៧. ចិត្តសំយុត្តំ

១. សំយោជនសុត្តវណ្ណនា

៣៤៣. ភោគគាមន្តិ ភោគុប្បត្តិគាមំ. បវត្តតីតិ អប្បដិហតំ ហុត្វា បវត្តតិ បដិសម្ភិទប្បត្តិយា.

សំយោជនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បឋមឥសិទត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៤៤. អវិសារទត្តាតិ បញ្ហំ ព្យាកាតុំ វេយ្យត្តិយាភាវេន អសមត្ថត្តា. ឧបាសកោ ថេរេសុ ព្យាកាតុំ អសក្កោន្តេសុ សយំ ព្យាកាតុកាមោ បុច្ឆតិ, ន វិហេសាធិប្បាយោ. បឋមវចនេន អព្យាករោន្តេ ទិស្វាវ បុនប្បុនំ បុច្ឆិតំ វិហេសោ វិយ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘វិហេសេតី’’តិ.

បឋមឥសិទត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ទុតិយឥសិទត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៤៥. អវន្តិយាតិ អវន្តិរដ្ឋេ, តំ បន មជ្ឈិមបទេសតោ ទក្ខិណទិសាយំ. តេនាហ ‘‘ទក្ខិណាបថេ’’តិ. អធិប្បាយេនាតិ តស្ស វចនស្ស អនុមោទនាធិប្បាយេន វទតិ, ន បន តតោ កិញ្ចិ គហេតុកាមតាធិប្បាយេន.

ទុតិយឥសិទត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. មហកបាដិហារិយសុត្តវណ្ណនា

៣៤៦. តេសំ អនុជានន្តោតិ តេសំ ទាសកម្មករានំ សេសកេ យថារុចិ វិចារណំ អនុជានន្តោ. កុធិតន្តិ ពលវតា សូរិយសន្តាបេន សង្កុថិតំ. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋា’’តិអាទិ. អតិតិខិណន្តិ អតិវិយ តិក្ខធាតុកំ. អសម្ភិន្នបទន្តិ អញ្ញត្ថ អនាគតត្តា តិបិដកេ អវោមិស្សកបទំ, ឥធេវ អាគតបទន្តិ អត្ថោ. បដិលីយមានេនាតិ បដិកំសេន វិសេសនេន វិលីយមានេន កាយេន.

ឯត្ថ ចាតិ ឯតស្មិំ អធិដ្ឋានិទ្ធិករណេ. អព្ភមណ្ឌបំ កត្វាតិ សមន្តតោ ឆាទនវសេន មណ្ឌបំ វិយ មេឃបដលំ ឧប្បាទេត្វា. ទេវោតិ មេឃោ. ឯកមេកំ ផុសិតកំ ផុសាយតុ ជាលវិនទ្ធំ វិយ វស្សតុ. ឯវំ វុត្តប្បការេន នានាបរិកម្មំ នានាធិដ្ឋានំ ឯកតោ បរិកម្មំ ឯកតោ អធិដ្ឋានន្តិ ចតុក្កមេត្ថ សម្ភវតីតិ ទស្សេតិ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិនា. យថា តថាតិ យថាវុត្តេសុ ចតូសុ បការេសុ យេន វា តេន វា បការេន ករោន្តស្ស. កតបរិកម្មស្សាតិ ‘‘ឯវំ វា ឯវំ វា ហោតូ’’តិ បវត្តិតបរិកម្មចិត្តស្ស. ‘‘បរិកម្មានន្តរេនាតិ អធិដ្ឋានចិត្តុប្បាទនត្ថំ សមាបន្នបាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ អធិដ្ឋានចិត្តស្ស ឯកាវជ្ជនវីថិយំ បវត្តបរិកម្មំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ វទន្តិ.

មហកបាដិហារិយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. បឋមកាមភូសុត្តវណ្ណនា

៣៤៧. ឯលំ វុច្ចតិ ទោសោ, តំ ឯតស្ស នត្ថីតិ នេលំ, តំ អង្គំ ឯតស្សាតិ នេលង្គោ, សុវិសុទ្ធសីលគុណោ. តេនាហ ‘‘នេលង្គន្តិ ខោ, ភន្តេ, សីលានមេតំ អធិវចន’’ន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ទោសាភាវមេវ ទស្សេតុំ ‘‘នេលង្គោតិ និទ្ទោសោ’’តិ វុត្តំ. ឯតំ ភិក្ខុំ អាគច្ឆន្តន្តិ មហាកប្បិនត្ថេរំ សន្ធាយ វុត្តំ. អត្តនោ ទិដ្ឋេន កថេសីតិ អត្តនោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បច្ចក្ខតោ ឧបលក្ខិតេន អត្ថេន កថេសិ. អយំ បន នយគ្គាហេនាតិ អយំ បន គហបតិ អសុត្វា កេវលំ នយគ្គាហេន អាហ.

បឋមកាមភូសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ទុតិយកាមភូសុត្តវណ្ណនា

៣៤៨. និរោធំ វលញ្ជេតិ អនាគាមិភាវតោ. ឥមេ សង្ខារាតិ ឥមេ ‘‘កាយសង្ខារោ, វចីសង្ខារោ, ចិត្តសង្ខារោ’’តិ វុច្ចមានា តយោ សង្ខារា. សទ្ទតោបិ, អត្ថតោបិ អញ្ញមញ្ញំ មិស្សា, តតោ ឯវ អាលុឡិតា អាកុលា, អវិភូតា ទុព្ពិភាវនា, ទុទ្ទីបនា អសង្ករតោ ទីបេតុំ ទុក្ករា. តថា ហិ កុសលចេតនា ឯវ ‘‘កាយសង្ខារោ’’តិបិ វុច្ចតិ, ‘‘វចីសង្ខារោ’’តិបិ, ‘‘ចិត្តសង្ខារោ’’តិបិ. អស្សាសបស្សាសាបិ កត្ថចិ ‘‘កាយសង្ខារោ’’តិ, វិតក្កវិចារាបិ ‘‘វចីសង្ខារោ’’តិ វុច្ចន្តិ, សញ្ញាវេទនាបិ ‘‘ចិត្តសង្ខារោ’’តិ វុច្ចន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ. តត្ថ អាកឌ្ឍិត្វា គហណំ អាទានំ, សម្បត្តស្ស ហត្ថេ ករណំ គហណំ, គហិតស្ស វិស្សជ្ជនំ មុញ្ចនំ, ផន្ទនំ ចោបនំ បាបេត្វា និប្ផាទេត្វា. ហនុសញ្ចោបនន្តិ កាយវិញ្ញត្តិវសេន បុព្ពភាគេ ហនុសញ្ចោបនំ កត្វា. ឯវញ្ហិ វចីភេទករណំ. ឯវំ ឥមេតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស និគមនំ.

បទត្ថំ បុច្ឆតិ ឥតរសង្ខារេហិ បទត្ថតោ វិសេសំ កថាបេស្សាមីតិ. កាយនិស្សិតាតិ ឯត្ថ កាយនិស្សិតតា ច នេសំ តព្ភាវភាវិតាយ វេទិតព្ពា, ន កាយស្ស និស្សយបច្ចយតាវសេនាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘កាយេ សតិ ហោន្តិ, អសតិ ន ហោន្តី’’តិ អាហ. កាយោតិ ចេត្ថ ករជកាយោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិត្តនិស្សិតាតិ ចិត្តំ និស្សាយ តំ និស្សយបច្ចយភូតំ លភិត្វា ឧប្បន្នា.

‘‘សមាបជ្ជាមី’’តិ បទស្ស សមីបេ វុច្ចមានំ ‘‘សមាបជ្ជិស្ស’’ន្តិ បទំ អាសន្នានាគតកាលវាចី ឯវ ភវិតុំ យុត្តំ, ន ឥតរន្តិ អាហ – ‘‘បទទ្វយេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិកាលោ កថិតោ’’តិ. តយិទំ តស្ស តថា វត្តព្ពតាយ វុត្តំ, ន បន តស្ស តថា ចិត្តបវត្តិសម្ភវតោ. សមាបន្នេបិ ឯសេវ នយោ. បុរិមេហីតិ ‘‘សមាបជ្ជិស្សំ សមាបជ្ជាមី’’តិ ទ្វីហិ បទេហិ. បច្ឆិមេនាតិ ‘‘សមាបន្នោ’’តិ បទេន.

ភាវិតំ ហោតិ ឧប្បាទិតំ ហោតិ និរោធសមាបន្នត្ថាយ. អនុបុព្ពសមាបត្តិសមាបជ្ជនសង្ខាតាយ និរោធភាវនាយ តំ ចិត្តំ ភាវិតំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘យំ ត’’ន្តិអាទិ. ទុតិយជ្ឈានេយេវាតិ ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ និរុជ្ឈតិ. តត្ថ អនុប្បជ្ជនតោ អនុប្បាទនតោ ហេដ្ឋា និរោធោតិ អធិប្បេតោ. ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំ តជ្ជា បរិកម្មសិទ្ធា យា អប្បវត្តិ, តត្ថ ‘‘និរោធសមាបត្តិសញ្ញា’’តិ, យា នេសំ តថា អប្បវត្តិ. សា ‘‘អន្តោនិរោធេ និរុជ្ឈតី’’តិ វុត្តា.

‘‘ចិត្តសង្ខារោ និរុទ្ធោ’’តិ វចនតោ តទញ្ញេសំ អនិរោធំ ឥច្ឆន្តានំ វាទំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចិត្តសង្ខារោ និរុទ្ធោតិ វចនតោ’’តិអាទិំ វត្វា តត្ថ អតិប្បសង្គទស្សនមុខេន តំ វាទំ និសេធេតុំ ‘‘តេ វត្តព្ពា’’តិអាទិមាហ. អភិនិវេសំ អកត្វាតិ យថាគតេ ព្យញ្ជនមត្តេ អភិនិវេសំ អកត្វា. អាចរិយានំ នយេតិ អាចរិយានំ បរម្បរាគតេ ធម្មនយេ ធម្មនេត្តិយំ ឋត្វា.

កិរិយមយបវត្តស្មិន្តិ បរិត្តភូមកកុសលាកុសលធម្មបពន្ធេ វត្តមានេ. តស្មិញ្ហិ វត្តមានេ កាយិក-វាចសិក-កិរិយសម្បវត្តិ ហោតិ, ទស្សន-សវនាទិវសេន អារម្មណគ្គហណេ បវត្តមានេតិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘ពហិទ្ធារម្មណេសុ បសាទេ ឃដ្ដេន្តេសូ’’តិ. មក្ខិតានិ វិយាតិ បុញ្ឆិតានិ វិយ ហោន្តិ ឃដ្ដនាយ វិពាធិតត្តា. ឯតេនាយំ ឃដ្ដនា បញ្ចទ្វារិកវិញ្ញាណានំ វេគសា ឧប្បជ្ជនាយ ន អារម្មណន្តិ ទស្សេតិ. តេនេវាហ – ‘‘អន្តោនិរោធេ បញ្ច បសាទា អតិវិយ វិរោចន្តី’’តិ.

តតោ បរំ សចិត្តកោ ភវិស្សាមីតិ ឥទំ អត្ថតោ អាបន្នំ គហេត្វា វុត្តំ – ‘‘ឯត្តកំ កាលំ អចិត្តកោ ភវិស្សាមី’’តិ ឯតេនេវ តស្ស អត្ថស្ស សិទ្ធត្តា. យំ ឯវំ ភាវិតន្តិ ឯត្ថ វិសុំ ចិត្តស្ស ភាវនា នាម នត្ថិ, អទ្ធានបរិច្ឆេទំ បន កត្វា និរោធសមាបត្តត្ថាយ កាតព្ពបរិកម្មភាវនាយ ឯវ តស្ស សិជ្ឈនតោ.

សា បនេសា និរោធកថា. ទ្វីហិ ពលេហីតិ សមថវិបស្សនាពលេហិ. តយោ ច សង្ខារានន្តិ តិណ្ណំ កាយវចីចិត្តសង្ខារានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា. សោឡសហិ ញាណចរិយាហីតិ អនិច្ចានុបស្សនាទីនំ អដ្ឋន្នំ អនុបស្សនាញាណានំ, អដ្ឋន្នញ្ច មគ្គផលញាណានំ វសេន ឥមាហិ សោឡសហិ ញាណប្បវត្តីហិ. នវហិ សមាធិចរិយាហីតិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ អដ្ឋ សមាធិចរិយា, តាសំ ឧបចារសមាធិ សមាធិភាវសាមញ្ញេន ឯកា សមាធិចរិយាតិ ឯវំ នវហិ សមាធិចរិយាហិ. វសីភាវតាបញ្ញាតិ វសីភាវតាសង្ខាតា បញ្ញា. សព្ពាការេន វិសុទ្ធិមគ្គេ កថិតា, តេ តាវ អាការា តិដ្ឋន្តុ, សរូបមត្តស្ស បនស្ស វត្តព្ពន្តិ អាហ – ‘‘កោ បនាយំ និរោធោ នាមា’’តិ. យទិ ខន្ធានំ អប្បវត្តិ, អថ កិមត្ថមេតំ ឈានសុខាទិំ វិយ សមាបជ្ជន្តីតិ អាហ ‘‘សង្ខារាន’’ន្តិអាទិ.

ផលសមាបត្តិចិត្តន្តិ អរហត្តំ អនាគាមិផលចិត្តំ. ‘‘តតោ បរំ ភវង្គសមយេ’’តិ វុត្តត្តា អាហ ‘‘កិំ បន…បេ… ន សមុដ្ឋាបេតី’’តិ. សមុដ្ឋាបេតិ រូបសមុប្បាទកត្តា. ឥមស្សាតិ និរោធំ សមាបន្នភិក្ខុនោ. សា ន សមុដ្ឋាបេតីតិ សា ចតុត្ថជ្ឈានិកា ផលសមាបត្តិ ន សមុដ្ឋាបេតិ អស្សាសបស្សាសេ. ផលសមាបត្តិយា ចតុត្ថជ្ឈានិកភាវោ កថំ និច្ឆិតោតិ អាហ – ‘‘កិំ វា ឯតេនា’’តិអាទិ. វក្ខមានាការេនបិ បរិហារោ ហោតីតិ. សន្តសមាបត្តិតោតិ និរោធសមាបត្តិមេវ សន្ធាយ វទតិ. អព្ពោហារិកា ហោន្តិ អតិសុខុមសភាវត្តា, សញ្ជីវត្ថេរស្ស បុព្ពេ សមាបត្តិក្ខណេ អស្សាសបស្សាសា អព្ពោហារិកភាវំ គច្ឆន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ភវង្គសមយេនេវេតំ កថិត’’ន្តិ.

កិរិយមយ …បេ… ឧប្បជ្ជតីតិ កស្មា វុត្តំ? ននុ ភវង្គុប្បត្តិកាលម្បិ វិតក្កវិចារា ឧប្បជ្ជន្តេវាតិ? កិញ្ចាបិ ឧប្បជ្ជន្តិ, វចីសង្ខារលក្ខណប្បត្តា បន ន ហោន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កិំ ភវង្គ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

សុញ្ញតោ ផស្សោតិអាទយោ សគុណេនបិ អារម្មណេនាតិ អារម្មណភូតមេតំ. សុញ្ញតា នាម ផលសមាបត្តិ និច្ចសុខអត្តសភាវតោ សុញ្ញត្តា. ‘‘សុញ្ញតោ ផស្សោ’’តិ វុត្តំ វុត្តនយេន សុញ្ញសភាវត្តា. អនិមិត្តា នាម ផលសមាបត្តិ រាគនិមិត្តាទីនំ អភាវតោ. អប្បណិហិតា នាម ផលសមាបត្តិ រាគបណិធិអាទីនមភាវតោ. សេសំ វុត្តនយមេវ. តេនាហ ‘‘អនិមិត្តប្បណិហិតេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. រាគនិមិត្តាទីនន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សង្ខារនិមិត្តស្សបិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. យទគ្គេន ផលសមាបត្តិសម្ផស្សោ សុញ្ញតោ នាម, តទគ្គេន ផលសមាបត្តិបិ សុញ្ញតា នាម, ផស្សសីសេន បន ទេសនា អាគតាតិ តថា វុត្តំ. អនិមិត្តប្បណិហិតេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អាគមនំ ឯត្ថ, ឯតាយាតិ វា អាគមនិកា, សា ឯវ អាគមនិយា ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា. វុដ្ឋាតិ និមិត្តតោ មគ្គស្ស ឧប្បាទនេន. អនិមិត្តា នាម និច្ចនិមិត្តស្ស ឧគ្ឃាដនតោ. ឯត្ថ ច វុដ្ឋានមេវ បមាណំ, ន បរិគ្គហទស្សនានិ. អប្បណិហិតា នាម សុខបណិធិយា បដិបក្ខតោ. សុញ្ញតា នាម អត្តទិដ្ឋិយា ឧជុបដិបក្ខត្តា សត្តសុញ្ញតាយ សុទិដ្ឋត្តា. មគ្គោ អនិមិត្តោ នាម វិបស្សនាគមនតោ. ផលំ អនិមិត្តំ នាម មគ្គាគមនតោ. វិកប្បោ អាបជ្ជេយ្យ អាគមនស្ស វវត្ថានស្ស អភាវេន, វិបស្សនាយ អនិមិត្តាទិនាមលាភោ អវវត្ថិតោតិ អធិប្បាយោ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. យស្មា បន សា មគ្គវុដ្ឋានកាលេ ឯវរូបាបិ ហោតីតិ តស្ស វសេន មគ្គផលានំ វិយ ផស្សស្សបិ បវត្តិរូបត្តា យថាវុត្តោ វិកប្បោ អនវសរោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តយោ ផស្សា ផុសន្តីតិ បុគ្គលភេទវសេន វុត្តំ. ន ហិ ឯកំយេវ បុគ្គលំ ឯតស្មិំ ខណេ តយោ ផស្សា ផុសន្តិ. ‘‘តិវិធោ ផស្សោ ផុសតី’’តិ វា ភវិតព្ពំ. យស្មា បន ‘‘និរោធផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតស្សា’’តិអាទិ យស្ស យថាវុត្តា តយោ ឯវ ផស្សា សម្ភវន្តិ, តស្ស អនវសេសគ្គហណវសេនេវ វុត្តំ ‘‘តយោ ផស្សា ផុសន្តី’’តិ.

និព្ពានំ វិវេកោ នាម សព្ពសង្ខារវិវិត្តភាវតោ. តស្មិំ វិវេកេ ឯកន្តេនេវ និន្នបោណត្តា ឯវ ហិ តេ បដិប្បស្សទ្ធសព្ពុស្សុក្កា ឧត្តមបុរិសា ចតុន្នំ ខន្ធានំ អប្បវត្តិំ អនវសេសគ្គហណលក្ខណំ និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តីតិ.

ទុតិយកាមភូសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. គោទត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៤៩. នេសន្តិ អប្បមាណចេតោវិមុត្តិ-អាកិញ្ចញ្ញចេតោវិមុត្តិសញ្ញិតានំ ឈានានំ. អត្ថោបិ នានាតិ អានេត្វា យោជនា. ផរណអប្បមាណតាយ ‘‘អប្បមាណា ចេតោវិមុត្តី’’តិ លទ្ធនាមំ ព្រហ្មវិហារជ្ឈានន្តិ អាហ ‘‘ភូមន្តរតោ’’តិអាទិ. អាកិញ្ចញ្ញា ចេតោវិមុត្តីតិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈានន្តិ អាហ ‘‘ភូមន្តរតោ’’តិអាទិ. វិបស្សនាតិ អនិច្ចានុបស្សនា, សព្ពាបិ វា. បមាណករណោ នាម យស្ស សយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស គុណាភាវទស្សនវសេន បមាណករណតោ.

ផរណអប្បមាណតាយាតិ ផរណវសេន អប្បមាណគោចរតាយ. និព្ពានម្បិ អប្បមាណមេវ បមាណគោចរានំ កិលេសានំ អារម្មណភាវស្សបិ អនាគមនតោ. ខលន្តិ ខលេ បសារិតសាលិសីសាទិភណ្ឌំ. កិញ្ចេហីតិ មទ្ទស្សុ. តេនាហ ‘‘មទ្ទនដ្ឋោ’’តិ. អារម្មណភូតំ, បលិពុទ្ធកំ វា នត្ថិ ឯតស្ស កិញ្ចនន្តិ អកិញ្ចនំ, អកិញ្ចនមេវ អាកិញ្ចញ្ញំ.

រូបនិមិត្តស្សាតិ កសិណរូបនិមិត្តស្ស. ន គហិតាតិ សរូបតោ ន គហិតា, អត្ថតោ បន គហិតា ឯវ. តេនាហ – ‘‘សា សុញ្ញា រាគេនាតិអាទិវចនតោ សព្ពត្ថ អនុបវិត្ថាវា’’តិ.

នានាតិ សទ្ទវសេន. ឯកត្ថាតិ អារម្មណវសេន អារម្មណភាវេន ឯកសភាវា. តេនាហ ‘‘អប្បមាណំ…បេ… ឯកត្ថា’’តិ. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណស្ស វសេន. ចត្តារោ ហិ មគ្គា, ចត្តារិ ផលានិ អារម្មណវសេន និព្ពានបវិដ្ឋតាយ ឯកត្ថា ឯការម្មណា. អញ្ញស្មិំ បន ឋានេតិ ឥទំ វិសុំ វិសុំ គហេត្វា វុត្តំ អប្បមាណាទិ បរិយាយវុត្តំ, និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តនតោ. តស្មា ‘‘អញ្ញស្មិ’’ន្តិ ឥទំ តេន តេន បរិយាយេន តត្ថ តត្ថ អាគតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ.

គោទត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. និគណ្ឋនាដបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៥០. អាគតាគមោតិ វាចុគ្គតបរិយត្តិធម្មោ. វិញ្ញាតសាសនោតិ បដិវិទ្ធសត្ថុសាសនោ. តេនាហ ‘‘អនាគាមី’’តិអាទិ. នគ្គភោគ្គន្តិ អវសនភាវេន នគ្គំ, កុដិលជ្ឈាសយតាយ ភោគ្គំ, តតោ ឯវ និស្សិរិកំ. នគ្គតាយ ហិ សោ រូបេន និស្សិរិកោ, ភោគ្គតាយ ចិត្តេន. ភគវតោ សទ្ធាយាតិ ភគវតិ សទ្ធាយ. តស្មិំ សទ្ទហនា ឱកប្បនា តស្ស សទ្ធាតិបិ វត្តព្ពតំ លភតិ. គច្ឆាមីតិ អាគច្ឆាមិ, ពុជ្ឈាមីតិ អត្ថោ. ឯតំ និគណ្ឋេន បុច្ឆិតមត្ថមាហ.

កាយំ ឧន្នាមេត្វាតិ កាយំ អព្ភុន្នាមេត្វា. កុច្ឆិំ នីហរិត្វាតិ បិដ្ឋិយា និន្នមនេន កុច្ឆិំ បុរតោ នីហរិត្វា. គីវំ បសារណវសេន បគ្គយ្ហ បគ្គហេត្វា សព្ពំ ទិសំ បេក្ខមានោ. សព្ពមិទំ និគណ្ឋស្ស បហដ្ឋាការទស្សនត្ថំ ‘‘ឥទានិ សមណស្ស គោតមស្ស ឧបរិ វាទំ អារោបេតុំ លព្ភតី’’តិ. តេនាហ ‘‘វាតំ វា សោ’’តិអាទិ. សការណាតិ យុត្តិសហិតា. បញ្ហមគ្គោតិ បញ្ហសង្ខាតោ វីមំសា, ឯវំ ភវិតព្ពន្តិ ចិត្តេនេវ បរិវីមំសា បញ្ហា. ឯកោ ឧទ្ទេសោតិ ឯកំ ឧទ្ទិសនំ អត្ថស្ស សំខិត្តវចនំ. វេយ្យាករណន្តិ និទ្ទិសនំ អត្ថស្ស វិចារេត្វា កថនំ. ឯវន្តិ ឥមិនា នយេន. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ បញ្ហុទ្ទេសវេយ្យាករណេសុ អត្ថោ វិត្ថារតោ វេទិតព្ពោ.

និគណ្ឋនាដបុត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា

៣៥១. អលំ សមត្ថោ អរិយភាវាយាតិ អលមរិយោ. ញេយ្យជាននដ្ឋេន ញាណមេវ បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន ញាណទស្សនំ, សោយេវ អតិសយដ្ឋេន ញាណទស្សនវិសេសោ. បាវឡា វុច្ចតិ អានិសទបទេសោ, តំ បាវឡំ រជោហរណត្ថំ និប្ផោដីយតិ ឯតាយាតិ បាវឡនិប្ផោដនា, មោរបិញ្ឆវត្តិ.

អចេលកស្សបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. គិលានទស្សនសុត្តវណ្ណនា

៣៥២. មត្តរាជា នាម ឯកោ ភុម្មទេវោ ភូតាធិបតិ សុរាបោតលរុក្ខនិវាសី. តេន វុត្តំ ‘‘មត្តរាជកាលេ’’តិ. ‘‘ឱសធិតិណវនប្បតីសូ’’តិ វត្វា តេ យថាក្កមំ ទស្សេន្តោ ‘‘ហរីតកា…បេ… រុក្ខេសុ ចា’’តិ អាហ. បត្ថនាវសេន ចិត្តំ ឋបេហិ. សមិជ្ឈិស្សតីតិ យថាធិប្បាយំ សមិជ្ឈិស្សតិ. តេន ហីតិ យស្មា តំ ទេវាបិ អាសន្នមរណំ មញ្ញន្តិ, តស្មា សា វរមេវ ភវិស្សតិ, តំ តុម្ហាកំ ទីឃរត្តំ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ.

គិលានទស្សនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.