១៣. គហបតិវគ្គោ

១-៣. វេសាលីសុត្តាទិវណ្ណនា

១២៤-១២៦. ទ្វីសូតិ ឥមស្មិំ គហបតិវគ្គេ បឋមទុតិយេសុ តតិយេ ច វុត្តត្ថមេវ បាឋជាតំ អបុព្ពំ នត្ថីតិ អត្ថោ.

៤-៥. ភារទ្វាជសុត្តាទិវណ្ណនា

១២៧-១២៨. កាមំ អញ្ញេបិ បព្ពជិតា យុត្តកាលេ បិណ្ឌំ ឧលមានា ចរន្តិយេវ, អយំ បន ឱទរិតោ, តេនេវ ការណេន បព្ពជិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បិណ្ឌំ ឧលមានោ’’តិអាទិមាហ. ឃំសន្តោវាតិ ភូមិយំ ឃំសន្តោ ឯវ បត្តំ ឋបេតិ. បរិក្ខីណន្តិ សមន្តតោ បរិក្ខីណំ. នាឡិកោ …បេ… ជាតំ, អតិរេកបត្តដ្ឋបនស្ស បដិក្ខិត្តត្តា អញ្ញំ ន គណ្ហាតិ. ‘‘ឥន្ទ្រិយភាវនន្តិ ចក្ខាទិបញ្ចិន្ទ្រិយភាវន’’ន្តិ កេចិ វទន្តិ, តថា វិបស្សនាភិនិវេសំ កត្វា ឧបរិវិបស្សនំ វឌ្ឍិត្វាតិ អធិប្បាយោ. អបរេ បន ‘‘សទ្ធាបញ្ចមានំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន វិបស្សនាភិនិវេសំ កត្វា តេន សុខេន អភិញ្ញាបហានានំ សម្បាទនវសេន ឥន្ទ្រិយំ ភាវេត្វា’’តិ វទន្តិ.

ឧបសង្កមតីតិ ឯត្ថ យថា សោ រាជា ឧបសង្កមិ, តំ អាគមនតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘ថេរោ កិរា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. មហាបានំ នាម អញ្ញំ កម្មំ អកត្វា បានបសុតោ ហុត្វា សត្តាហំ តទនុរូបបរិជនស្ស សុរាបិវនំ. តេនាហ ‘‘មហាបានំ នាម បិវិត្វា’’តិ. សាលិថុសេហីតិ រត្តសាលិថុសេហិ. ឌយ្ហមានំ វិយ កិបិល្លិកទំសនជាតាហិ ទុក្ខវេទនាហិ. មុខសត្តីហិ វិជ្ឈិំសុ វល្លភតាយ. ឥត្ថិលោលោ ហិ សោ រាជា.

បវេណិន្តិ តេសំ សមាទានបវេណិំ ព្រហ្មចរិយបពន្ធំ. បដិបាទេន្តីតិ សម្បាទេន្តិ. គរុការម្មណន្តិ គរុកាតព្ពអារម្មណំ, អវីតិក្កមិតព្ពារម្មណន្តិ អត្ថោ. អស្សាតិ រញ្ញោ. ចិត្តំ អនោតរន្តន្តិ បសាទវីថិំ អនោតរន្តំ អនុបគច្ឆន្តំ. វិហេឋេតុន្តិ វិពាធិតុំ.

លោភស្ស អបរាបរុប្បត្តិយា ពហុវចនវសេន ‘‘លោភធម្មា’’តិ វុត្តំ. ឧប្បជ្ជន្តីតិបិ អត្ថោ យេវ, យស្មា ឧប្បជ្ជមានោ លោភធម្មោ អត្តនោ ហេតុបច្ចយេ បរិគ្គហាបេន្តោ ជានាបេន្តោ វិយ សហតិ បវត្តតីតិ. ឥមមេវ កាយន្តិ ឯត្ថ សមូហត្ថេ ឯវ កាយ-សទ្ទោ គព្ភាសយាទិដ្ឋានេសុ ឧប្បជ្ជនធម្មសមូហវិសយត្តា, ឥតរេ បន កាយូបលក្ខិតតាយ ‘‘កាយោ’’តិ វេទិតព្ពា. ឧត្តានមេវ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា.

ភារទ្វាជសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ឃោសិតសុត្តវណ្ណនា

១២៩. រូបា ច មនាបាតិ នីលាទិភេទា រូបធម្មា ច មនសា មនុញ្ញា បិយរូបា សំវិជ្ជន្តិ, ឥទញ្ច សុខវេទនីយស្ស ផស្សស្ស សភាវទស្សនត្ថំ. ឯវំ ‘‘រូបា ច មនាបា ឧបេក្ខាវេទនិយា’’តិ ឯត្ថាបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. ចក្ខុវិញ្ញាណ…បេ… ផស្សន្តិ វុត្តំ. ឧបនិស្សយកោដិយា ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណសម្បយុត្តផស្សោ សុខវេទនីយោ, ន សហជាតកោដិយា. តេនាហ – ‘‘ឯកំ ផស្សំ បដិច្ច ជវនវសេន សុខវេទនា ឧប្បជ្ជតី’’តិ. សេសបទេសូតិ ‘‘សំវិជ្ជតិ ខោ, គហបតិ, សោតធាតូ’’តិ អាគតេសុ បញ្ចសុ កោដ្ឋាសេសុ.

តេវីសតិ ធាតុយោ កថិតា ឆន្នំ ទ្វារានំ វសេន វិភជ្ជគហណេន. វត្ថុនិស្សិតន្តិ ហទយវត្ថុនិស្សិតំ. បញ្ចទ្វារេ វីសតិ, មនោទ្វារេ តិស្សោ ឯវំ តេវីសតិ.

ឃោសិតសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. ហាលិទ្ទិកានិសុត្តាទិវណ្ណនា

១៣០-១៣១. តំ ឥត្ថេតន្តិ ចក្ខុនា យំ រូបំ ទិដ្ឋំ, តំ ឥត្ថន្តិ អត្ថោ. តំ សុខវេទនិយន្តិ តំ សុខវេទនាយ ឧបនិស្សយកោដិយា បច្ចយភូតំ ចក្ខុវិញ្ញាណញ្ចេវ, យោ ច យថារហំ ឧបនិស្សយកោដិយា វា, អនន្តរោ ចេ អនន្តរកោដិយា វា, សហជាតោ ចេ សម្បយុត្តកោដិយា វា, សុខវេទនាយ បច្ចយោ ផស្សោ. តំ សុខវេទនិយញ្ច ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ សុខវេទនាតិ យោជនា. ឯស នយោ សព្ពត្ថ សព្ពេសុ សេសេសុ សត្តសុ វារេសុ. មនោធាតុយេវ វា សមានាតិ អភិធម្មនយេន. សុត្តន្តនយេន បន សុញ្ញតដ្ឋេន និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ច មនោធាតុសមញ្ញំ លភតេវ. អដ្ឋមំ ឧត្តានមេវ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា.

ហាលិទ្ទិកានិសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. លោហិច្ចសុត្តវណ្ណនា

១៣២. តេបិ មាណវកាត្វេវ វុត្តា, ន ព្រាហ្មណកុមារា ឯវ. សេលេយ្យកានីតិ អញ្ញមញ្ញំ សិលិស្សនលង្ឃនកីឡនានិ.

ឧបដ្ឋានវសេន ឥភំ ហរន្តីតិ ឥព្ភា, ហត្ថិគោបកា. តេ បន និហីនកុដុម្ពស្ស ភោគ្គំ ឧបាទាយ គហបតិភាវំ ឧបាទាយ ‘‘គហបតិកា’’តិបិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘គហបតិកា’’តិ. កណ្ហាតិ កណ្ហាភិជាតិកា. រដ្ឋំ ភរន្តីតិ យស្មិំ រដ្ឋេ វសន្តិ, តស្ស រដ្ឋស្ស ពលិំ ភរណេន, អត្តនោ វា កុដុម្ពស្ស ភរណេន ភរតា. បរិយាយន្តាតិ បរិតោ សំចរន្តា កីឡន្តិ.

សីលជេដ្ឋកាតិ សីលប្បធានា. យេ បុរាណំ សរន្តិ, តេ សីលុត្តមា អហេសុំ. ទ្វារានិ ចក្ខាទិទ្វារានិ.

អបក្កមិត្វា អបេតា វិរហិតា ហុត្វា. វិសមានីតិ វិគតសមានិ ទុច្ចរិតសភាវានិ. នានាវិធទណ្ឌា នានាវិធទណ្ឌនិបាតា.

អនាហារកាតិ កិញ្ចិ អភុញ្ជនកា. បង្កោ វិយ បង្កោ, មលំ. ទន្តបង្កោ បុរិមបទលោបេន បង្កោតិ វុត្តោតិ ‘‘បង្កោ នាម ទន្តមល’’ន្តិ វុត្តំ. អជេហិ កាតព្ពកានំ អកោបេត្វា ករណំ សមាទានវសេន វតំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. កោហញ្ញំ នាម អត្តនិ វិជ្ជមានទោសំ បដិច្ឆាទេត្វា អសន្តគុណបកាសនាតិ អាហ – ‘‘បដិច្ឆន្ន…បេ… កោហញ្ញញ្ចេវា’’តិ. បរិក្ខារភណ្ឌកវណ្ណាតិ បរិក្ខារភណ្ឌា កប្បកាតិ. តេ ច ខោ អត្តនោ ជីវិកត្ថាយ អាមិសកិញ្ជក្ខស្ស អត្តនិពន្ធនត្ថាយ អមោចនត្ថាយ កតា.

អខិលន្តិ ចេតោខិលរហិតំ ព្រហ្មវិហារវសេន. តេនាហ ‘‘មុទុ អថទ្ធ’’ន្តិ.

អធិមុត្តោតិ អភិរតិវសេន យុត្តបយុត្តោ. បរិត្តចិត្តោតិ បរិតោ ខណ្ឌិតចិត្តោ. អប្បមាណចិត្តោតិ ឯត្ថ ‘‘កោ អយ’’ន្តិ បដិក្ខិតុំ សក្កុណេយ្យចិត្តោ.

លោហិច្ចសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. វេរហច្ចានិសុត្តវណ្ណនា

១៣៣. ព្រាហ្មណិំ ធម្មសវនាយ ចោទេន្តោ មាណវកោ ‘‘យគ្ឃេ’’តិ អវោច. តេនាហ ‘‘យគ្ឃេតិ ចោទនត្ថេ និបាតោ’’តិ.

វេរហច្ចានិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

គហបតិវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.