១៨. សមុទ្ទវគ្គោ

១. បឋមសមុទ្ទសុត្តវណ្ណនា

២២៨. យទិ ‘‘ទុប្បូរណដ្ឋេន សមុទ្ទនដ្ឋេនា’’តិ ឥមិនា អត្ថទ្វយេន សាគរោ ‘‘សមុទ្ទោ’’តិ វុច្ចតិ, ចក្ខុស្សេវេតំ និប្បរិយាយតោ យុជ្ជតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យទី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ទុប្បូរណដ្ឋេនាតិ បូរេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវេន. សមុទ្ទនដ្ឋេនាតិ សព្ពសោ ឧបរូបរិបក្ខិត្តគមនេន. មហាគង្គាទិមហានទីនំ មហតា ឧទកោឃេន អនុសំវច្ឆរំ អនុបក្ខន្ទមានោបិ ហិ សមុទ្ទោ បារិបូរិំ ន គច្ឆតិ, យញ្ច ភូមិបទេសំ ឱត្ថរតិ, តំ សមុទ្ទភាវំ នេតិ, អភាវំ វា បាបុណាតិ អបយាតេ សមុទ្ទោទកេ, តំ វា អនុទកភាវបត្តិយា អតថមេវ ហោតិ. កាមញ្ចេស ទុប្បូរណដ្ឋោ សមុទ្ទនដ្ឋោ សាគរេ លព្ភតិ, តថាបិ តំ ទ្វយំ ចក្ខុស្មិំយេវ វិសេសតោ លព្ភតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិមាហ. សមោសរន្តន្តិ សព្ពសោ នីលាទិភាគេហិ ឱសរន្តំ, អាបាថំ អាគច្ឆន្តន្តិ អត្ថោ. កាតុំ ន សក្កោតិ ទុប្បូរណីយត្តា. សទោសគមនេន គច្ឆតិ សត្តសន្តានស្ស ទុស្សនតោ. ទុស្សនដ្ឋតា ចស្ស ចក្ខុទ្វារិកតណ្ហាវសេន វេទិតព្ពា. យថា សមុទ្ទេ អបរាបរំ បរិវត្តមានោ ឩមិយា វេគោ សមុទ្ទស្សាតិ វុច្ចតិ, ឯវំ ចក្ខុសមុទ្ទស្ស បុរតោ អបរាបរំ បរិវត្តមានំ នីលាទិភេទំ រូបារម្មណំ ចក្ខុស្សាតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ អនញ្ញសាធារណត្តាតិ វុត្តំ ‘‘រូបមយោ វេគោ’’តិ. អសមបេក្ខិតេតិ សម្មាទស្សនេ រូបេ មនាបភាវំ អមនាបភាវញ្ច គហេត្វា, ‘‘ឥទំ នាម មយា ទិដ្ឋ’’ន្តិ អនុបធារេន្តស្ស កេវលំ សមូហឃនវសេន គណ្ហន្តស្ស គហណំ អសមបេក្ខនំ. សហតីតិ អធិភវតិ, តំនិមិត្តំ កញ្ចិ វិការំ នាបជ្ជតិ.

ឩមីតិ វីចិយោ. អាវដ្ដោ អាវដ្ដនវសេន បវត្តំ ឧទកំ. គាហរក្ខសមករាទយោ គាហរក្ខសោ. យថា សមុទ្ទេ ឩមិយោ ឧបរូបរិ វត្តមានា អត្តនិ បតិតបុគ្គលំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អនយព្យសនំ អាបាទេន្តិ, តថា អាវដ្ដគាហរក្ខសា. ឯវមេតេ រាគាទយោ កិលេសា សយំ ឧប្បន្នកសត្តេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា អនយព្យសនំ អាបាទេន្តិ, កិលេសុប្បត្តិនិមិត្តតាយ សត្តានំ អនយព្យសនាបត្តិហេតុភូតស្ស ឩមិភយស្ស អារម្មណវសេន ចក្ខុសមុទ្ទោ ‘‘សឩមិសាវដ្ដោ សគាហោ សរក្ខសោ’’តិ វុត្តោ.

ឩមិភយន្តិ ឯត្ថ ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយំ, ឩមីវ ភយំ ឩមិភយំ. កុជ្ឈនដ្ឋេន កោធោ. ស្វេវ ចិត្តស្ស ច អភិមទ្ទនវសេនុប្បាទនត្ថេន ទឡ្ហំ អាយាសនដ្ឋេន ឧបាយាសោ. ឯត្ថ ច អនេកវារំ បវត្តិត្វា សត្តេ អជ្ឈោត្ថរិត្វា សីសំ ឧក្ខិបិតុំ អទត្វា អនយព្យសននិប្ផាទនេន កោធូបាយាសស្ស ឩមិសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. តថា កាមគុណា កិលេសាភិភូតេ សត្តេ មានេ វិយ រូបាទិវិសយសង្ខាតេ អត្តនិ សំសារេត្វា យថា តតោ ពហិភូតេ នេក្ខម្មេ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ អាវដ្ដេត្វា ព្យសនាបាទនេន អាវដ្ដសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. យទា បន គាហរក្ខសោ អារក្ខរហិតំ អត្តនោ គោចរភូមិគតំ បុរិសំ អភិភុយ្យ គហេត្វា អគោចរេ ឋិតម្បិ គោចរំ នេត្វា ភេរវរូបទស្សនាទិនា អត្តនោ ឧបក្កមំ កាតុំ អសមត្ថំ កត្វា អន្វាវិសិត្វា វណ្ណពលភោគអាយុសុខេហិ វិយោជេត្វា មហន្តំ អនយព្យសនំ អាបាទេតិ, ឯវំ មាតុគាមោបិ យោនិសោមនសិការរហិតំ អវីរបុរិសំ អត្តនោ រូបាទីហិ បលោភនវសេន អភិភុយ្យ គហេត្វា វា វីរជាតិយម្បិ ឥត្ថិកុត្តភូតេហិ អត្តនោ ហាវភាវវិលាសេហិ ឥត្ថិមាយាយ អន្វាវិសិត្វា វា អវសំ អត្តនោ ឧបការធម្មេ សីលាទយោ សម្បាទេតុំ អសមត្ថំ ករោន្តោ គុណវណ្ណាទីហិ វិយោជេត្វា មហន្តំ អនយព្យសនំ អាបាទេតិ, ឯវំ មាតុគាមស្ស គាហរក្ខសសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. ឩមិភយន្តិ លក្ខណវចនំ. យថា ហិ ឩមិ ភាយិតព្ពដ្ឋេន ភយំ, ឯវំ អាវដ្ដគាហរក្ខសាបីតិ ឩមិអាទិភយេន សភយន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អន្តំ អវសានំ គតោ, ឯវំ បារំ និព្ពានំ គតោតិ វុច្ចតិ.

បឋមសមុទ្ទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២-៣. ទុតិយសមុទ្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

២២៩-២៣០. កិលេសានំ អល្លភាវូបនយនន្តិ អាហ ‘‘តេមនដ្ឋេនា’’តិ. អរិយសាវកេតិ អនាគាមិនោ. តេ ហិ កាមភវវសេន អតិន្តតាយ ន សមុន្នា. តយោ មច្ចូតិ កិលេសាភិសង្ខារទេវបុត្តមារេ. តីហិ ឧបធីហីតិ កិលេសាភិសង្ខារកាមគុណានំ វសេន តីហិ ឧបធីហិ. ខន្ធុបធិនា បន សោ ន និរូបធិ សឧបាទិសេសស្សេវ និព្ពានស្ស អធិគតត្តា. គតោតិ បដិបត្តិគមនេន គតោ.

ទុតិយសមុទ្ទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៦. ខីររុក្ខោបមសុត្តាទិវណ្ណនា

២៣១-២៣៣. អប្បហីនដ្ឋេនាតិ មគ្គេន អសមុគ្ឃាដិតភាវេន. អត្ថីតិ វិជ្ជតិ. សតិ បច្ចយេ វិជ្ជមានកិច្ចករណតោ បរិយុដ្ឋានំ អប្បកំ មូសិកាវិសំ វិយ បរិត្តំ នាម ហោតិ អប្បានុភាវត្តា. ឯវរូបាបីតិ អប្បកាបិ. អស្សាតិ អប្បហីនកិលេសស្ស. អធិមត្តានន្តិ ឥដ្ឋានំ រជនីយានំ, វត្ថុវសេន បរិត្តកម្បិ ឥដ្ឋារម្មណំ អធិមត្តមេវ. តេនាហ ‘‘នខបិដ្ឋិប្បមាណម្បី’’តិអាទិ. ទហរោតិអាទីនិ តីណិបិ បទានិ. អាភិន្ទេយ្យាតិ ភិន្ទេយ្យ. តំ ឧភយន្តិ តំ ចក្ខុរូបន្តិ ឧភយម្បិ អាយតនំ.

ខីររុក្ខោបមសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឧទាយីសុត្តវណ្ណនា

២៣៤. ឥតិបីតិ ឥមិនាបិ ការណេន. អនិច្ចេនាតិ អនិច្ចភាវេន អនត្តលក្ខណំ កថិតំ. យស្មា ហេតុបច្ចយា វិញ្ញាណស្ស ឧប្បត្តិ សតិ ច ឧប្បាទេ និរោធេន ភវិតព្ពំ, ឧប្បាទវយវន្តតាយ អនិច្ចំ វិញ្ញាណំ, យទិ ច អត្តា សិយា បច្ចយេហិ វិនា សិជ្ឈេយ្យ, ន ច តថាស្ស សិទ្ធិ, តស្មា ‘‘វិញ្ញាណំ អនត្តា’’តិ អនិច្ចតាយ អនត្តតា កថិតា.

ឧទាយីសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. អាទិត្តបរិយាយសុត្តវណ្ណនា

២៣៥. កិលេសានំ អនុ អនុ ព្យញ្ជនតោ បរិព្យត្តិយា ឧប្បត្តិបច្ចយភាវតោ អនុព្យញ្ជនំ, ហត្ថបាទាទិអវយវាតិ អាហ – ‘‘ហត្ថា សោភនា’’តិអាទិ. និមិត្តគ្គាហោតិ កិលេសុប្បត្តិយា និមិត្តភូតោ គាហោ. សំសន្ទេត្វា គហណន្តិ អវយវេ សមោធានេត្វា ‘‘ឥត្ថិបុរិសោ’’តិអាទិនា ឯកជ្ឈំ គហណំ. វិភត្តិគហណន្តិ វិភាគេន អនវសេសគ្គហណំ. កុម្ភីលសទិសោតិ កុម្ភីលគាហសទិសោ. តេនាហ – ‘‘សព្ពមេវ គណ្ហាតី’’តិ ហត្ថបាទាទីសុ តំ តំ កោដ្ឋាសំ វិភជិត្វា គហណំ រត្តបាសទិសោ ជលូកគាហសទិសោ. ឯកជវនវារេបិ លព្ភន្តីតិ ឥទំ ចក្ខុទ្វារានុសារេន ឧប្បន្នមនោទ្វារិកជវនំ សន្ធាយ វុត្តំ.

និមិត្តស្សាទេន គន្ថិតន្តិ យថាវុត្តេ និមិត្តេ អស្សាទគាហេន គន្ថិតំ សម្ពទ្ធំ. ភវង្គេនេវាតិ មូលភវង្គេនេវ. កិលេសភយំ ទស្សេន្តោតិ តថា កិលេសុប្បត្តិយា សតិ អកុសលចិត្តេន អន្តរិតំ ចេ មរណចិត្តំ ភវេយ្យ, ឯកន្តតោ និរយេ វា តិរច្ឆានយោនិយា វា ឧប្បត្តិ សិយាតិ កិលេសានំ ភាយិតព្ពំ ទស្សេន្តោ. ‘‘សមយវសេន វា ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ វត្វា តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘ចក្ខុទ្វារស្មិញ្ហី’’តិអាទិមាហ. រត្តចិត្តំ វាតិ រាគវសេន រត្តចិត្តំ វា. ទុដ្ឋចិត្តេន កថំ អារម្មណរសានុភវនន្តិ? ទោមនស្សវេទនុប្បត្តិ ឯវ តស្ស អារម្មណរសានុភវនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមស្ស សមយស្សាតិ មរណសមយស្ស.

ឧភិន្នំ នាសច្ឆិទ្ទានំ មជ្ឈេ ឋិត-អដ្ឋិតុទនំ សហ ខុរដ្ឋេន ឆិន្ទនំ. ទណ្ឌកវាសីតិ ទីឃទណ្ឌកា មហាវាសិ. និបជ្ជិត្វា និទ្ទោក្កមនន្តិ ឥមិនា បចលាយិកនិទ្ទំ បដិក្ខិបតិ. តត្ថ ហិ កទាចិ អន្តរា មិច្ឆាវិតក្កានំ សល្លកានំ អវសរោ សិយា, នត្ថេវ និបជ្ជិត្វា មហានិទ្ទំ ឱក្កន្តកាលេ. វិតក្កានន្តិ មិច្ឆាវិតក្កានំ.

អាទិត្តបរិយាយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. បឋមហត្ថបាទោបមសុត្តាទិវណ្ណនា

២៣៦-២៣៧. នវមំ ‘‘បញ្ញាយតី’’តិ វុច្ចមានេ ពុជ្ឈនកានំ អជ្ឈាសយវសេន វុត្តន្តិ អាហ – ‘‘ទសមេ ន ហោតីតិ វុច្ចមានេ’’តិអាទិ. ឯត្តកមេវ ហិ ទ្វិន្នំ សុត្តានំ វិសេសោតិ.

បឋមហត្ថបាទោបមសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

សមុទ្ទវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.