៤. បឋមទារុក្ខន្ធោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤១. វិលាសមានោ វិយ សាគរំ បត្វា. អន្តោសាខោតិ គង្គាយ តីរស្ស អន្តោ ឱនតសាខោ. តេមេតីតិ តិន្តោ ហោតិ. តិរិយំ បតិតោ ទណ្ឌសេតុ វិយ ឋិតត្តា មហាជនស្ស បច្ចយោ ជាតោ, តថា មហន្តភាវេន គង្គាសោតំ ឱតរណាទិ នត្ថិ.

អយំ ហីតិ អនន្តរំ វុត្តបុគ្គលោ. អរិយមគ្គំ ឱរុយ្ហាតិ ចតុព្ពិធំ អរិយមគ្គវីថិំ ឱតរិត្វា. ‘‘ចិត្តំ នាមេត’’ន្តិអាទិនា ចិន្តេត្វា គិហិពន្ធនំ ន វិស្សជ្ជេតីតិ សម្ពន្ធោ. អត្តនោ ភជមានកេតិ អត្តនោ ភជន្តេ. ជីវិកត្ថាយ បយុជ្ជិតព្ពតោ បយោគោ, ខេត្តវត្ថាទិ. តតោ បយោគតោ ឧដ្ឋិតំ អាយំ. កិញ្ចាបិ ភិក្ខូនំ កាយសាមគ្គិំ ទេតិ ភិក្ខត្ថាយ.

មុណ្ឌឃដន្តិ ភិន្នោដ្ឋំ ឃដំ. ខន្ធេតិ អំសេ. សង្ឃភោគន្តិ សង្ឃសន្តកំ ភោគគាមំ គន្ត្វា. អត្ថតោ ឯវំ វទន្តីតិ តថា អត្ថស្ស សម្ភវតោ ឯវំ វទន្តា វិយ ហោន្តិ. យាគុមត្តកេ យាគុន្តិ យាគុំ បិវិត្វា តាយ អបរិបក្កាយ ឯវ អញ្ញំ យាគុំ អជ្ឈោហរិត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

កិលេសានុរញ្ជិតោវាតិ យោនិសោមនសិការស្ស អភាវេន កិលេសានុគតចិត្តោ ឯវ. អក្ខីនិ នីហរិត្វាតិ កោធវសេន អក្ខិកេ ករោន្តោ អក្ខីនិ នីហរិត្វា វិចរិស្សតិ. ឧទ្ធតោ ហោតិ អវូបសន្តោ.

ទិដ្ឋិគតិកោតិ សាសនិកោ ឯវំ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិត្វា សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ កត្វា ទីបេន្តោ អរិដ្ឋសទិសោ. តេនាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ. អរូបភវេ រូបំ អត្ថិ, អញ្ញថា តតោ ចុតស្ស កុតោ រូបក្ខន្ធស្ស សម្ភវោ. អសញ្ញីភវេ ចិត្តំ អត្ថីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ពហុចិត្តក្ខណិកោ លោកុត្តរមគ្គោ ‘‘យោ ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេយ្យ សត្តវស្សានី’’តិអាទិវចនតោ (ទី. និ. ២.៤០៤; ម. និ. ១.១៣៧). អនុសយោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ, អញ្ញថា សាវជ្ជានវជ្ជធម្មានំ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិ សិយា. តេ ច សត្តា សន្ធាវន្តិ សំសរន្តិ, អញ្ញថា កម្មផលានំ សម្ពន្ធោ ន សិយាតិ. ឥតិ វទន្តោ ឯវំ មិច្ឆាវាទំ បគ្គយ្ហ វទន្តោ.

តេមនរុក្ខោ វិយ…បេ… ទុល្លភធម្មស្សវនោ ច បុគ្គលោ សទ្ធាសិនេហេន អតេមនតោ. កតវិនយោ សិក្ខិតវិនយោ យថា ‘‘កតវិជ្ជោ’’តិ. ធម្មកថិកានំ វិចារេថាតិ ឥទំ ទេយ្យធម្មំ ធម្មកថិកានំ អយ្យានំ តស្ស តស្ស យុត្តវសេន វិចារេថាតិ និយ្យាតនវសេន វត្វា. ទិវាកថិកោ សរភាណកោ សាយន្ហេ កថេតិ, បុរិមយាមំ កថេន្តោ រត្តិកថិកោ ភាណកបុគ្គលោ.

នន្ទនវនាភិរាមេតិ នន្ទនវនំ វិយ មនោរមេ. អស្ស ភារហារភិក្ខូតិ អស្ស កិច្ចវាហកភិក្ខូ ឧបជ្ឈាយាទយោ. សុខនិសិន្នកថន្តិ បដិសន្ថារកថាបុព្ពកំ ឧបនិសិន្នកថំ សុត្វា.

ឋិតសណ្ឋានេនេវ ឋិតាការេនេវ ឋិតំ, នប្បយុត្តន្តិ អត្ថោ. ចិត្តកម្មមូលាទីនិ ឋិតសណ្ឋានេនេវ ឋិតាតិ យោជនា. មុទុតាយាតិ មុទុហទយតាយ សាបេក្ខតាយ.

បដិបទន្តិ សមថវិបស្សនាបដិបត្តិំ. ទីបេត្វា បកាសេត្វា បាកដំ កត្វា. តត្រុប្បាទោតិ តត្រ ឧប្បជ្ជនកអាយុប្បាទោ. ខេត្តំ សន្ធាយ វទតិ. តេល…បេ… ហត្ថាតិ តេលឃដ-មធុឃដផាណិតឃដាទិហត្ថា. អបក្កមិំសុ ទុព្ពិចារិតត្តា. បូរេសីតិ ហេដ្ឋា ច តត្ថ តត្ថ អតីតានិ កាលវចនានិ បោរាណដ្ឋកថាយ អាគតត្តា កិរ វុត្តានិ.

ឧបគមនានុបគមនាទីនិ ឱរិមស្ស បារិមស្ស ច ឧបគមនានុបគមនានិ ចេវ មជ្ឈេ សំសីទនានិ ច. បដិវិជ្ឈិតុន្តិ ជានិតុំ. ឯតន្តិ យថាវុត្តំ ចក្ខុសភាវំ. ទោមនស្សន្តិ តស្សេវ មន្ទភាវបច្ចយំ ទោមនស្សំ. អាបជ្ជន្តោបិ ឧបគច្ឆតិ នាម តន្និមិត្តសំកិលេសស្ស ឧប្បាទិតត្តា. តិណ្ណំ លក្ខណានន្តិ ហុត្វា អភាវតោ អាទិអន្តវន្តតោ តាវកាលិកតោ និច្ចបដិក្ខេបតោតិអាទីនំ តិណ្ណំ លក្ខណានំ សល្លក្ខណវសេន.

វាមតោតិ មិច្ឆា. ទក្ខិណតោតិ សម្មា. យថា តស្ស តស្ស សត្តស្ស ឱរភាវត្តា អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឱរិមំ តីរំ កត្វា វុត្តានិ, ឯវំ នេសំ បរភាវត្តា ពាហិរានិ អាយតនានិ បារិមំ វុត្តានិ. អបាយមជ្ឈេ សំសរណហេតុតាយ នន្ទីរាគោវ ‘‘មជ្ឈេ សំសាទោ’’តិ វុត្តោ.

ឧន្នតោតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា ឧន្នតិំ ឧបគតោ. អត្តុក្កំសនេ បំសុកូលិកភាវេន អត្តានំ ទហនតោ អញ្ញាការតាគហេតព្ពោ. បាសាណោ នុ ខោ ឯស ខាណុកោតិ គហេតព្ពទារុក្ខន្ធសទិសោ វុត្តោ.

ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហោតិ អាវដ្ដវេគស្ស ពលវភាវតោ. ចតូសុ អបាយេសូតិ បញ្ចកាមគុណាវដ្ដេ បតិតបុគ្គលោ មនុស្សលោកេបិ គុណសរីរភេទនេន ទីឃរត្តំ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ អាបជ្ជតិយេវ, តស្ស តថា អាបន្នត្តា. ឯវញ្ហិ សោ អបាយេសុ តាទិសេសុ ជាយតិ.

សីលស្ស ទុដ្ឋំ នាម នត្ថិ, តស្មា អភាវត្ថោ ឥធ ទុ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘និស្សីលោ’’តិ. ‘‘បាបំ បាបេន សុករ’’ន្តិអាទីសុ (ឧទា. ៤៨) វិយ បាប-សទ្ទោ និហីនបរិយាយោតិ អាហ ‘‘លាមកធម្មោ’’តិ. ន សុចីតិ កាយវាចាចិត្តេហិ ន សុចិ. សង្កាយ វាតិ អត្តនោ វា សង្កាយ បរេសំ សមាចារកិរិយំ សរតិ អាសង្កតិ. តេនាហ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ. តានិ កម្មានិ បវិសតីតិ តានិ កម្មានិ ករោន្តានំ អន្តរេ បវិសតិ. គុណានំ បូតិភាវេនាតិ គុណភាវេន គហិតានំ សីលធម្មានំ សំកិលិដ្ឋភាវប្បត្តិយា. កចវរជាតោតិ អព្ភន្តរំ សញ្ជាតកចវរោ, កចវរភូតោ វា.

អណណា បព្ពជ្ជាតិ អណណស្សេវ បព្ពជ្ជា. ឱរិមតីរាទីនំ ឧបគមនានុបគមនាទីនំ ជោតិតត្តា វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

បឋមទារុក្ខន្ធោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.