១២. លោកកាមគុណវគ្គោ

១-២. បឋមមារបាសសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៤-១១៥. អាវសតិ ឯត្ថ កិលេសមារោតិ អាវាសោ. កាមគុណអជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. កិលេសមារស្ស អាវាសំ គតោ វសំ គតោ. តិវិធស្សាតិ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខាតស្ស តិវិធស្សបិ មារស្ស. តតោ ឯវ ទេវបុត្តមារស្សបិ វសំ គតោតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ.

បឋមមារបាសសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. លោកន្តគមនសុត្តវណ្ណនា

១១៦. លោកិយន្តិ ឯត្ថ សត្តកាយភូតគាមាទីតិ លោកោ, ចក្កវាឡោ. សង្ខារោ បន លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ. អន្តន្តិ ឱសានំ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សំសន្ទិត្វាតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិយា សមានេត្វា អវិរោធេត្វា. ថោមេស្សាមីតិ បសំសិស្សាមិ.

ឯវំសម្បត្តិកន្តិ ឯវំសម្បជ្ជនកំ ឯវំបស្សិតព្ពំ ឥទំ មម អជ្ឈេសនំ. តេនាហ ‘‘ឦទិសន្តិ អត្ថោ’’តិ. ជានំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ជានិតព្ពំ ជានាតិ ឯវ. ន ហិ បទេសញ្ញាណេ ឋិតោ ជានិតព្ពំ សព្ពំ ជានាតិ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ហិ អវិសេសគ្គហណេន ច ‘‘ជាន’’ន្តិ ឥមិនា និរវសេសំ ញេយ្យជាតំ បរិគ្គយ្ហតីតិ តព្ពិសយាយ ជាននកិរិយាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ ករណំ ភវិតុំ យុត្តំ. បករណវសេន ‘‘ភគវា’’តិ បទសន្និធានេន ច អយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. បស្សិតព្ពមេវ បស្សតីតិ ទិព្ពចក្ខុ-បញ្ញាចក្ខុ-ធម្មចក្ខុ-ពុទ្ធចក្ខុ-សមន្តចក្ខុ-សង្ខាតេហិ ញាណចក្ខូហិ បស្សិតព្ពំ បស្សតិ ឯវ. អថ វា ជានំ ជានាតីតិ យថា អញ្ញេ សវិបល្លាសា កាមរូបបរិញ្ញាវាទិនោ ជានន្តាបិ វិបល្លាសវសេន ជានន្តិ, ន ឯវំ ភគវា. ភគវា បន បហីនវិបល្លាសត្តា ជានន្តោ ជានាតិ ឯវ, ទិដ្ឋិទស្សនស្ស អភាវា បស្សន្តោ បស្សតិ ឯវាតិ អត្ថោ.

ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេនាតិ យថា ចក្ខុ សត្តានំ ទស្សនត្ថំ បរិណេតិ សាធេតិ, ឯវំ លោកស្ស យាថាវទស្សនសាធនតោបិ ទស្សនកិច្ចបរិណាយកដ្ឋេន ចក្ខុភូតោ, បញ្ញាចក្ខុមយត្តា វា សយម្ភូញាណេន បញ្ញាចក្ខុំ ភូតោ បត្តោតិ វា ចក្ខុភូតោ. ញាណភូតោតិ ឯតស្ស ច ឯវមេវ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ធម្មា វា ពោធិបក្ខិយា, តេហិ ឧប្បន្នត្តា លោកស្ស ច តទុប្បាទនតោ អនញ្ញសាធារណំ វា ធម្មំ បត្តោ អធិគតោតិ ធម្មភូតោ. ‘‘ព្រហ្មា’’វុច្ចតិ សេដ្ឋដ្ឋេន មគ្គញាណំ, តេន ឧប្បន្នត្តា លោកស្ស ច តទុប្បាទនតោ តញ្ច សយម្ភូញាណេន បត្តោតិ ព្រហ្មភូតោ. ចតុសច្ចធម្មំ វទតីតិ វត្តា. ចិរំ សច្ចបដិវេធំ បវត្តេន្តោ វទតីតិ បវត្តា. អត្ថំ នីហរិត្វាតិ ទុក្ខាទិអត្ថំ ឧទ្ធរិត្វា. បរមត្ថំ វា និព្ពានំ បាបយិតា. អមតសច្ឆិកិរិយំ សត្តេសុ ឧប្បាទេន្តោ អមតំ ទទាតីតិ អមតស្ស ទាតា. ពោធិបក្ខិយធម្មានំ តទាយត្តភាវតោ ធម្មស្សាមី. បុនប្បុនំ យាចាបេន្តោ ភារិយំ ករោន្តោ គរុំ ករោតិ នាម, តថា ទុវិញ្ញេយ្យំ កត្វា កថេន្តោបិ.

ចក្ខុនា វិជ្ជមានេន លោកសញ្ញី ហោតិ, ន តស្មិំ អសតិ. ន ហិ អជ្ឈត្តិកាយតនវិរហេន លោកសមញ្ញា អត្ថិ. តេនាហ ‘‘ចក្ខុញ្ហិ លោកោ’’តិអាទិ. អប្បហីនទិដ្ឋីតិ អសមូហតសក្កាយទិដ្ឋិកោ ឃនវិនិព្ភោគំ កាតុំ អសក្កោន្តោ សមុទាយំ វិយ អវយវំ ‘‘លោកោ’’តិ សញ្ជានាតិ ចេវ មញ្ញតិ ច. តថាតិ ឥមិនា ‘‘លោកោតិ សញ្ជានាតិ ចេវ មញ្ញតិ ចា’’តិ បទត្តយំ អាកឌ្ឍតិ. តស្សាតិ បុថុជ្ជនស្ស, ចក្កវាឡលោកស្ស វា. ចក្ខាទិមេវ ហិ សហោកាសេន ‘‘ចក្កវាឡោ’’តិ បុថុជ្ជនោ សញ្ជានាតិ. គមនេនាតិ បទសា គមនេន. ន សក្កា តេសំ អនន្តត្តា. លុជ្ជនដ្ឋេនាតិ អភិសង្ខារលោកវសេន លោកស្ស អន្តំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តស្ស អន្តោ នាម និព្ពានំ. តំ បត្តុំ សក្កា សម្មាបដិបត្តិយា បត្តព្ពត្តា. ចក្កវាឡលោកស្ស បន អន្តោ នាម, នត្ថិ តស្ស គមនេន អប្បត្តព្ពត្តា.

ឥមេហិ បទេហីតិ ឥមេហិ វាក្យវិភាគេហិ បទេហិ. តានិ បន អក្ខរសមុទាយលក្ខណានីតិ អាហ ‘‘អក្ខរសម្បិណ្ឌនេហី’’តិ. បាដិយេក្កអក្ខរេហីតិ តស្មិំ តស្មិំ បទេ បដិនិយតសន្និវេសេហិ វិសុំ វិសុំ ចិត្តេន គយ្ហមានេហិ អក្ខរេហីតិ អត្ថោ.

គមនដ្ឋេន ‘‘បណ្ឌា’’ វុច្ចតិ បញ្ញា, តាយ ឥតោ គតោ បត្តោតិ បណ្ឌិតោ, បញ្ញវា. មហាបញ្ញតា នាម បដិសម្ភិទាវសេន វេទិតព្ពាតិ អាហ ‘‘មហន្តេ អត្ថេ’’តិអាទិ. យថា តន្តិ ឯត្ថ តន្តិ និបាតមត្តំ បឋមវិកប្បេ, ទុតិយវិកប្បេ បន បច្ចាមសនន្តិ អាហ ‘‘តំ ព្យាកត’’ន្តិ.

លោកន្តគមនសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. កាមគុណសុត្តវណ្ណនា

១១៧. ចេតសោតិ ករណេ សាមិវចនំ. ចិត្តេន សំផុសនំ នាម អនុភវោតិ អាហ ‘‘ចិត្តេន អនុភូតបុព្ពា’’តិ. ឧតុត្តយានុរូបតាវសេន បាសាទត្តយំ, តំ វសេន តិវិធនាដកភេទោ. មនោរម្មតាមត្តេន កាមគុណំ កត្វា ទស្សិតំ, ន កាមវសេន. ន ហិ អភិនិក្ខមនតោ ឧទ្ធំ ពោធិសត្តស្ស កាមវិតក្កា ភូតបុព្ពា. តេនាហ មារោ បាបិមា –

‘‘សត្ត វស្សានិ ភគវន្តំ, អនុពន្ធិំ បទាបទំ;

ឱតារំ នាធិគច្ឆិស្សំ, សម្ពុទ្ធស្ស សតីមតោ’’តិ. (សុ. និ. ៤៤៨);

មេត្តេយ្យោ នាមាតិអាទិ អនាគតារម្មណទស្សនមត្តំ, ន ពោធិសត្តស្ស ឯវំ ឧប្បជ្ជតីតិ. អត្តា បិយាយិតព្ពរូបោ ឯតស្សាតិ អត្តរូបោ, ឧត្តរបទេ បុរិមបទលោបេនាតិ ‘‘អត្តនោ ហិតកាមជាតិកេនា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. អត្តរូបេនាតិ វា បីតិសោមនស្សេហិ គហិតសភាវេន តុដ្ឋបហដ្ឋេន ឧទគ្គុទគ្គេន. អប្បមាទោតិ អប្បមជ្ជនំ កុសលធម្មេសុ អខណ្ឌការិតាតិ អាហ ‘‘សាតច្ចកិរិយា’’តិ. អវោស្សគ្គោតិ ចិត្តស្ស កាមគុណេសុ អវោស្សជ្ជនំ បក្ខន្ទិតុំ អប្បទានំ. បុរិមោ វិកប្បោ កុសលានំ ធម្មានំ ករណវសេន ទស្សិតោ, បច្ឆិមោ អកុសលានំ អករណវសេន. ទ្វេ ធម្មាតិ អប្បមាទោ សតីតិ ទ្វេ ធម្មា. អប្បមាទោ សតិ ច តថា បវត្តា ចត្តារោ កុសលធម្មក្ខន្ធា វេទិតព្ពា. កត្តព្ពាតិ បវត្តេតព្ពា.

តស្មិំ អាយតនេតិ តស្មិំ និព្ពានសញ្ញិតេ ការណេ បដិវេធេ. តំ ការណន្តិ ឆន្នំ អាយតនានំ ការណំ. សឡាយតនំ និរុជ្ឈតិ ឯត្ថាតិ សឡាយតននិរោធោ វុច្ចតិ និព្ពានំ. តេនាហ ‘‘និព្ពានំ. តំ សន្ធាយា’’តិអាទិ. និព្ពានស្មិន្តិ និព្ពានម្ហិ.

កាមគុណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. សក្កបញ្ហសុត្តាទិវណ្ណនា

១១៨-១១៩. ទិដ្ឋេតិ បច្ចក្ខភូតេ. ធម្មេតិ ឧបាទានក្ខន្ធធម្មេ. តត្ថ ហិ អត្តាតិ ភវតិ សញ្ញា ទិដ្ឋិ ចាតិ អត្តភាវសញ្ញា. តេនាហ – ‘‘ទិដ្ឋេវ ធម្មេតិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ’’តិ. ‘‘តន្និស្សិត’’ន្តិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទេន ហេដ្ឋា អភិនន្ទនាទិបរិយាយេន វុត្តា តណ្ហា បច្ចាមដ្ឋាតិ អាហ – ‘‘តណ្ហានិស្សិត’’ន្តិ. តំ ឧបាទានំ ឯតស្សាតិ តទុបាទានំ. តេនាហ – ‘‘តំគហណ’’ន្តិអាទិ. តណ្ហុបាទានសង្ខាតំ គហណំ ឯតស្សាតិ តំគហណំ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានមេវ បញ្ចមេ វុត្តនយត្តា.

សក្កបញ្ហសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. សារិបុត្តសទ្ធិវិហារិកសុត្តវណ្ណនា

១២០. ឃដេស្សតីតិ បុព្ពេនាបរំ ឃដិតំ សម្ពន្ធំ ករិស្សតិ. វិច្ឆេទន្តិ ព្រហ្មចរិយស្ស វិរោធិបច្ចយសមុប្បត្តិយា ឧច្ឆេទំ.

៨. រាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

១២១. យេ ធម្មា សម្មទេវ ភាវិតា ពហុលីកតា វិមុត្តិយា អរហត្តស្ស សច្ឆិកិរិយាយ សំវត្តន្តិ, តេ សទ្ធាទយោ សម្ភារា វិមុត្តិបរិបាចនិយាតិ អធិប្បេតា. បរិបាចេន្តីតិ បរិបាកំ បរិណាមំ គមេន្តិ. ធម្មាតិ ការណភូតា ធម្មា. វិសុទ្ធិការណវសេនាតិ វិសុទ្ធិការណតាវសេន, សា បន សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ ការណតោ វិសុទ្ធិ. យថា នាម ជាតិសម្បន្នស្ស ខត្តិយកុមារស្ស វិបក្ខវិគមេន បក្ខសង្គហេន បវត្តិដ្ឋានសម្បត្តិយា ច បរិសុទ្ធិ ហោតិ, ឯវមេវំ ទដ្ឋព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘វុត្តំ ហេត’’ន្តិអាទិមាហ.

អស្សទ្ធាទយោបិ បុគ្គលា សទ្ធាទីនំ យាវទេវ បរិហានាយ ហោន្តិ, សទ្ធាទយោ បារិបូរិយាវ, តថា បសាទនិយសុត្តន្តាទិបច្ចវេក្ខណា, បសាទនិយសុត្តន្តា នាម សម្បសាទនីយសុត្តាទយោ. សម្មប្បធានេតិ សម្មប្បធានសុត្តន្តេ. សតិបដ្ឋានេតិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ. ឈានវិមោក្ខេតិ ឈានានិ ចេវ វិមោក្ខេ ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តសុត្តន្តេ. គម្ភីរញាណចរិយេតិ ខន្ធាយតនធាតុបដិច្ចសមុប្បាទបដិសំយុត្តសុត្តន្តេ.

កល្យាណមិត្តតាទយោតិ កល្យាណមិត្តតា សីលសំវរោ អភិសល្លេខកថា វីរិយារម្ភោ និព្ពេធិកបញ្ញាតិ ឥមេ កល្យាណមិត្តាទយោ បញ្ច ធម្មា, យេ ‘‘ឥធ, មេឃិយ, ភិក្ខុ កល្យាណមិត្តោ ហោតី’’តិអាទិនា ឧទានេ (ឧទា. ៣១) កថិតា. លោកំ វោលោកេន្តស្សាតិ អាយស្មតោ រាហុលស្ស តាសញ្ច ទេវតានំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកំ បស្សន្តស្ស. តតោ យេន អន្ធវនំ, តត្ថ ទិវាវិហារាយ មហាសមាគមោ ភវិស្សតីតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ឯត្តកាតិ គណនាវសេន បរិច្ឆេទោ នត្ថី’’តិ.

រុក្ខបព្ពតនិស្សិតា ភូមដ្ឋកា, អាកាសចារិវិមានវាសិនោ អន្តលិក្ខដ្ឋកា. ធម្មចក្ខុន្តិ វេទិតព្ពានិ ចតុសច្ចធម្មានំ ទស្សនដ្ឋេន.

រាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

លោកកាមគុណវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.