១៩. អាសីវិសវគ្គោ

១. អាសីវិសោបមសុត្តវណ្ណនា

២៣៨. យេ ភិក្ខូ តទា ភគវន្តំ បរិវារេត្វា និសិន្នា, តេសុ កេចិ ឯកវិហារិនោ, កេចិ អត្តទុតិយា, កេចិ អត្តតតិយា, កេចិ អត្តចតុត្ថា, កេចិ អត្តបញ្ចមា ហុត្វា អរញ្ញាយតនេសុ វិហរន្តីតិ វុត្តំ – ‘‘ឯកចារិក…បេ… បញ្ចចារិកេ’’តិ. សមានជ្ឈាសយតា សភាគវុត្តិនោ. កម្មដ្ឋានានុយុញ្ជនស្ស ការកេ. តតោ ឯវ តត្ថ យុត្តបយុត្តេ. បុគ្គលជ្ឈាសយេន ការណភូតេន. បច្ចយភូតន្តិ អបស្សយភូតំ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘តិណ្ណោ បារង្គតោ ថលេ តិដ្ឋតិ ព្រាហ្មណោ’’តិ អយំ មាតិកានិក្ខេបោ. តេសំ មាតិកាយ វិត្ថារភាជនំ. វាសនា ភវិស្សតីតិ វាសនាវហំ ភវិស្សតិ. សិនេរុំ ឧក្ខិបន្តោ វិយាតិអាទិ ឥមិស្សា ទេសនាយ អនញ្ញសាធារណតាយ សុទុក្ករភាវទស្សនំ.

មញ្ចដ្ឋេសុ មញ្ចសមញ្ញា វិយ មុខដ្ឋំ វិសំ ‘‘មុខ’’ន្តិ អធិប្បេតំ. សុក្ខកដ្ឋសទិសភាវាបាទនតោ ‘‘កដ្ឋ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ កដ្ឋំ មុខំ ឯតស្សាតិ កដ្ឋមុខោ, ទំសនាទិនា កដ្ឋសទិសភាវករោ សប្បោ. អថ វា កដ្ឋសទិសភាវាបាទនតោ កដ្ឋំ វិសំ វា មុខេ ឯតស្សាតិ កដ្ឋមុខោ. ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥមេ ចត្តារោតិ ឥមេ វិសកិច្ចភេទេន ចត្តារោ. ឥទានិ តំ នេសំ វិសកិច្ចភេទំ ទស្សេតុំ ‘‘តេសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. អយសូលសមប្បិតំ វិយាតិ អព្ភន្តរេ អយសូលំ អនុប្បវេសិតំ វិយ. បក្កបូតិបនសំ វិយាតិ បច្ចិត្វា កាលាតិក្កមេ កុថិតបនសផលំ វិយ. ចង្គវារេតិ រជកានំ ខារបរិស្សាវនេ សុរាបរិស្សាវនេ វា. អនវសេសំ ឆិជ្ជនេន អសនិបាតដ្ឋានំ វិយ. មហានិខាទនេនាតិ មហន្តេន និខាទនេន.

វិសវេគវិការេនាតិ វិសវេគគតេន វិការេន. វាតេនាតិ តស្ស សប្បស្ស សរីរំ ផុសិត្វា ឧគ្គតវាតេន. នាសវាតេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. បុគ្គលបណ្ណត្តិវសេនាតិ តេសំយេវ សោឡសន្នំ សប្បានំ អាគតវិសោតិអាទិបុគ្គលនាមស្ស វសេន ចតុសដ្ឋិ ហោន្តិ បច្ចេកំ ចតុព្ពិធភាវតោ. អាគតវិសោតិ អាគច្ឆវិសោ, សីឃតរំ អភិរុហនវិសោតិ អត្ថោ. ឃោរវិសោតិ កក្ខឡវិសោ, ទុត្តិកិច្ឆវិសោ. អយំ សីតឧទកំ វិយ ហោតិ គាឡ្ហទុព្ពិនិម្មោចយភាវេន. ឧទកសប្បោ ហិ ឃោរវិសោ ហោតិ យេវាតិ វុត្តំ – ‘‘ឧទកសប្បាទីនំ វិសំ វិយា’’តិ. បញ្ញាយតីតិ គណ្ឌបិឡកាទិវសេន បញ្ញាយតិ. អនេឡកសប្បោ នាម មហាអាសីវិសោ. នីលសប្បោ នាម សាខវណ្ណោ រុក្ខគ្គាទីសុ វិចរណកសប្បោ. ឥមិនា ឧបាយេនាតិ យោយំ កដ្ឋមុខេសុ ទដ្ឋវិសានំយេវ ‘‘អាគតវិសោ នោ ឃោរវិសោ’’តិអាទិនា ចតុព្ពិធភាវោ វុត្តោ, ឥមិនា ឧបាយេន. កដ្ឋមុខេ ទដ្ឋវិសាទយោតិ កដ្ឋមុខេសុ ទដ្ឋវិសោ, ផុដ្ឋវិសោ, វាតវិភោតិ តយោ, បូតិមុខាទីសុ ច ទដ្ឋវិសាទយោ ចត្តារោ ចត្តារោ វេទិតព្ពោ.

ឯកេកន្តិ ចតុសដ្ឋិយោ ឯកេកំ. ចតុធាតិ អណ្ឌជាទិវិភាគេន ចតុធា វិភជិត្វា. ឆបណ្ណាសានីតិ ឆបណ្ណាសាធិកានិ. គតមគ្គស្សាតិ យថាវុត្តសង្ខ្យាគតមគ្គស្ស បដិលោមតោ សំខិប្បមានា អនុក្កមេន ចត្តារោវ ហោន្តិ. កុលវសេនាតិ កដ្ឋមុខាទិជាតិវសេន.

សកលកាយេ អាសិញ្ចិត្វា វិយ ឋបិតវិសាតិ ហិ តេសំ ផុដ្ឋវិសតា, វាតវិសតា វុច្ចតិ. ឯវន្តិ ‘‘អាសិត្តវិសា’’តិអាទិនា. ឯត្ថាតិ អាសីវិសសទ្ទេ វចនត្ថោ និរុត្តិនយេន វេទិតព្ពោ. ឧគ្គតតេជាតិ ឧទគ្គតេជា, អត្តនោ វិសតេជេន នេសំ កុរូរទព្ពតា វា. ទុន្និម្មទ្ទនវិសាតិ មន្តាគទេហិ អនិម្មទ្ទនីយវិសា. ចត្តារោ អាសីវិសាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេនេត្ថ អវសេសបាឡិំ សង្គណ្ហាតិ.

អាសីវិសេសូតិ ឥមេ អាសីវិសា ទដ្ឋវិសា ឯវាតិ វេទិតព្ពា. សរីរដ្ឋកេសុយេវាតិ តេន បុរិសេន តេសំ កស្សចិ អនិដ្ឋស្ស អកតត្តា អាយុសេសស្ស ច វិជ្ជមានត្តា នំ ន ទំសិំសូតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុច្ឆិ យថាភូតំ បវេទេតុកាមោ. ទុរុបដ្ឋាហាតិ ទុរុបដ្ឋានា. សោត្ថិមគ្គោតិ សោត្ថិភាវស្ស ឧបាយោ.

អន្តរចរោតិ អន្តរំ ចរោ សុខសត្តុ វិស្សាសឃាតី. តេនាហ ‘‘វធកោ’’តិ. ឥទានិ តាសំ បេសនេ ការណំ ទស្សេតុំ ‘‘បឋម’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អភិមុខគតំ វិយ អភិមុខគតំ. ឦទិសីបិ ហិ វចោយុត្តិ លោកេ និរូបីយតិ សន្តិយំ បុរិសំ ឋបេតីតិ វិយ. តស្មា អភិមុខគតន្តិ អភិមុខំ តេន សម្បត្តន្តិ អត្ថោ. វង្កសណ្ឋានំ ផលកំ រុក្ខមូលេ អាគតាគតានំ និសីទនត្ថាយ អត្ថតំ.

អរិត្តហត្ថោ បុរិសោ សន្តារេតិ ឯតាយាតិ សន្តារណី. ឱរិមតីរតោ ឧត្តរណាយ សេតុ ឧត្តរសេតុ. ឯកេន ទ្វីហិ វា គន្តព្ពោ រុក្ខមយោ សេតុ រុក្ខសេតុ. ជង្ឃសត្ថេន គមនយោគ្គោ សេតុ ជង្ឃសេតុ. សកដេន គន្តុំ សក្កុណេយ្យោ សកដសេតុ. ន ខោ ឯស ព្រាហ្មណោ បរមត្ថតោ. តទត្ថោ បន ឯកទេសេន សម្ភវតីតិ តថា វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្តកានំ បច្ចត្ថិកានំ ពាហិតត្តា’’តិ អាហ. ទេសនន្តិ ឧទ្ទេសទេសនំ. វិនិវត្តេន្តោតិ បដិសំហរន្តោ. ន លទ្ធោ វតាសីតិ ន លទ្ធោ វត អាសិ.

រាជា វិយ កម្មំ សត្តេសុ ឥស្សរិយស្ស វត្តាបនតោ. រាជា…បេ… បុថុជ្ជនោ វដ្ដទុក្ខសង្ខាតាបរាធតាយ. ញាណបលាយនេនាតិ មហាភូតេហិ និព្ពិន្ទិត្វា វិរជ្ជិត្វា វិមុច្ចិតុកាមតាវសេន ឧប្បន្នញាណបលាយនេ មគ្គាធិគមសិទ្ធេនេវ ញាណបលាយនេន. ឯវញ្ហេត្ថ ឧបមាសំសន្ទនំ មត្ថកំ បាបិតមេវ ហោតិ.

យថេវ ហីតិអាទិនា ឯកទេសនាសមុទាយស្ស និទស្សនំ អារទ្ធំ. យថាវុត្តវចនំ អដ្ឋកថាចរិយានំ វចនេន សមត្ថេតិ ‘‘បត្ថទ្ធោ ភវតី’’តិអាទិនា. តត្ថ កដ្ឋមុខេន វាតិ វា-សទ្ទោ ឧបមត្ថោ. យថា កដ្ឋមុខេន សប្បេន ទដ្ឋោ បត្ថទ្ធោ ហោតិ, ឯវំ បថវីធាតុប្បកោបេន សោ កាយោ កដ្ឋមុខេវ ហោតិ, កដ្ឋមុខគតោ វិយ បត្ថទ្ធោ ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា វា-សទ្ទោ អវធារណត្ថោ. សោ ‘‘បថវីធាតុបកោបេន វា’’តិ ឯវំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – កដ្ឋមុខេន ទដ្ឋោបិ កាយោ បថវីធាតុប្បកោបេនេវ បត្ថទ្ធោ ហោតិ, តស្មា បថវីធាតុយា អវិយុត្តោ សោ កាយោ សព្ពទា កដ្ឋមុខគតោ វិយ ហោតីតិ. វា-សទ្ទោ វា អនិយមត្ថោ. តត្រាយមត្ថោ – កដ្ឋមុខេន ទដ្ឋោ កាយោ បត្ថទ្ធោ ហោតិ វា, ន វា មន្តាគទវសេន. បថវីធាតុប្បកោបេន បន មន្តាគទរហិតោ សោ កាយោ កដ្ឋមុខគតោ វិយ ហោតិ ឯកន្តបត្ថទ្ធោតិ. តត្ថ កាយោតិ បកតិកាយោ. បូតិកោតិ កុថិតោ. សន្តត្តោតិ សព្ពសោ តត្តោ មហាទាហប្បត្តោ. សញ្ឆិន្នោតិ សព្ពសោ ឆិន្នោ ចុណ្ណវិចុណ្ណភូតោ. យទា កាយោ បត្ថទ្ធាទិភាវប្បត្តោ ហោតិ, តទា បុរិសោ កដ្ឋមុខាទិសប្បស្ស មុខេ វត្តមានោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ.

វិសេសតោតិ កដ្ឋមុខាទិវិសេសតោ ច បថវីអាទិវិសេសតោ ច. អនត្ថគ្គហណតោតិអាទិ អចេតនេសុបិ ភូតេសុ សចេតនេសុ វិយ អនត្ថាទីនំ បច្ចក្ខតាយ និព្ពេទជននត្ថំ អារទ្ធំ. តត្ថ អាសយតោតិ បវត្តិដ្ឋានតោ. ឯតេសន្តិ មហាភូតានំ. សទិសតាតិ វម្មិកាសយសុសិរគហនសង្ការដ្ឋានាសយតាយ ច សទិសតា.

បច្ចត្តលក្ខណវសេនាតិ វិសុំ វិសុំ លក្ខណវសេន. បថវីអាទីនំ កក្ខឡភាវាទិ, តំសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស កក្ខឡភាវាបាទនាទិនា វិការុប្បាទនតោ វិសវេគវិការតោ សទិសតា វេទិតព្ពា.

អនត្ថាតិ ព្យសនា. ព្យាធិន្តិ កុដ្ឋាទិព្យាធិំ. ភវេ ជាតាភិនន្ទិនោតិ ភវេសុ ជាតិយា អភិនន្ទនសីលា. បញ្ចវោការេ ហិ ជាតិយា អភិនន្ទនា នាម មហាភូតាភិនន្ទនា ឯវ.

ទុរុបដ្ឋានតរានីតិ ទុប្បដិការតរានិ. ទុរាសទាតិ ទុរុបសង្កមនា. ‘‘ឧបដ្ឋាមី’’តិ ឧបសង្កមិតុំ ន សក្កោន្តិ. បរិជានាម កម្មនាមានិ, ឧបការា នាម នត្ថិ. អនន្តទោសូបទ្ទវតោតិ អបរិមាណទោសូបទ្ទវហេតុតោ. ឯកបក្ខលន្តិ ឯកទុក្ខំ.

រូបក្ខន្ធោ ភិជ្ជមានោ ចត្តារោ អរូបក្ខន្ធេ គហេត្វាវ ភិជ្ជតិ អរូបក្ខន្ធានំ ឯកនិរោធត្តា. វត្ថុរូបម្បិ គហេត្វាវ ភិជ្ជន្តិ បញ្ចវោការេ អរូបក្ខន្ធេសុ ភិន្នេសុ រូបក្ខន្ធស្ស អវដ្ឋានាភាវតោ. ឯត្តាវតាតិ លោភុប្បាទនមត្តេន. បញ្ញា នាម អត្តភាវេ ឧត្តមង្គំ បញ្ញុត្តរត្តា កុសលធម្មានំ, សតិ ច កិលេសុប្បត្តិយំ បញ្ញាយ អនុប្បជ្ជនតោ វុត្តំ – ‘‘ឯត្តាវតា បញ្ញាសីសំ បតិតំ នាម ហោតី’’តិ. យោនិយោ ឧបនេតិ តទុបគស្ស កម្មបច្ចយស្ស ភាវេ. ‘‘ជាតិភយំ, ជរាភយំ, មរណភយំ, ចោរភយ’’ន្តិអាទិនា អាគតានិ បញ្ចវីសតិ មហាភយានិ, ‘‘ហត្ថម្បិ ឆិន្ទតី’’តិអាទិនា អាគតានិ ទ្វត្តិំស កម្មការណានិ អាគតានេវ ហោន្តិ ការណស្ស សមវដ្ឋិតត្តា. នន្ទីរាគោ សង្ខារក្ខន្ធោតិ សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នត្តា វុត្តំ.

បាឡិយំយេវ អាគតា ‘‘ចក្ខុតោ ចេបិ នំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា. កិញ្ចិ អលភិត្វាតិ តស្មិំ សុញ្ញគាមេ ចោរានំ គយ្ហូបគស្ស អលាភវចនេនេវ តស្ស បុរិសស្ស អត្តនោ បដិសរណស្ស អលាភោ វុត្តោ ឯវ ហោតីតិ ន ឧទ្ធដោ, បុរិសដ្ឋានិយោ ភិក្ខុ, ចោរា បន ពាហិរាយតនដ្ឋានិយា. អភិនិវិសិត្វាតិ វិបស្សនាភិនិវេសំ កត្វា. អជ្ឈត្តិកាយតនវសេន ទេសនាយ អាគតត្តា វុត្តំ ‘‘ឧបាទារូបកម្មដ្ឋានវសេនា’’តិ.

ពាហិរានន្តិ ពាហិរាយតនានំ. បញ្ច កិច្ចានីតិ ចោរេហិ តទា កាតព្ពានិ បញ្ច កិច្ចានិ. ហត្ថសារន្តិ អត្តនោ សន្តកេ ហត្ថេហិ គហេតព្ពសារភណ្ឌំ. បាតនាទិវសេន ហត្ថបរាមាសំ ករោន្តិ. បហារឋានេតិ បហដដ្ឋានេ. ឋានសោ តស្មិំ ឯវ ខណេតិ វទន្តិ. អត្តនោ សុខាវហំ កុសលធម្មំ បហាយ ទុក្ខាវហេន អកុសលេន សមង្គិតា សុខាវហំ ភណ្ឌំ បហាយ ពហិ និក្ខមនំ វិយាតិ វុត្តំ សុខនិស្សយត្តា តស្ស. ហត្ថបរា…បេ… អាបជ្ជនកាលោ គុណសរីរស្ស តទា បមាទេន ពាធិតត្តា. បហារ…បេ… កាលោ តតោ ទឡ្ហតរំ គុណសរីរស្ស ពាធិតត្តា. បហារំ…បេ… អស្សមណកាលោ គុណសរីរស្ស មរណប្បត្តិសទិសត្តា. អវសេសជនស្ស ទាសបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពតា អញ្ញថត្តប្បត្តិគិហិភាវាបត្តិយា និទស្សនភាវេន វុត្តា. យំ ‘‘ឆសុ ទ្វារេសុ អារម្មណេ អាបាថគតេ’’តិ វុត្តំ, តមេវ អារម្មណំ និស្សាយ សម្បរាយិកោ ទុក្ខក្ខន្ធោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា.

រូបាទីនីតិ រូបសទ្ទគន្ធរសានិ. តេសន្តិ យថាវុត្តភូតុបាទារូបានំ. លហុតាទិវសេនាតិ តេសំ លហុតាទិវសេន. ទុរុត្តរណដ្ឋោតិ ឧត្តរិតុំ អសក្កុណេយ្យភាវោ ឱឃដ្ឋោ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘សម្បយុត្តា វេទនា វេទនាក្ខន្ធោ’’តិអាទិនា វុត្តនយេន. ចតុមហាភូតាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន ឧបាទានក្ខន្ធាទីនំ គហណំ. ចិត្តកិរិយទស្សនត្ថន្តិ ចិត្តបយោគទស្សនត្ថំ. វុត្តវាយាមមេវាតិ ‘‘សម្មាវាយាមោ’’តិ យោ អរិយមគ្គេ វុត្តោ. ភទ្ទេករត្តាទីនីតិ ‘‘អជ្ជេវ កិច្ចំ អាតប្ប’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៧២, ២៧៥, ២៧៦) វុត្តានិ ភទ្ទេករត្តសុត្តាទីនិ.

កុណ្ឋបាទោតិ ឆិន្នបាទោវ ហុត្វា គតិវិកលោ. មានសំ ពន្ធតីតិ តស្មិំ ចិត្តេ កិច្ចំ និពន្ធតិ. ‘‘អយំ អរិយមគ្គោ មយ្ហំ ឱឃុត្តរនុបាយោ’’តិ តត្ថ ចិត្តស្ស សន្និដ្ឋានំ បុន តត្ថ បវត្តនំ វីរិយារម្ភោ ចិត្តពន្ធនំ.

តស្ស នាមរូបស្ស ឥមេ នន្ទីរាគាទយោ តណ្ហាវិជ្ជាទយោតិ កត្វា បច្ចយោ ធម្មាយតនេកទេសោ. អរិយមគ្គនិព្ពានតណ្ហាវជ្ជោ ឥធ ធម្មាយតនេកទេសោតិ ច. សោឡសហាការេហីតិ បីឡនាទីហិ សោឡសហិ អាការេហិ. សតិបដ្ឋានវិភង្គេ អាគតនយេន សដ្ឋិនយសហស្សេហិ. ទេសនាបរិយោសានេ…បេ… បតិដ្ឋហិំសូតិ វិបញ្ចិតញ្ញូ ឯវេត្ថ គហណវសេន អធិគតវិសេសា បរិច្ឆិន្ទិតា. តេ ហិ តទា ធម្មបដិគ្គាហកភាវេន សត្ថុ សន្តិកេ សន្និសិន្នា. ឧគ្ឃដិតញ្ញូនំ បន នេយ្យានញ្ច វិសេសាធិគមោ អដ្ឋកថាយំ ន រុឡ្ហោតិ ឥធ ន គហិតោតិ.

អាសីវិសោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. រថោបមសុត្តវណ្ណនា

២៣៩. សុសំវុតិន្ទ្រិយស្ស ភោជនេ មត្តញ្ញុនោ សតស្ស សម្បជានស្ស វិហរតោ កិលេសនិមិត្តំ ទុក្ខំ អនវសរន្តិ សុខសោមនស្សពហុលតា វុត្តា. យវតិ តេន ផលំ មិស្សិតំ វិយ ហោតីតិ យោនិ, ឯកន្តិកំ ការណំ. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. បរិបុណ្ណន្តិ អវិកលំ. អនវសេសំ អាសវេ ខេបេតីតិ អាសវក្ខយោ, អគ្គមគ្គោ. យំ យន្តិ ទន្ធំ មជ្ឈំ ជវោតិ ជវាទីសុ យំ យំ គមនំ. រក្ខណត្ថាយាតិ កិលេសចោរេហិ រក្ខណត្ថាយ. វេគនិគ្គហណត្ថាយាតិ កិលេសហេតុកស្ស ឥន្ទ្រិយវេគស្ស និគ្គណ្ហនត្ថាយ. និព្ពិសេវនត្ថាយាតិ វិសេវនស្ស វិប្ផន្ទិតស្ស និរោធនាយ. កិលេសូបសមត្ថាយាតិ កិលេសានំ ឧបរូបរិ សមនត្ថាយ វូបសមនត្ថាយ.

សមណរតិ នាម សមថវិបស្សនាមគ្គផលសុខានិ. ទន្តានម្បិ សិន្ធវានំ សារថិនោ បយោគេន សិយា កាចិ វិសេវនមត្តាតិ តទភាវំ ទស្សេន្តោ ‘‘និព្ពិសេវនេ កត្វា បេសេន្តោ’’តិ វុត្តំ. ញាណំ គច្ឆតីតិ អសង្គមនំ បវត្តតិ បគេវ ឥន្ទ្រិយភាវនាយ កតត្តា, កិលេសនិគ្គហស្ស សុខេនេវ សិទ្ធត្តា. ទាយកស្ស អជ្ឈាសយោ វសោ ឧឡារោ លាមកោ. ទេយ្យធម្មស្ស បមាណំ វសោ អប្បកំ ពហុកញ្ច.

មហាមណ្ឌបដ្ឋានំ នាម លោហបាសាទស្ស បុរតោ ឯវ មហាភិក្ខុសង្ឃស្ស សន្និបាតកាលេ តេសំ បហោនកវសេន មហាមណ្ឌបស្ស កត្តព្ពដ្ឋានំ. គហណមានន្តិ បរិវិសគហណភាជនំ.

បកតិយា ភត្តការកិច្ចេ អធិគតោ ឧបដ្ឋាកុបាសកោ. មុទុសមខរសញ្ញិតេហិ, ទហនបចនភជ្ជនសញ្ញិតេហិ វា តីហិ បាកេហិ.

បរិសោធេត្វាតិ រញ្ញោ អនុច្ឆវិកភាវំ បរិសោធេត្វា. ភូមិយំ ឆឌ្ឌេសិ ‘‘ភិក្ខូនំ អទត្វា មយា មុខេ បក្ខិត្ត’’ន្តិ. មុខេន គណ្ហិ តស្ស និទ្ទោសភាវំ ទស្សេតុំ. មត្តំ ជានាបេតុំ បមជ្ជិ. ‘‘ត្វំ កុតោ អាគតោ’’តិ បុច្ឆនេ បមាទំ អាបជ្ជិ. អនុភាគោតិ អវសិដ្ឋភាគោ. ឥទមត្ថិយន្តិ ឥទំ បយោជនំ. ឥតរន្តិ បាឡិយំ អនាគតម្បិ អាហារេ បមាណជាននំ.

សយនំ សេយ្យា, កាមភោគីនំ សេយ្យា កាមភោគិសេយ្យា. ទក្ខិណបស្សេន សយានោ នាម នត្ថិ ទក្ខិណហត្ថេន កាតព្ពកិច្ចករណតោ. តេជុស្សទត្តាតិ ឥទំ អនុត្រាសស្សេវ សីហស្ស សយនន្តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ទ្វេ បុរិមបាទេ ឯកស្មិំ, បច្ឆិមបាទេ ឯកស្មិំ ឋានេ ឋបេត្វាតិ ហិ ឥទំ បាទានំ អវិក្ខិត្តភាវករណទស្សនំ.

ចតុត្ថជ្ឈានសេយ្យាតិ ចតុត្ថជ្ឈានិកំ ផលសមាបត្តិំ វទតិ. យេភុយ្យេន ហិ តថាគតា ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វាវ សយន្តិ. សា ច នេសំ ចតុត្ថជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ, កិលេសបរិនិព្ពានស្ស ច កតត្តាតិ វទន្តិ. ឥធ សីហសេយ្យា អាគតា បាទំ អច្ចាធាយ បុព្ពេនាបរំ អជហិតសំលក្ខណា សេយ្យាតិ កត្វា. តេនាហ ‘‘អយំ ហី’’តិអាទិ. ឯវន្តិ ‘‘ទក្ខិណេន បស្សេនា’’តិអាទិនា វុត្តាការេន សេយ្យំ កប្បេតិ.

កថំ និទ្ទាយន្តោ សតោ សម្បជានោ ហោតិ? ភវង្គចិត្តេន ហិ និទ្ទូបគមនន្តិ អធិប្បាយោ. អប្បហានេនាតិ តទធិមុត្តតាយ តទប្បហានំ ទដ្ឋព្ពំ. តថា តេសុ និទ្ទោក្កមនស្ស អាទិបរិយោសានេសុ អជហិតសតិសម្បជញ្ញំ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘និទ្ទំ ឱក្កមន្តោបិ សតោ សម្បជានោ ហោតី’’តិ. ឯតំ បនាតិ ‘‘និទ្ទំ ឱក្កមន្តោបិ សតោ សម្បជានោ ហោតី’’តិ វុត្តនយំ វទតិ. ញាណធាតុកន្តិ ន រោចយិំសូតិ និទ្ទោក្កមនេបិ ជាគរណេ បវត្តញាណសភាវមេវាតិ ន រោចយិំសុ បោរាណា. និរន្តរំ ភវង្គចិត្តេសុ វត្តមានេសុ សតិសម្បជញ្ញាសម្ភវោតិ អធិប្បាយោ. បុរិមស្មិញ្ហិ នយេ សតិសម្បជញ្ញស្ស អសំវរោ, ន ភវង្គស្ស. ឥន្ទ្រិយសំវរោ, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ជាគរិយានុយោគោតិ ឥមេហិ តិវង្គិកា, និមិត្តានុព្យញ្ជនបរិវជ្ជនាទិ សព្ពំ វិបស្សនាបក្ខិកមេវាតិ អធិប្បាយោ.

តានេវាតិ វិបស្សនាក្ខណេ បវត្តានិ ឥន្ទ្រិយាទីនិ. យាវ អរហត្តា ទេសនា វិត្ថារតោ កថេតព្ពា. បាឡិយំ បន ‘‘យោនិ ចស្ស អារទ្ធា ហោតិ អាសវានំ ខយាយា’’តិ សង្ខេបេន កថិតា.

រថោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. កុម្មោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤០. អដ្ឋិកុម្មោតិ បិដ្ឋិយំ តិខិណដ្ឋិកោ កុម្មោ. តន្តិពន្ធោតិ ព្យាវដោ. សមុគ្គេ វិយ អត្តនោ កបាលេ បក្ខិបិត្វា. សមោទហន្តោ សម្មា ឱទហន្តោ អជ្ឈត្តមេវ ទហន្តោ. អារម្មណកបាលេតិ អារម្មណកដាហេ. សមោទហន្តោតិ ទិដ្ឋមត្តស្សេវ ច គហណតោ មនោវិតក្កេ តត្ថេវ សម្មទេវ ឱទហន្តោ. តញ្ហិ វិសយវសេន បវត្តិតុំ អទេន្តោ. បញ្ច ធម្មេតិ ‘‘កាលេន វក្ខាមី’’តិអាទិនា (បរិ. ៣៦២) វុច្ចមានេ.

កុម្មោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បឋមទារុក្ខន្ធោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤១. វិលាសមានោ វិយ សាគរំ បត្វា. អន្តោសាខោតិ គង្គាយ តីរស្ស អន្តោ ឱនតសាខោ. តេមេតីតិ តិន្តោ ហោតិ. តិរិយំ បតិតោ ទណ្ឌសេតុ វិយ ឋិតត្តា មហាជនស្ស បច្ចយោ ជាតោ, តថា មហន្តភាវេន គង្គាសោតំ ឱតរណាទិ នត្ថិ.

អយំ ហីតិ អនន្តរំ វុត្តបុគ្គលោ. អរិយមគ្គំ ឱរុយ្ហាតិ ចតុព្ពិធំ អរិយមគ្គវីថិំ ឱតរិត្វា. ‘‘ចិត្តំ នាមេត’’ន្តិអាទិនា ចិន្តេត្វា គិហិពន្ធនំ ន វិស្សជ្ជេតីតិ សម្ពន្ធោ. អត្តនោ ភជមានកេតិ អត្តនោ ភជន្តេ. ជីវិកត្ថាយ បយុជ្ជិតព្ពតោ បយោគោ, ខេត្តវត្ថាទិ. តតោ បយោគតោ ឧដ្ឋិតំ អាយំ. កិញ្ចាបិ ភិក្ខូនំ កាយសាមគ្គិំ ទេតិ ភិក្ខត្ថាយ.

មុណ្ឌឃដន្តិ ភិន្នោដ្ឋំ ឃដំ. ខន្ធេតិ អំសេ. សង្ឃភោគន្តិ សង្ឃសន្តកំ ភោគគាមំ គន្ត្វា. អត្ថតោ ឯវំ វទន្តីតិ តថា អត្ថស្ស សម្ភវតោ ឯវំ វទន្តា វិយ ហោន្តិ. យាគុមត្តកេ យាគុន្តិ យាគុំ បិវិត្វា តាយ អបរិបក្កាយ ឯវ អញ្ញំ យាគុំ អជ្ឈោហរិត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

កិលេសានុរញ្ជិតោវាតិ យោនិសោមនសិការស្ស អភាវេន កិលេសានុគតចិត្តោ ឯវ. អក្ខីនិ នីហរិត្វាតិ កោធវសេន អក្ខិកេ ករោន្តោ អក្ខីនិ នីហរិត្វា វិចរិស្សតិ. ឧទ្ធតោ ហោតិ អវូបសន្តោ.

ទិដ្ឋិគតិកោតិ សាសនិកោ ឯវំ អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជិត្វា សាសនំ ឧទ្ធម្មំ ឧព្ពិនយំ កត្វា ទីបេន្តោ អរិដ្ឋសទិសោ. តេនាហ ‘‘សោ ហី’’តិអាទិ. អរូបភវេ រូបំ អត្ថិ, អញ្ញថា តតោ ចុតស្ស កុតោ រូបក្ខន្ធស្ស សម្ភវោ. អសញ្ញីភវេ ចិត្តំ អត្ថីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ពហុចិត្តក្ខណិកោ លោកុត្តរមគ្គោ ‘‘យោ ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេយ្យ សត្តវស្សានី’’តិអាទិវចនតោ (ទី. និ. ២.៤០៤; ម. និ. ១.១៣៧). អនុសយោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ, អញ្ញថា សាវជ្ជានវជ្ជធម្មានំ ឯកជ្ឈំ ឧប្បត្តិ សិយា. តេ ច សត្តា សន្ធាវន្តិ សំសរន្តិ, អញ្ញថា កម្មផលានំ សម្ពន្ធោ ន សិយាតិ. ឥតិ វទន្តោ ឯវំ មិច្ឆាវាទំ បគ្គយ្ហ វទន្តោ.

តេមនរុក្ខោ វិយ…បេ… ទុល្លភធម្មស្សវនោ ច បុគ្គលោ សទ្ធាសិនេហេន អតេមនតោ. កតវិនយោ សិក្ខិតវិនយោ យថា ‘‘កតវិជ្ជោ’’តិ. ធម្មកថិកានំ វិចារេថាតិ ឥទំ ទេយ្យធម្មំ ធម្មកថិកានំ អយ្យានំ តស្ស តស្ស យុត្តវសេន វិចារេថាតិ និយ្យាតនវសេន វត្វា. ទិវាកថិកោ សរភាណកោ សាយន្ហេ កថេតិ, បុរិមយាមំ កថេន្តោ រត្តិកថិកោ ភាណកបុគ្គលោ.

នន្ទនវនាភិរាមេតិ នន្ទនវនំ វិយ មនោរមេ. អស្ស ភារហារភិក្ខូតិ អស្ស កិច្ចវាហកភិក្ខូ ឧបជ្ឈាយាទយោ. សុខនិសិន្នកថន្តិ បដិសន្ថារកថាបុព្ពកំ ឧបនិសិន្នកថំ សុត្វា.

ឋិតសណ្ឋានេនេវ ឋិតាការេនេវ ឋិតំ, នប្បយុត្តន្តិ អត្ថោ. ចិត្តកម្មមូលាទីនិ ឋិតសណ្ឋានេនេវ ឋិតាតិ យោជនា. មុទុតាយាតិ មុទុហទយតាយ សាបេក្ខតាយ.

បដិបទន្តិ សមថវិបស្សនាបដិបត្តិំ. ទីបេត្វា បកាសេត្វា បាកដំ កត្វា. តត្រុប្បាទោតិ តត្រ ឧប្បជ្ជនកអាយុប្បាទោ. ខេត្តំ សន្ធាយ វទតិ. តេល…បេ… ហត្ថាតិ តេលឃដ-មធុឃដផាណិតឃដាទិហត្ថា. អបក្កមិំសុ ទុព្ពិចារិតត្តា. បូរេសីតិ ហេដ្ឋា ច តត្ថ តត្ថ អតីតានិ កាលវចនានិ បោរាណដ្ឋកថាយ អាគតត្តា កិរ វុត្តានិ.

ឧបគមនានុបគមនាទីនិ ឱរិមស្ស បារិមស្ស ច ឧបគមនានុបគមនានិ ចេវ មជ្ឈេ សំសីទនានិ ច. បដិវិជ្ឈិតុន្តិ ជានិតុំ. ឯតន្តិ យថាវុត្តំ ចក្ខុសភាវំ. ទោមនស្សន្តិ តស្សេវ មន្ទភាវបច្ចយំ ទោមនស្សំ. អាបជ្ជន្តោបិ ឧបគច្ឆតិ នាម តន្និមិត្តសំកិលេសស្ស ឧប្បាទិតត្តា. តិណ្ណំ លក្ខណានន្តិ ហុត្វា អភាវតោ អាទិអន្តវន្តតោ តាវកាលិកតោ និច្ចបដិក្ខេបតោតិអាទីនំ តិណ្ណំ លក្ខណានំ សល្លក្ខណវសេន.

វាមតោតិ មិច្ឆា. ទក្ខិណតោតិ សម្មា. យថា តស្ស តស្ស សត្តស្ស ឱរភាវត្តា អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ ឱរិមំ តីរំ កត្វា វុត្តានិ, ឯវំ នេសំ បរភាវត្តា ពាហិរានិ អាយតនានិ បារិមំ វុត្តានិ. អបាយមជ្ឈេ សំសរណហេតុតាយ នន្ទីរាគោវ ‘‘មជ្ឈេ សំសាទោ’’តិ វុត្តោ.

ឧន្នតោតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា ឧន្នតិំ ឧបគតោ. អត្តុក្កំសនេ បំសុកូលិកភាវេន អត្តានំ ទហនតោ អញ្ញាការតាគហេតព្ពោ. បាសាណោ នុ ខោ ឯស ខាណុកោតិ គហេតព្ពទារុក្ខន្ធសទិសោ វុត្តោ.

ចុណ្ណវិចុណ្ណំ ហោតិ អាវដ្ដវេគស្ស ពលវភាវតោ. ចតូសុ អបាយេសូតិ បញ្ចកាមគុណាវដ្ដេ បតិតបុគ្គលោ មនុស្សលោកេបិ គុណសរីរភេទនេន ទីឃរត្តំ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ អាបជ្ជតិយេវ, តស្ស តថា អាបន្នត្តា. ឯវញ្ហិ សោ អបាយេសុ តាទិសេសុ ជាយតិ.

សីលស្ស ទុដ្ឋំ នាម នត្ថិ, តស្មា អភាវត្ថោ ឥធ ទុ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘និស្សីលោ’’តិ. ‘‘បាបំ បាបេន សុករ’’ន្តិអាទីសុ (ឧទា. ៤៨) វិយ បាប-សទ្ទោ និហីនបរិយាយោតិ អាហ ‘‘លាមកធម្មោ’’តិ. ន សុចីតិ កាយវាចាចិត្តេហិ ន សុចិ. សង្កាយ វាតិ អត្តនោ វា សង្កាយ បរេសំ សមាចារកិរិយំ សរតិ អាសង្កតិ. តេនាហ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ. តានិ កម្មានិ បវិសតីតិ តានិ កម្មានិ ករោន្តានំ អន្តរេ បវិសតិ. គុណានំ បូតិភាវេនាតិ គុណភាវេន គហិតានំ សីលធម្មានំ សំកិលិដ្ឋភាវប្បត្តិយា. កចវរជាតោតិ អព្ភន្តរំ សញ្ជាតកចវរោ, កចវរភូតោ វា.

អណណា បព្ពជ្ជាតិ អណណស្សេវ បព្ពជ្ជា. ឱរិមតីរាទីនំ ឧបគមនានុបគមនាទីនំ ជោតិតត្តា វដ្ដវិវដ្ដំ កថិតំ.

បឋមទារុក្ខន្ធោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. ទុតិយទារុក្ខន្ធោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤២. យា អាបត្តិ វុដ្ឋានគាមិនី ទេសនាគាមិនី, តំ បដិច្ឆាទិតកាលតោ បដ្ឋាយ សំកិលិដ្ឋា នាម អន្តរាយិកភាវតោ. អាវីកតា បន អនាបត្តិដ្ឋានេ តិដ្ឋតីតិ អសំកិលិដ្ឋា នាម. តេនាហ – ‘‘អាវីកតា ហិស្ស ផាសុ ហោតី’’តិ. ឯវរូបំ សំកិលិដ្ឋន្តិ បដិច្ឆាទិតតាយ វា ទុដ្ឋុល្លភាវេន វា សំកិលិដ្ឋំ.

ទុតិយទារុក្ខន្ធោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. អវស្សុតបរិយាយសុត្តវណ្ណនា

២៤៣. សន្ថាគារន្តិ សញ្ញាបនាគារំ. តេនាហ ‘‘ឧយ្យោគកាលាទីសូ’’តិអាទិ. អាទិ-សទ្ទេន មង្គលមហាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សន្ថរន្តីតិ វិស្សមន្តិ, បរិស្សមំ វិនោទេន្តីតិ អត្ថោ. សហាតិ សន្និបាតវសេន ឯកជ្ឈំ. សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិ តស្មិំ អត្ថេ ត្ថ-ការស្ស ន្ថ-ការំ កត្វា ‘‘សន្ថាគារ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, បឋមំ តត្ថ សម្មន្តនវសេន សន្ថរន្តិ វិចារេន្តីតិ អត្ថោ.

តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អាគតមេវ ភវិស្សតីតិ ពុទ្ធវចនស្ស អាគមនសីសេន អរិយផលធម្មានម្បិ អាគមនំ វុត្តមេវ. តិយាមរត្តិំ តត្ថ វសន្តានំ ផលសមាបត្តិវឡញ្ជនំ ហោតីតិ. តស្មិញ្ច ភិក្ខុសង្ឃេ កល្យាណធម្មា កល្យាណបុថុជ្ជនា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តា ហោន្តីតិ អរិយមគ្គធម្មានម្បិ តត្ថ អាគមនំ ហោតិយេវ.

អល្លគោមយេនាតិ អច្ឆេន អល្លគោមយរសេន. ឱបុញ្ជាបេត្វាតិ វិលិម្បេត្វា. ចតុជ្ជាតិយគន្ធេហីតិ កុង្កុមតុរុក្ខយវនបុប្ផតមាលបត្តគន្ធេហិ. នានាវណ្ណេតិ នីលាទិវសេន នានាវណ្ណេ, ភិត្តិវិសេសវសេន នានាសណ្ឋានរូបេ. ‘‘មហាបិដ្ឋិកកោជវេតិ ហត្ថិបិដ្ឋិអាទីសុ អត្ថរិតព្ពតាយ ‘មហាបិដ្ឋិកា’តិ លទ្ធសមញ្ញេ កោជវេ’’តិ វទន្តិ. កុត្តកេ បន សន្ធាយេតំ វុត្តំ, ‘‘ចតុរង្គុលាធិកបុប្ផា មហាបិដ្ឋិកកោជវា’’តិបិ វទន្តិ. ហត្ថត្ថរអស្សត្ថរា ហត្ថិអស្សបិដ្ឋីសុ អត្ថរិតព្ពា ហត្ថិអស្សរូបវិចិត្តា ច អត្ថរកា. សីហត្ថរកាទយោ បន សីហរូបាទិវិចិត្តា ឯវ អត្ថរកា. ចិត្តត្ថរកំ នានាវិធរូបេហិ ចេវ នានាវិធមាលាកម្មាទីហិ ច វិចិត្តំ អត្ថរកំ.

ឧបធានន្តិ អបស្សយនំ. ឧបទហិត្វាតិ អបស្សយយោគ្គភាវេន ឋបេត្វា. គន្ធេហិ កតមាលា គន្ធទាមំ. តមាលបត្តាទីហិ កតមាលា បត្តទាមំ. អាទិ-សទ្ទេន ហិង្គុលតក្កោលជាតិផលជាតិបុប្ផាទីហិ កតទាមំ សង្គណ្ហាតិ. បល្លង្កាការេន កតបីឋំ បល្លង្កបីឋំ. តីសុ បស្សេសុ ឯកបស្សេ ឯវ វា សឧបស្សយំ អបស្សយបីឋំ. អនបស្សយំ មុណ្ឌបីឋំ. យោជនាវដ្ដេតិ យោជនបរិក្ខេបោកាសេ.

សំវិធាយាតិ អន្តរវាសកស្ស កោណបទេសំ ឥតរបទេសញ្ច សមំ កត្វា វិធាយ. តេនាហ – ‘‘កត្តរិយា បទុមំ កន្តេន្តោ វិយា’’តិ, ‘‘តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តោ’’តិ ច. យស្មា ពុទ្ធានំ រូបសម្បទា វិយ អាកប្បសម្បទាបិ បរមុក្កំសតំ គតា, តស្មា តទា ភគវា ឯវំ សោភេយ្យាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុវណ្ណបាមង្គេនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អសមេន ពុទ្ធវេសេនា’’តិអាទិនា តទា ភគវា ពុទ្ធានុភាវស្ស និគុហនេ ការណាភាវតោ តត្ថ សន្និបតិតទេវមនុស្សនាគយក្ខគន្ធព្ពាទីនំ បសាទជននត្ថំ អត្តនោ សភាវបកតិយាវ កបិលវត្ថុំ បាវិសីតិ ទស្សេតិ. ពុទ្ធានំ កាយបភា នាម បកតិយា អសីតិហត្ថមត្តបទេសំ វិសរតីតិ អាហ ‘‘អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសី’’តិ. នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរានំ វសេន ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ.

សព្ពបាលិផុល្លោតិ មូលតោ បដ្ឋាយ យាវ សាខគ្គា សមន្តតោ ផុល្លោ វិកសិតោ. បដិបាដិយា ឋបិតានន្តិអាទិ បរិកប្បូបមា, យថា តំ…បេ… អលង្កតំ អញ្ញំ វិរោចតិ, ឯវំ វិរោចិត្ថ, សមតិំសាយ បារមិតាហិ អភិសង្ខតត្តា ឯវំ វិរោចិត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បញ្ចវីសតិយា គង្គានន្តិ សតមុខា ហុត្វា សមុទ្ទំ បវិដ្ឋាយ មហាគង្គាយ មហន្តមហន្តានំ គង្គានំ បញ្ចវីសតី’’តិ វទន្តិ. បបញ្ចសូទនិយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.២២) ‘‘បញ្ចវីសតិយា នទីន’’ន្តិ វុត្តំ, គង្គាទីនំ ចន្ទភាគាបរិយោសានានំ បញ្ចវីសតិយា មហានទីនន្តិ អត្ថោ. បរិកប្បវចនញ្ហេតំ. សម្ភិជ្ជាតិ សម្ភេទំ មិស្សីភាវំ បត្វា មុខទ្វារេតិ សមុទ្ទំ បវិដ្ឋដ្ឋានេ.

នាគសុបណ្ណគន្ធព្ពយក្ខាទីនន្តិអាទិ បរិកប្បវសេន វុត្តំ. សហស្សេនាតិ បទសហស្សេន, ភាណវារប្បមាណេន គន្ថេនាតិ អត្ថោ.

កម្បយន្តោ វសុន្ធរន្តិ អត្តនោ គុណវិសេសេហិ បថវីកម្មំ ឧន្នាទេន្តោ, ឯវំភូតោបិ អហេឋយន្តោ បាណានិ. សព្ពបទក្ខិណត្តា ពុទ្ធានំ ទក្ខិណំ បឋមំ បាទំ ឧទ្ធរន្តោ. សមំ សម្ផុសតេ ភូមិំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ. យទិបិ ភូមិំ សមំ ផុសតិ, រជសា នុបលិប្បតិ សុខុមត្តា ឆវិយា. និន្នដ្ឋានំ ឧន្នមតីតិអាទិ ពុទ្ធានំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាសង្ខាតមហាបុរិសលក្ខណបដិលាភស្ស និស្សន្ទផលំ. នាតិទូរេ ឧទ្ធរតីតិ អតិទូរេ ឋបេតុំ ន ឧទ្ធរតិ. នច្ចាសន្នេ ច និក្ខិបន្តិ អច្ចាសន្នេ ច ឋានេ អនិក្ខិបន្តោ និយ្យាតិ. ហាសយន្តោ សទេវកេ លោកេ តោសេន្តោ. ចតូហិ បាទេហិ ចរតីតិ ចតុចារី.

ពុទ្ធានុភាវស្ស បកាសនវសេន គតត្តា វណ្ណកាលោ នាម ឯស. សរីរវណ្ណេ វា គុណវណ្ណេ វា កថិយមានេ ទុក្កថិតន្តិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? អប្បមាណវណ្ណា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, ពុទ្ធគុណសំវណ្ណនា ជានន្តស្ស យថារទ្ធសំវណ្ណនំយេវ អនុបវិសតិ. ទុកូលចុម្ពដកេនាតិ គន្ថិត្វា គហិតទុកូលវត្ថេន.

នាគវិក្កន្តចារណោតិ ហត្ថិនាគសទិសបទនិក្ខេបោ. សតបុញ្ញលក្ខណោតិ អនេកសតបុញ្ញាភិនិព្ពត្តមហាបុរិសលក្ខណោ. មណិវេរោចនោ យថាតិ ចតុរាសីតិសហស្សមណិបរិវារិតោ អតិវិយ វិរោចមានោ វិជ្ជោតមានោ មណិ វិយ. ‘‘វេរោចនោ នាម ឯកោ មណី’’តិ កេចិ. មហាសាលោវាតិ មហន្តោ សាលរុក្ខោ វិយ, សុទ្ធដ្ឋិតោ កោវិឡារាទិ មហារុក្ខោ វិយ វា. បទុមោ កោកនទោ យថាតិ កោកនទសង្ខាតំ មហាបទុមំ វិយ, វិកសមានបទុមំ វិយ វា.

អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយាតិអាទិ តស្សា បកិណ្ណកកថាយ អញ្ញេសំ សុទុក្ករភាវទស្សនញ្ចេវ សុណន្តានំ អច្ចន្តសុខាវហភាវទស្សនញ្ច. បថវោជំ អាកឌ្ឍន្តោ វិយាតិ នាឡិយន្តំ យោជេត្វា មហាបថវិយា ហេដ្ឋិមតលេ បប្បដកោជំ ឧទ្ធំ មុខំ កត្វា អាកឌ្ឍន្តោ វិយ. យោជនិកន្តិ យោជនបមាណំ. មធុភណ្ឌន្តិ មធុបដលំ.

មហន្តន្តិ វិបុលំ ឧឡារបុញ្ញំ. សព្ពទានំ ទិន្នមេវ ហោតីតិ សព្ពមេវ បច្ចយជាតំ អាវាសទាយកេន ទិន្នមេវ ហោតិ. តថា ហិ ទ្វេ តយោ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កិញ្ចិ អលទ្ធា អាគតស្សបិ ឆាយូទកសម្បន្នំ អារាមំ បវិសិត្វា ន្ហាយិត្វា បដិស្សយេ មុហុត្តំ និបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ និសិន្នស្ស កាយេ ពលំ អាហរិត្វា បក្ខិត្តំ វិយ ហោតិ. ពហិ វិចរន្តស្ស ច កាយេ វណ្ណធាតុ វាតាតបេហិ កិលមតិ, បដិស្សយំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ មុហុត្តំ និសិន្នស្ស វិសភាគសន្តតិ វូបសម្មតិ, សភាគសន្តតិ បតិដ្ឋាតិ, វណ្ណធាតុ អាហរិត្វា បក្ខិត្តា វិយ ហោតិ, ពហិ វិចរន្តស្ស ច បាទេ កណ្ដកា វិជ្ឈន្តិ, ខាណុ បហរតិ, សរីសបាទិបរិស្សយា ចេវ ចោរភយញ្ច ឧប្បជ្ជតិ, បដិស្សយំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ និសិន្នស្ស បន សព្ពេបេតេ បរិស្សយា ន ហោន្តិ. សជ្ឈាយន្តស្ស ធម្មបីតិសុខំ, កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តស្ស ឧបសមសុខំ ឧប្បជ្ជតិ ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវតោ. ពហិ វិចរន្តស្ស ច កាយេ សេទា មុច្ចន្តិ, អក្ខីនិ ផន្ទន្តិ, សេនាសនំ បវិសនក្ខណេ មញ្ចបីឋាទីនិ ន បញ្ញាយន្តិ, មុហុត្តំ និសិន្នស្ស បន អក្ខិបសាទោ អាហរិត្វា បក្ខិត្តោ វិយ ហោតិ, ទ្វារវាតបានមញ្ចបីឋាទីនិ បញ្ញាយន្តិ. ឯតស្មិញ្ច អាវាសេ វសន្តំ ទិស្វា មនុស្សា ចតូហិ បច្ចយេហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អាវាសទានស្មិញ្ហិ ទិន្នេ សព្ពទានំ ទិន្នមេវ ហោតី’’តិ. ភូមដ្ឋក…បេ… ន សក្កាតិ អយមត្ថោ មហាសុទស្សនវត្ថុនា (ទី. និ. ២.២៤១ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. មាតុកុច្ឆិ អសម្ពាធោវ ហោតីតិ អយមត្ថោ អន្តិមភវិកានំ មហាពោធិសត្តានំ បដិសន្ធិវសេន ទីបេតព្ពោ.

សីតន្តិ អជ្ឈត្តំ ធាតុក្ខោភវសេន វា ពហិទ្ធា ឧតុវិបរិណាមវសេន វា ឧប្បជ្ជនកសីតំ. ឧណ្ហន្តិ អគ្គិសន្តាបំ, តស្ស ច ទវទាហាទីសុ សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោ. បដិហន្តីតិ បដិហនតិ. យថា តទុភយវសេន កាយចិត្តានំ អាពាធោ ន ហនតិ, ឯវំ ករោតិ. សីតុណ្ហព្ភាហតេ ហិ សរីរេ វិក្ខិត្តចិត្តោ ភិក្ខុ យោនិសោ បទហិតុំ ន សក្កោតិ. វាឡមិគានីតិ សីហព្យគ្ឃាទិវាឡមិគេ. គុត្តសេនាសនញ្ហិ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ និសិន្នស្ស តេ បរិស្សយា ន ហោន្តិ. សរីសបេតិ យេ កេចិ សរន្តា គច្ឆន្តេ ទីឃជាតិកេ សប្បាទិកេ អញ្ញេ ច តថារូបេ. មកសេតិ និទស្សនមត្តមេតំ, ឌំសាទីនំ ឯតេនេវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សិសិរេតិ សីតកាលវសេន សត្តាហវទ្ទលិកាទិវសេន ច ឧប្បន្នេ សិសិរសម្ផស្សេ. វុដ្ឋិយោតិ យទា តទា ឧប្បន្នា វស្សវុដ្ឋិយោ បដិហនតីតិ យោជនា.

វាតាតបោ ឃោរោតិ រុក្ខគច្ឆាទីនំ ឧព្ពហនភញ្ជនាទិវសេន បវត្តិយា ឃោរោ សរជអរជាទិភេទោ វាតោ ចេវ គិម្ហបរិឡាហសមយេសុ ឧប្បត្តិយា ឃោរោ សូរិយាតបោ ច. បដិហញ្ញតីតិ បដិពាហីយតិ. លេណត្ថន្តិ នានារម្មណតោ ចិត្តំ និវត្តិត្វា បដិសល្លាណារាមត្ថំ. សុខត្ថន្តិ វុត្តបរិស្សយាភាវេន ផាសុវិហារត្ថំ. ឈាយិតុន្តិ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ យត្ថ កត្ថចិ ចិត្តំ ឧបនិពន្ធិត្វា សមាទហនវសេន ឈាយិតុំ. វិបស្សិតុន្តិ អនិច្ចាទិវសេន សង្ខារេ សម្មសិតុំ.

វិហារេតិ បដិស្សយេ. ការយេតិ ការាបេយ្យ. រម្មេតិ មនោរមេ. វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេតិ ការេត្វា បន ឯត្ថ វិហារេសុ ពហុស្សុតេ សីលវន្តេ កល្យាណធម្មេ និវាសេយ្យ. តេ និវាសេន្តោ បន តេសំ ពហុស្សុតានំ យថា បច្ចយេហិ កិលមថោ ន ហោតិ. ឯវំ អន្នញ្ច បានញ្ច វត្ថសេនាសនានិ ច ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ អជ្ឈាសយសម្បន្នេសុ កម្មផលានំ រតនត្តយគុណានញ្ច សទ្ទហនេន វិប្បសន្នេន ចេតសា. ឥទានិ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ អញ្ញមញ្ញូបការតំ ទស្សេតុំ ‘‘តេ តស្សា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ តេតិ ពហុស្សុតា. តស្សាតិ ឧបាសកស្ស. ធម្មំ ទេសេន្តីតិ សកលវដ្ដទុក្ខបនូទនំ និយ្យានិកំ ធម្មំ កថេន្តិ. យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយាតិ សោ បុគ្គលោ យំ សទ្ធម្មំ ឥមស្មិំ សាសនេ សម្មាបដិបជ្ជនេន ជានិត្វា អគ្គមគ្គាធិគមេន អនាសវោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតិ.

អាវាសេតិ អាវាសទានេ. អានិសំសោតិ ឧទ្រយោ. បូជាសក្ការវសេន បឋមយាមោ ខេបិតោ, សត្ថុ ធម្មទេសនាយ អប្បាវសេសោ មជ្ឈិមយាមោ គតោតិ បាឡិយំ ‘‘ពហុទេវ រត្តិ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អតិរេកតរំ ទិយឌ្ឍយាម’’ន្តិ. សង្គហំ នារោហតិ វិបុលវិត្ថារភាវតោ. ពុទ្ធានញ្ហិ ភត្តានុមោទនាបិ ថោកំ វឌ្ឍេត្វា វុច្ចមានា ទីឃមជ្ឈិមបមាណាបិ ហោតិ. តថា ហិ សុផុសិតំ ទន្តាវរណំ, ជិវ្ហា តនុកា, ភវង្គបរិវាសោ បរិត្តោ, នត្ថិ វេគាយិតំ, នត្ថិ វិត្ថាយិតំ, នត្ថិ អព្យាវដមនោ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សមុបព្យូឡ្ហំ, អបរិក្ខយា បដិសម្ភិទា.

សន្ទស្សេត្វាតិអាទីសុ សន្ទស្សេត្វា អាវាសទានបដិសំយុត្តំ ធម្មិំ កថំ កត្វា. តតោ បរំ, មហារាជ, ឥតិបិ សីលំ, ឥតិបិ សមាធិ, ឥតិបិ បញ្ញាតិ សីលាទិគុណេ តេសំ សម្មា ទស្សេត្វា ហត្ថេន គហេត្វា វិយ បច្ចក្ខតោ បកាសេត្វា. សមាទបេត្វាតិ ឯវំ សីលំ សមាទាតព្ពំ, សីលេ បតិដ្ឋិតេន ឯវំ សមាធិបញ្ញា ភាវេតព្ពាតិ យថា តេ សីលាទិគុណេ សម្មា អាទិយន្តិ, តថា គណ្ហាបេត្វា. សមុត្តេជេត្វាតិ យថាសមាទិន្នំ សីលំ សុវិសុទ្ធំ ហោតិ, សមថវិបស្សនា ច ភាវិយមានា យថា សុដ្ឋុ វិសោធិតា ឧបរូបរិ វិសេសាវហា ហោន្តិ, ឯវំ សមុត្តេជេត្វា និសាមនវសេន វោទាបេត្វា. សម្បហំសេត្វាតិ យថានុសិដ្ឋំ ឋិតសីលាទិគុណេហិ សម្បតិ បដិលទ្ធគុណានិសំសេហិ ចេវ ឧបរិលទ្ធព្ពផលវិសេសេហិ ច ចិត្តំ សម្បហំសេត្វា លទ្ធស្សាសវសេន សុដ្ឋុ តោសេត្វា. ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សក្យរាជានោ យេភុយ្យេន ភគវតោ ធម្មទេសនាយ សាសនេ លទ្ធស្សាទា លទ្ធប្បតិដ្ឋា ច.

ឧបសគ្គសទ្ទានំ អនេកត្ថត្តា អភិ-សទ្ទោ អតិ-សទ្ទេន សមានត្ថោបិ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អភិក្កន្តាតិ អតិក្កន្តា’’តិ.

តត្រ កិរាតិអាទិ កេចិវាទោតិ ពទ្ធោបិ ន ហោតិ. តេនាហ ‘‘អការណមេត’’ន្តិអាទិ. កាយចិត្តលហុតាទយោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឥទំ កាយិកចេតសិកអញ្ញថាភាវស្ស ការណវចនំ, លហុតាទិឧប្បន្នេ សវនានុត្តរិយបដិលាភេន លទ្ធព្ពធម្មត្ថវេទសមធិគមតោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យថា, យថាវុសោ, ភិក្ខុនោ សត្ថា វា ធម្មំ ទេសេតិ អញ្ញតរោ វា គរុដ្ឋានិកោ សព្រហ្មចារី, តថា តថា សោ តស្មិំ ធម្មេ លភតិ អត្ថវេទំ, លភតិ ធម្មវេទំ, លភតិ ធម្មូបសំហិតំ បាមោជ្ជ’’ន្តិអាទិ (ទី. និ. ៣.៣២២, ៣៥៥; អ. និ. ៥.២៦).

បិដ្ឋិវាតោ ឧប្បជ្ជិ ឧបាទិន្នសរីរស្ស តថារូបត្តា សង្ខារានញ្ច អនិច្ចតាយ ទុក្ខានុពន្ធត្តា. អការណំ វា ឯតន្តិ យេនាធិប្បាយេន វុត្តំ, តមេវ អធិប្បាយំ វិវរិតុំ ‘‘បហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯកបល្លង្កេន និសីទិតុំ បហោតិ យថា តំ វេលុវគាមកេ. ឯត្តកេ ឋានេតិ ឯត្តកេ ឋានេ ឋានំ និប្ផន្នន្តិ យោជនា. តញ្ច ខោតិ វុដ្ឋានសញ្ញំ ចិត្តេ ឋបនំ. ធម្មកថំ សុណមានោ ធម្មគារវេន.

អវស្សុតស្សាតិ អវស្សុតភាវស្ស រាគាទិវសេន. អវស្សុតស្ស ការណន្តិ តិន្តភាវការណំ. កិលេសាធិមុច្ចនេនាតិ កិលេសវសេន បរិប្ផន្ទិតវសេន. និព្ពាបនំ វិយាតិ វូបសមោ វិយ. និព្ពិសេវនានន្តិ បរិប្ផន្ទនរហិតានំ.

អវស្សុតបរិយាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ទុក្ខធម្មសុត្តវណ្ណនា

២៤៤. ទុក្ខធម្មានន្តិ ទុក្ខការណានំ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខសម្ភវធម្មាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ កិំ ទុក្ខំ, កា ទុក្ខធម្មាតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘បញ្ចសុ ហី’’តិ វុត្តំ. តេតិ បញ្ចក្ខន្ធា. ទុក្ខសម្ភវធម្មត្តាតិ ទុក្ខុប្បត្តិការណត្តា. អស្សាតិ តេន. ករណេ ហេតំ សាមិវចនំ. កាមេតិ វត្ថុកាមេ កិលេសកាមេ ច. បុន អស្សាតិ សាមិអត្ថេ ឯវ សាមិវចនំ. ចារន្តិ ចិត្តាចារំ. វិហារន្តិ បញ្ចទ្វារប្បវត្តិចារវិហារំ. ‘‘ឯកដ្ឋា’’តិ ច វទន្តិ. តេនេវ ហិ ‘‘អនុពន្ធិត្វា ចរន្តំ’’ឥច្ចេវ វុត្តំ. អនុពន្ធិត្វាតិ ច វីថិចិត្តប្បវត្តិតោ បដ្ឋាយ យាវ តតិយជវនវារា អនុ អនុ ពន្ធិត្វា. បក្ខន្ទនាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កសិគោរក្ខាទិវសេនបិ កាមានំ បរិយេសនទុក្ខំ សង្គណ្ហាតិ.

ទាយតីតិ ទាយោ, វនំ. តេនាហ ‘‘អដវិ’’ន្តិ. កណ្ដកគព្ភន្តិ ឱវរកសទិសំ វនំ. នាមបទំ នាម កិរិយាបទាបេក្ខន្តិ ‘‘វិជ្ឈី’’តិ វចនសេសេន កិរិយាបទំ គណ្ហាតិ.

ទន្ធាយិតត្តំ ឧប្បន្នកិលេសានំ អវដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘ឧប្បន្នមត្តាយា’’តិអាទិ. តាយាតិ សតិយា. កាចិ កិលេសាតិ ចុទ្ទសវិធេ ចិត្តស្ស កិច្ចេ ជវនកិច្ចេ ឯវ ចិត្តកិលេសានំ ឧប្បត្តិំ កត្វា តថា វុត្តំ. និគ្គហិតាវ ហោន្តិ បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន. តេនាហ ‘‘ន សណ្ឋាតុំ សក្កោន្តី’’តិ. ចក្ខុទ្វារស្មិន្តិ បាឡិយំ តស្ស បឋមំ គហិតតាយ វុត្តំ, តេន នយេន សេសទ្វារានិបិ គហិតានេវ ហោន្តិ. រាគាទីសុ ឧប្បន្នេសុ បឋមជវនវារេ. សតិសម្មោសេន ‘‘កិលេសា មេ ឧប្បន្នា’’តិ ញត្វា តថា បច្ចាមាសសតិយា លព្ភនតោ. តេនាហ – ‘‘អនច្ឆរិយំ ចេត’’ន្តិ. អាវដ្ដេត្វាតិ អយោនិសោ អាវដ្ដេត្វា. អាវជ្ជនាទីសូតិ តតោ ឯវ អយោនិសោ អាវជ្ជនាទីសុ ឧប្បន្នេសុ ឥដ្ឋារម្មណស្ស លទ្ធត្តា បច្ចយសិទ្ធិយា សម្បត្តំ បវត្តនារហំ. និវត្តេត្វាតិ ទុតិយជវនវារេបិ កិលេសុប្បត្តិំ និវត្តេត្វា. កថំ បនស្ស ឯវំ លទ្ធុំ សក្កាតិ អាហ ‘‘អារទ្ធវិបស្សកានំ ហី’’តិអាទិ. ភាវនាបដិសង្ខានេតិ ភាវនាយំ បដិសង្ខានេ ច យោគិនោ បតិដ្ឋិតភាវោ. តស្ស អយមានិសំសោ – យំ បច្ចយលាភេន ឧប្បជ្ជិតុំ លទ្ធោកាសាបិ កិលេសា បុព្ពេ បវត្តភាវនានុភាវេន វិក្ខម្ភិតា តថា តថា និគ្គហិតា ឯវ ហុត្វា និវត្តន្តិ, កុសលា ធម្មាវ លទ្ធោកាសា ឧបរូបរិ វឌ្ឍន្តិ.

អភិហដ្ឋុន្តិ អភិហរិត្វា. អនុទហន្តីតិ អនុទហន្តា វិយ ហោន្តិ. អនុសេន្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អនាវដ្ដន្តេតិ អនិវត្តន្តេ សាមញ្ញតោតិ អធិប្បាយោ. វិបស្សនាពលមេវ ទីបិតំ មគ្គផលាធិគមស្ស អជោតិតត្តា.

ទុក្ខធម្មសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. កិំសុកោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤៥. ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បរិញ្ញាភិសមយាទិវសេន វិវិធទស្សនន្តិ កិច្ចវសេន នានាទស្សនំ ហោតីតិ វុត្តំ, ‘‘ទស្សនន្តិ បឋមមគ្គស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ. តយិទំ ឧបរិមគ្គេសុ ភាវនាបរិយាយស្ស និរុឡ្ហត្តា បឋមមគ្គស្ស បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ. តេនាហ ‘‘បឋមមគ្គោ ហី’’តិអាទិ. កោចិ យថាវុត្តំ អវិបរីតំ អត្ថំ អជានន្តោ ញាណទស្សនំ នាម អារម្មណករណស្ស វសេន អតិប្បសង្គំ អាសង្កេយ្យាតិ តំ និវត្តេតុំ ‘‘គោត្រភូ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ន ទស្សនន្តិ វុច្ចតីតិ ឯត្ថ រាជទស្សនំ ឧទាហរន្តិ. ចត្តារោបិ មគ្គា ទស្សនមេវ យថាវុត្តេនត្ថេន, ភាវនាបរិយាយោ បន ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ បឋមមគ្គឧបាយស្ស ភាវនាការេន បវត្តនតោ. ទស្សនំ វិសុទ្ធិ ឯត្ថាតិ ទស្សនវិសុទ្ធិកំ, និព្ពានំ. ផស្សាយតនំ កម្មដ្ឋានំ អស្ស អត្ថីតិ ផស្សាយតនកម្មដ្ឋានិកោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ បទេសុ.

បទេសសង្ខារេសូតិ សង្ខារេកទេសេសុ. ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន បថវិអាទិកេ ធម្មមត្តេ ទិដ្ឋេ រូបបរិគ្គហោ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទិកេ តំសហគតធម្មមត្តេ ទិដ្ឋេ អរូបបរិគ្គហោ ច សិជ្ឈតីតិ វទន្តិ.

អធិគតមគ្គមេវ កថេសីតិ យេន មុខេន វិបស្សនាភិនិវេសំ អកាសិ, តមេវស្ស មុខំ កថេសិ. អយំ បនាតិ កម្មដ្ឋានំ បុច្ឆន្តោ ភិក្ខុ. ឥមេសន្តិ ផស្សាយតនកម្មដ្ឋានិកបញ្ចក្ខន្ធកម្មដ្ឋានិកានំ វចនំ. ‘‘អញ្ញមញ្ញំ ន សមេតី’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដំ ករោតិ ‘‘បឋមេនា’’តិអាទិនា. បញ្ចក្ខន្ធវិមុត្តស្ស សង្ខារស្ស អភាវា ‘‘និប្បទេសេសូ’’តិ វុត្តំ. តថេវាតិ យថេវ ផស្សាយតនកម្មដ្ឋានិកំ, តថេវ តំ បញ្ចក្ខន្ធកម្មដ្ឋានិកំ បុច្ឆិត្វា.

សមប្បវត្តា ធាតុយោតិ រសាទយោ សរីរធាតុយោ សមប្បវត្តា, ន វិសមាការសណ្ឋិតា អហេសុំ. តេនាហ ‘‘កល្លសរីរំ ពលប្បត្ត’’ន្តិ. ‘‘អតីតា សង្ខារា’’តិអាទិ វិបស្សនាភិនិវេសវសេន វុត្តំ. សម្មសនំ សព្ពត្ថកមេវ ឥច្ឆិតព្ពំ. ចារិភូមិន្តិ គោចរដ្ឋានំ.

ការកភាវន្តិ ភាវនានុយុញ្ជនភាវំ. បណ្ឌុរោគបុរិសោតិ បណ្ឌុរោគី បុរិសោ. អរិដ្ឋន្តិ សុត្តំ. ភេសជ្ជំ កត្វាតិ ភេសជ្ជបយោគំ កត្វា. ករិស្សាមីតិ ភេសជ្ជំ ករិស្សាមិ. ឈាមថុណោ វិយាតិ ទឌ្ឍថុណោ វិយ ខារកជាលនទ្ធត្តា តរុណមកុលសន្តានសញ្ឆន្នត្តា.

ទក្ខិណទ្វារគាមេតិ ទក្ខិណទ្វារសមីបេ គាមេ. លោហិតកោតិ លោហិតវណ្ណោ. ឱចិរកជាតោតិ ជាតឱលម្ពមានចិរកោ វិយ. អាទិន្នសិបាដិកោតិ គហិតផលបោតកោ. សន្ទច្ឆាយោតិ ពហលច្ឆាយោ. យស្មា តស្ស រុក្ខស្ស សាខា អវិរឡា ឃនប្បត្តា អញ្ញមញ្ញំ សំសន្ទិត្វា ឋិតា, តស្មា ឆាយាបិស្ស តាទិសីតិ វុត្តំ ‘‘សន្ទច្ឆាយោ នាម សំសន្ទិត្វា ឋិតច្ឆាយោ’’តិ, ឃនច្ឆាយោតិ អត្ថោ. តត្ថាតិអាទិ ឧបមាសំសន្ទនំ.

យេន យេនាការេន អធិមុត្តានន្តិ ឆផស្សាយតនាទិមុខេន យេន យេន វិបស្សនាភិនិវេសេន វិបស្សន្តានំ និព្ពានញ្ច អធិមុត្តានំ. សុដ្ឋុ វិសុទ្ធំ បរិញ្ញាតិសមយាទិសិទ្ធិយា. តេន តេនេវាការេនាតិ អត្តនាធិមុត្តាការេន. ឥទានិ តំ តំ អាការំ ឧបមាយ សទ្ធិំ យោជេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥទន្តិ នគរោបមំ. តំ សល្លក្ខិតន្តិ កិំសុកោបមទីបិតំ អត្ថជាតំ សចេ សល្លក្ខិតំ. អស្ស ភិក្ខុនោ. ធម្មទេសនត្ថន្តិ យថាសល្លក្ខិតស្ស អត្ថស្ស វសេន លទ្ធវិសេសស្ស ឧបព្រូហនាយ. តស្សេវត្ថស្សាតិ តស្ស ទស្សនវិសុទ្ធិសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស. ចោរាសង្កា ន ហោន្តិ មជ្ឈិមទេសរជ្ជស្ស បសន្នភាវតោ. តិបុរិសុព្ពេធានីតិ ឧព្ពេធេន តិបុរិសប្បមាណានិ នានាភិត្តិវិចិត្តានិ ថម្ភានំ ឧបរិ វិវិធមាលាកម្មាទិវិចិត្តធនុរាការលក្ខិតានិ មនោរមានិ. តេនាហ ‘‘នគរស្ស អលង្ការត្ថ’’ន្តិ. នគរទ្វារស្ស ថិរភាវាបាទនវសេន ឋបេតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘ចោរនិវារណត្ថានិបិ ហោន្តិយេវា’’តិ. បិដ្ឋសង្ឃាតស្សាតិ ទ្វារពាហស្ស. ‘‘ឥមេ អាវាសិកា, ឥមេ អាគន្តុកា, តត្ថាបិ ច ឥមេហិ នគរស្ស នគរសាមិកស្ស ច អត្ថោ. ឥមេសំ វសេន អនត្ថោ សិយា’’តិ ជាននញាណសង្ខាតេន បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតោ. អញ្ញាតនិវារណេ បដុភាវសង្ខាតេន វេយ្យត្តិយេន សមន្នាគតោ. ឋានុប្បត្តិកបញ្ញាសង្ខាតាយាតិ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថកិច្ចេ តង្ខណុប្បជ្ជនកបដិភានសង្ខាតាយ.

រញ្ញា អាយុត្តោ និយោជិតោ រាជាយុត្តោ, តត្ថ តត្ថ រញ្ញោ កាតព្ពកិច្ចេ ឋបិតបុរិសោ. កតិបាហេយេវាតិ កតិបយទិវសេយេវ អកិច្ចករណេន តស្ស ឋានំ វិព្ភមោ ជាតោតិ កត្វា វុត្តំ – ‘‘សព្ពានិ វិនិច្ឆយដ្ឋានាទីនិ ហារេត្វា’’តិ.

សីសមស្ស ឆិន្ទាហីតិ សីសភូតំ ឧត្តមង្គដ្ឋានិយំ តត្ថ តស្ស រាជកិច្ចំ ឆិន្ទាតិ អត្ថោ. អញ្ញថា តស្ស បាកតិកេ អត្ថេ គយ្ហមានេ បាណាតិបាតោ អាណត្តោ នាម សិយា. ន ហិ ចក្កវត្តិរាជា តាទិសំ អាណាបេតិ, អញ្ញេសម្បិ តតោ និវារកត្តា. អថ វា ឆិន្ទាហីតិ មម អាណាយ អស្ស សីសំ ឆិន្ទន្តោ វិយ អត្តានំ ទស្សេហិ, ឯវំ សោ តត្ថោវាទបដិករត្តបត្តោ ឱទមេយ្យាតិ, តថា ចេវ ឧបរិ បដិបត្តិ អាគតា. តត្ថាតិ ឯតស្មិំ បច្ចន្តិមនគរេ.

ឧប្បន្នេនាតិ សមថកម្មដ្ឋានេ ឧប្បន្នេន.

តស្សេវាតិ សក្កាយសង្ខាតស្ស នគរស្ស ‘‘ទ្វារានី’’តិ វុត្តានីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. ‘‘សីឃំ ទូតយុគ’’ន្តិ វុត្តាតិ យោជនា. ហទយវត្ថុរូបស្ស មជ្ឈេ សិង្ឃាដកភាវេន គហិតត្តា ‘‘ហទយវត្ថុស្ស និស្សយភូតានំ មហាភូតាន’’ន្តិ វុត្តំ. យទិ ឯវំ វត្ថុរូបមេវ គហេតព្ពំ, តទេវេត្ថ អគ្គហេត្វា កស្មា មហាភូតគ្គហណន្តិ អាហ ‘‘វត្ថុរូបស្ស ហី’’តិអាទិ. យាទិសោតិ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ វសេន យាទិសោ ឯវ បុព្ពេ អាគតវិបស្សនាមគ្គោ. ‘‘អយម្បិ អដ្ឋង្គសមន្នាគតត្តា តាទិសោ ឯវា’’តិ វត្វា អរិយមគ្គោ ‘‘យថាគតមគ្គោ’’តិ វុត្តោ. ឥទំ តាវេត្ថាតិ ឯត្ថ ឯតស្មិំ សុត្តេ ធម្មទេសនត្ថំ អាភតាយ យថាវុត្តឧបមាយ ឥទំ សំសន្ទនំ.

ឥទំ សំសន្ទនន្តិ ឥទានិ វក្ខមានំ ឧបមាយ សំសន្ទនំ. នគរសាមិឧបមា បញ្ចក្ខន្ធវសេន ទស្សនវិសុទ្ធិបត្តំ ខីណាសវំ ទស្សេតុំ អាភតា. សិង្ឃាដកូបមា ចតុមហាភូតវសេន ទស្សនវិសុទ្ធិបត្តំ ខីណាសវំ ទស្សេតុំ អាភតាតិ យោជនា. ‘‘ចតុសច្ចមេវ កថិត’’ន្តិ វត្វា តានិ សច្ចានិ និទ្ធារេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សកលេនបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥធ នគរសម្ភារោ ឆទ្វារាទយោ. តេន ហិ ឆផស្សាយតនាទយោ ឧបមិតា. តេ បន ទុក្ខសច្ចបរិយាបន្នាតិ វុត្តំ ‘‘នគរសម្ភារេន ទុក្ខសច្ចមេវ កថិត’’ន្តិ.

កិំសុកោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. វីណោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤៦. ភិក្ខុស្ស វា ភិក្ខុនិយា វាតិ កាមំ បាឡិយំ បរិសាទ្វយមេវ គហិតំ, សេសបរិសានំ បន តទញ្ញេសម្បិ ទេវមនុស្សានន្តិ សព្ពសាធារណោវាយំ ធម្មសង្គហោតិ ឥមមត្ថំ ឧបមាបុព្ពកំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. យជន្តោតិ ទទន្តោ. វិន្ទិតព្ពោតិ លទ្ធព្ពោ, អធិគន្តព្ពោតិ អត្ថោ.

ឆន្ទោតិ តណ្ហាឆន្ទោ. តេនាហ – ‘‘ទុព្ពលតណ្ហា សោ រញ្ជេតុំ ន សក្កោតី’’តិ. បុព្ពុប្បត្តិកា ឯកស្មិំ អារម្មណេ បឋមំ ឧប្បន្នា. សា ហិ អនាសេវនត្តា មន្ទា. សោតិ ឆន្ទោ. រញ្ជេតុំ ន សក្កោតិ លទ្ធាសេវនត្តា. ទោសោ នាម ចិត្តទូសនត្តា. តានីតិ ទណ្ឌាទានាទីនិ. តម្មូលកាតិ លោភមូលកា តាវ មាយាសាឋេយ្យមានាតិមានទិដ្ឋិចាបលាទយោ, ទោសមូលកា ឧបនាហមក្ខបលាសឥស្សាមច្ឆរិយថម្ភសារម្ភាទយោ, មោហមូលកា អហិរិក-អនោត្តប្ប-ថិនមិទ្ធវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ច-វិបរីតមនសិការាទយោ, សំកិលេសធម្មា គហិតាវ ហោន្តិ តំមូលកត្តា. យស្មា បន សព្ពេបិ សំកិលេសធម្មា ទ្វាទសាកុសលចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នា ឯវ, តស្មា តេសម្បេត្ថ គហិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆន្ទោ រាគោតិ វា’’តិ វុត្តំ.

ភាយិតព្ពដ្ឋេន សភយោ. ភេរវដ្ឋេន សប្បដិភយោ. កុសលបក្ខស្ស វិក្ខម្ភនដ្ឋេន សកណ្ដកោ. កុសលអនវជ្ជធម្មេហិ ទុរវគាហដ្ឋេន សគហនោ. ភវសម្បត្តិភវនិព្ពានានំ អប្បទានភាវតោ ឧម្មគ្គោ. ទុគ្គតិគាមិមគ្គត្តា កុម្មគ្គោ. ឥរិយនាតិ វត្តនា បដិបជ្ជនា. ទុគ្គតិគាមិតាយ កិលេសោ ឯវ កិលេសមគ្គោ. ន សក្កា សម្បត្តិភវំ គន្តុំ កុតោ និព្ពានគមនន្តិ អធិប្បាយោ.

អសុភាវជ្ជនាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន អនិច្ចមនសិការាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ចិត្តំ និវត្តតិ សរាគចិត្តំ ន ឧប្បជ្ជតិ បដិបក្ខមនសិការេន វិនោទិតត្តា. មជ្ឈត្តារម្មណេតិ អញ្ញាណុបេក្ខដ្ឋានិយេ អារម្មណេ. ឧទ្ទេស…បេ… អាវជ្ជន្តស្សាតិ ឧទ្ទិសាបនវសេន ឧទ្ទេសំ, បរិបុច្ឆាបនវសេន បរិបុច្ឆំ, គរូនំ សន្តិកេ វសនវសេន គរុវាសំ អាវជ្ជន្តស្ស. ចិត្តន្តិ គម្ភីរញាណចរិយ-បច្ចវេក្ខណ-បញ្ញវន្ត-បុគ្គលសេវនវសេន តទធិមុត្តិសិទ្ធិយា អញ្ញាណចិត្តំ និវត្តតិ.

យថា ‘‘បុជ្ជភវផលំ បុញ្ញ’’ន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវមិទំ បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៨០), ឯវំ កិដ្ឋសម្ភវត្តា ‘‘កិដ្ឋ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘កិដ្ឋន្តិ កិដ្ឋដ្ឋានេ ឧប្បន្នសស្ស’’ន្តិ.

ឃដាតិ សិង្គយុគំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ទ្វិន្នំ សិង្គានំ អន្តរេ’’តិ. ឃដាតិ គោណាទីនំ សិង្គន្តរដ្ឋស្ស សមញ្ញាតិ វទន្តិ. នាសារជ្ជុកេតិ នាសារជ្ជុបាតដ្ឋានេ.

ទមេតិ បុថុត្តារម្មណតោ និវារេតិ. នន្តិ ចិត្តំ. យំ សុត្តំ សុភាសិតំ មយា. តទស្សាតិ តទា អស្ស ភិក្ខុនោ. អារម្មណេតិ កម្មដ្ឋានារម្មណេ.

សុទុជិតន្តិ និព្ពិសេវនភាវករណេន ជិតំ. សុតជ្ជិតន្តិ សុដ្ឋុ ទូរករណេន ជិតំ, តថាភូតញ្ច តជ្ជិតំ នាម ហោតីតិ តថា វុត្តំ. គោចរជ្ឈត្តន្តិ អជ្ឈត្តភូតោ គោចរោ. កម្មដ្ឋានារម្មណញ្ហិ ពហិទ្ធារូបាទិអារម្មណវិធុរតាយ អជ្ឈត្តន្តិ វុច្ចតិ. សមថោ អនុរក្ខណំ ឯតស្សាតិ សមថានុរក្ខណំ. យថា ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ សមថានុរក្ខណំ ហោតិ, តថា កថិតន្តិ អត្ថោ. យថា ហិ ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ សមថស្ស បច្ចយោ, ឯវំ សមថោបិ តស្ស បច្ចយោតិ.

វាទិយមានាយ វីណាយ. ចិត្តំ រញ្ជេតីតិ រជ្ជនេន. អវិស្សជ្ជនីយតាយ ចិត្តំ ពន្ធតីតិ ពន្ធនីយោ. វេដ្ឋកេតិ តន្តីនំ អាសជ្ជនវេដ្ឋកេ. កោណន្តិ កវណតោ វីណាយ សទ្ទករណតោ កោណន្តិ លទ្ធនាមំ ទារុទណ្ឌំ សិង្គាទីសុ យេន កេនចិ កតំ ឃដិកំ. តេនាហ ‘‘ចតុរស្សំ សារទណ្ឌក’’ន្តិ.

យស្មា សោ រាជា រាជមហាមត្តោ វា សទ្ទំ យថាសភាវតោ ន អញ្ញាសិ, តស្មិំ តស្ស អជាននាការមេវ ទស្សេតុំ ‘‘សទ្ទំ បស្សិស្សាមី’’តិអាទិ វុត្តំ.

អសតី កិរាយន្តិ បាឡិយំ លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តន្តិ យថាលិង្គមេវ វទន្តោ ‘‘អសា’’តិ អាហ. ‘‘អសតីតិ លាមកាធិវចន’’ន្តិ វត្វា តត្ថ បយោគំ ទស្សេតុំ ‘‘អសា លោកិត្ថិយោ នាមា’’តិ វុត្តំ, លោកេ ឥត្ថិយោ នាម អសតិយោតិ អត្ថោ, តត្ថ ការណមាហ ‘‘វេលា តាសំ ន វិជ្ជតី’’តិ. បកតិយា លោកេ ជេដ្ឋភាតា កនិដ្ឋភាតា មាតុលោតិអាទិកា វេលា មរិយាទា តាសំ ន វិជ្ជតិ. កស្មា? សារត្តា ច បគព្ពា ច សព្ពេសម្បិ សម្ភោគវសេន វិនិយោគំ គច្ឆន្តិ. កថំ? សិខី សព្ពឃសោ យថា. តេនេវាហ –

‘‘សព្ពា នទី វង្កគតី, សព្ពេ កដ្ឋមយា វនា;

សព្ពិត្ថិយោ ករេ បាបំ, លភមានេ និវាតកេ’’តិ. (ជា. ២.២១.៣០៨);

អញ្ញម្បិ តន្តិពទ្ធំ ចតុរស្សអម្ពណវាទិតាទីនិ. វីណា វិយ បញ្ចក្ខន្ធា អនេកធម្មសមូហភាវតោ. រាជា វិយ យោគាវចរោ តប្បដិពទ្ធធម្មគវេសកត្តា. អស្សាតិ យោគាវចរស្ស.

និរយាទិតោ អញ្ញស្មិម្បិ គតិ-សទ្ទោ វត្តតិ. តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘គតិគតី’’តិ វុត្តំ ‘‘ទុក្ខទុក្ខំ, រូបរូប’’ន្តិ ច យថា, គតិសញ្ញិតំ បវត្តិដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘ឯត្ថន្តរេ សំសរតិ វត្តតី’’តិ. សញ្ជាយនបទេសោ ឯវ គតីតិ សញ្ជាតិគតិ.

តំ បន គតិំ សត្តានំ សំវេគវត្ថុភូតស្ស បច្ចក្ខស្ស គព្ភាសយស្ស វសេន ទស្សេតុំ ‘‘អយមស្ស កាយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. រូបធម្មស្ស សលក្ខណំ គតិ និដ្ឋា, តតោ បរំ អញ្ញំ កិញ្ចិ នត្ថីតិ សលក្ខណគតិ. អភាវោ អច្ចន្តាភាវោ. សន្តានវិច្ឆេទោ វិភវគតិ តំនិដ្ឋានភាវា. ភេទោតិ ខណនិរោធោ, ឥធាបិ តំនិដ្ឋានតាយេវ បរិយាយោ. យាវ ភវគ្គាតិ យាវ សព្ពភវគ្គា. សលក្ខណវិភវគតិភេទគតិយោ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនាវ បកាសិតាតិ ន គហិតា. តស្ស ខីណាសវស្ស ន ហោតិ អគ្គមគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា.

សីលំ កថិតំ រូបាទីសុ ឆន្ទាទិនិវារណស្ស កថិតត្តា. មជ្ឈេ សមាធិភាវនា កថិតា ‘‘អជ្ឈត្តមេវ សន្តិដ្ឋតិ…បេ… សមាធិយតី’’តិ ជោតិតត្តា. បរិយោសានេ ច និព្ពានំ កថិតំ ‘‘យម្បិស្ស…បេ… ន ហោតី’’តិ វចនតោ.

វីណោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. ឆប្បាណកោបមសុត្តវណ្ណនា

២៤៧. វណសរីរោតិ វណិតសរីរោ. បក្កត្តាតិ កុថិតត្តា. សរទណ្ឌេសុ សរសមញ្ញាតិ កណ្ឌ-សទ្ទោ សរបរិយាយោតិ អាហ – ‘‘សរវនន្តិ កណ្ឌវន’’ន្តិ. អរុគត្តោ…បេ… វេទិតព្ពោ គុណសរីរស្ស ខណ្ឌឆិទ្ទសីលាទីហិ ហេដ្ឋា មជ្ឈេ ឧបរិភាគេ ច ភេទវិសមច្ឆិន្នវិការទោសត្តា. ឯត្ថ កុសា ‘‘កណ្ដកា’’តិ អធិប្បេតា កណ្ដកសទិសត្តា, កុសតិណានំ ឯវ វា វុត្តាការបទេសោ ‘‘កុសកណ្ដកោ’’តិ វុត្តោ.

គាមវាសីនំ វិជ្ឈនដ្ឋេនាតិ នារហោវ ហុត្វា តេសំ ការានំ បដិគ្គហណវសេន បីឡនដ្ឋេន.

បក្ខិន្តិ ហត្ថិលិង្គសកុណំ. តស្ស កិរ ហត្ថិសោណ្ឌសទិសំ មុខំ, តស្មា ‘‘ហត្ថិសោណ្ឌសកុណ’’ន្តិ វុត្តំ. វិស្សជ្ជេយ្យាតិ រជ្ជុយា យថាពទ្ធំ ឯវ វិស្សជ្ជេយ្យ.

ភោគេហីតិ អត្តនោ សរីរភោគេហិ. មណ្ឌលំ ពន្ធិត្វាតិ យថា សរីរំ មណ្ឌលាការេន តិដ្ឋតិ, ឯវំ កត្វា. សុបិស្សាមីតិ និទ្ទំ ឱក្កមិស្សាមិ. ឌេតុកាមោតិ ឧប្បតិតុកាមោ. ទិសា ទិសន្តិ ទិសតោ ទិសំ.

ឆ បាណកា វិយ ឆ អាយតនានិ នានជ្ឈាសយត្តា, នានជ្ឈាសយតា ច នេសំ នានាវិសយនិន្នតាយ ទដ្ឋព្ពា. ទឡ្ហរជ្ជុ វិយ តណ្ហា តេសំ ពន្ធនតោ. មជ្ឈេ គណ្ឋិ វិយ អវិជ្ជា ពន្ធនស្ស ទុព្ពិនិម្មោចនហេតុតោ. អារម្មណំ ពលវំ ហោតិ មនុញ្ញភាវេន ចេវ តត្ថ តណ្ហាភិនិវេសស្ស ទឡ្ហភាវេន ច.

សរិក្ខកេន វា ឧបមាយ អាហរណបក្ខេ. អប្បនាតិ សំសន្ទនា. បាឡិយំយេវ អប្បិតា ឧបមា ‘‘ឯវមេវ ខោ’’តិអាទិនា. រូបចិត្តាទិវិសមនិន្នត្តា ចក្ខុស្ស វិសមជ្ឈាសយតា. ឯស នយោ សេសេសុបិ.

កណ្ណច្ឆិទ្ទកូបកេតិ កណ្ណច្ឆិទ្ទសញ្ញិតេ អាវាដេ. តស្សាតិ សោតស្ស. បច្ចយោ ហោតីតិ ឧបនិស្សយោ ហោតិ តេន វិនា សទ្ទគ្គហណស្ស អភាវតោ. ‘‘អជដាកាសោបិ វដ្ដតិ ឯវា’’តិ វត្វា តស្ស បច្ចយភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អន្តោលេណស្មិ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ធាតុបរម្បរា ឃដ្ដេន្តោតិ ភូតបរម្បរាសង្ឃដ្ដេន្តោ.

ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ ភូតបរម្បរាវសេន សទ្ទេ សោតបថមាគច្ឆន្តេ. សម្បត្តគោចរតា ហោតិ សោតស្ស. ឃានាទីនំ វិយ ‘‘ទូរេ សទ្ទោ’’តិ ជាននំ ន សម្ភវេយ្យ សម្បត្តគាហិភាវតោ. តថា តថា ជាននាការោ ហោតិ មនោវិញ្ញាណស្ស គហណាការវិសេសតោ. សោតវិញ្ញាណប្បវត្តិ បន ឧភយត្ថ សមានាវ. ទូរេ ឋិតោបិ សទ្ទោ តាទិសេ ឋានេ បដិឃោសាទីនំ បច្ចយោ ហោតិ អយោកន្តោ វិយ អយោចលនស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ធម្មតាតិ ធម្មសភាវោ, សទ្ទស្ស សោ សភាវោតិ អត្ថោ. តតោ តតោ សវនំ ហោតិ អាកាសសញ្ញិតស្ស ឧបនិស្សយស្ស លព្ភនតោ. យទិ បន សោតំ សម្បត្តគាហី សិយា, ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទោ សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយោ ន សិយា. បដ្ឋានេ ច អវិសេសេន ‘‘សទ្ទាយតនំ សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ វុត្តោ, ពហិទ្ធា ច ចិត្តជស្ស សទ្ទស្ស សម្ភវោ នត្ថិ. អថ វា ចិត្តជោ សទ្ទោ ធាតុបរម្បរាយ សោតបសាទំ ឃដ្ដេតិ, ន សោ ចិត្តជោ សទ្ទោ, យោ បរម្បរាយ បវត្តោ. ឧតុជោ ហិ សោ, តស្មា យថុប្បន្នោ សទ្ទោ, តត្ថ ឋិតោវ សោតបសាទស្ស អាបាថំ អាគច្ឆតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘អសម្បត្តគោចរមេវេត’’ន្តិ.

តទា ឯកគ្គចិត្តតំ អាបជ្ជតិ បរិស្សយានំ អភាវតោ. នាសច្ឆិទ្ទសង្ខាតអាកាសសន្និស្សយេ វត្តនតោ ឃានំ អាកាសជ្ឈាសយំ វុត្តំ. វាតេន វិនា គន្ធគហណស្ស អសម្ភវតោ វាតូបនិស្សយគន្ធគោចរំ. តេនាហ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ.

គាមតោ លទ្ធព្ពំ អាហារំ គាមំ, តន្និន្នតាយ គាមជ្ឈាសយតា វុត្តា. តថា ហិ ជីវិតនិមិត្តំ រសោ ជីវិតំ, តស្មិំ និន្នតាយ តំ អវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា. ន សក្កា ខេឡេន អតេមិតស្ស រសំ ជានិតុំ, តស្មា អាបោសន្និស្សិតរសារម្មណា ជិវ្ហាតិ.

អាមកសុសានតោ ពហិ. ឧបាទិណ្ណកជ្ឈាសយោតិ ឧបាទិណ្ណកនិន្នោ. កាយបសាទសន្និស្សយភូតាយ បថវិយា ផោដ្ឋព្ពារម្មណេ ឃដិតេ ឯវ តត្ថ វិញ្ញាណុប្បត្តិ, ន អញ្ញថាតិ វុត្តំ ‘‘បថវីសន្និស្សិតផោដ្ឋព្ពារម្មណោ’’តិ. តថា ហីតិអាទិ កាយស្ស ឧបាទិណ្ណកជ្ឈាសយតាយ សាធកំ. អជ្ឈត្តិកពាហិរាតិ អជ្ឈត្តិកា ពាហិរា វា. អស្សាតិ កាយស្ស. សុសន្ថតស្សាតិអាទិ តស្ស បថវិយា បច្ចយភាវទស្សនំ.

នានជ្ឈាសយោតិ នានារម្មណនិន្នោ. តេន មនស្ស មក្កដស្ស វិយ អនវដ្ឋិតតំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ទិដ្ឋបុព្ពេបី’’តិអាទិ. មូលភវង្គគ្គហណេន បិដ្ឋិភវង្គំ និវត្តេតិ. អស្សាតិ មនស្ស. ឯវំ កិរិយមយំ វិញ្ញាណំ ទដ្ឋព្ពំ. នានត្តន្តិ ភេទោ.

យថារុចិប្បវត្តិយា និវារណវសេន ពទ្ធានំ. និព្ពិសេវនភាវន្តិ លោលតាសង្ខាតបរិប្ផន្ទស្ស អភាវំ. នាកឌ្ឍតីតិ សវិសយេ រូបារម្មណេ ចិត្តសន្តានំ, តំសមង្គិនំ វា បុគ្គលំ នាកឌ្ឍតិ. បុព្ពភាគវិបស្សនាវ កថិតា អាយតនមុខេន ‘‘ឯវញ្ហិ វោ, ភិក្ខវេ, សិក្ខិតព្ព’’ន្តិ វុត្តត្តា.

ឆប្បាណកោបមសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. យវកលាបិសុត្តវណ្ណនា

២៤៨. យវបុញ្ជោ សុបរិបក្កយវសមុទាយោ. កាជហត្ថាតិ ទណ្ឌហត្ថា. បោថេយ្យុន្តិ យថា យវសង្ខាតំ ធញ្ញំ វណ្ដតោ មុច្ចតិ, ឯវំ បោថេយ្យុំ. យវេ សាវេត្វាតិ យវសីសតោ យវេ បោថនេន មោចេត្វា វិវេចេត្វា.

ចតុមហាបថោ វិយ ឆ អាយតនានិ អារម្មណទណ្ឌកេហិ ហននដ្ឋានត្តា. យវកលាបី វិយ សត្តោ តេហិ ហញ្ញមានត្តា. ឆ ព្យាភង្គិយោ វិយ សភាវតោ ឆធាបិ បច្ចេកំ ឥដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តវសេន អដ្ឋារស អារម្មណានិ យវកលាបដ្ឋានិយស្ស សត្តស្ស ហននតោ. ភវបត្ថនាយ អបរាបរុប្បត្តិំ សន្ធាយ ‘‘ភវបត្ថនា កិលេសា’’តិ ពហុវចននិទ្ទេសោ. ភវបត្ថនា ច តស្ស បច្ចយភូតា កិលេសា ចាតិ ភវបត្ថនាកិលេសាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យស្មា សត្តានំ វដ្ដទុក្ខំ នាម សព្ពម្បិ តំ ភវបត្ថនាមូលកំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯវំ សត្តា’’តិអាទិ. ភវបត្ថនកិលេសាតិ ច ភវបត្ថនាមូលកំ កិលេសំ.

ភុម្មន្តិ សមីបត្ថេ ភុម្មំ. តេនាហ ‘‘សុធម្មាយ ទ្វារេ’’តិ. ន កតន្តិ ទុក្ខុប្បាទនំ ន កតំ. នវគូថសូករំ វិយាតិ នវគូថភក្ខសូករំ វិយ. ចិត្តេនេវាតិ យោ ពជ្ឈតិ, តស្ស ចិត្តេនេវ. តស្មាតិ យស្មា វេបចិត្តិពន្ធនស្ស ពន្ធនមុច្ចនំ វិយ, តស្មា ‘‘វេបចិត្តិពន្ធន’’ន្តិ វុត្តំ. ញាណមោក្ខំ ពន្ធនន្តិ ញាណេន មុច្ចនំ ពន្ធនំ.

មញ្ញមានោតិ បរិកប្បិតតណ្ហាវសេន ‘‘ឯតំ មមា’’តិ, ទិដ្ឋិវសេន ‘‘ឯសោ មេ អត្តា’’តិ, មានវសេន ‘‘ឯសោហមស្មី’’តិ មញ្ញន្តោ. ខន្ធវិនិមុត្តស្ស មញ្ញមានវត្ថុនោ អភាវា ‘‘ខន្ធេ មញ្ញន្តោ’’តិ វុត្តំ. ឯតន្តិ ‘‘មារស្សា’’តិ ឯតំ សាមិវចនំ. កិលេសមារេន ពទ្ធោតិ កិលេសមារេន តេនេវ កិលេសពន្ធនេន ពទ្ធោ. មុត្តោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

តណ្ហាមញ្ញនាយ សតិ ទិដ្ឋិមានមញ្ញនានំ បសង្គោ ឯវ នត្ថីតិ យថា ‘‘អស្មី’’តិ បទេន ទិដ្ឋិមានមញ្ញនា វុត្តា ហោន្តិ, ឯវំ តណ្ហាមញ្ញិតាបីតិ វុត្តំ ‘‘អស្មីតិ បទេន តណ្ហាមញ្ញិតំ វុត្ត’’ន្តិ. អយមហមស្មីតិ បទេន ទិដ្ឋិមញ្ញិតន្តិ ឯតរហិ លព្ភមានទិដ្ឋិវត្ថុវសេនេវ. ភវិស្សន្តិ អនាគតទិដ្ឋិវត្ថុបរិកប្បនវសេនេវ ទិដ្ឋិមញ្ញិតំ. យេភុយ្យេន ហិ អនាគតាលិង្គនា សស្សតទិដ្ឋិ. ឧច្ឆេទវសេន ទិដ្ឋិមញ្ញិតមេវាតិ អានេត្វា សម្ពន្ធោ. រូបីតិអាទីនិ បទានិ. សស្សតស្សេវាតិ សស្សតគាហស្សេវ បភេទទីបនានិ. យស្មា មញ្ញិតំ អាពាធវសេន រោគោ, អន្តោទោសវសេន គណ្ឌោ, អង្គនិកន្តវសេន សល្លំ, តស្មា ឥមេហិ តណ្ហាទីហិ កិលេសេហិ បាកដចលនវសេន ឥញ្ជន្តិ ចេវ, អបាកដសញ្ចលនវសេន ផន្ទន្តិ ច. បបញ្ចិតំ សំសារេ ចិរាយនំ ទដ្ឋព្ពំ, ខន្ធសន្តានស្ស វា វិត្ថារណំ. បមត្តាការប្បត្តា មុច្ឆនាការប្បត្តា. តេសន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋិកិលេសានំ. អាការទស្សនត្ថន្តិ បវត្តិអាការទស្សនត្ថំ.

មានោ នាម ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា មជ្ជនាការប្បវត្តិ. តណ្ហាយ សម្បយុត្តមានវសេនាតិ កស្មា វុត្តំ? ននុ សព្ពោ មានោ តណ្ហាសម្បយុត្តោ? សតិ ហិ ព្យភិចារេ វិសេសនំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ. សច្ចមេតំ, តណ្ហា បន អត្ថិ មានស្ស បច្ចយភូតា, អត្ថិ មានស្ស អប្បច្ចយភូតា, យតោ មានោ អនិយតោ វុច្ចតិ. តថា ហិ បដ្ឋានេ ‘‘សំយោជនំ ធម្មំ បដិច្ច សំយោជនោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ ហេតុបច្ចយា’’តិ ឯត្ថ សំយោជនានិ សំយោជនេហិ យថាលាភំ យោជេត្វា ទស្សិតយោជនាយ ‘‘កាមរាគសំយោជនំ បដិច្ច មានសំយោជនំ អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ វត្វា ‘‘កាមរាគសំយោជនំ បដិច្ច អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ, ‘‘មានសំយោជនំ បដិច្ច ភវរាគសំយោជនំ អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ ច វត្វា ‘‘ភវរាគសំយោជនំ បដិច្ច អវិជ្ជាសំយោជន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច កាមរាគភវរាគសំយោជនេហិ មានស្ស អនិយតភាវោ បកាសិតោ. តត្ថ យា តណ្ហា ពលវតី, តំ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តំ ‘‘តណ្ហាយ សម្បយុត្តមានវសេនា’’តិ. ពលវតណ្ហាសម្បយុត្តោ ហិ មានោ សយម្បិ ពលវា ហុត្វា អស្មីតិ សវិសេសំ មជ្ជនវសេន បវត្តតីតិ.

ទិដ្ឋិវសេនាតិ មានមូលកទិដ្ឋិវសេន. ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិអាទិនា ហិ ពហុលមានុបេតស្ស បុគ្គលស្ស រូបាទីសុ ឯកំ ឧទ្ទិស្ស អយមហមស្មីតិ ទិដ្ឋិយា ឧប្បន្នាយ មានស្ស អប្បហីនត្តា មានោបិ តត្ថ តត្ថេវ ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ មានមូលកំ ទិដ្ឋិំ សន្ធាយាហ ‘‘អយមហមស្មីតិ ទិដ្ឋិវសេន វុត្ត’’ន្តិ. ចោទកោ បន ឥមមត្ថំ អជានន្តោ អនុបលព្ភមានមេវ សម្បយោគត្ថំ គហេត្វា ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិនា ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘អាម នត្ថី’’តិ តមត្ថំ សម្បដិច្ឆិត្វា ‘‘មានស្ស បនា’’តិអាទិនា បរិហារមាហ. តស្សត្ថោ វុត្តោ ឯវ.

យវកលាបិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អាសីវិសវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ចតុត្ថោ បណ្ណាសកោ.

សឡាយតនសំយុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.