១. អវិជ្ជាវគ្គោ

១-២. អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា

១-២. បុព្ពង្គមាតិ បុព្ពេចរា. អវិជ្ជា ហិ អញ្ញាណលក្ខណា សម្មុយ្ហនាការេន អារម្មណេ បវត្តតីតិ សម្បយុត្តធម្មានម្បិ តទាការានុវិធានតាយ បច្ចយោ ហោតិ. តថា ហិ តេ អនិច្ចាសុភទុក្ខានត្តសភាវេបិ ធម្មេ និច្ចាទិតោ គណ្ហន្តិ, អយមស្សា តេសំ សហជាតវសេន បុព្ពង្គមតា. យំ បន មោហេន អភិភូតោ បាបកិរិយាយ អាទីនវំ អបស្សន្តោ បាណំ ហនតិ, អទិន្នំ អាទិយតិ, កាមេសុ មិច្ឆា ចរតិ, មុសា ភណតិ, អញ្ញម្បិ វិវិធំ ទុស្សីល្យំ អាចរតិ, អយមស្ស សហជាតវសេន ច ឧបនិស្សយវសេន ច បុព្ពង្គមតា. សមាបជ្ជនាយាតិ តព្ភាវាបជ្ជនាយ អកុសលប្បត្តិយា. សភាវបដិលាភាយាតិ អត្តលាភាយ. តេនាហ ‘‘ឧប្បត្តិយា’’តិ. សា បនេសា វុត្តាការេន អកុសលានំ បុព្ពង្គមភូតា អវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. យទេតន្តិ យំ ឯតំ បាបាជិគុច្ឆនតាយ បាបតោ អលជ្ជនាការសណ្ឋិតំ អហិរិកំ, បាបានុត្រាសតាយ បាបតោ អភាយនាការសណ្ឋិតញ្ច អនោត្តប្បំ, ឯតំ ទ្វយំ អនុទេវ អន្វាគតមេវ. អនុ-សទ្ទេន ចេត្ថ ឯតន្តិ ឧបយោគវចនំ. អនុទេវាតិ ឯតស្ស អត្ថោ សហេវ ឯកតោតិ. ឯត្ថ អវិជ្ជាយ វុត្តនយានុសារេន តប្បដិបក្ខតោ ច អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – តត្ថ យថា អកុសលកម្មបថវសេន បវត្តិយំ បុព្ពង្គមតា អវិជ្ជាយ, ឯវំ កុសលកម្មបថវសេន បុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេន ច បវត្តិយំ វិជ្ជាយ បុព្ពង្គមតា វត្តព្ពា. វីមំសាធិបតិវសេន បវត្តិយំ អាធិបច្ចាការវសេន ច បុព្ពង្គមតា វេទិតព្ពា. ទ្វីហេវាតិ ច អវធារណំ អាធិបច្ចាការស្ស សហជាតេនេវ សង្គហេតព្ពតោ.

លជ្ជនាការសណ្ឋិតាតិ បាបតោ ជិគុច្ឆនាការសណ្ឋិតា. ភាយនាការសណ្ឋិតន្តិ ឧត្តសនាការសណ្ឋិតំ. ឯត្ថាតិ ហិរិឱត្តប្បេ. វិទតិ, វិន្ទតីតិ វា វិជ្ជា. វិទ្ទសូតិ ច សប្បញ្ញបរិយាយោតិ អាហ ‘‘វិទ្ទសុនោតិ វិទុនោ’’តិ. យាថាវទិដ្ឋីតិ អវិបរីតា ទិដ្ឋិ, សំកិលេសតោ និយ្យានិកទិដ្ឋិ. សម្មាទិដ្ឋិ បហោតីតិ ឯត្ថ សា វិជ្ជា សម្មាទិដ្ឋិ វេទិតព្ពា. ន ឯកតោ សព្ពានិ លព្ភន្តិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវានំ បុព្ពាភិសង្ខារស្ស អនេករូបត្តា. លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឯកតោ លព្ភន្តិ កិច្ចតោ ភិន្នានម្បិ តាសំ តត្ថ សរូបតោ អភិន្នត្តា. ឯកា ឯវ ហិ វិរតិ មគ្គក្ខណេ តិស្សន្នម្បិ វិរតីនំ កិច្ចំ សាធេន្តី បវត្តតិ, យថា ឯកា ឯវ សម្មាទិដ្ឋិ បរិជាននាទិវសេន ចតុព្ពិធកិច្ចំ សាធេន្តី បវត្តតិ. តានិ ច ខោ សព្ពានិ អដ្ឋបិ បឋមជ្ឈានិកេ មគ្គេ លព្ភន្តីតិ យោជនា. បឋមជ្ឈានិកេតិ បឋមឈានវន្តេ.

តថាភូតស្សាតិ អរិយមគ្គសមង្គិនោ. យស្មា មហាសឡាយតនសុត្តេ វុត្តំ ‘‘សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ បញ្ចន្នំ ឯវ អង្គានំ វសេនា’’តិ, តស្មា បញ្ចង្គិកោ លោកុត្តរមគ្គោ ហោតិ. ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនា’’តិ ហិ វចនំ តទា មគ្គក្ខណេ វិរតីនំ អភាវំ ញាបេតិ, តស្មា កាមាវចរចិត្តេសុ វិយ លោកុត្តរចិត្តេសុ វិរតិ អនិយតាតិ អធិប្បាយោ. បរិសុទ្ធភាវទស្សនន្តិ បរិសុទ្ធសីលភាវទស្សនត្ថំ. អយមត្ថោ ទីបិតោ, ន អរិយមគ្គេ វិរតីនំ អភាវោ.

យទិ ឯវំ កស្មា អភិធម្មេ មគ្គវិភង្គេ បញ្ចង្គិកវារោ អាគតោតិ អាហ ‘‘យម្បិ អភិធម្មេ’’តិអាទិ. តន្តិ ‘‘បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតី’’តិ វចនំ. ‘‘ឯកំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុំ វុត្ត’’ន្តិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មិញ្ហិ កាលេ’’តិអាទិ វុត្តំ. យស្មិញ្ហិ កាលេតិ លោកិយកាលេ. តេន ‘‘ឯកំ កិច្ចន្តរ’’ន្តិ វុត្តំ អដ្ឋង្គិកកិច្ចំ ទស្សេតិ. វិរតិឧប្បាទនេន មិច្ឆាវាចាទីនិ បុគ្គលេន មគ្គសមយេ បជហាបេន្តីតិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនិ ‘‘បញ្ច ការកង្គានី’’តិ វុត្តានិ. សម្មាវាចាទិកិរិយា ហិ វិរតិ, តញ្ច ឯតានិ ការាបេន្តីតិ. វិរតិវសេនាតិ វិរមណកិរិយាវសេន ការាបកភាវេន, កត្តុភាវេន វាតិ អត្ថោ. ‘‘វិរតិត្តយវសេនា’’តិ វា បាឋោ.

សម្មាកម្មន្តោ បូរតីតិ ឥមេហិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីហិ សម្មាកម្មន្តកិច្ចំ បូរតិ នាម តេហិ វីរិយាទិកេហិ តទត្ថសិទ្ធិតោ. តម្បិ សន្ធាយ ‘‘ឯកំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥមំ កិច្ចន្តរំ ទស្សេតុន្តិ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេបិ ឥមានេវ បញ្ច សម្មាវាចាទិវិរតិត្តយស្ស ឯកក្ខណេ ការាបកង្គានីតិ ទស្សេតុំ. ឯវំ វុត្តន្តិ ‘‘តស្មិំ សមយេ បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតី’’តិ (វិភ. ៤៩៤) ឯវំ វុត្តំ. លោកិយមគ្គក្ខណេ បញ្ចេវ ហោន្តិ, វិរតិ បន អនិយតា, តស្មា ‘‘ឆអង្គិកោ’’តិ អវត្វា ‘‘បញ្ចង្គិកោ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. តយិទំ អភិធម្មេ បញ្ចង្គិកវារទេសនាយ ការណកិត្តនមគ្គោ, អរិយមគ្គោ បន អដ្ឋង្គិកោវាតិ ទស្សេតុំ, ‘‘យា ច, ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. មិច្ឆាទិដ្ឋិអាទិកា ទស, តប្បច្ចយា អកុសលា ច ទសាតិ វីសតិ អកុសលបក្ខិយា, សម្មាទិដ្ឋិអាទិកា ទស, តប្បច្ចយា កុសលា ច ទសាតិ វីសតិ កុសលបក្ខិយា មហាចត្តារីសកសុត្តេ វុត្តា. មហាចត្តារីសកន្តិ តស្សេតំ នាមំ. មិស្សកោវ កថិតោ លោកុត្តរស្សបិ ឥធ លព្ភមានត្តា.

យស្មា កោសលសំយុត្តេបិ ឥធ ច ថេរេន ‘‘ឧបឌ្ឍមិទំ, ភន្តេ, ព្រហ្មចរិយស្សា’’តិអាទិនា វុត្តំ ‘‘មា ហេវំ អានន្ទា’’តិអាទិនា បដិក្ខិបិត្វា ‘‘សកលមេវិទំ អានន្ទា’’តិអាទិនា ភគវតា ទេសិតំ សុត្តំ អាគតំ. តស្សត្ថោ កោសលសំយុត្តវណ្ណនាយំ វុត្តោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘កោសលសំយុត្តេ វុត្តត្ថមេវា’’តិ.

អវិជ្ជាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣. សាវកពោធិ សាវកបារមិយោ, តប្បរិយាបន្នំ ញាណំ សាវកបារមិញាណំ, តំ បន ទ្វិន្នំ អគ្គសាវកានំ តត្ថបិ ធម្មសេនាបតិនោ ឯវ សវិសេសំ មត្ថកំ បត្តំ, ន ឥតរេសន្តិ អាហ – ‘‘សាវក…បេ… អប្បត្តតាយា’’តិ. តស្មា តស្ស មត្ថកប្បត្តិយា មគ្គព្រហ្មចរិយេ ឥជ្ឈន្តេ តស្ស ឯកទេសោ ឥធ ឥជ្ឈតិ, ន សកលន្តិ. ន ហិ អទ្ធព្រហ្មចរិយំ នាម អត្ថិ, តស្មា វុត្តំ, ‘‘សកលម្បិ …បេ… លព្ភតី’’តិ, តំ បន ភណ្ឌាគារិកោ នាញ្ញាសិ ញាណស្ស សាវកវិសយេបិ សប្បទេសិកត្តា, ធម្មសេនាបតិ បន ញាណស្ស តត្ថ និប្បទេសិកត្តា អញ្ញាសីតិ. តេនាហ – ‘‘អានន្ទត្ថេរោ…បេ… អញ្ញាសី’’តិ. ឯវមាហាតិ ‘‘សកលមិទំ, ភន្តេ’’តិ ឯវំ អវោច.

សារិបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា

៤. វឡវាភិ-សទ្ទោ វឡវាបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ចតូហិ វឡវាហិ យុត្តរថេនា’’តិ. យោធរថោតិ យោធេហិ យុជ្ឈនត្ថំ អារោហិតព្ពរថោ. អលង្ការរថោ មង្គលទិវសេសុ អលង្កតបដិយត្តេហិ អារោហិតព្ពរថោ. ឃនទុកុលេន បរិវារិតោតិ រជតបដ្ដវណ្ណេន សេតទុកុលេន បដិច្ឆាទិតោ. បដិច្ឆាទនត្ថោ ហិ ឥធ បរិវារសទ្ទោ. រជតបនាឡិសុបរិក្ខិត្តា សេតភាវករណត្ថំ.

ឆន្នំ ឆន្នំ មាសានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. ឯកវារំ នគរំ បទក្ខិណំ ករោតីតិ ឥទំ តស្មិំ ឋានន្តរេ ឋិតេន កាតព្ពំ ចារិត្តំ. នគរតោ ន បក្កន្តាតិ នគរតោ ពហិ ន គតា. មង្គលវចនេ និយុត្តា មង្គលិកា, សុវត្ថិវចនេ និយុត្តា សោវត្ថិកា. អាទិ-សទ្ទេន ថុតិមាគធវន្ទិកាចរិយកេ សង្គណ្ហាតិ. សុកបត្តសទិសានិ វណ្ណតោ.

វណ្ណគីតន្តិ ថុតិគីតំ. ព្រហ្មភូតំ សេដ្ឋភូតំ យានំ, ព្រហ្មភូតានំ សេដ្ឋភូតានំ យានន្តិ វា ព្រហ្មយានំ. វិជិតត្តា វិសេសេន ជិននតោ. រាគំ វិនយមានា បរិយោសាបេតីតិ សព្ពម្បិ រាគំ សមុច្ឆេទវិនយវសេន វិនេតិ, អត្តនោ កិច្ចំ បរិយោសាបេតិ. កិច្ចបរិយោសាបនេនេវ ហិ សយម្បិ បរិយោសានំ និប្ផត្តិំ ឧបគច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘បរិយោសានំ គច្ឆតិ និប្ផជ្ជតី’’តិ.

ធុរន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘តត្រមជ្ឈត្តតាយុគេ យុត្តា’’តិ. ឦសាតិ យុគសន្ធារិកា ទារុយុគឡា. យថា វា ពាហិរំ យុគំ ធារេតិ, តស្សា ឋិតាយ ឯវ កិច្ចសិទ្ធិ, ឯវំ កិរិយាវសេន លទ្ធពលេន តត្រមជ្ឈត្តតាយុគេ ថិរំ ធារេតិ, តេហេវ អរិយមគ្គរថស្ស បវត្តនំ. ហិរិគ្គហណេន ចេត្ថ តំសហចរណតោ ឱត្តប្បម្បិ គហិតំយេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អត្តនា សទ្ធិ’’ន្តិអាទិ. នាឡិយា មិនមានោ បុរិសោ វិយ អារម្មណំ មិនាតីតិ មនោ. កតរំ បន តំ មនោ, កថញ្ចស្ស យោត្តសទិសតាតិ អាហ ‘‘វិបស្សនាចិត្ត’’ន្តិអាទិ. តេន យោត្តំ វិយាតិ យោត្តន្តិ ទស្សេតិ. លោកិយវិបស្សនាចិត្តំ អតិរេកបញ្ញាស កុសលធម្មេ ឯកាពទ្ធេ ឯកសង្គហិតេ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. តេ បន ‘‘ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតី’’តិ ចិត្តង្គវសេន ធម្មសង្គហេ (ធ. ស. ១) អាគតនយេនេវ វេទិតព្ពា. លោកុត្តរវិបស្សនាចិត្តន្តិ មគ្គចិត្តំ អាហ. អតិរេកសដ្ឋីតិ តេ ឯវ សម្មាកម្មន្តាជីវេហិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយាទីហិ ច សទ្ធិំ អតិរេកសដ្ឋិ កុសលធម្មេ. ឯកាពទ្ធេតិ ឯកស្មិំ ឯវ អារម្មណេ អាពទ្ធេ. ឯកសង្គហេតិ តថេវ វិបស្សនាកិច្ចវសេន ឯកសង្គហេ ករោតិ. បុព្ពង្គមភាវេន អារក្ខំ សារេតីតិ អារក្ខសារថី. ‘‘យថា ហិ រថស្ស…បេ… សារថី’’តិ វត្វា តំ ទស្សេតុំ ‘‘យោគ្គិយោ’’តិ វុត្តំ. ធុរំ វាហេតិ យោគ្គេ. យោជេតិ យោគ្គេ សមគតិយញ្ច. អក្ខំ អព្ភញ្ជតិ សុខប្បវត្តនត្ថំ. រថំ បេសេតិ យោគ្គចោទនេន. និព្ពិសេវនេ ករោតិ គមនវីថិយំ បដិបាទនេន សន្និយោជេតិ. អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានាតិ អារក្ខំ បច្ចុបដ្ឋបេតិ អសម្មោសសភាវត្តា. គតិយោតិ បវត្តិយោ, និប្ផត្តិយោ វា. សមន្វេសតីតិ គវេសតិ.

អរិយបុគ្គលស្ស និព្ពានំ បដិមុខំ សម្បាបនេ រថោ វិយាតិ រថោ. បរិករោតិ វិភូសយតីតិ បរិក្ខារោ, វិភូសនំ, សីលញ្ច អរិយមគ្គស្ស វិភូសនដ្ឋានិយំ. តេន វុត្តំ ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលាលង្ការោ’’តិ, សីលភូសនោតិ អត្ថោ. វិបស្សនាសម្បយុត្តានន្តិ លោកិយាយ លោកុត្តរាយ ច វិបស្សនាយ សម្បយុត្តានំ. វិធិនា ឦរេតព្ពតោ បវត្តេតព្ពតោ វីរិយំ, សម្មាវាយាមោ. សមំ សម្មា ច ធិយតីតិ សមាធិ, ធុរញ្ច តំ សមាធិ ចាតិ ធុរសមាធិ, ឧបេក្ខា ធុរសមាធិ ឯតស្សាតិ ឧបេក្ខាធុរសមាធិ, អរិយមគ្គោ ឧបេក្ខាសង្ខាតធុរសមាធីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន ព្យញ្ជនំ អនាទិយិត្វា ធុរសមាធិសទ្ទានំ ភិន្នាធិករណតា វុត្តា. បយោគមជ្ឈត្តេតិ វីរិយសមតាយ. អនិច្ឆាតិ ឥច្ឆាបដិបក្ខា. តេនាហ ‘‘អលោភសង្ខាតា’’តិ. បរិវារណន្តិ បរិវារោ, បរិច្ឆទោតិ អត្ថោ.

មេត្តាតិ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ. តថា ករុណា. បុព្ពភាគោតិ ឧភិន្នម្បិ ឧបចារោ. ទ្វេបិ កាយចិត្តវិវេកា វិយ បុព្ពភាគធម្មវសេន វុត្តា. អរិយមគ្គរថេតិ បរិសុទ្ធមគ្គសង្ខាតេ រថេ. អរិយមគ្គរថោ ច មគ្គរថោ ចាតិ អរិយមគ្គរថោ, ឯវំ ឯកសេសនយេន វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘ឥមស្មិំ លោកិយលោកុត្តរមគ្គរថេ ឋិតោ’’តិ. សន្នទ្ធចម្មោតិ យោគាវចរស្ស បដិមុក្កចម្មំ. ន នំ តេ វិជ្ឈន្តីតិ វចនបថា ន នំ វិជ្ឈន្តិ. ធម្មភេទនវសេន ន ភញ្ជតិ, តស្ស អរិយមគ្គស្ស រថស្ស សម្មា យោជិតស្ស អន្តរា ភង្គោ នត្ថីតិ អត្ថោ.

អត្តនោ បុរិសការំ និស្សាយ លទ្ធត្តា អត្តនោ សន្តានេតិ អធិប្បាយោ. អនុត្តរន្តិ ឧត្តររហិតំ. តតោ ឯវ សេដ្ឋយានំ, នស្ស កេនចិ សទិសន្តិ អសទិសំ. ធិតិសម្បន្នតាយ ធីរា បណ្ឌិតបុរិសា លោកម្ហា និយ្យន្តិ គច្ឆន្តិ. ‘‘ជយំ ជយ’’ន្តិ គាថាយំ វចនវិបល្លាសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ជិនន្តា ជិនន្តា’’តិ.

ជាណុស្សោណិព្រាហ្មណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. កិមត្ថិយសុត្តាទិវណ្ណនា

៥-៦. និយមត្ថោតិ អវធារណត្ថោ. តេន និយមេន អវធារណេន – អញ្ញំ មគ្គំ បដិក្ខិបតិ ឥតោ អញ្ញស្ស និយ្យានិកមគ្គស្ស អភាវតោ. ‘‘ទុក្ខស្ស បរិញ្ញត្ថ’’ន្តិ វុត្តត្តា វដ្ដទុក្ខំ កថិតំ. អរិយមគ្គេ គហិតេ តស្ស បុព្ពភាគមគ្គោ វិបស្សនាយ គហិតោ ឯវាតិ ‘‘មិស្សកមគ្គោ កថិតោ’’តិ វុត្តំ. ឧត្តានមេវ អបុព្ពស្ស អភាវា. អយំ បន វិសេសោ ‘‘រាគក្ខយោ’’តិអាទីហិ យទិបិ និព្ពានំ វុត្តំ. តថាបិ អរហត្តំ វិយ ព្រហ្មចរិយម្បិ. តេន និព្ពានំ ឯវ វុច្ចតិ ‘‘ឥទំ ព្រហ្មចរិយបរិយោសាន’’ន្តិ.

កិមត្ថិយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៧. រាគវិនយាទិបទេហិ និព្ពានំ វាបិ វុច្ចេយ្យ អរហត្តំ វាបិ. យស្មា សោ ភិក្ខុ ឧភយត្ថបិ និវិដ្ឋពុទ្ធិ, តស្មា ភគវា តស្ស អជ្ឈាសយវសេន ‘‘និព្ពានធាតុយា ខោ ឯត’’ន្តិអាទិនា និព្ពានធាតុំ វិស្សជ្ជេត្វា បុន ‘‘អាសវានំ ខយោ តេន វុច្ចតី’’តិ អាហ. យស្មា អរិយមគ្គោ រាគាទិកេ សមុច្ឆេទវសេន វិនេតិ, អាសវញ្ច សព្ពសោ ខេបេតិ, តេន ច វុត្តំ និព្ពានំ អរហត្តញ្ច, តស្មា តទុភយំ ‘‘រាគវិនយោតិអាទិ នាមមេវា’’តិ វុត្តំ. អនុសន្ធិកុសលតាយ បុច្ឆន្តោ ឯតំ អវោចាតិ ឥមិនា ‘‘បុច្ឆានុសន្ធិ ឥធ លព្ភតី’’តិ ទីបិតំ, អជ្ឈាសយានុសន្ធិបិ ឯត្ថ លព្ភតេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. វិភង្គសុត្តវណ្ណនា

៨. ឯកេន បរិយាយេន អដ្ឋង្គិកមគ្គំ វិភជិត្វាតិ ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទិនា ឯកេន បរិយាយេន អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ វិភាគេន ទស្សេត្វា ‘‘កតមា ច, ភិក្ខវេ, សម្មាទិដ្ឋី’’តិអាទិនា បុន អបរេន បរិយាយេន វិភជិតុកាមោ. ឧគ្គហធារណបរិចយញាណានិបិ សវនញាណេ ឯវ អវរោធំ គច្ឆន្តីតិ ‘‘សវនសម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណវសេនា’’តិ វុត្តំ.

កម្មដ្ឋានាភិនិវេសោតិ កម្មដ្ឋានបដិបត្តិ. បុរិមានិ ទ្វេ សច្ចានិ ឧគ្គណ្ហិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥដ្ឋំ កន្តំ មនាបន្តិ និរោធមគ្គេសុ និន្នភាវំ ទស្សេតិ, ន អភិនន្ទនំ, តន្និន្នភាវោ ឯវ ច តត្ថ កម្មករណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកេនេវាការេន សច្ចានំ បដិវេធនិមិត្តតា, សោ ឯវ អភិមុខភាវោ តេសំ សមាគមោតិ ឯកាភិសមយោ.

អស្សាតិ ញាណស្ស, យោគិនោ វា. ឯត្ថ ច កេចិ ‘‘លោកិយញាណម្បិ បដិវេធោ សព្ពស្ស យាថាវពោធភាវតោ’’តិ វទន្តិ. ននុ ឧគ្គហាទិបដិវេធោ ច បដិវេធោវ, ន ច សោ លោកុត្តរោតិ? តំ ន, កេវលេន បដិវេធ-សទ្ទេន ឧគ្គហាទិបដិវេធានំ អវចនីយត្តា, បដិវេធនិមិត្តត្តា វា ឧគ្គហាទិវសេន បវត្តំ ទុក្ខាទីសុ បុព្ពភាគេ ញាណំ ‘‘បដិវេធោ’’តិ វុច្ចតិ, ន បដិវេធត្តា, បដិវេធភូតមេវ បន ញាណំ ឧជុកំ បដិវេធោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. កិច្ចតោតិ បរិញ្ញាទិកិច្ចតោ. អារម្មណបដិវេធោតិ សច្ឆិកិរិយាបដិវេធមាហ. កិច្ចតោតិ អសម្មោហបដិវេធំ. ឧគ្គហាទីហិ សច្ចស្ស បរិគ្គណ្ហនំ បរិគ្គហោ.

ទុទ្ទសត្តាតិ អនធិគតញាណេន យាថាវសរសលក្ខណតោ ទដ្ឋុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ឧប្បត្តិតោ បាកដានិបិ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខសច្ចំ ហី’’តិអាទិ. ឧភយន្តិ បុរិមំ សច្ចទ្វយំ. បយោគោតិ កិរិយា, វាយាមោ វា. តស្ស មហន្តតរស្ស ឥច្ឆិតព្ពតំ ទុក្ករតរតញ្ច ឧបមាហិ ទស្សេតិ ‘‘ភវគ្គគ្គហណត្ថ’’ន្តិអាទិនា. យថា បុរិមំ សច្ចទ្វយំ វិយ កេនចិ បរិយាយេន អបាកដតាយ បរមគម្ភីរត្តា ឧគ្គហាទិវសេន បុព្ពភាគេ បវត្តិភេទំ គហេត្វា ‘‘ទុក្ខេ ញាណ’’ន្តិអាទិនា ចតុព្ពិធំ កត្វា វុត្តំ. ឯកមេវ តំ ញាណំ ហោតិ ឯកាភិសមយវសេនេវ បវត្តនតោ.

កាមបច្ចនីកដ្ឋេនាតិ កាមានំ ឧជុបច្ចនីកភាវេន. កាមតោ និស្សដភាវេនាតិ កាមេហិ វិសំយុត្តភាវេន. កាមំ សម្មសន្តស្សាតិ ទុវិធម្បិ កាមំ អនិច្ចាទិតោ សម្មសន្តស្ស. បជ្ជតិ បវត្តតិ ឯតេនាតិ បទំ, កាមស្ស បទន្តិ កាមបទំ, កាមស្ស ឧប្បត្តិការណស្ស ឃាតោ សមុគ្ឃាតោ, តំ កាមបទឃាតំ. តេនាហ ‘‘កាមវូបសម’’ន្តិ. កាមេហិ វិវិត្តំ កាមវិវិត្តំ. សោ ឯវ ច នេសំ អន្តោ សមុច្ឆេទវិវេកេតិ កត្វា តស្មិំ សាធេតព្ពេ ឧប្បន្នោតិ វុត្តំ ‘‘កាមវិវិត្តន្តេ ឧប្បន្នោ’’តិ. កាមតោ និក្ខមតីតិ និក្ខមោ, សោ ឯវ នេក្ខម្មសង្កប្បោ. ឥមស្មិញ្ច នេក្ខម្មសង្កប្បស្ស សទ្ទត្ថវិភាវេន យថាវុត្តោ កាមបច្ចនីកដ្ឋាទិកោ អត្ថនិទ្ធារណវិសេសោ អន្តោគធោ.

ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ព្យាបាទបច្ចនីកដ្ឋេន វិហិំសាយ បច្ចនីកដ្ឋេនាតិអាទិកំ អព្យាបាទាវិហិំសាសង្កប្បានំ អត្ថុទ្ធារណវិធិំ អតិទិសតិ. នេក្ខម្មសង្កប្បាទយោតិ អាទិ-សទ្ទេន អព្យាបាទអវិហិំសាសង្កប្បេ ឯវ សង្គណ្ហាតិ. កាម…បេ… សញ្ញានន្តិ កាមវិតក្កាទិវិរតិសម្បយុត្តានំ នេក្ខម្មាទិសញ្ញានំ. នានត្តាតិ នានាខណិកត្តា. តីសុ ឋានេសូតិ តិប្បការេសុ ការណេសុ. ឧប្បន្នស្សាតិ ឧប្បជ្ជនារហស្ស. ភូមិលទ្ធឧប្បន្នំ ឥធាធិប្បេតំ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. បទច្ឆេទតោតិ ការណុបច្ឆេទតោ. បទន្តិ ហិ ឧប្បត្តិការណន្តិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អនុប្បត្តិសាធនវសេនាតិ យថា សង្កប្បោ អាយតិំ នុប្បជ្ជតិ, ឯវំ អនុប្បត្តិសាធនវសេន. សម្មាទិដ្ឋិ វិយ ឯកោវ កុសលសង្កប្បោ ឧប្បជ្ជតិ.

ចតូសុ ឋានេសូតិ វិសំវាទនាទីសុ ចតូសុ វីតិក្កមដ្ឋានេសុ. បព្ពជិតានំ មិច្ឆាជីវោ នាម អាហារនិមិត្តកោតិ អាហ ‘‘ខាទនីយភោជនីយាទីនំ អត្ថាយា’’តិ. សព្ពសោ អនេសនាយ បហានំ សម្មាអាជីវោតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធប្បសត្ថេន អាជីវេនា’’តិ. កម្មបថបត្តានំ វសេន ‘‘សត្តសុ ឋានេសូ’’តិ វុត្តំ. អកម្មបថបត្តាយ ហិ អនេសនាយ សោ បទឃាតំ ករោតិយេវ.

តថារូបេ វា អារម្មណេតិ យស្មិំ អារម្មណេ ឥមស្ស បុព្ពេ កិលេសា ន ឧប្បន្នា, តស្មិំ ឯវ. អនុប្បន្នានន្តិ អនុប្បាទស្សបិ បត្ថនាវសេន អនុប្បន្នានំ. វីរិយច្ឆន្ទន្តិ វីរិយស្ស និព្ពត្តេតុកាមតាឆន្ទំ. ‘‘ឆន្ទសម្បយុត្តវីរិយញ្ចា’’តិ វទន្តិ. វីរិយមេវ បន អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទនេ លព្ភមានឆន្ទតាយ ធុរសម្បគ្គហតាយ ឆន្ទបរិយាយេន វុត្តំ. តថា ហិ វីរិយំ – ‘‘អនិក្ខិត្តឆន្ទតា អនិក្ខិត្តធុរតា’’តិ (ធ. ស. ២៦) និទ្ទិដ្ឋំ. កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា ចិត្តំ បគ្គហិតំ ករោតិ. បធានន្តិ បធានភូតវីរិយំ.

ឧប្បត្តិបពន្ធវសេនាតិ និរន្តរុប្បាទនវសេន. ចតូសុ ឋានេសុ កិច្ចសាធនវសេនាតិ យថាវុត្តេសុ ចតូសុ ឋានេសុ បធានកិច្ចស្ស និប្ផាទនវសេន អនុប្បាទនាទិវសេន. កិច្ចសាធនវសេនាតិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ សុភសុខនិច្ចអត្តគាហវិធមនវសេន អសុភទុក្ខានិច្ចានត្តសាធនវសេន.

អយន្តិ យថាវុត្តោ សទិសាសទិសតាវិសេសោ. អស្សាតិ មគ្គស្ស. ឯត្ថ កថន្តិ យទិ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ យាវ សព្ពភវគ្គា ឈានង្គមគ្គង្គពោជ្ឈង្គានំ សទិសតា, ឯវំ សន្តេ ‘‘អារុប្បេ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ, តញ្ច លោកុត្តរ’’ន្តិ ឯត្ថ កថំ អត្ថោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឯត្ថាបី’’តិអាទិ. តំឈានិកាវាតិ បឋមជ្ឈានាទីសុ យំ ឈានំ មគ្គបដិលាភស្ស បាទកភូតំ, តំឈានិកាវ អស្ស អរិយស្ស ឧបរិបិ តយោ មគ្គា. ឯវន្តិ វុត្តាការេន. បាទកជ្ឈានមេវ និយមេតិ អារុប្បេ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានុប្បត្តិយំ. វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធាតិ សម្មសិតខន្ធេ វទន្តិ. បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតិ បាទកសម្មសិតជ្ឈានានំ ភេទេ. យស្មា សង្ខារុបេក្ខាញាណមេវ អរិយមគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គាទិវិសេសំ និយមេតិ, តតោ ទុតិយាទិបាទកជ្ឈានតោ ឧប្បន្នស្ស សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស បាទកជ្ឈានាតិក្កន្តានំ អង្គានំ អសមាបជ្ជិតុកាមតាវិរាគភាវតោ ឥតរស្ស ច អតព្ភាវតោ តីសុបិ វាទេសុ វិបស្សនាវ និយមេតីតិ វេទិតព្ពោ, តស្មា វិបស្សនានិយមេនេវ ហិ បឋមវាទេបិ អបាទកជ្ឈានាទិបាទកាបិ មគ្គា បឋមជ្ឈានិកា ហោន្តិ. ឥតរេហិ ច បាទកជ្ឈានេហិ វិបស្សនានិយមេហិ តំតំឈានិកាវ. ឯវំ សេសវាទេសុ វិបស្សនានិយមោ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពោ. ទុតិយវាទេ តំតំឈានិកតា សម្មសិតសង្ខារវិបស្សនានិយមេហិ ហោតិ. តត្រ ហិ វិបស្សនា តំតំវិរាគភាវនា ភាវេតព្ពា, ន សោមនស្សសហគតា ឧបេក្ខាសហគតា ហុត្វា ឈានង្គាទិនិយមំ មគ្គស្ស ករោតីតិ ឯវំ វិបស្សនានិយមោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិញ្ច វាទេ បាទកសម្មសិតជ្ឈានុបនិស្សយសព្ភាវេ អជ្ឈាសយោ ឯកន្តេន ហោតីតិ ‘‘បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតីតិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ, អដ្ឋកថាយំ បន វិសុទ្ធិមគ្គស្ស ឯតិស្សា អដ្ឋកថាយ ឯកសង្គហិតត្តា ‘‘តេសំ វាទវិនិច្ឆយោ…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. បុព្ពភាគេតិ វិបស្សនាក្ខណេ.

វិភង្គសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. សូកសុត្តវណ្ណនា

៩. សូកន្តិ សាលិយវាទីនំ វាលមាហ. សោ ហិ និកន្តកសទិសោ បដិមុខគតំ ហត្ថំ វា បាទំ វា ភិន្ទតិ, តស្មា ភេទំ ឥច្ឆន្តេន ឧទ្ធគ្គំ កត្វា ឋបិតំ សម្មាបណិហិតំ នាម, តថា អដ្ឋបិតំ មិច្ឆាបណិហិតំ នាមាតិ វុត្តំ. មិច្ឆាបណិហិតាយាតិ កម្មស្សកតបញ្ញាយ មិច្ឆាឋបនំ នាម – ‘‘ឥមេ សត្តា កម្មវសេន សុខទុក្ខំ បច្ចនុភវន្តិ, តំ បន កម្មំ ឥស្សរស្ស ឥច្ឆាវសេន ព្រហ្មា និម្មិនាតី’’តិអាទិនា មិច្ឆាបកប្បនំ. កេចិ បន ‘‘នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទិនា នយេន បវត្តិ, តស្ស វា ញាណស្ស អប្បវត្តី’’តិ វទន្តិ. មគ្គភាវនាយាតិ ឯត្ថាបិ មិច្ឆាមគ្គស្ស បវត្តនំ, អរិយមគ្គស្ស វា អប្បវត្តនំ មិច្ឆាឋបនំ. តេនាហ ‘‘អប្បវត្តិតត្តា’’តិ. អវិជ្ជំ ភិន្ទិស្សតីតិ អវិជ្ជំ សមុច្ឆិន្ទិស្សតិ. មគ្គនិស្សិតំ កត្វា មគ្គេ ឯវ បក្ខិបិត្វា. តញ្ហិ ញាណំ មគ្គស្ស មូលការណំ មគ្គេ សិទ្ធេ តស្ស កិច្ចស្ស មត្ថកប្បត្តិតោ. ‘‘សម្មាបណិហិតាយ ទិដ្ឋិយា សម្មាបណិហិតាយ មគ្គភាវនាយា’’តិ វុត្តត្តា មិស្សកមគ្គោ កថិតោ. ឆវិភេទសទិសោ ចេត្ថ អវិជ្ជាភេទោ, លោហិតុប្បាទសទិសោ លោកុត្តរមគ្គភាវោ ទដ្ឋព្ពោ.

សូកសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. នន្ទិយសុត្តវណ្ណនា

១០. ឆន្នបរិព្ពាជកោ វត្ថច្ឆាទិយា ឆន្នង្គបរិព្ពាជកោ, ន នគ្គបរិព្ពាជកោ.

អវិជ្ជាវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.