន្តិ វុត្តំ អដ្ឋង្គិកកិច្ចំ ទស្សេតិ. វិរតិឧប្បាទនេន មិច្ឆាវាចាទីនិ បុគ្គលេន មគ្គសមយេ បជហាបេន្តីតិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ ‘‘បញ្ច ការកង្គានី’’តិ វុត្តានិ. សម្មាវាចាទិកិរិយា ហិ វិរតិ, តញ្ច ឯតានិ ការាបេន្តីតិ. វិរតិវសេនាតិ វិរមណកិរិយាវសេន ការាបកភាវេន, កត្តុភាវេន វាតិ អត្ថោ. ‘‘វិរតិត្តយវសេនា’’តិ វា បាឋោ.

សម្មាកម្មន្តោ បូរតីតិ ឥមេហិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីហិ សម្មាកម្មន្តកិច្ចំ បូរតិ នាម តេហិ វីរិយាទិកេហិ តទត្ថសិទ្ធិតោ. តម្បិ សន្ធាយ ‘‘ឯកំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុន្តិ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេបិ ឥមានេវ បញ្ច សម្មាវាចាទិវិរតិត្តយស្ស ឯកក្ខណេ ការាបកង្គានីតិ ទស្សេតុំ. ឯវំ វុត្តន្តិ ‘‘តស្មិំ សមយេ បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតី’’តិ (វិភ. ៤៩៤) ឯវំ វុត្តំ. លោកិយមគ្គក្ខណេ បញ្ចេវ ហោន្តិ, វិរតិ បន អនិយតា, តស្មា ‘‘ឆអង្គិកោ’’តិ អវត្វា ‘‘បញ្ចង្គិកោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. តយិទំ អភិធម្មេ បញ្ចង្គិកវារទេសនាយ ការណកិត្តនមគ្គោ, អរិយមគ្គោ បន អដ្ឋង្គិកោវាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘យា ច, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទិកា ទស, តប្បច្ចយា អកុសលា ច ទសាតិ វីសតិ អកុសលបក្ខិយា, សម្មាទិដ្ឋិអាទិកា ទស, តប្បច្ចយា កុសលា ច ទសាតិ វីសតិ កុសលបក្ខិយា មហាចត្តារីសកសុត្តេ វុត្តា. មហាចត្តារីសកន្តិ តស្សេតំ នាមំ. មិស្សកោវ កថិតោ លោកុត្តរស្សបិ ឥធ លព្ភមានត្តា.

យស្មា កោសលសំយុត្តេបិ ឥធ ច ថេរេន ‘‘ឧបឌ្ឍមិទំ, ភន្តេ, ព្រហ្មចរិយស្សា’’តិអាទិនា វុត្តំ ‘‘មា ហេវំ អានន្ទា’’តិអាទិនា បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សកលមេវិទំ អានន្ទា’’តិអាទិនា ភគវតា ទេសិតំ សុត្តំ អាគតំ. តស្សត្ថោ កោសលសំយុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កោសលសំយុត្តេ វុត្តត្ថមេវា’’តិ.

អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.