៩. ឆន្នវគ្គោ

១. បលោកធម្មសុត្តវណ្ណនា

៨៤. អនិច្ចលក្ខណមេវ កថិតំ, តញ្ច បរិយាយេន, អនិច្ចលក្ខណេ កថិតេ ឥតរលក្ខណានិ កថិតានេវ ហោន្តិ ព្យភិចារភាវតោ.

២. សុញ្ញតលោកសុត្តវណ្ណនា

៨៥. អត្តនោ ឥទន្តិ អត្តនិយន្តិ អាហ ‘‘អត្តនោ សន្តកេនា’’តិ.

៣. សំខិត្តធម្មសុត្តវណ្ណនា

៨៦. វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ ខន្ធិយវគ្គេ ខន្ធវសេន អាគតំ, ឥធ អាយតនវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ.

៤. ឆន្នសុត្តវណ្ណនា

៨៧. សព្ពនិមិត្តេហិ បដិសល្លីយតិ ឯតេនាតិ បដិសល្លានំ, ផលសមាបត្តិ. ជីវិតហារកសត្ថំ ជីវិតស្ស ហរណតោ, សត្តានញ្ច សសនតោ ហិំសនតោ. បរិចរិតោតិ បយិរុបាសិតោ. តេន យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជិន្តិ ទីបេតិ.

អនុបវជ្ជន្តិ បរេហិ ន ឧបវទិតព្ពំ. តំ បនេត្ថ អាយតិំ អប្បដិសន្ធិភាវតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អប្បវត្តិក’’ន្តិ. ‘‘នេតំ មមា’’តិអាទីនិ វទន្តោ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា កថេសិ. បុថុជ្ជនភាវមេវ ទីបេន្តោ វទតិ អកតកិច្ចភាវទីបនេន. កិញ្ចាបិ ថេរោ បុច្ឆិតំ បញ្ហំ អរហត្តេ បក្ខិបិត្វា កថេសិ, ‘‘ន សមនុបស្សាមី’’តិ បន វទន្តោ កិញ្ចិ និប្ផត្តិំ ន កថេសិ, តស្មា ‘‘ឥទម្បិ មនសិ កាតព្ព’’ន្តិ ឥទំ អានេត្វា សម្ពន្ធោ.

កិលេសបស្សទ្ធីតិ កិលេសបរិឡាហវូបសមោ. ភវត្ថាយ បុន ភវត្ថាយ. អាលយនិកន្តិ បរិយុដ្ឋានេតិ ភវន្តរេ អបេក្ខាសញ្ញិតេ អាលយេ និកន្តិយា ច បរិយុដ្ឋានប្បត្តិយា. អសតិ អវិជ្ជមានាយ. បដិសន្ធិវសេន អញ្ញភវតោ ឥធាគមនំ អាគតិ នាម. ចុតិវសេន គមនន្តិ ចវនវសេន ឥតោ គតិ. អនុរូបគមនំ គតិ នាម តទុភយំ ន ហោតិ. ចុតូបបាតោ អបរាបរភវនវសេន ចុតិ, ឧបបជ្ជនវសេន ឧបបាតោ, តទុភយម្បិ ន ហោតិ. ឯវំ បន ចុតូបបាតេ អសតិ នេវិធ ន ឥធ លោកេ. ន ហុរំ ន បរលោកេ ហោតិ. តតោ ឯវ ន ឧភយត្ថ ហោតិ. អយមេវ អន្តោ អយំ ឥធលោកេ បរលោកេ ច អភាវោយេវ ទុក្ខស្ស បរិយោសានំ. អយមេវាតិ យថាវុត្តោ ឯវ – ឯត្ថ ឯតស្មិំ បាឋេ បរម្បរាគតោ បមាណភូតោ អត្ថោ.

យេ បនាតិ សម្មវាទិនោ សន្ធាយ វទតិ. អន្តរាភវំ ឥច្ឆន្តិ ‘‘ឯវំ ភវេន ភវន្តរសម្ពន្ធោ យុជ្ជេយ្យា’’តិ. និរត្ថកំ អន្តរាភវស្ស នាម កស្សចិ អភាវតោ. ចុតិក្ខន្ធានន្តរញ្ហិ បដិសន្ធិក្ខន្ធានំយេវ បាតុភាវោ. តេនាហ ‘‘អន្តរាភវស្ស…បេ… បដិក្ខិត្តោយេវា’’តិ. តត្ថ ភាវោតិ អត្ថិតា. អភិធម្មេ កថាវត្ថុប្បករណេ (កថា. ៥០៥-៥០៧) បដិក្ខិត្តោយេវ. យទិ ឯវំ ‘‘អន្តរេនា’’តិ ឥទំ កថន្តិ អាហ ‘‘អន្តរេនា’’តិអាទិ. វិកប្បតោ អញ្ញំ វិកប្បន្តរំ, តស្ស ទីបនំ ‘‘អន្តរេនា’’តិ វចនំ. ន អន្តរាភវទីបនំ តាទិសស្ស អនុបលព្ភនតោ បយោជនាភាវតោ ច. យត្ថ ហិ វិបាកវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ, តត្ថស្ស និស្សយភូតស្ស វត្ថុស្ស សហភាវីនញ្ច ខន្ធានំ សម្ភវោតិ សទ្ធិំ អត្តនោ និស្សយេន វិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតេវាតិ នាស្ស ឧប្បត្តិយា ទេសទូរតា វេទិតព្ពា. ‘‘នេវ ឥធ ន ហុរ’’ន្តិ វុត្តទ្វយតោ អបរំ វិកប្បេន ‘‘ន ឧភយ’’ន្តិ, តត្ថបិ ន ហោតិយេវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អន្តរេនា’’តិ វា ‘‘វិនា’’តិ ឥមិនា សមានត្ថោ និបាតោ, តស្មា នេវិធ, ន ហុរំ, ឧភយំ វិនាបិ នេវាតិ អត្ថោ.

អាហរីតិ ឆិន្នវសេន គណ្ហិ. តេនាហ ‘‘កណ្ឋនាឡំ ឆិន្ទី’’តិ. បរិគ្គណ្ហន្តោតិ សម្មសន្តោ. បរិនិព្ពុតោ ទីឃរត្តំ វិបស្សនាយំ យុត្តបយុត្តភាវតោ. ‘‘អនុបវជ្ជំ ឆន្នេន ភិក្ខុនា សត្ថំ អាហរិត’’ន្តិ, កថេសីតិ អសេក្ខកាលេ ព្យាករណំ វិយ កត្វា កថេសិ.

ឥមិនាតិ ‘‘ឧបវជ្ជកុលានី’’តិ ឥមិនា វចនេន. ថេរោតិ សារិបុត្តត្ថេរោ. ឯវន្តិ ឯវំ បុព្ពកាលេសុ សំសដ្ឋវិហារី ហុត្វា ឋិតោ បច្ឆា អរហត្តំ បាបុណិស្សតីតិ អាសង្កន្តោ បុច្ឆតិ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

ឆន្នសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. បុណ្ណសុត្តាទិវណ្ណនា

៨៨-៨៩. តន្តិ ចក្ខុរូបទ្វយំ. តេនាហ ‘‘ចក្ខុញ្ចេវ រូបញ្ចា’’តិ. នន្ទិសមុទយាតិ នន្ទិយា សមុទយតណ្ហាយ សេសការណេហិ នន្ទិយា សមុទិតិ សមោធានំ នន្ទិសមុទយោ, តស្មា នន្ទិសមុទយា. តេនាហ ‘‘តណ្ហាយ សមោធានេនា’’តិ. បញ្ចក្ខន្ធសង្ខាតស្ស ទុក្ខស្ស សមោធានេន សមុទិតិ បវត្តិយេវាតិ សហ សមុទយេន ទុក្ខស្ស ទស្សិតត្តា ‘‘វដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា’’តិ វុត្តំ. និរោធូបាយេន សទ្ធិំ និរោធស្ស ទស្សិតត្តា ‘‘វិវដ្ដំ មត្ថកំ បាបេត្វា’’តិ. បុច្ឆានុសន្ធិអាទីសុ អញ្ញតរោ ន ហោតីតិ អាហ – ‘‘បាដិយេក្កោ អនុសន្ធី’’តិ.

ចណ្ឌាតិ កោធនា. ទុដ្ឋាតិ ទោសវន្តោតិ អត្ថោ. កិព្ពិសាតិ បាបា. កក្ខឡាតិ ទារុណា. ឃដិកមុគ្គរេនាតិ ឯកស្មិំ បក្ខេ ឃដិកំ ទស្សេត្វា កតេន រស្សទណ្ឌេន. សត្តានំ សសនតោ សត្ថំ, តតោ ឯវ ជីវិតស្ស ហរណតោ ហារកញ្ចាតិ សត្ថហារកំ. ឥន្ទ្រិយសំវរោ ‘‘ទមោ’’តិ វុត្តោ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ ទមនតោ. បញ្ញា ‘‘ទមោ’’តិ វុត្តា កិលេសវិសេវិតានំ ទមនតោ វូបសមនតោ. ឧបោសថកម្មំ ‘‘ទមោ’’តិ វុត្តំ កាយទ្វារាទីហិ ឧប្បជ្ជនកអសមស្ស ទមនតោ. ខន្តិ ‘‘ទមោ’’តិ វេទិតព្ពា អក្ខន្តិយា ទមនតោ វូបសមនតោ. តេនាហ ‘‘ឧបសមោតិ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ.

ឯត្ថាតិ សុនាបរន្តជនបទេ. ឯតេ ទ្វេតិ អយំ បុណ្ណត្ថេរោ តស្ស កនិដ្ឋោតិ ឯតេ ទ្វេ ភាតរោ. អាហច្ច អដ្ឋាសិ ឧឡារំ ពុទ្ធារម្មណំ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា. សត្ត សីហនាទេ នទិត្វាតិ មម្មច្ឆេទកានម្បិ អក្កោសបរិភាសានំ ខមនេ សន្តោសាភាវទីបនំ, បាណិប្បហារស្ស, លេឌ្ឌុប្បហារស្ស, ទណ្ឌប្បហារស្ស, សត្ថប្បហារស្ស, ជីវិតវោរោបនស្ស, ខមនេ សន្តោសាភាវទីបនញ្ចាតិ ឯវំ សត្ត សីហនាទេ នទិត្វា. ចតូសុ ឋានេសុ វសិតត្តា បាឡិយំ វសនដ្ឋានំ អនុទ្ទេសិកំ កត្វា ‘‘សុនាបរន្តស្មិំ ជនបទេ វិហរតិ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

ចតូសុ ឋានេសូតិ អព្ពុហត្ថបព្ពតេ, សមុទ្ទគិរិវិហារេ, មាតុលគិរិម្ហិ, មកុឡការាមវិហារេតិ ឥមេសុ ចតូសុ ឋានេសុ. តន្តិ ចង្កមំ អារុយ្ហ កោចិ ភិក្ខុ ចង្កមិតុំ សមត្ថោ នត្ថិ មហតា សមុទ្ទបរិស្សយេន ភាវនាមនសិការស្ស អនភិសម្ភុណនតោ. ឧប្បាតិកន្តិ ឧប្បាតករំ មហាសង្ខោភំ ឧដ្ឋបេត្វា. សម្មុខេតិ អនិលបទេសេ. បដិវេទេសុន្តិ បវេទេសុំ.

អារទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយាតិ មណ្ឌលមាឡស្ស កាតុំ បថវីមិតកាលតោ បភុតិ. សច្ចពន្ធេន បញ្ចសតានិ បរិបូរេតុំ ‘‘ឯកូនបញ្ចសតាន’’ន្តិ វុត្តំ. គន្ធកុដិន្តិ ជេតវនមហាវិហារេ មហាគន្ធកុដិំ.

សច្ចពន្ធនាមោតិ សច្ចពន្ធេ បព្ពតេ ចិរនិវាសិតាយ ‘‘សច្ចពន្ធោ’’ត្វេវ លទ្ធនាមោ. អរហត្តំ បាបុណីតិ បញ្ចាភិញ្ញាបរិវារំ អរហត្តំ អធិគច្ឆិ. តេនាហ ‘‘មគ្គេនេវស្ស អភិញ្ញា អាគតា’’តិ.

តស្មិំ សន្និបតិតា មហាជនា កេចិ សោតាបន្នា, កេចិ សកទាគាមិនោ, កេចិ អនាគាមិនោ, កេចិ អរហន្តោ អហេសុំ. តត្ថាបិ កេចិ តេវិជ្ជា, កេចិ ឆឡភិញ្ញា, កេចិ បដិសម្ភិទប្បត្តា អហេសុំ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មហាជនស្ស ពន្ធនមោក្ខោ ជាតោ’’តិ. យេ បន តត្ថ សរណគមនបញ្ចសីលទសសីលសមាទានេន លទ្ធានុគ្គហា, តេសំ ទេវតានញ្ច វសេន ‘‘មហន្តំ ពុទ្ធកោលាហលំ អហោសី’’តិ វុត្តំ.

អរុណំ បន មហាគន្ធកុដិយំយេវ ឧដ្ឋបេសិ ទេវតានុគ្គហត្ថញ្ចេវ កុលានុទយាយ ច. អបាយមគ្គេ ឱតារិតោ ‘‘កោចិ លោកស្ស សជិតា អត្ថិ, តស្ស វសេន បវត្តិសំហារា ហោន្តិ, តេនេវាយំ បជា សនាថា ហោតិ, តំ យុញ្ជតិ ច តស្មិំ តស្មិំ កម្មេ’’តិ មិច្ឆាគាហេហិ. បរិចរិតព្ពំ យាចិ ‘‘ឯត្ថ មយា ចិរំ វសិតព្ព’’ន្តិ.

ឆដ្ឋន្តិ ពាហិយសុត្តំ. តំ ឧត្តានមេវ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា.

បុណ្ណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. បឋមឯជាសុត្តាទិវណ្ណនា

៩០-៩១. ឯជតិ ឆឡារម្មណនិមិត្តំ កម្បតីតិ ឯជា. តេនាហ ‘‘ចលនដ្ឋេនា’’តិ. អាពាធនដ្ឋេន បីឡនដ្ឋេន. អន្តោ ទោសនដ្ឋេនាតិ អន្តោចិត្តេ ឯវ បទុស្សនដ្ឋេន. និកន្តនដ្ឋេនាតិ ឆិន្ទនដ្ឋេន. ហេដ្ឋា គហិតមេវាតិ ហេដ្ឋា មញ្ញិតសមុគ្ឃាតសារុប្បសុត្តេ អាគតមេវ. វុត្តនយមេវ មញ្ញិតសមុគ្ឃាតសុត្តេ.

បឋមឯជាសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. បឋមទ្វយសុត្តាទិវណ្ណនា

៩២-៩៣. ទ្វយន្តិ ទុកំ. បាឡិយំ អាមេឌិតលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ទ្វេ ទ្វេ កោដ្ឋាសេ’’តិ. ឯវមេតន្តិ ឯវំ អនិច្ចាទិភាវេន ឯតំ ចក្ខុរូបញ្ចាតិ ទ្វយំ. ចលតីតិ អនវដ្ឋានេន បចលតិ. ព្យថតីតិ ជរាយ មរណេន ច បវេធតិ. ហេតុ ចេវ ឧប្បត្តិនិមិត្តត្តា. សហគតីតិ សហប្បវត្តិ, តាយ គហេតព្ពត្តា ‘‘សង្គតី’’តិ ផស្សោ វុត្តោ. ឯស នយោ សេសបទទ្វយេបិ. យស្មា ច សំគច្ឆមានធម្មវិមុត្តា សង្គតិ នាម នត្ថិ, តថា សន្និបាតសមវាយា, តេសំ វសេន និព្ពត្តោ ផស្សោ តថា វុច្ចតីតិ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិ.

វត្ថូតិ ចក្ខុ និស្សយបច្ចយាទិភាវេន. អារម្មណន្តិ រូបំ អារម្មណបច្ចយាទិភាវេន. សហជាតា តយោ ខន្ធា វេទនាទយោ, តេ សហជាតាទិបច្ចយភាវេន. អយំ ហេតូតិ អយំ តិវិធោ ហេតូ. ផស្សេនាតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យស្មា រូបារម្មណេ ផស្សេ អត្តនោ ផុសនកិច្ចំ ករោន្តេ ឯវំ វេទនា អនុភវនកិច្ចំ, សញ្ញា សញ្ជាននកិច្ចំ ករោតិ, តស្មា ‘‘ផស្សេន ផុដ្ឋមេវា’’តិអាទិវុត្តមេវ អត្ថំ ឥទានិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ទស្សេតុំ ‘‘ផុដ្ឋោ’’តិអាទិ វុត្តំ. បញ្ចេវ ខន្ធា ភគវតា សមតិំសាយ អាការេហិ វុត្តា. កស្មាតិ អាហ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ. រុក្ខសាខាសុ រុក្ខវោហារោ វិយ ឯកេកធម្មេបិ ខន្ធវោហារោ ហោតិយេវ. តេនាហ ភគវា – ‘‘វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’’តិ (យម. ខន្ធយមក ២).

បឋមទ្វយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឆន្នវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.